Anda di halaman 1dari 977

This is a reproduction of a library book that was digitized

by Google as part of an ongoing effort to preserve the


information in books and make it universally accessible.

https://books.google.com
BIBLIOTHECA S. J.
Maison Saint-Augusün
ENGHIEN

W, loo
ft

PII SECVNDI

PONTIFICIS MAX.

COMMENTARII

^ERVM *MEMORABILIVM , QVjE


TEMPORIBVS SVIS CONTIGERVNT^ A S.D. JOANNE GOBELLfr
no Vicario Tonnen. iamdmcompofiti>&'à R. P. D.Fran-
cifcoBandino cPicolomineo oArchiepifiopo

Senenfi ex 'vetufio original*


recogniti.

Quibus hac editionc accedunt

ACOBI PICOLOMINEI, CAL


J
DINALIS PAPIENSIS, QW l PIO PONT,
coa:uus be iamiliaris fuit, Rerum Geftarumfui tempo-
ris^ adPiicontinuationemjCommentarii
luculentiffimi ;

JLiuflemfie Epístola f>erelegantes3rerum recondi-


шит gjpyßimx.

10THEQUE S. J.

о - CHAmiuf

Proftat Francofurti in Officina Av в ri a n a.

*ANNQ M 2> a XIV


f

GREGORIVS PAPA XIII.

Venerabili Fratri Francifco Archi-

epiicopoSenenfi.

Enerabilis £raterßalutem^ aApoßolicant


cBenediclionem.

Qùm3ficut nobis пирer exponifecißi, Ti


ad commune bonum commcntaria rerum
memorabilium , qu& temporibusfe. re. Pit
Papa fecundípr&deceßoris noßri toto terra-
! mm Orbe contigerunt , à quondam Joanne
Gobeüino Vicario Bonnenf çfipfîuspr&de-
cefforis àfecretis compoßta ex vetußo videlicet originali recognita
cum aliis rebus ibidem de nouo additis Ç$nondum inlucemeditis
propriis tuis impenßsper dileftumßliitm Dominicum Bafam ^¿fi
ctos Vrbis Туpographos typis cudifaceré decreuerù»dubttes tarnen
nep oftquam tpfa commenteria impreßafuerint >ab aliis bibliopolís
abßfe tua licentia in dtuerfis loas imprimantur}quod in maximum
tuum damnum vergeret ç$pr&iudicium. Quare nobis humiliter
foppltcartfecißirfuatenus tibi inpr&mißis opportuneprouiderc^t
de benignitnte Apofiolica dignaremur.Nos igitur tu& indemnituti
confuientes [facialisgratin fauore profequi volentes»huiußmodi
Çuppltcatiombus inclinati, tibi <vt ne qms commenturiapr&fata in
toto velinparteper decern annospróximosfinetuo,aut insfiu сau
fm à te habentíum exprejfa licentta imprimere vel imprimí face-
retautimpre¡fa venderé vel venalia tenere pofit, aApofiolica au-
äoritate tenorepr&fentium concedimus Ç$indulgemus> Nec non

extra Italiam inßatu Sccleßaßico Ç^terrts SanclARomanA Seele-


ß&mediate vel immediatefubieeltsßub excommunicattonis lotл
fententt&>ac etiam quingentorum ducatorum auride Camera,pro
vna Сamerл Apoßolic& ßu Ftßco noßro»^ altera medietatibtts
ttbiapplicandorum,^mfuper amißionüßtorum librorum alio-
rum vtfupra applicandorumpcents tottes quo ties per contraueni*
tntesipfafaäotncurrendis,neditbi commentaria modo quo ipfcj
íDominicusea imprimet,aut altas in toto vil parte quouis qu&fito
colore caufa veloccafione, infra diéíos decern anno s próximos im*
primerefen imprimí faceré, velvenatia tenere autproponerepoßit
difirió!ius inhibemus ç$interdicimus : Mandantespr&terea dile-
Bisfiliù Carnerario ас Vicario dielл Verbis ,nec non Cjubernatori,

(tf Senatori,ас garnerл Apofiolic&generali Auditori,aliisqf Vrbis


tudicibns, Legatis, "Vicelegatis, (jubernatortbus,Potefiattbus ter-
rarumjocorum $ Ciuitatum S. Romana Seelefis, mediateselim*
mediatefubietlorum : torumqílocatenentibus,cBariftüis,executo-'

ribus,altififcmintfirùquibufcumque ,Nec non venera bilibus fra*


tribus oArchieptfcopù Ç$ Spifcopis, eorumq^ Vicariis Officiali-
bus in toto Orbe Chrißiano nunc ç£ pro temper* exißentib. Quo*
tiens à te vel tuts b&redtbus ç$fueeeßoribus ас ab ш ius ǧ caußam
habentibus,vel eorum nomintbus requtfitifuerint, tibifeu h&redi-
bus,($ aliispr&diftis efficacis defenßonis pr&fidw aßifientes , ас in
pr&mtßts omntbus ßngulis contra inobedientes, ç£cotraueni$n-
tesadexecutionem cenfurarum fâpeenarum pr&diclarum omni ç$
quacuncfe appeüatione remota > Ç^abfque aitqua defuperfacienda
declaration,ae omni möra ceßante,defaäoprocédant, ^quilibet
eorumprocedat, inuocato eïiamadhoc ft opusfuerit, brachiificu*
laris auxilio, Non obfiantibus conflitutio nibus ç$ ordinationibus
Apofiolicis,c&terifq.contrariisqutbußcumqt. 8t infuper quia diffi
cileforetpr&fentes litterai adqudtbet loca deferri > Votumus $
diebt ^Apofiolicaautloritate decernimus , quodipfarum littera-
Yumexsmplùçé) commentants prsfatisper imprejforem prafigen-

displena Readern prörßusfides vbique tam in iudtcio,quàm extra


adhtbeatur qua eifidem litteris adhiberetur fi exhtbiu ofienfi*
forent. Saturn Tufiulifub Annuio Pifcatoris Dieprima OcHobr,
M. Ъ. LXXXIIL Pontifie. Noßri Anno Duodecimo.

Alexander Peregrinus.

i¿yí. Stepltaneiim,

BE ATI S
BEATIS SIM O PATRI,ET

DOMINO a GREGORIO XIIL


PONT. OPT. MAX

Francifcm TSandintts î^icolomineus Árchiepi[copus


Senenßs perpetuam félicitâtem.

Vm Ioannes Picolomineus Cardinalis Sehenfisj


OiHenfisque Epifcopushumaniflimus auunculus
meus,apud quem perbenigne educatus fum , in *
me Archiepilcopatum Sencrifem tranftulúTet, 0-
pesquc mihi prxterea non paucas dediiïet, addidit
etiam fuam bibliotliecam inltruótam plurimis
&optimiscodicibusad omnes hominis ingenui
ftudio dignas artes pertinentibus.quarum ipfe peritiiïimus erat. Qui
quidem codices mihi pergratifueruntjíedvnus longe gratiiîlmus inter
eosinuentus accuratiflime manuícriptus, &delineatusin membranis*
quoresgeítauemporibusPiiPapx íecundi ¿ qui ipíius Cardinalis Se
nenfis auusfuerat,cöntinebantur á quodam Ioanne Gobellino ipfius
Piifecundi familiari fatislu.culenter,vteaerant témpora 3 in commen-
tarium relata?,atquedeicripta». Huncego dum cíTem iuüenis períxpd
legi^multaq^ in eo,nedicá omnia rtocomendatione folú,fedadmiratio-
ne digna iudicaui:cumq-, iapridé in animo habere ей librariis publice de-
fcribendum dare ad publicam vtilitatem , multa acciderunt, qua; me à
íufcepto confilio retardarunt : verum cum interea animaduerterem
multa ipforumcommentariorum fragmenta variis ícatcntia erroribus
paífim legi -, haberique à nonnullis libros manufcriptos fub titulo
Commentariorum Pii Pap*ßcundi, qui adulterina multa, & falla contine-
rent j dolui equidem vehementer,tum qüod ipfius Pii res prarclariílimd
geíias ita turpiter fcedari a:gre ferrem,tum qubd vererer ne ab hxreticis
in deteriorem partem omnia accipientibus, reda deprauantibus, fince-
ra corrumpentibus tarn turpiter mutatus , & à fe ipíb diuerfus diuulga-
retur» Hç itaque,atque alia; caufe me(vt dixi)iampridem cupientcnl
impuleruntjVtquamprimum liber hic fuo proprio nitore ornatus , &
purxveritaticonfentiens prado fubiiceretur : idqueeb libentius feci,
quod cum Dei Opt.Max. auxilio ad hare veílra Sandflíime Pater,feliciä
témpora fuílentatus fuerim.in quibus ampliííimus datus cft Veftralibe-
ralitate omnibus virtutibus campus,licet illum excellentibusTypo^ra-
phis , quorum ingens numerus in Vrbem maximis à Beatitucîine
Vcftra prxmiis excitatus conuenit.nouo & venufto chara&ere impri-
mendumtradere -y ficuti permulti ad о m ne genus honeûarumaitium
pertinentes libri Veite San&itatis fumptibüs ab iifdem imprimuntur,
vtfaciliusiuuenes Se Latini,&: Grxci,& Hebránquoqüeintotamplifíi-
rnis collegiis à BeatitudineVeftfa sdificatis commorantes purarn,ac ve-
ram docbinam haurirc que¿mtr, habeantque Veílro beneficio templa,
Se monafteriafadenl Veftraliberalitateconftru&a, atquedotata , vbi
méritas Deo Opt. Max. laudes quotidie concinant. Vobis itaque Pa
ter Sandiflime pio in primis, Sc in omne hominum genus benéfico
Pontifici, Pii Pontificis commcntariorum librum dicare volui, vt Tub
tanti fúcceílbris nomine tutus haberi Sc legi poflit. Hue accedit,qubd
cum ego à Sanctitate Veitratotgratiis,& beneficiis affectusFuerim,nec
тех vires ex iint,ex quibus aliquid Veftro nomine dignum Vobis of-
ferri queat j hoc faltem figno mci deuoti animi obferuantiam , Sc bene-
ficiorum memoriam oftendere volui. Sanctitatem itaque Veftram
fupplex oro,vt munus quàlecunque eft, ipiius Pii Veite Beatitudinis
jpradeceiïbris exemplo,qui à paftore lac vafcülo ligneo inclufum blan
de Sc comiter accepit , grato animo accipere ne dedignetur.
Bene valeat &diutiilime viuatjChriftianxreipublicxde-
cus ac columen. Roma: vin. Cal. Martias*
M. D. L XXX IV.

SAN
SANCTIS. D. N. GREGORIO Xllt
PONTIFICI MAXIMO

M. Antonius Muretus.

Vi tibiabEoo repetitas littore cónchate


T)mitis ant лиг'ipondera multa ferat*
Шит egofcire negem,qu& tu3 Pater optime, dona
Longe auro çtfgemmù anteferenda putes,
Vna tibi virtusу virtus in amoribus vna eslt
Vera $ virtut is gloria vera comes,
Ergo vt amans tabulis domina referentibus ora
Gaudeti^anteoculosfemper habere cupit:
Sic te exprejfa iuuat verл virtutis imago:
Nee tabula eíl oculis gratior vüa tuis*
Tale igitur munus tibi nunc Picolommus offert
Señenfispr&fiulgloria magnafoil :
Bijfeno уЕпел conclura voluminefacbt
Pontifieis vere nomine recfe PU. •

Qui virtute о limfedern prouecius ad ißami


oAdquameadem virtus te Pater aime tulit*
Ingentes toto compefcuit orbe tumultus,
6t placido reges fcederé compofiuit,
Hormtus bellum Chrifliconuertere in hofies
aAtque Afiam illorum faueibus eriptrç_j.
oAdcju&fc accingens magno molimine eeepta,
ъЖиЪа bonisfrufiraßentibus,occubuit.
Forfan banc ChrifiuSiPrinceps ter maxime¡laudem
Seruatam in tempus difiultt vfique tuum :
'Thracius vt tandem3pofitaferitate,tyrannm
Colla tuis vitro fitbiiciai pedibus.
О itafit : cumúlete^ tuas h&c gloria laudes:
Gregorii hic titulisadiieiatur hohos.
Jnterea h&cplacido vultu cape muñera : ei%
Qui tibtfummiffusporrigit illa, faue_j*
Itte TtiiVt noflijgenus alto afanguine ducit:
Nec vixitprijcis inficiandus auis.
yPlurimafed tracTnns, ç$ maxima muñera»fempfï
Se culpis expertem omnibus exhibuit.
D^uncexacTa Atate illudfibi pofiulat vnum,
Vtfe haudingratumfentiat ejfe tibi
ЪЕ Til SECVNB1 TONT. MAX. COM
ME nt. *ЛВ ILLVSTRTSS. ET %f. VE REND ISS. <DN- FRANCISCO
BandttiQ Piçolominco Archiepifcopo Señen.m lucem editis, Ctßris Mdukini Viter-
btenf. V. I. Z>, carmen artificie contcxtttm.

FRÁNCISCVSDIVINÁPI í DECRETASE С VN Di
k-edditnvncorbinotvmp i etatevolvmen
anteanonregi sconsvlti nevetri bvna
no v i t ve l at v m n e в v lo s а e no с t i s a m i с t v
Candi dedvxvatvmd ictab i stal iadon e
' VNGATEVMD IV isaeternaegloriafama
seroispropatri aenexvvotoqisvpremv к
clariopvsins olismetasedvxi taborc o
virsapienscvri sqi bon i svnapotiors v 3
s pes olansd iami t i spaceaspe rament i
praestetdiv inomotvp iacop i aposthao
ïislvcemlibriss itlvxdvrab ilisort
acvelvtiecae lo l vnaecvmlvc efe ratv
debbteofelixnqstr iprotempores ec l
oratormanevt s ql ex or i entecathedra s
nom enrev1vaxornarecolori bvsavre i
abs intcocyt1 en or onascenti ainaest v
pronavts1coperi yisaev i cedatedac i
ïmoneseletheshacre ingvrg i teme rgat
l NFEL IXDVRV MQi^y GVMCRVCEMI LITEMOT V
NAVIGIIDEMATCOLLOGRAI VMOBVIVSEXV L
VI NDEXOL IMGRAECIAE VTOC I TVTORAV I T I
DEVI CTOVIV IRE SexCVT I T A R M A Q,F R A N G I ?
AHDVXLVCISOYANJeRE В I TVNVB I LAP EL L
TVVOTAHISTORI I SExNOMENDAFOREFELI
ALMAPIISANCTOPIETASEPECTOREFVLS I x
SAtVAPEREVROPAEF I NESDVMBEL LA FV ER
etrv ITIMPERI INOTVMVI STVRCI CAÑOME m
CENTVMREXVRBESCEPITIAMMOENlATVTAn
VIDI TETITALI AEATDVRI SCONFI DEREREß.
NONEAROMAVALETBELLIVI S IMPIAFERTV
DEBESE RGOPIOILLIDEINQ.VI TALIACAEl
¡ NLV CE MEXCAE CIS EDVXí T ÍVRETEKE BRI S

Idylltum oo. с i x x x i x. eíicontextumlitterU.Triaemm&trigintaJúnt carmtna.qué.primitm


fe legentium oculü offerunt;quattuor vero latent:fedquodlibet tres & trtgtnta Hueras continet. ExprimU
&vhimislitterüfingulorumcarmiitumáfummoadimumfimultunüü,duocolliguntitr.exintenorefpa-
tto,vbt pojfunt infignia Tonttficùappont.vnum à nono vfquead /S. alterum à i]/, vfquead 26. £a funtx
Bis potuit Lunas triplex ornare corona : Acre iugum eolio Gra:cia:%:xcuteret. Nam txhacfamt-
ita duofuerunt Pontífices. Quorum Utterагнт ommum numerusfi dssfonetur inperfeílt quadrattß>e-
ciem}cum infigmbtu m mediofmu exprejfis,facile quitus vm conkHu oculorum intellect.
° COMMEN-
COMMENTARIO

RVM PII II, PÖNTI-

F I С I S M A X I M i í

1périt morte animus'(v't falfi cenfuit Epicurus) nihil habt tfa


ma quod ei conferat-.jin viuit corpórea mole dimijja,aut mifé-
ram accipitfortemyaütfelicibus commijcetur fyiritibus. Mi-
I ßeria nulla inefl vóluptas , vet fama confolatio -, & beatoruni
plenafelicitas пес laude mortalium àugetur,nec vituperio co-
miñuitur. Quid eft igitür quod tantopeïè boni nominisgloriam
ijuarimus?fortajfe ¿¡tii purgañtur animi dulcedinem altquam haüriUnt feUéla in
terrUfama'iAt dicani conteñthftquicquidvelih't,dum viüentcsobletlári gloria,
qua adefty& quapoft obittimfutura ß>eratur,minime ñegent. Нас eft ehim , c¡ua
ciarißim as alit mentes, & vkta ß>em vita caleftis, qua cum aduenerit , пит quam
finieiur, humanuni fouetyac recréât àhimum.Magnopérè verb interèft boni prin
cipe defuafama effefohcitumtfüem in ierra viuentem,{vt mortàliumfelicitas co-
mïtem habere¡oletinuidiam) plèrunq-} ômniumferelingua vituperante
cum vitafimulinuïdià,mortuum laudani: maxime vero B^Pontifice, quemfum-
mo loco conßilutum prbfuo quïfcfc liuore diiadicat. Martmum quintum vidi, &
Eugenium quartum>& Nicolaum item djuintum, & Caftftum iertium, quos dum
vixere damñauit populusyfato defuñólos magnis exltiUtpracónijs. Sequuntur Vi-
carijfitum Domintimfaluatorem ührißum , quem dum vixit ínter homines, da-
топшт habere dixeruntypendentem in crtice moriuumfiliumDei recognouerunt.
Non eßßruusmaior domino [uo,non parecí Pió fecundo Pontifici Max. lingua
dolofi}qua tot Chrifti Vicarus^ ipßChrjßo nonpepercït. Ceßabiiinuidiäpoft
obit um; grfublatis qui itidicia peruertuntpriuatis affe¿Íibus3vera teftirgetfamâ;
Piumq; inter claros Pontífices coüaudabii. Interea nos de Pohtißcatußtö hiftoriZ
conferibemus : in cuiusfronte non ab refuerxtpática de originefuáfamilia^att^ de
his qua ante ^Apoftolatum ab eögeßäfuere\quambreuißim'epramíttere, vt intefc
tirant poñeri quo modo ^AeneOsSiluitis antea díclus ad beàtï Petri cathedram)
peruenerit, & Pijfecundi nomen ajjtimpßrii. Tu qui hac aliquandà
legerisjia demum boni confule, vt men tienti
nihil ignofcOSi
* 1

С О M M Е N ТА HIORVM
, ■■ PII II PONT- МАХ.

2>¿ origine tyicól&mintt domas, $ Bii Maiorihut.

A m 1 1 i-X 2Picblomrnéorum ex Romain Senas translata, inter


Vettiftiores & rtobiliórés ciuitatis habita ,dum optimates reipubli-
cjc prarfuerant,& l'tteris*: armis claruit ,iplurefq; arces & caftella
)btinok fed à nobili bus in plcbem deriuato regimine > ficut & ce
rera: nobilíum,<ic& Pícólomíncádomus humiliate eitSupettuit
tarnen auo Aenex Siluio non tenue patrimon um , ex quo poruit i •
vitam honeftam ducererfed iuuenis immatura morte dcceííit , re
licta Montanina vxóre prjcgname,ex qua nariis eft Srtuius pollhumus , quo pupilld
bonaeius fubtütoribus&aótoribusdiflipataíunt. Hic tarnen educattis ingenue lie -
teris ediíl endis tradicus eft, qui libcrahbus anibus erudttus, vbi adoleuit,in militiam
prot'eÜus,variiíquccaírbusaáus , tandem domum redi it , vendicátaqüe patrimonii
tenui portione , Vidoriamèx domo Fortvguerrarum , qui pátroni funt ecelefix Se-
nenfis.quamaisnobilem virginem, tarnen paupercm duxit vxorem , quaradeofec-
cúdafuit,vtfacpcgeme41os pcpererir.Ex eâ Siluius duodcu'ginti liberos íuftulir , non
tamen vltradecemfimulaggregauitrquos vrgente inopia Coifiniani.quod eftoppi*
dum vallis Vrcix,nutriuit:íedomnes tamen iniqiialues excinxk, duabus tautum lo- tó
roribus Laudom à,& Carherina cum Aenea fuperftitibùs.
Mm'ttrtut Aeneas etiampàtrisSiiuiinomenaCccpit:&obre\ierentia'm Apoftoïi , quem
& finite I^doram barbaridecoriamntjBaithotomari , (tritonimos en im futt ) Aeneas Siluius
Bartholomaus appcllatus:edif us autem eft in lucem ipfa lucefaneb Euangdiftae Lu-
t*,fifro. cx,xiiii.Kal.Nöuembris,annofalutis quinto fupra millefimum, &: quadringenttfí-
rtfuttt». mum ,c fn pueritia trium annorum,du m ludit inter ârquales,muro làpfus alto,& in
faxum affifus,ingens capitis vulnus accepir,quod prarter fpem , & opinionem parc n-
tum Nicolaus Monticulanus,qui cum de iàcrofonte leuauerat, fine litreris medicus
(vtdicum)empincusbrcuicüraurt. Annum agens o&auum in bouem cornupetam
can incidiflct percuiTus,& in alrum ia£tus>diuino magis auxilio,quam ope humana 3 •
moitisperículumeuaíit. ÈxindècumdiuapudpatrcmciuiliexrrcirationequaEuis
officia rurïs.àhîmi leuandi caufj,prout à nobilibus fieri folct,obii flet,an n os iam duo-
deuiginti natos in vrbem migrauir, cxceptulqüe apùd neceflarras , qui ЪоПЗс frugis
adolefcentem minime relinquendumexiilimaban^audircgrammaticosrœpitjde-
inde poeras,& oratorcs auide fecbtus,poftremo adius ciuile ie contûlit : cuius pro-
feflorcs cum aliquot annos audiuiflet, exorto inter Senenfes, ac Florentinos graui
J»*!I!/«^rtibello,c\:litterarum ftudiaintermittere>& patriœduice folum relinqucrecoaâus eft.
rim,pr*fi. Fortefortunatuncafruit Dômiïitcus CapranicuSjquem Martines Papa Quintusad
am tum*» eartj]naiatus honorem vocauerát/ucceílbr Eugenïus Quartus repudiauerat.
еыишгп ConcriiumeotcmporeapudBaulcamHeluetiic vrbem Rhenoadiacentem 40

ms* qnfc». gnitatem vendicare propofttum erat. Ab hoc Àeneas in fecrerarium tcccptUs, Murti-
р* Ntuárti. binum,q<iôd Pöpulinum alii vocant^ex Populoniác rninis a;diticatum,ciim со venir.
olZiTim tbi,cum Dominicus.quia terra non patcbat,iter per mare Liguftùum Genuam pe-
fcheUi'*- tcrcinftituiilèt,iamque nauii in conlpeftu eilet, qua traiiccrc animus erat, Lb obus
W 4 Appia
Àppiahus tWánhüs Ídci\quamüísarniCurh fefing^tetiDottiiniiílltnjfteqüóíá vehftfct
hauigium,inhibuit:ac illc vbi dolos íenfit , egreflus oppidum vho tantum comité ad
lîttus profugifcatque ibi iembum na&us.ad nauim,qua: in airo pelago vagàbatur,ex-
currir. Quo intellect) , ceteris, qui de fâmilia Domihici rueruntjdataeft naUigahdi
facukascnecehim plumas tytannusinfequehdas putauit , qui carnes amififlet. Sà-
quenti die Àeneâs,& Petrus Noxetahüs -, qui etiarn Domihici fecretarius fuit^
mnefque doracirlci,qui ho¿tem in lîûa intuía fub diüo pèrgelidam duxerant, in ha-
toim ad Dominicum peruencruht. At tum GenUam tenderent , ingcntibus ia&âti
proccllis in conipectum Libyaîdeïati iuht.timcntibusadmodum nâutis> ne barbar»
i о portubusredderentünquämuftmirabilediciüi&audirüpropeincredibile, certurA
tarnen eftees vnadie^ac node ab Italia folu'enres inter lliiam, & Gorficam in Âfri* '
cam propulfos : rurms muràtis vehtis retröüedqs inter Corfcam ,& Sardiniamflu*
¿ruantes magisqUamnauigantes ad ítaliam reucríosportum Veneris appuliflè: vbí
teccptâttiremitelicinauigatiûhcGenuàiTftvàtqueihdeMediolanumtcrreftriitineré
petierunt:ibi magnum ilium Ducém,& fama darum Philippuhl Mariàm viderunri
ncc diu moraci per a/pes quâs fandt Gothardi appdlârttmiueglàcieque rigentes, aé
praeruptos 6c cáelo vieihös montes Bafileam venere. Sigiímuhdus Impetätör per id
tempusParm£ehicmabac,Romama:ftatcícquemrconceírums. IhBafilfcaDomini-
cus apud fynodüm cardinálatüs cauíam ihouit acque Aenea procuratore reftitutus
*o cftdignitatii-Àtcum Dominicum paupertas premerct, quia prohibehre Eugenio nil
ei propinqui mihiitrabahr ^ Aeneas àd Nicôdemum Scaligcrum epifeopum Frifi-
genfem,cüiüs pater apud Veronam tyrànhiderh ûbtihuerât,&: illô ex Bafilea recedé-
teadBartholômaîum vitrecomitcmcpifciopum Noüarienfem feie rccepit,ab vtro-
que dictandi , atque fighândi epiftoïas officio prepon*tUs-Cum Nicodemo ad Prin*
cipes cledores/quiFrankrordiaï conuenerant, profedus eibrurnBarcholornxom
Italiam rediic: diuque apud Philippum dueem Mediolani,cui Bartholomaus ièruie-
bat, vertat us eit.In ci us fenatü cum duo de redorátu fcholae Papienfis contenderen r,
alter Mediolanehiîs,genere clarusjcx domo Crottiadurh, alter NoUa'riehfis , humili
famil ia natüs,& Mediolânenfi pars maior vni uerfi tat is,faueret) qui iam magi Í trat us
3 o irtiïgnia áflurhpíerac , ac duos patruós in confilio principis admodum potentes
habebat , Aloifium , &c Lanzellotcum , Aeneas Nouarienfis pàrtes accepit, tan-
tumquefuaorationecontenditjVtercpta Mediolânenfi dighitas Noüarienli trade-
«tun .
Interiedodeiniîc tempore àd Eugehium , qui Floreriti* feoVbàt, Cum Bat-
tholomaro perrexit : inde ad Nicolaum Piccininum clarum îlliusanatis&prarci-
puum belli ducem,àpudbameasScnenfesIàûarttem, hoh pâruis de caufisdiuertit, s«»»«o*.
ac tern primum fuos heceflarros , & amicosreuifit Vetercs j dies quinqué àpud 'ы^тыл
eosmanenSi At cum rcdiiñet Florentiam , cömperit Bartholoma^üm apud Eu- pefkifmu^
geniüm màghis de rebus âecufatûni càpitâli íudicio laboranterh : ob quam cau-
40 (am äd Nicolaum cârdinalem fan&a: Crucis probatiflimum , & iaudatiiîîmum sc»MmU*
pâtrem cönrugit) qui 6¿ ípium in iecretarium accepit, Sc Bartholomauimèmani- lr*rt**
bus Eugenii liberauit. Thoma Sarczano magiftro doUius , qui poftea fummi
Pontificis catlièdràm àfeendit * NîieôlaUs Papa Quihtüs àppellatUSjac PetröNo-
xetano,cûiUsfupràrhcr»ciô fada eft , fauentibuSiatque öptantibüs , cärdinalis fah-
&x Crucis eö tempore legatus in Frartciam defigfiarus erat, ihtcrCarolum Fran-
corum,&Hehricütti Ahglörurh reges paeem compofitürüs : cUm eo Aeneas tet-
rio Мешо1апйгй,& vrbis ducem Vidit,arqüc inde möntem löüis.quem fan&i Berti*
ardi melius hodievöcitant» ad Arrtedeum Sabaudia; ducem, qui tunc fpfctofxcü-
îoineremo àpud ThótioniUm fupra lacum Lcmànum mâgis voluptuoiàm qUàrtt
fo patnitentialem cum fex viris ecjueftris ördihis,quifecumpctiulam,&baculumaf-
fumpfcrafttjVt tilos eít erettiitis, vitam degebat. : Ctedo > quod poft ahriis bdo (c-
cutum eitjCxpcdans ad íummi PdntificatUs cathedram per patres -, qui Bafilea; con
uenerant, euoeari: ham Sc tunc rUmorincrebueràt Amedcüm РараШ Futüruhi¿
Eolalutato Cärdinalis Bafileam venu 5 atque ihde per Rhcnum Coloniam Agrip
A i
Ь COMMENT./ PH PAP АЕ II,
pinamñauigaurt.vbirurfus equis confcenfis per Aquiígrani, Leodiumquc, atque
l*3uanium> Duacum,& Tornacum in Arrebates defcendit,vbiconuentustouus
Gallix,& Angliaccardinalismorabatur, Dux Burgundorum Philippus per id tem-
poris aduerfus regem Francia^qüi patremeius bcciderat,Anglicorum parti fauebat.
Cardinalis primum pacem vniuerfalem componere ftuduit:id vbi fucceflít , Philip-
pum,qui regni Anglia: tamquam regnu m Francia: ad eum pertinerer,fidem dederat,
iuramento abfolutum Regi Francia: recoñeiliauit : tum qüoque de bono pacis Ae
neas adPhilippumepiftolamvcrfuconfcripfit Prius autem quam Philippus ab An
giitis deficeret,cardinalis Aerieam in Scotiam mifit,qui pradatum quendam in regis
gratiam reduceret. 19
jßphtnßck. Per id remporis rex Aragonum Alforí ihs cum fratribus,& omni nobilitate re-
fjUmTmïti gnorumfuorumperGcnuenfes, fub aüfpitiis PhilippiducisMediolani , maritimo
тМшрл- bello vidus.&captus eft. AeneaSjVtCalcfiumvènit, quod eft oppidum continentis
мм fericuU ш Oceani ripa obie&um , Anglis mox quafi íüfpecíus , ápud hofpitem commenda-
Zu*,&ah- tus,nequeprogredi, neqüe regredi pcrmiflus: auxilio fuit cardinalis Vintonienfis,
т»лЫ- <jUi cx Atrcbato rédiens dimitti eum iufllt.At cum veniflet Aeneas ad regem Anglia:,
*' litteraiquepeteret , quibus in Scotiam tutus iret, retrocederé iuflus eft, timentibus
Anglicis ne apud regem Scotia? hoftem fuum contra iè aliquid moliretur,quem con-
ftabatcardinalisfancl:a:Cruciserlerecretariiim:&: ilium Anglici fingularibus inimi-
citiis infecbbantur,qui ab eis Burgundorum duccm alienailet , qua: res penitus Ac - 1 •
neam latebant , grauis fibi, fed neceflarius reditus fuit , quo fruftra fe maris per culo
commifiíIét:placuittamen,quiapopul0fásd¡tiíI)mafqueLundonias vidit , & fan&i
Paul: nobile templum , regumque mirifîcas.ïèpulcùras, & Themifiam fluuium non
tamvelociuseuntem,quamredeuhtem,pôntemque inftarvrbis, & villam in qua
nafci caudatos homines fama pra:dicat,&(quod omnibus nomen aufert ) aureum di-
uiThoma:Cantuarienfismaufoleumadamantibu.s, vnionibus, atque carbunculis
te&um,adquod matcriam argento vdiorcm nefas oftcrre ducunt. Remenfo igii up
mari ad oppidum,quod Bruggis vocant,fe contulit,atque inde Clufas petiit, vbi por
tas eft totiusOccidentisfrequentiffimus: vbiuauem ingreflus,dum Scotiam petir,
¿nNoruegiampropellitur,dúabusmaximis iacbtus tempeftatibus , quarum altera 3»
quatuordecim horas mortis metumincufllt, altera duabusnodibus, &c vna die na-
uimconcuífit,atquein fundo perfregit,adeoque in Oceanum,&:Septcntrionem na-
uis cxcurrit,vt nulla iam cadi figna nauta: cognofcentes fpem omnem ialutis amit-
terent:fedafFuitdiuinapietas,quacfufciutisaquilonibus nauim adconenentcm re-
pulit,acduodecimo tandem die terram Scotiam patefecit:vbiapprehenfoporru Ae
neas ex voto decern millia pafluum ad beatam Virginem,quam de Alba eccleila vo-
citant,nudis pedibus profecbis,cumillichoris duabusquieuiflet, aiTurgcns moueri
Зосопоп potcrat debilitatjs atque obftupefa&is hicmali frjgore pedibus. Saluti
fiiit nihil edendum illic inueniile,atque in aliud rus migrandum fuifle : quo du m fa- '
mulorum ope magis portatur,quam dutitur,pedetentim terram quatiens calefadis ^«ц
pedibus ex infperatoíanitate recepta atribulare occepir. Ad regis deniquc pra:icn-
tiammtromiírus,nihilnonimpetrau'texhis,<juíepetitum venerat; fumptus ci via-
rumrcftitutifunt.&inreditum quinquagintanobilia, ac duo equi quos gradarios
appeIlant,dono dati.
SeM*rümt. De Scotia ha:crelatu digna inuenit.lníulam eñe Anglia: coniuncbm , in iêpren-
ruvMrii,tf trionem portentamducenta millia paifuumlongitudinis, quinquaginta latitudinis
nafiät*r'fr habcntem,terram frigidam , paucarum frugum feraccm , magna ex parte arbori-
Atnetctmi- bus carentem : úibterraneum ibi elle lapidem fulphureum , quem ignis cauiâ
л^пяоре defodiunticiuitates nullos habere muros , domos magna ex parte fine calce con-
fubUtHtnfi. ftruclas , villarum recia de cefpitibus facb , hoftia rufticana corio boum clau- г •
fnA^iiá ^':vu'gus pauper,& incultum,carnes , & pifees ad faturitatem , panem pro obfonio
vefernmus comederc : viros ftatura paruos , & audaces,feruinas albas, &venuftas,atquc in
trmßms. venerem procliues : bafiationes feminarum minoris illic eflb , quam manas
in Italia tracbtiones : vinum non haberi niíi ímportatum , equos natura grada-^
ríos
íiosomft^pátuíquetorporísínucniri, paucis pro íemine iêruatis reliqüöscaftra«
il io]itos,neqacfricaricqttosferto , aut ligno pcfti, ñeque fraenis régi : öftren illic
rmiora qúam iti Anglia reperirí : ex Scotia in Flandriam corium , lanam , piíccs fal»
íbs, margaritafque rerri t nihil Scotos audire libentius quam vituperaciones Ali«
glorum:Scotiam duplicem dici, alteram cukam, alteram filucftrem, agro caten*
térn : fifueftrcs Scotos lingua vci díuería, & arborum cortices nonnunquam ha*
bereprocibo .' in Scotia non inueniri lupos t Cornicem nouam eñe, atque idcux
coarborcm, inquanidi^caueri^regioñícocedercthiemali/blftitio (tune enim íl*
licfuit)dïcm non vltraquatuor horas in Scotia protcndi. Pera&isrebus cumrede*
to undum effet, è veftigio magifter nauis,quí eumvexerat,ad Aeneamaccedens lo
cum rcdeunti in nàuiobtulit,qUempriushabueBat:cui Aeneas non tarn futuri рпс-
fcius>quampra;teritipcriculimemor,SifruftraNeptunum, inquit, accu&t, qui bis
periculum incidit,quid ineum dicere oportet, qui tertio naufragiumpatitur ? ho-
minum ego quam maris cXpcriri mifericordtam málordimiflbquc nauta, iter й bi pet
Angliam delegit. Nec morajioluens à portu,nauis inçonfpeâu omnium tempeíta»
tevcxatacolli¿&fubmerfaeít,magiftro, qui rediturus in FJandriam nuptias cum
nouafponfacelebraturuserat>&omnib»aliis vorágine maris abibtptis, prxterquat-
tuor,quiarrcptisquibufdamtabulisnanteseuaière. Tuncië diuinonutu, bencfi*
Cioqueferuatum Aeneas irttelligens , diffimulato habitu fub fpecie mercatoris per
tx> Scotiam tranfiuit in Angliam. Fluuiuseft, qui ex alto monte diffufus Vtramque
terram diftcrminat:huhc Cum rtauigiotranfmcaffet, atque'invillam magnam circà
fob's occárumdechíiaíTet, in doniumrufticanara descendit, atque ibi cœnam curii
facerdoteIoci)&hofpitefecit:muItaibipulmentaria,&gallina;,&:anibresarrereban'-
turincfum.fed neque vini,ncqucpanisquicquam aderar, &omnes tum fcmina?v-.
trique villa*,quafi acj rem nouam accurrerant:atque vt noftri vel Aeihiopes, vel In
dos miràrifoienr,fic Aeneamftupentes intuebantur, quxrentes ex facerdote cuias
effet, quidnam facturus veniffet t Chriftianam ne fîdcm iâperct. Edo&as autera
Aeneas itinetisdefe&um,apudmonafterium quoddam panes aliquot, 8c vini rubei
metretamreceperat, quibus expofitis maíor admirado barbaros tenuit, qui ñeque
1 9 vinum,neque panem album viderant. Appropinquabantautemmeniäepracgnantes
fcminaevcaruraque viri attreebntes panem , & vinum odorantes portionem pete-
bantjinterquostotum erogare neceffum fuit» Cumque infecundam noctis horam
cœna protraheretur,facerdos,Ä: hofpes cum liberis,viriique omnibus Acnea dimii-
loabirefeftinantes , dixerunt fead turrim quandam longo fpatio remotam inetu
Scotorum fugerc,qui fluuio maris refluxu decrefcente nocbi tranfire > prardariquc
(olcan^ncque fee um Acneam mul tis orarttem precibus quoquo paito adducere vo-
Iucrunt4neqùe feminarum quampiam,quamuis adolcíbefttula;, ¿matrona: formo-
fecomplureseflcntmihilenim hismalifa&uros hoftcs credunt $ qui itupfum inter
mala non ducunt.Manfit ergo illicfolus Aeneas cum duobusfamulis,& Vno itine*
40 ris duceinter centum fcminas,qux corona fa£ta medium claudentes ignem, canna*,
bumquemundantes.nodeminfomnem ducebant,plurimaque cum interprete fa-:
bulabantur.Poftquam autem multum noctis tranfíerat, latrahtibus canibus an-
fcribifsftrepentibusingens clamor fa&useft: tumque omnes feminarin diuerfum
prolapfa:,duxquoqucitmerisdiJTugir,<3¿quaií hoftcs adeffent,omniatumultu com
pleta. At Aencïpotiorfententiavifaeftincubiculojidenim ftabulumfuir , rei e-
ucntum expedare,nefi foras curreretignarusitinctis , cui primum obùiaffet, ci fe
prardamdaretinccmora > rcuerfa; mulieret cum interprete nihil malicffc nuntiant»
atque amicos,non hoftesvemffe. Qui vbi diesilluxir,itinerifcctfmmifïr,atquead
Nouum caftclium perucrnit,quod Cxiaris ©pus dicunt:ibi primum fîguram orbis, Sc
,0 habitabilem terra; racicmviftis eft reuifere: nam terra Scotia, & Angliar pars vicina
Scotis,nihil fimilenoftra:habitationishabet,horrida, inculta, atque hiemalifolein-
acceffa.- Exinde Dunelmiam venit , vbi fepulchrum venerabilis Beda; près*
byteri fan&i viri hodic vifitur , quod accola; regionis deuota religione colunt»
InEborachumquoquc defcendir, magnam, & populofam vrbcm,vbitemplumeft
éc opere ôc magnitudinc toco orbe n\cmorandum , & facellum lucidiflïmum , cuiu*
f COMMENT, tlî fkïM II
^âtiete$VitrtîfertrcoÎuWnâiadmediani tcnuimmaerolÜgatitenenrur. Inter eqafc
tandamicomes ei vnus eXiudicibt» Angliitfa&useft^quitunc Lundonias ad iudictâ
]propCTabat,4íicofhma^^aptíd Atrefeat«in^cftaerant,qua(í ignaro Aenee refere1-
bâC;ntuiraq;incardmalerfl ("amibe Cntdsmakdictajacl-abat,quem lupum ouina pel
le veftkum appellarbar.CUiistton ciu (modi fortun* cafus demiretur? Is Acncam vfqj
Luftdoniasfectirampcrduxirjquiïîfiouiircihominem» mox in cercercm coniccii-
fer. In Lundoniis autem comperi t Aeneas ittterdi&um regis ciïè > ne quis peregrinus
abfqudkterisregis ínfula cXiret>hcque illas petere tutum videbatur. Corrupir igitur
pecunia euftodes pottus,qitod apud id sentis hominum minime arduum cft> quibus
ethil eftaurodulcius.Ex Dubia igitur Dalefiumnauigauit , atqueindc Baiîlcam pe- 19
liit.&rtinerecöntinuateMcdioleflumt vbiecmorraâUscardinalemfanétxCrucis
exFlorenriamiflumpervallem Athefis,&montes,quos Arelatenfcs appellant, Bafi-
Honfeconriliumadirevadeumfupcratis alpibus,quas£rigac vocitam, per valJem Se*
dimi protectus cft.
iHtfuAt Rcfcram nuncpáüds,quíe in Baiîlienu* concilio Àenex obtigerunt,&: quas il*
ямм ми Ixabeocumlaudcgcftafuiu.Agcbarurcotemporedetranslationeconciliiin alium
Äf"JjJ? locum , ad quem Greci venturi putarenturrquatuorq; in elc&ionem loca daban tur,
»$¿ñ\l3 qu«pecuniamadrcmGrarcotumneceirariamofFercbant,Florentia,Vtirium,Papiaj
''¡¡¡¡fie Auetinio.'cumq; in laudem cuiufque loci in auditorio máximo copióle peroratum
ruiiIbt,folrquePapi«commcndationcsderuiffent,quod ifidorus Roktenfis, quem t%
Philippus Mark dux Mcdhokni ad earn rem miferat , inepre atque infuifc verba fa-
Ciens.qu 'cfccrc iuflùs eratcMorus Aeneas & vrbis egregix,A: principis eins contem-
ptu,conicripta per no&em orarionc fequcmi die ad conuentum veniens, obtenta ex
audomarc luban i legaticopiadicendi > oratiortem duabus bons cum omnium fin*
gubri attcntione Sc admiratione pcrorauir,cUius exemplar omncs , qui aderan t , cdi
poftmodumfibicurauerunt.AbhincAenea: &: concilium gradu«., ôc dux Medióla*
henfitrmfauenttílunus ruitrnamquequamuis <ôlo pfalmi flatus charaûerc iniîgnirus
cflx-t.tamcn & fcriptorhj&abbreuwtoris officium aflecutus с ft, in duodecimUiratu
&pefiirt,quod mnnus quamuis trimeirrc,tamen magni pondcris erar, nihil enim de*
f utatîones deliberare potcrant.nifi materiam àduodecimuiris acccpiflcnt.-ncquc ad j о
côdlium quifquam admittebatur abíquehorum decreto Jndefutationeiüa,cui fi-
dei nomen crat.íepe preiedir. Claues plu mbi,quo Synodales lirtcrar fignabantur,
frequrmerineiusci)ftodiáfiieiTim;iftteTÍcriptoiesncmo ad Refcribendahatum fa>
piusele&uscft: inter Abbrcuiatoresparcimaioris locum habuit.quotiescnationi*
bus aliqui ad resiîrtgularcs ddc&i fiint.raro is vnus non fuit t legationes ("y nodales ei
ad Argentinam tremad Conftantiamdu*,ad Frankfordumvna, ad S*baudium vna
demándate fünt,arquc cm ne* féliciter obiuit. Cum prarpofitus iàn&i Laurentii Me*
diolanenfis báííltex diem claud.fletcxtremum , Francifcus Mcdiolancnfíum ponti*
lex íngcrin&rd odrina &: fan&imoniacommcndatiífimus, moX approbante conci
lio Aencamillifuflfccit.quamuiseflbntcomplurcs&doctoreSj&magni virinatione^
Mcdiolanenfes, qui Ce promotos ©ptabant. Accum in concionegenerali res agere*
cur,Ifidorus Rofatenfis emtilus Aenear, quod in laudanda Papia íc inaudito fuiflet
auditus , Quid agrtis patresíinquit.elediuam prapoíl turara Aenee bomini extero
committitisfvbi decrctum veftnimquodtanropcreferuariprarcipitis i beneficia in
terra Mcdiolanenu" abíque feitu,&: volúntate principis de vobisoptime menti coo*
fertis.?ciucs,&: doctores ípemitisralienoseligitistaifi capitulum in iuo iure dimittitis,
ruent comeos veftri,ridebitur^; prouifi® Tum Aeneas.Vebemenrerjinquit^dmiror,
parres oprimi,ifidorum adueríumme verba facere,quinupcr ex Mcdiolano rcuerfus
IfttcfasPhihppi ducis ad me detulit, quibus illc princeps gratias mihi agit , quod eius
caufam hoc in loco peforaucrim : atque ob earn remgracum ííbi eile affirmât in eius y 9
territorio quodeunque beneficium me acceptai e>tuius iibenti animo porTeilîonem
fit mihi daturus. Non igitur illc me extrancum habet : ñeque noua res eft, vnius
regionis hommes m altera dignirates habere , fi modo linguam noiint : nzmôc
archiepifeopus ex Bononia Mcdiolanum venit. Neque mouerc quemquam
dcber,quodde de».retockdionis оЫ-icitiu ^'nfenoresanira , non concilium obligat:
til*
L 1 1 Ш t P '% t U, ? X i
illisinfüpci^apituHstlcdioclimittendacft.qtiaeplures graue« canónicos , non quat
duos trc(uehabent&lcuCs,S¿ihdoáo$,vcinecclettaíaná:i Laurcntii , de qua nunc
agimus,qui tales funt, vt habences cligendi poteftatem non eligant quidem , nifi iufli
bunc awt ilium eligere» Vos patres agects Vt libebit: nihil pero,qtiod veftro fie honori
aduerfu ra : q uod fi mihi proüidendum duxeritis, volun tatem vcftraih fine poflèflîone
с1е&ют capitulan cum polTertïoneprartulerirn. Ad quar cumlfidorus reípófurus ai-
fu rgcrct.r niucriàr concionis clamóte correctas obticuit. At Aeneas Mediolanü pro«
fe¿tus , nobílcmqucndam ex magna domo Landrianorum iuíTu ducis per capitu-
lu m ad earn pratpoficuram Vocatum,& in pofTeflionem addu&um inuenit, quern fibi
i o moxcedcrccompulir,untum Aenca:&princeps,& curia fauit. Sed obten ta praípo-
fitura , Ic&um xgricudinis ihcidit,ingenti febre correptus , ad quem Philippus íuum>
medicum do£tum & la:cum virum Philippum Bononienfem,qui portea Nicolao Pa-
px feruiuit,fingulis diebus mittebat» In hae argritudine cum pharmacum accepiflct,
neque id quicquamoperatumcflet.potionemque alteram fequenti node iumëdam
medicus prarparaíTeü pía hora.qua miniílrari fceundum pharmacum debuir, moueri
venter ctcpit.atq ue adeo Vexauit homi пет , vt nonagin ta vicibus aíTurgere cogeré-
tur. ob quam rem mente aliénants ad portas (rt aiunt } mort is víque cueurrit: quod fi
potionem alteram ebibiflèt,, animam proculdubio eXtenuatus atqueconfumptui
exhalaiiet. quod cert iflimum Dei beneficium intelligcs,quamuis quinqué & fept ua-
%o ginta dies continuo febris ardore quaterettr, nunquam tarnen adduci potuit, vt in-
cantatores auícultaret,quamuis homo ad fe adduceretur , quern nouilfime in caftris
Nicolai Piccinini duo millia virorum ex febribus liberaíTe direretur. Scd Deo fides,
cuius ope ieruatus in vita fucrat,adhuc febricitans iter arripiens, inter equitandum li-
beratus,Bafiieamreuerhiseft: vbicum folcmnitas agtreturDiui AmbrofiiMedio-
lancnfisjnuitantearchiepifcopofermoncmdelaudibusfanéli patrisadíynodumha*
bui t,quam uis rheologi redi tiflent , qui fibi id muneris expetebant : fed prxLtus cun
áis Aeneas mcredibili attentione ab omnibus auditus eft.
Inrcrea mortuo Sigifmundo Catfare, atque Alberto in cius locum fubrogaro, 2*22*
miflus ad eum Bartholomaus Nouarienfis epifcopus à Philippe duce Mediolani, m»rt*,&AL
I o cumBaíileam veniíTet, Aeneas vt in Auftriam fibi Comes i ret,non paruis precibus im* ^ffij
petrauit. Nondum Albertus imperium acceptaucrat,aduerfanubus Hungaris, qui ea „,t
conditione fufceptum Hungarian regnum dicebant > ne vel oblatum imperium alTu- M,i£&a
xAerettincertus autem quid ageret Albertusjegatôs príncipum^ qui adcrant,c5fulen- m
dos ceníuit , tempufque del i b -ran t ihus indu Hit. Interim Bartholomäus rationcs ab
Aenea conferiptas accepít,quibus & imperium acceptandum } & Hungari ad cofen-
tiendum induci pode videbantur. Qüas cum in concilio recitaílet , gratia: ei publiât
а&ле funt:5¿ Albertus поп со nfen t i encibus modo,fed vitro fuadetibus Hungaris , im«
perarorem fe dixit. At Aeneas Auftria: mor i bus orTenfus,quos nondum plane norat,
dimiíToapud Viennam Bartholomxo,cum Ludouico patriarcha Aquilegiéfi,hom¡-
4° nenobili ex Ducibus Deck , Bafilcamrediit,nefciusquod magnam vitac partem in
Auftria poílmodum eiî'et a£hirus:nulli,hac non ibo,dicerelicet:prudens premit De*
us caliginofa node futururh.H¡c annus apud Germanos ñeque vini , neque tritici fe-
rax fuit. In BaiOaria puerí paífim , íhnupta:qiie puclla: ex tranfeuntibus раиет pete-
bant,arque vt inter canes ofía proie£ta,íic inter illos bùccellar pañis iadatat litem mo
uchant: пес diu poft afíecu ta eft acer biffima lues,quactotam Alemaniam infecit: hare
in Bafilca Ludouicum patriarcham,LudouicumqueprotonotariumRomanum,qui
dicebant iuris lumen, extinxit ; admodura multos pratlatot mortidedn, infinitara
plebem proftrauit : tantaqtie rabies morbi fuit , vtamplius quam treccntacadauera
vna dies í"epe!¡ent,tumqüe cariffimos arnxos Aeneas amifit,lulianum Romanum, t¿
J o Arnoldum Theutonicum,quibusá!grotantibus víque ad anima: tranfitumcomes in-
* irepidus a (lit i t. Sed neque ipfi pe Hi s ignouit,qui vt fe taâum intellexit,vocatis comi-
tibus vt abirent fuafit ,ne fibi morituro allantes inficertntur. Ex his Iacobus Cerue-
rîus rerritus ex Baûlea receflît: Andreas Panigalius conftantioris âmicitiae focius,ct-
iam fi mori oporterct abiturum íc negauftiloannes Steynofius Theutonicus tune il-
]i feruiebat :ac Petrus Iuliani Romanus cum his habito de mediéis confilio , cum ac¿
* COMMENT Plf РАРЛ II •
ecpiiïct duos eíflcin ciuitatcccfebrcSialtcrumpAriiicnfcm^dodQ/cd írrcligiofui»»'
altcmmTbciUünicurnjndoáum.fcíípiumj'wfincaspiccatcni fcientia? preralit: quia,
morbi peftiferiincertam efle ctiram íciebat. Curado hsec fuit. Quoniam finiftrura,
ihguen lxfumerat,finiftri pedis vena apcrtàefbram die tota,& in partem no&.is pro-,
bibitu. íomnus,exín puluis quidam ebibitus, cuius materiam rcuelarc medicusno-
1uit:vlceri,&loi?otefo.nun«rafam viridis fucci pleni incifa: portiones, nunemádi*
¿x creta: fraila fapponebanrár^ntcr harcautb febris ingentcm capitis dolorem , ae4
famrkdefperationemadduxkujuibus ex rebus vocariadfe facerdotem ¿Eneas íul*
fií.atquemoxcbnfeíTuSjCommunicatus, atque imindus eft, nec diu port mente a» t
licnatus.incerrogantibus aliena refpondit. Tutnq¡ famavulgaca eil ЛЕпсат mor- i»
tuum eire,qua? res ш! Mediolanenfern ргя-poiîturam abftulit, altero in pofleifionem
feccpto,qui propter diuinoncmEcclefiarrepellinön potuit. Sedmiferantcdiuina
fn'ctate» poft fex dies iEneas.conualuiE,qiri cum íéx áureos medico in mercedem of-
crret(mira frdes>bonitafq; viri,arque in medico foríkan inaudita ) indignum fe tan
to prarmio medicumcxiílimans,Si hoc,inqüit,áuri me vis acciperc , fcx pauperes fi
ne prctioaígroros curabojido; fa&urum imeíúrartdo fe aílrinxit. Exin vacamibm
perobitum loamos Andre« fcoloni canonicatu, & prebenda cccleiîç Tridcntinar*
concilium illos jEncxfummo fauore contulit, quamuis competitores cíTcnt noa
panci,neque contemnendi homines i ad quorum p'oflcífionemcapicndam prqfc» ^ г
âuSjVilichinumquendam Thcutonicumlitigiofum,& vcrftitum bomincm » qui Гс 2.9
ex au&oriratecapituli in i Iiis intrufcrat,placatis canonicis,& in fuum fauorcm axidu<#
¿tisextrufít. 1 mt
topp* Hoc tempore Bafilienfes Engcnium Papain ïûis decretiséfummo pontificara te-
cíncTú ^mercdeicccrantjacdcincludcncbaliquoprorucceu^orcíollicitbexqualibctnayone
ttücü am* o&ovirosaflümpícrant,itavteírcntduo ¿trigintá, qü bus cligendi Romanipon-
tjMjj^T t'fic*5 poteftarcmconcreíTcranricumquc Italicx>s nominarent, ¿Eneam vocabam: ûf_
w quianondumfacrisordinibusinitiacus incapax eius officii videbatur, litterasei dc-
dere,quarum vigore vnadie extra témpora à iure flamea fubdiaconatum, & diaeo»,
natumcum minoiibusordinibusafl'umerepoflit:ícdnoluit Aeneas esmcbcaufâm
íacrisfcimbucrei .onclauetamcn velutcacrcmoniarum cleticus inirauit, viditque j»'
Ceremonias omnes,quibus vfí íunt Bafílienfes inelc&ionc Amcdei ducis Sabaudiç,
iA. quemFelicem Quintum Papam appellauerunti adquem Aeneas adhuceremuia
colentemperrcxir,atq¡ abcomfcriniariumrcc«ptus,&inRipalia, &¿ in Thononio»,
& in Gcbcnnis,&: in Laufana,& in Baflica tamdiu ti feruiuit^donecFcdc ricus rertius
Romanorum rex, qui Albcito defun&o fuccclTcrat, Frankfordiam, & Alemania* .
partes inferiores pctens,apud Aquiígrani regni coronam accepit î ad quem rum Fe*
fix legatos mitteret, Aeneam quoque iuflît со pergere:qui cum confiliarios Fcderici
fcpiusalloquitur.inamiciciamgrauis &doäi viri Sdueftri Chiemenfis cpifcopi ro-
cipitur. * - *
&n«u pu. Deinde Iacobi Trcucrenfís archipontifïcis,&:ele£loris impcrii,hominis qui. nobi- 4*
te Uum* lítaremcü virtuteconiunxerat)inriotítiáfamiliaritatéq; venit:atq; abhisingratiam.
мм» «¿ ' Ca:farisadduÄus,ac laurea corona,poctarüq;priuilegiisdonatus,ei vtfcruiiet,fuam-
imftrMtrt que curiam íequivellet rogaras eft: cui Aeneas cum nulii iuftius quàmimperatorî
rimlßX íeruiturum rcfponderet,quia tarnen apud Felicem fecretarii locú tcnebat.ind gnura .
trufan* exiftjmauit,iniuflucius in alterius domini poteftatcm tranfirc: fed ait Ball learn fe re-
^tiauu ûerfurum.Felici^volunutequA'fituriiiquaiîaflequipoflèt, non inuitum Cxfaris
¿gMie'au curia lecuturum.Caciari.qux Bafileatranfituruscrat,non ingratum refponium fuit. .
At Aeneas cum ad Fel ccmrediiflet, ñeque fuopte ingenio abeundi poteftatcm ob-
ciñere poíIct:interpoíitÍ3 tandem amicis a gredimilíus eft: quiadFedcricumtranûV . t
éns.cumisexBurgundiareucrfusBafileápetiuifllt.infecrctariumadmiirus, inRo- J»
mana cancel laria protonotarii locum obtinuiriufjurandum apud Brifcinam Сд-iàri
prarftititmam &: ibi Gaipar Shchius cancellariam jeeepit, qua prius apud Sigifmun- ,
dunijA: Alber.um Carfares obtinuerar,nobilis cques,ingenio prompt o , &¿ facundia,
grata, cuivelinaud.u , vclxaralaus ob;igit, vt triumCacfarumcancellar^s fierce.
3ú,cumlcgac um Caeíaris apud Nurcmbcrgam agcret,rcg men canctllarix "V^ ilhel-
LIBER PRIMVS; ,
moTazhomini Baioario,&Italicinominishofti commifít, àquo miris modis Ae
neas arHichis eft.qui cura ftatuùTct malum in bono vincere,auriculas decJinauit, vc
in i qui' mentis afeUus,cumgrauius dorio íiibit onus;atqueita,licet vltimus omnium
habcrctur,nequein menla,nequeincubicuIo dignum fe locum habcret,acinuifus,
vt hoftis íperneretur,irridereturque , arquo animo tulit omnia : vnus tamen inter
fonfeccctariosfuit,quicummanfuetioresámaret muías, & (ludia fectaretur huma-
nitatis, Aeneam bene fperare iubebat, quia redeunte canecllario mcJiorem condi-
tionem i nueniret:nequemencitus eft.nam cum rcdiiflet Gafpar, arque quid Aeneas
valcret,nunc vna.nunc altera in re tentaret, cum reperiret ingeniofuni, induftrium,
Ю &laboris patiencem hominem,magnifacerc,& pr* ferre eumcccpit. Adha?cacce£
fir,quia cum Senis ageret Gaípar, eo tempore quo Sigifrnundus Imperator illice-
ratapud Nicokum Lollium fpe&atum virum,eiufqueconiugem nobilem matro-
nam Bartholomsam Ptolemaram, Aeneatamitam hoipitium habait, ac nepotcme-
ius ex Margarita natum facro de fonte leuauit,quem fuo ex nomine Gafparem voca-
uit:obqu»rescariorGafparira&us,cumiterum illeinlcgadonem abiiûet, guber-
»ationi cancellarix* prsefe&us eft,eamque rexit quotiens Gaipar abfuit. At Vuil-
hel mu s, q u i primum Aeneam conculcaba!, vereri eúm coactus eft, vt imelligerent o-
mnes humilitatem facile tolli furïùm,fuperbiam ficilius deorium mere. Vuilhel-
mus tamen inuidia: iiiccumbens, imperialem curiam paulo poftreliquit, ceteriin
*o graciamcum Aenearedierunt:quiapud Carfarcm indicscrefcens,ad res magnas, 5¿
atduasvocatus.mconílliumíécretiustandcmreceptuscíL Prima ci legatio apu4 i
Tergcftinos fuit,q jos Cxfari fîdelitatem iurare fuaût, atq; ab eis iufiurandum rece?
pit.Exinde cum apud Nurembergàm impcrator, & principes elecbresadmblario-
ncm controueríía; intendcrcnt.qux inter Eugeniwn Quartum , & Felicem Quin-f
rum vigebat, placuiiTetq; vt imperator quatuor viros eligerct, ele&or quilibet duos,
&: alius quiuis princeps vnum,quianditis £ugenii,acFdicisoratoribusprouidercnt,
ne quidrefpublica Cririftianadetrimentipateretur. Federicus Caîiârhosnomina-
uitjSilucftrum Cfiiemcnfem epifcopum,ThomainHaielbachiumtheologum,Vlri-!
cumSonnembergiuro,&: Aeneam. г
?• Interim Aeneas Sarantanar valüs parocbiaícmccclcííamfauoreCaííaris aflècutus senmtmi
eft,qux áureos ei fexagincaquótannisreddidinfitain alpibus, qua: Germaniamab vdiisúfvñ}*
Italia difterminant.EavJlis vnotantumaditu,eoque akiflinro, &perdiificili, pa-¡¡¡ffi^¡¡¡j¡j
tens niuibus,& aípcrrimaglacie tribus anni partib sobtecb rígefeit. Loci accola:
cotas hiemes domife concinent,ciftas, &qua:funt opera carpentariorum íblcrter,
agentes,qua:pcra:ítatem BulzmijTridenuq; vendunufeaccorum, acalearurnluda
temporisplurimumterunt,illumqimiruminmodumcallent:nuUos hos belli mc-
tus occupat,nequc honori s cupido cruciat, ñeque auri magna fames atterir ; borum
opes pécora funt,quas per hiememfœnonutriunt,hifqi viuunn inter quos & homi
nes inuenirecft, quosnunquam bibiíTe conílat, quibus propotueftcibusla&eus.
4o Qui procul ab cecleíi i degun ,corpora hiemis tempore defuncb fubdiuo reponút*
atq; adltricb gelu inxftatem feruanr.tuncplebanus parochiamcircumicnslongum
tunerisordrnemducir.dicenfqí nouiífima verba, in ccemeteriumplura fimul cada-
uerarecipitjübfíccis genis exequias proíequuntur. Feliciífimimortalium fuá íi bo
ca cognofeenteslibidini fr«num ponerent.-fcddiu no&uque commenfati, ftupra
&adultcriapafliinadmirtunt,nequevirgoapudeosnubit. Verum hancccclefiam
Aeneasbreuid^mifít,meliorcmaáecutusinBaioariafanáaE Maria: Aípacenfís non
longe ab Aeno ilumine , quam fibi Leonardus Patauienûs epifeopus genere , atque
magnificencia «que nobilis vltro contulit: litterifquc ci fine pretio ad Stitiam
roiffis. . ,
je Poftbaec cum iam BafílienfesconditionespacisrefutaiTent, Aeneas ad Etigeni-
* omroiíTusefhqui cum Senas veniíTet, vnanimi propinquorum voce prohibebamr w-rf
Romam petere,qui Bafilea: infenfus Eugenio fuiíTet. Contra Aeneas oratoré Cafas£¡¡£
ris non arbitrai i íefe aiebat Romx non tutumronus legationis àfe receptumaut ab-«# nrfedu-
folucndumeíre,autfibimoriendum,atquc pareniibus inuitisÂ: flcntibus R°mam„4'^££
perrexit.Ge rardus Landr ianes cardinalis Curaanus,cum quo fibi vetus fumil:arius мнимеш^
lo COMMENT. PÏI PAPAE Ii
erât,reé>us patér,íkámkuiaEtenax,adEügenii prxfentiamipfum introduXit. Libet
hrc coram íummofacerdorequíbus verbis ./Eneas fuerit vfusrcfërre : naüi paucà
funr,& memorata digna. Duo cardinales poluifici aftabant , Cumanus , & Mo-
rincniîs, quiprius autoritäre apoftolica ab omnibus ceniuris Aencam abfolue-
ïant,quasTauendo BafilienfibusincKteratblncc rlípedu ergo cum Eugenii veniiTet
Aeneas,adoícnmpedis;manus^orisabeore^ fuif-
fctdrcere,Priœ,mquitVfanftiflîmeprad(ûl,<5^amGacfari5 mandata refera m , de me
i pío pauca dicam.Sck) multa de me tufe aurtbus inculcara efte ñeque bona , ñeque
digna relaturifed neqj mentitifunt, quimetibidctulerunt. Plurimaegodú Bafilear
fui.dixi.fcfipfi.&fcCbmhilinficiorratnoñtatibi ttocere,quámDe¡ Ecclefía: prodef i À
íe mes meatirit.Erraui:qüis neget?fed neq; cum paucis, néq; cü paruis hominibus :
Iuhanum fan di Angchcardinalem.Nicolaum archicpifcûpum Panhormitanum,
LudouicumPontanum tu&fedrénotariumfum fecutus,qui iuris oculi, &¿ veritatis
magiftri credebanrur.Quid vniuerfitàtes^&aliaorbrt gymnaiîareferam, quorum
pleraque aduerfum tefentiebanr?quis cum tamis hominibus nonerrauerit? verum
ego vbi errorem dcprehendiBaGlienfium,fareor,non ftatim ad teconuolaui, quod
plerique fecerunt.fcd verirus ne ab errore in errorem prolabeter, Vt f*pe in Scylla
inciduntcupientes vitare Chary bdim>adeôs me contul^qni neutrales nabebantur^
vt ab al tero duorum extremorii m ad alterum non íine confultacione,ac mora tranf-
irem.Manfi ergo apirdCàèfârem tribus annisïvbi dum magis acmagis contentiones ié
audio,quíe inter Bafilieniès,&: tuos legatos fíunt, nihil mihi dubii rcl:£tum eft: , q uin
te pehes fit Veritas. Atqnehinc factum eft, Vt cUpienti Ca-fari ad tUammeclerneh-
tiam viam facere,non inuiius parucrirn.-Sic enim me mam in gracia redi re po fíe Гига
ra tus . N une àpudte í um )&rq üia ignorans pecea ui, m i h i vt ignofeas oro: dei nde cau>
fa'mCa:rariscxplicabo.'CuiEugenius,Scimuste,inqui't,cum multis deliquiílc: fed
erratú fatenti non porTumus h 5 ignoícere.Eccleíia namq; pia mater neganti debita
nunquáremittit,ratcnti nlinquáretinet.Tu iam Veritatem tenes , caue ne relinquas
éam,atq; bonis operibus diuinam gratiam quaírito:eO in loco iam degiss vbi &¿ veri-
tatem tuer i poifis,&:eccleßic prodc íTemos iniuriar ü pofthac prçtct i tai й obli ti,te be-
He ambulantem bene amabim us. Atq; his di£tis,ad res ecclefix ven t ú eft , fuper qui- 3 é
bus Eugenius deliberandi £empusaccepit.Mcdio teporedum cardinale m Aqude-
gienfem Aeneas peteret/ThomäSarezaneum tunccpilcopumBononiehfem forte-
fortuna obuiüm habuit,quë cUm pro veter i bertcuolentia falutádum adi re t, inuitú,
acfefugientem& herrentemoflcndit, vtqui Aeneam Bafilienfibus adhuc rebus
fauente conic£hbatur3qUas ¿Ieímgulariodio infeebbatur. Quod miratus Aeneas,
acpaululüm¿nd¡gnatusfubftitit,neqücillius Vitra quadiuit alloquium: at Cumin*
terie&is deinde paucis diebüs àpud ïulianum Barattum Veterem^ & Bafilienfem à-
micum Aeneas dcCumberet iliorum graui dolore opprelms,commifefatusThomas
Martinum Hifpanum fídüm &probamm familiärem ad Cum mifit, qui cohfolare-
tur argrot Um,atq; in medicos offer re t pecUttiam Joannes Caruaiales, q ui fxpc àpud 4*
imperatorem lega tus fuera t,ac poí tea cardinalat и m ob ti n ui t, nulla non die vi fi ta ui t
Aeneam : cardinales cjuoque ad cum mittebant. fed & íummus Pontifexîoannem
Papicnfcm fpc&atum virum mifit,qui Aeneáí cúnela pollicerctur , ad quxrendani
fanitatern neceflaria.Ingens illa¿cgritudo fui^talltaqi Vis doloris, vt duodecim die-
bus quibus Aeneas decubui t,nulla non hora mortem optàuerit.Sed reft] tutus déni-
que,refponfo ab Eugenie reCepto,qüi fe rniíTurum àdCatfarem dixit,Senas rcperiítr
&ConfoIatus pitrem,quem pofteailumquam vidit,iàlutatifq;propinquis omnibus»
in Aiemaniam tediit.ln via aute apud fandum CafllanUm Thoma; ej)iíbopo Bono»
nieñfi,quiRoma ib. t,datus obuiágratias egit^quod fui ¿egrotátis memorRomx fuif*
fet,atq; ibi combibentespriftiiiambeneuolentiamintcgrarunt. Non tamen adhuc
vera Ьжс reconciliado vifa eft Thomaî: nam cum interieâo deinde tempore legatus
ad Ca'farem proficifcerctur,PetrumNoxetanum familiarc&propinquum fuuinjat-
que Aeneas verum & antiquum amicum intcrpellauit, fibi Vt litteras commendâto*
rías ad eum daret: fed minime his opus erat. Aeneas enim nullius reí confueuit , qui
iniraicitiaium facilius obliuifcnreccptis tanken Pttnlittcris in omneofficmThom|
prxftaM«
t Ï В Е Р R I Ú V S. ti
imtantöiefemagisvdluncarium cxhibuit, quantoduarum aftlidtia'rtim
quam vm'us eft folidior rrexusrquibus ex rebus dèterfa eft trmnis rubigo fimükatis,
&amidrín,quam olinifurtjcornaiormriouataeft.
Vemt&r Thörrraecomcs,quipauK)stnteaCa:iarcreccirerat, Ioannes Garuaial'cs,1^
atqueis heteris Eugeniiad Aeneam deculicquac fecretatiarus apoftolici fibi officium g^^JL %
demandabant , cuius poftea iuramentum Romz pra&uit, magnum ,vt mihi vide- «us finpde-
cur , & lingular* viri prasccmium:necfcioanakcrivmquam<?ontigerrt, eo gratiam ^¡¿¡¿¿¡¡^
Dei vnum efferre horn inem,vt apud duos Romanos pontífices, vnum imperaroré, &,иЯогигн
& vnum antipapam, fecretartatu poriri poflec. Nam hoc Aeneàs mimeris cum Feli- ^{"¿¡t
í© ce primum,ddnde Federico Ca:fare,poítea cum Eugenio, & demum cum Nicolao, ф"т u$¿
non folumnomine,fedrequoq;obtinuit.Pcr idem temporis electores imperii apud***'*-
FranfcfordiamconuenientésobdepofcionemColonieníís, & Iacobi Treuerenfís
archiepHcopi ab Eugenio faótamcommoti.occulrum inter fe fœdus pefeuflerune,
nifi Eugenius irritam depofitione hanc decernerer,nationis oncra tolleret, Se aüctO-
riratem conciliorú, vt Cóftantiac declarara fuerat,profiterecur,fe fuam depofitíonem
in Bafileafactam ampl exuros: legatofq; ad Caífarem miferune, qui haïe ei íbli , Sc lex
iurausconfiliariisexponcnccs,vrfœderifeadiungerent,atq; cum eis mitterent Ro-
mam,orarcn cCxhr vc audiuit eleclorum mentem, mifTurum fe ad Eugenium dixit,
rogaturumque, vt eorü peritionibus morem gererer. Fœdus aute fpreuit >, ihdignurn,
to atq;impiumdicens,niíiPapa,qua: petuntur concefîerit, ábeodeícirc. Miiitigitur
Acncamad Eugenium,vtfuaderetei neprincipes dectores contemnerét: maxime
vero,vc depefitis arch icpifcopis priftinam ei redderet digniratem.S ic en im futurum,
тс Germani omnes depofíta neutralitatead eius gremium redirent. Quod Ii d ur i or
in í encencia perfeücrarct, timendúm efle ne fcandalum perpetua; diuiíionis orirttun
quicquid autem electores inter fe conclufcrant,iniuratus Oefar aperuit Aenear, acq;
vcPap*referrctimperaurt.EcquiarurmsGalendis Septembrisapud Frañkfordiam
dectores habitud conuentumerant,vt audito refponíb Papa: íceundum fœdus neu-
tralitatem exuerent, Acneam monuic,vt recta via Frankfordiam peteret, vbi legatos
alios conuenturus,animum Eugenii eis notum effícerct. Legati inter hare Apoftolici
jo quid rerumprincipes electores FrankfordiaconcluíííTent, quidcxCa^farepercrenCj
quid Romam miccerent,cumdiuquaefiilent,nec cerxum aliquid excudere poílénc*
vc alter eorum Romam pergeret,decreuerunt. Et quia Ioannes Caruaialeslanguens
apud veterem hofpirem fuum Ioannem Gérs mordacem, & inuida? mentis homine,
acutis incenfus febribus iacebat, Thomae Bononienfi epifcopo hace prouincia ceffit*
^ui iEneam itineris comitem accepit.Tempus tune verhale fuit, in quo tanta cáelo
pluuiacecidit,vtomnesin Carinthia pontes ruperit,&fecumfluminetulerit:ob quäl
rem per altiílimos &inuios monte», atq; abruptas &: niuofas perras , monftrantibus
accolis,triduanum iter соасЪ fun t pergere.
* v - X , -
Cum Romam veniflcnt,Eugenius,admoriehteTnorhà, prius Aneam quam le- Жпв*
40 gatos eicâorum audiuic,facturumq; omnia promifit, quae Odâr fuâfit: atque indef^^^I
Thomam ad Philippum Burgundorú ducé direxit,cófcnfum vtarthiepífcoporü re- *«•»««*, dt
fticutioni prarberetiq. neposeius in Coioniéfis,&frater eius naturalis in Treucrtnfis ^£''я^_
1 оси vocatus eilet : it aq ; non videbatur illo incôfulto reftitutio promit téda. Man dat ü Um judi
anterThomas fuit, poftq i uá Philippi
i i • volúntate
л incellexiíTet,
•J vtFrankfordiam
_ _ fe cófer- [" ** 't^t
Utnée ¥'Як~
ret: fed cum is in expediendis littens cunctatior videretur, Aneas , qui tecum v(queford.erf a.
Parmam itururn (e dixerat,praccedendum exiftimauit:arque cum Senas fe apud fuos Jj^J^
гecepif Гсt , с veftigio calculi argritudi nem incidir, ad quern Iectulo dec umbëtem po- м^мяЦ
firidic Thomas venit,&: quia feftinand um ertt,eo falutato receífit: neiquè Aneas
vinci morbo voluicjfequenti die nondumfanus cum fecutus apud Carthuílam Flo
jo rentinorura apprehendit,atqüecum eo Piftorium,Lucamque profectus eft. Aeneas
tarnen Florentiam intraui t:Thomas ingredi prohibitu's. Apud Lucam cum Petro
Noxetano diem morati funt.qui cos per vallem Garíánianae comintus eft, donee ad
Gat heri nam Thorn a: fororem veneruncEa CaTari s nobilis hominis, & in valle po-
tentis vxor erat, qua: frat rem iam longo tempore non vifum incredibili amore,&
ingenti honore fuícepit: vbi relicto Petro per altos & afperrimos Sillani montes Par-
i* tOMMENi РИРАРЖ IÎ.
màfn petieruttt. íllic Thomas itinere pedeftrifatigatus , & quia noéres apud ruftic*M|
noshofpkesmibmnei'duxerat,acutifiimas infebrescecidit.quimox iEneavocatój
flcnsrogauititcrfuiimpergeret, ne rebus agendis lúa mora impedimento ellèr, eî-
que littcras apollo! icas ad loannem Caruaiatemdedit,dicens fe , niíl breui conuale-
ret,fcripturüm Eugënio,alium vt fuo loco fufficèrer. vEneas fíiuitue a'grotum dimi-
fit,intelligens tarnen hecem4atémitmeri fefe dédit) ac perBrixellum traie&o Pado
Mantuam,& índc Veronam venit,ac per vallém Tridentinàm, &lrtontes Brixinen- ■
fes Sigifmuñchim Auftria:ducem in Eni vallemoranrem vifit.quo cum vcnanoncm
ingrcffüs.id fpecbculo & relatu dignum animaduet1!it,quöd ceruus mirat Tmagniru-
dinisdiuca^busagiwtus,tandenrcoac>useftinflumcniçdeiicere,acviûum in со- 1#:
quinam reddeïe pnncipisJIlinciErieas difcedens , per Nazareth , & Vallcm,qùàrr>
infernalem vocartt,fupéráto non paruo'montis doifo, ád Campidenam , & Mamin-
gam, Vlmafnque penetrauit.neque vlterius progredi pöcerat,latrönibifs omncs adi-'
tus verfus Frankfûrdiam obfidentibus. Ahxrus igitur, ас incerfus animi-, dumquid
agatcónfilfumqua:tit, q'uafi ex induftria diesillic dida-adconucfiiendumfiiiïlèt,
mox ptáxuríores applicant ) quinoclefütüraPetrumÁügufte'níém , Sihfeítrum
Chicmenfemepifcopos,atqüeGáíparem cáncellarium> candidas animas , legato»
CaefarisafRituros nuntiant. Nrhiltum ALtítx gratiüs contingere potuir, ciim pro
pter notitiam hominum,fum propterfecuriratem iríneris Mox fimul omnes-Fra'nk-
fordiam petiere , ad tjuos inter dies paöfcos lacobus Bádeníis , le Albertus Brande- ic> 1
burgeníismarchioftesinlegationeconiunáifunt. Thomas cum decern diebtis à>
grotaíTet) tandem tönuüeicens iter cohtinuauit, ас per Sabaúdiamincoghitúsad
ducem Burguftdorufnïraniîuk,impetratiftjuepetitionjbus,'CH,ca fin'e'm conüemüi
ad Frankfordiam diuertit.Interealoannes Caruaiales,& Nicolaus'Cufa cum litterisj
quas iEncas artuterat,principibus fatisfacerc nitcbantur:fed fruftraerant omnes co-
natuSjCumlegätiprincipum^üiRomacfuerant, Eugenium duriifime fibi refpon^
diilcreferrent.Itaqiie defperata res Eugenii videbatur,qüia folus imperator adüer*'
fus omnes electores declarationcm faceré non audebat. In eo cohuenru egrcgfum
facinus i£neas aufus cfl^quod ncgligerc nulla ratione poiTum.Mâgurttinus, qui for
den aliorurh eleclorum &c pro fe,& pro Federico Brandebürgeníi fígilhím appendé- j£
rat,rogantibus oratoribus Ca:faris,vt iêntentiam mutaret,non erat ihuitus-,id fi certa
poïlèt ratione tûeri,îie promifli Violator viderctur. Tunc Aeneas bono animo colle
gas euciuffic,quodMaguntino facile iàtisfaceret:nociemipfé infomnem duxir, at-
que ex notulis principum fecundum quas Eugenium Hueras dare volebant,alias nô -
tulas compofuit,omnicxprcíTovcneno,quod Eugenius abhorrcbat, fentenciafquc
omnes extendit, per quas & nationi prouideretur, & archiepiícopi reftirticrentur.
(^busperadiscasoftendiMaguntinoiuffit,fibrque díci volüntatem G&faris elle
fecundum eas ttotul as;EugeniUm hationi prouidere:hequedùbftanduhn ene , quin
illaexciusfanditatepoffentimpetrarijfimrfusadeuilVmittercnturoratores. Viíaeír.
resMaguntíno¿¿fufficiens&iuíta:rnoxqüecum imperiahbus, 0¿archiepifcoporü 4«r
Magdeburgeníis,BremeníÍs,& Salburgehfis,& Fedcrici marchiohis, multörurnquc
aliorum principum legâtisfœdusiniit, vtnótulae, quas Aneas confederat^gilliso-
mniummunircntur,mittcrenturqueRoniam.Qupdfentientcs electores, ceterique
principes,animo confternati,non fuht aufi contra niti: nationis ehim pars maior ho-
tulas feqüebatuf Acneaí.Ludouicus cardinalis Arelatehfisj vbifpedeie&umfcnó-
uit,accct íico Acnea,qui íibi Bafilea; notus,& inter familiares dile&us fuerat, murara
eiusícntentiam multis verbis accufaüit.Cui Acncasrtoníéhuitatum, íed Bafilien*
íes non eíredicebat,quiolimf4ierant:qui curtí primo pad's caüfa transferre cohcili--
üm ex Bafileain alteram locum promiíiiTent,poftea hegauiiTent, tanquam extra Ba-
filienfes muros veritatcm tuerí nequirettt.Ioanñes quoque Lyfura Vir prüdeñs, 8¿ lü-
re pontificio confultilîîmusjobuiiis Aehearápüd loannem Caruaialemdatus, Ettu»
inquit,ex vrbe Scnenfi daturlis legem Tlieutonicis aduenifti ? vtiham domi mahfif-
ícs,& nos noftram fegereterram dimififlesv Cüi Aeneüs tranfichs nihil rcíjjoníí red*
didit,inuidiam rte fibi maiorem pai aret.
Finito conuencu Thomas Bononienfis antiftcs,& Ioannes Caruaialesper nouam
ciui*
«£/! В £ R PR I M %ф i$
ciuitatem Auftriaetranfeuntes>a£tis Câïiari ingentibus gratiis,qui magnos & fidèles Thêmu
legatos ad Frankfordiam miteratjduni Romam pergunt, Vt qui resfeene feh'cirerque^J/, "¿¡^
,r rr - \ Cardinalatus eminentiartt prouecti fun t. Cxfar paucis pofir diebus-ЛЁ « Rom**'
»biJem equitem Proeopium Rabenfteynuin Bohcmum ad Romaham
curiam legatos inítimit,hifq; poteftatemdedk, Ii Eugeaius notulâsin Frattferoidia Лт'отпш
conclufasacceptaret,coacurrehteprâifiileMoguntino)&Bifandeburgeiifi marchi- <*ыг*ш-
onc^neutralitatem deponerenr>ac nationis nomine farábeíedi apoftolicç obedie- *Д
tiamreftituerent.IncerealoannesLyfura, vtres fuam non fequi тек
uert. t,n bus mentem aptauic/ummicteniq; fe Maguotino archiepifeo;
lo eius ad Eugenium obcinuir, quem cum plüfibus aliis oratoribus principura apud
Senaslegati Casiaris inuenemntjatquefimul Romam euntes> ad primum lapidem
fa m iliam Papç & cardinalium)&: vniuerfos CUriaî prxlatos obuiam habue
uci duces rec^ifolenc,cumvidishoftibusdomum repecunt, in Vrb
mi/îï. Tercia die ad Eugenium voeâti in confiftorio fecretoauditi funt>
л omine omnium Aeneas orauitrq пет cum Papa,tum cardinales mirum in modum
»ius ea jpfadiecorreptüsargricud
ndam commiiicCum iam res ad¡
qüeexTheutonicispedem rerrahebantiobedientiâmq; Pontiáci» medi
dicioinfradeeimamdiemmorituro, prasítandam negabant: quibus АепеаЗва,
lo gnis rationibüs aduerfabatür.mültumquc nationi condúcete amrmabat>accelerari
declarationem deberé, cüm Eügenius iam Voluntati prineipum beneuolus eiTet:
nam quod ipfefeeiflet,fucceflorem eius gràtum habiturun> Quod iï ante rnorere-
tur Eugenius.quam declarado fieret,timendum efle ne fucefcflor nationi duras in-
ucniretur,quamuis ftue afper,fiue mollis fucceiTorei daretur , nihil cum <
poflè,quorurn mandata in Eugenium fonârent: ab Vrbé Vero fi rebus infe<
derent,omnefœdus prineipum iolu^nationemq; nunc maiorièx parte со
in magnas diuifiones>contcncionefq; dar i-quodq; grauiïfimum videri deberet, a
folidandumroborandumque fchifma penculoliiïimum , in ecclclîa viam, quam
prarcIuferànt,apetiti.NecIoannes Lyfura alceriusfententix fuic,qüi tantopere faci-
3 о endam decLrationcm fuadebat>vt mortuis omnibus ËUgenii membris iatis eile di-
cerec, fi vel d gitus finift ri pedis minimus viueret. Ob quam rem perfuafis omnibus
collegium iam notülasomnesEugeniüsápprobáuet,atquelitteras fuper hisde-
creu Îïet)ûdCubiculumeiusomneslegatiihtromiifîfunt,qui iacenti Pontirlci obe-
dientiâmpraîftitcrunt.Illeconfeitimbullasapoftolicâsin mànus АеПеж dedit .пес
mora,rurfus in conûftorio publico pràefidentibus cârdinalibus publican's Casíaris 8c
alio: um prineipum mandatis repetirá; iunt cxremoniaiJndetota vrbeobpublicam,
la:titiamignesradi,&campanai»cuba:q; fine modo fonuerunt: fequenti die íuftitiü
indic>um,fuperifq;rogationesdecretx:cardinales, Ceteriq; prçlati cum populo in
otdineprocedences,Silueitri coronam.IoannisBaptiitxcapur^prçcipuafqîlâncto-
4Û rum feli q iias,ex templo fan£h Marci Laterahum detulerunt , ibique facn fica tu m,
atquedcFederici, Eugeniiqué láudibus habitus eftnonbreuis, ncque inornatuS
ferrodiv;- .¡„-
Dumha:c agerentur, rumôr fuit Nicoïaum epifcopum Tergeftiftum mortem
obiifle,idque primus cardinalium Thomas BoUonienfis decanus Aquilegienfis ei
narrauerat,qui ecclefiam illam ambiens,cardinaiis opcm expetiuerat. At cardina- Жпш л
lisrecogniraloannem fan&i Angelí eiufdem ordinis parua cédula cercioren! Facicj
> tempus datum,quo poflem Aeneam prouehere. Is forte apud Ioanncm ршТе^ф.
cœnatus,diuerfaexmofefabulabatur,cui Ioannes cedulam legendam ?01Щса^"^с11пи^
quid fi bi V deretur percun&atus eft. Ad quem Aeneas,Dignitatem,inqui t,imparem^, ¡ubduíe.
j o meis meritis non petam,at vitro datam non recufabo.Sequenti die Cum Ludouicus **Mm
cardinalis Aquilegienfis ecclefiarnTergeftinam decano fuo, alii aliis peterent, o~jjfüfoL
mnesab Eugenio repulfifunt, qui pomificatum ipfum Aeneac feiè commifliirum mcetw.jE-
conftanterafiirmauit.fedcumcertitudo vacationisexquirerctur, vanumf iile ru- "'*'AfW*^
moremconftitit:Aerteas tamen in fubdiaconumapoftolicumaflumptus eit. Euge- гшТпр/н*
niusveropuftobedientiamGermanorum receptara >diebus fexdecim cum mor-""'-
В
ц COMMENT. Pl'I РАРЛ II.
bis ac morte pugnaait,vidufq; tandem in feflo,quod Petri cathedram vocant, natu
ra: conceifit,annö falutis Mxcccxlvij. Exequh's pcmouem dies adis , cardinales ad
e'lcdionemfucceirorisrngreflj,^neam,atq;Procopiumcum ceteris legatis regum
ad cuilodiam conclauis delegerunt.vbi cum duas nodes vigilaiTent, Thomas cardi-
rialis Bonom'enfii infummum pocificem aflumptus eft, didus Nicolaus Quintus ob
rncmoriam,vtmuhi arbitrantur, Nicolai cardmalisfanda: Crucis, qui magiftcreius
fuerat:papatumq;pcrdidiiîèdefundo Martino.dum legatum ageret in Francia, cre-
debatur.Is vt Sedes landi Petri primum afccndit,Л!1пеа ad fe accerííto íccretariatúei,
íubdiaconatumq; confirmauitiatq; in die coronationis ante ic Crucem-defercndam
dies viginticertumnuntiumdc ;»
rceprt, qui nullum cardi-
ftaleni in dido confittorio conlulens , paiudatus , mkrarafq; in collegium venir,
& admirantibus primum,deinde fauentibus facri Scnatus vniucrfis patribus, JEncí
cpiícopum Tergeílinum pronuntiauk, lkterafq; abfque pecunia expeditas ad cum
mifit.Federicusquoq; Ca:far, vteius vacationem eccleiia cognouit, hanc,inquit,
JEncx imperrabimus, qua: noilrieft dominü naruralis; litteraiq; Pontificiin ca rc
iamíc ignaro perada conferiprk, atq;iîcnefcius -ítneas cum rediiífet ad Caríarem,
ad epifcopatum & Papa*,& Cauris voto lêfe vocatum inucnitmeq; ciuesTergcftini,
qui ómnibus exceris infeiti eileconiueuerunr, Aenca: reftitcrunt : fed cum primariú
Ciuem decanum iuum canonici elcgiíTent,filere ilium iuflère,p©fl*eiiionemq; vel ab- i*
ícnti A .cexconcordibusaniniistradidcrunt. , .
{ ; Intet naîcimpcratorapud AíciaíbuTgium,quodeíl oppidum M.Tguntineníis ec-
èirgJm'^ tlcfia:fupraMoganum,conuentuTnprajiatorum,&principumindixerat)eoqiiecum
àirmamrrâ Hartungo iurilconfulro Aeneam miiît, qui Maguntinum prcefulcm , & alios Frank-
лИмнит fordi&ifes participa fœderis in obedientia Nicolai Papa: confirmarent, atq; ad cam
Tontiflctm. tem traherent Ludouuum comitem Palatinum Rheni, & Colonieiêm archiepiico-
rUD*cù*' Рит:ПСФ mcalTunilaboi-ceffir, inconuentu decreta Amt, qua: Ca?far optauit: in-
mm,»c Ж- terq;facnficandû Nicolaus PontirexmaXimus declararas eil , Deoq; pro fua faim
làibjûsh tc ^uPPuCatum-Pil^at*txl*s>et^ Fclicis fiham vxorem habebar, m reuerentiam tamen,
ntnfs.dem deuotionemq; Nicolai defcendit.Colonienfisarchiepiicopuseo tempore aduerfus
AtedHi. Sufateniêseccleiia: fua: rebelles bellum gerebat:Cumq;iniècuru m ad eum iter eilet
inter diflbnas gentes, Aeneas Coloniç manens litteris fecum egit,& is fadurum fe o->
mniäfpopondk,quxoptauk:atq;aurüexpenfarum,quas viginti diebus Agrippina?
Colonia: Aeneas recerat,vlcro ei ad Viennammifit.Dúharcaguntur, Philippus Ma
ria dux McdiolaniventrisprofluuioVitamreliquit,Alronfo rege Aragonum harrede
pala nuncupato.IdeoFcdericusCíefar Aeneam Mediolanummiíit,& cum eo Fcde-
ficum epiicopuin Sccouienfem,Gafparem Slichium cancellarium , Ioannem magi-
ftrum camcra:,Iacobum Landroniumphyficum : & Pancratium Rinzatem nobiles
tquites,vt princifatum imperio dcuolutum vendicarent. Vno itaq; tempore domi
nium potent« vrbiSj&Fcderici Ca:faiis, & Alfoníi regis Aragonum, &Caroli ducis 4*
Aurelianeniis expetebant: nam &kicfeius habere dicebat ex fœdere inter fuos&:
Philippi maiorcs matrimonii caufa percuflo. At Mediolancnfcs libertatis auidi, fc«
natum ex primoribus vrbis delegerant, acmagiftratus aflumpferant, quirempubli-
camadminiftrarent:cumq;regem,ducemq;fpernerent, audico Aenea,qui Caiirii
nomine verbafecit,imperatorem fuum dominum faffi funt : fed habere fe priuilegia
dixerunt,quibus ciuitatem regere poíTent.Tandem veroFedericum modo certo do
minantem admifluri erant:qua: res, etíi non debito refpondebat, Аепеге tamen té-
pus confíderanrinÓ aliena videbatur. At collega: Theutonesdum plurimavolunt,o-
mniaperdiderant. Aeneas aute Viennam reueríus, allante Joanne cardinale fandi
Angelí apoílolicaífedis legato, conlecrationismunusaccepit, atqjindc Tergeílum Я3>
profedus,à ciuibuscupidefufceptns,rem primo druinam fecit. Nec diu moraras in
Hiftriam iuífus ire,definibus inter Ca:farem,& Vénetos compoíuit litem , queman
i portea rurfusexcitataíít.CumrediíTet Tergeílum, comperit Roptrtum VuaHcum
bellúadueríusTergeílinosagcre,inquofuapotiflímum ecclefia \xfa ert, cuius co-
lonicxagropulfi,&; abada pécora iimt: ob quam rem cumCaiàri queilum irer,
Ropertij

4
LIBER P R I M V S. ic
Roperti,qu; eum cape-e magnopcre ftudebar, fola cclericate virauit infidias. Inrer-
ca Gai par S I ich * us apud Car fare m falfo de)atus,ecclefiam Frizingen fem , quam fra-
triobtinuera^dimitrerecompulfuseft^uicumeflet in dies magis inuifus Caífarí,
Acneam quoque propter amicitiam & confuetudinem pene afliduam fufpeclum
reddebatriraq; condicio Аепеаг decerior fieri videbatur : fed vfus ipfe temperaroeto,
ne vel hinc amicitiam, vel indc dominum ofïênderet,rurfus in gratiam rediit, atque
parochialem eccleiiam in caftro Vindelico admodum infignem,ex muñere fibiCç-
íariscomrnendatam accepit.
Per idem rempusFrancifcusSfortia vicecomes Mediolanum vrbcm obfidebat: jf™^"'*
id ciues autemcxanimati Caefaris opem petebant:eo rurfus proficifci itneas iuflus eft, MidieUni-
&r Arrongus iurifconfultus,qui obíeflís ciuibus auxilium promitterent, fifeCa:fariM*'3*«
fubdercnt.Ineoitineremultahisaduerlâfuerernamcum vifitato Sigifmundo duce ЬфгавЫл
apudEnipontem,&adrem Mediolancnfemperfiiafo,peraltifllrnas alpes Vormii in dignity*,
vallemTellinam dcfcendiflent,diuifum popuIum,alios cinitati Mcdiolanenfi, alios ¥^й»рф
Francisco Sfortiae fauentes,lacum Comanum in poteilate hofttum magna ex parte, o¿fidu>n,m i
nihil tutuminuenere.Itaque modo nodu peraquam,mododieper abruptos & de- M'dioUnt-
niosmontesviamrecere:vbiComumvenerunt,octo & decern dies moram faceré i,geto v«*.
oportuit,quoniam inter McdioIanum,&Comum©mnia hoftis tenebat : qui poft- '*> «и***,
quam legatos Carfaris aduenifle didicir,aditus cuftodiri iuflltjegatofque, fi compre- f^**'*^"'
го hendí poilènt,ad fe vindlos deduci. At illi fufeeptis equitibus,ac peditibus admodum
ducentis,cum viarumgnarostris,quos guidas vocant,fideles inueniflent, circa folis
occafum ex Como recedunt Mediolanum petentes: fed cum horis forre duabus iter
feciíTent,iamq;noxobfcuriífimafuperueniflet,eqtNtatus inter tenebras retrofugit:
aderant & Iegaci ducis Sabaudix,& plures ciues Mediolanenfes,qui negotiati per A-
Jemaniamdomumredibant.Hivbifugamequitumcognouere, infidias veriti, tre-
menrefq; admodum retrocedendum aiebanr: Jîneas vero vocatis peditatus ducibus,
vbi eos confiantes inuenit,&alterum eorum Senenfem ex loquela cognouit, ver-
fus adncgotiatores,Nolite,inquit,timere:anguftias montium praztergreífi patentes
in campos venimus.infidias iameuafimus,quas in aráis locis inftruunt : nunc mille
y> fenobisofFeruntfemirarrin manus hoftium folum nos infortunium ducercpoteft,
id bonitas fummi Dei auferetrite mecum,vos hac nocle laribus veftris faluos redda.
Sic profe&i ad horam decimam paulo poft folis ortum Mediolanum ingreffi , ma
gna totiuspopulifeftiuitatereceptifunt. Sediam regimen ciuitatis ex populo Ro
mani nominis amante,dumComilegatimanferunt, in paucorum potentia erat de-
duáum,quiFranciíciSfortia; clam partes fouebant: earn ob caufam rogauit fenatu
Aeneas,fibi rt populi copia fierer , cui Carfaris verba referret. Guarnerius Caftillio*
neusiuriíconfultus genere ас facundia nobilistumprimum in fenatu locú tenebát,
Sforriaioccultus amicus. Is per leges ciuitatis vocationem populi prohibitum di-
ccbat,tumultumtimcnduminciuitateobfefla, poteftatem populi omnem habere
40 fenatum,huicdicendaquarcumquemandaretCa;far. Contra Asneas imperatoris
iuflum legibus non teneriaicbat,quar ab ipforoburhabercnt: cius mandata quietis
eile, nonfeditionisaltriciarobièflum.fatigatumquelongo bello populum imperato
ris legatione leuandum,mirum videri fi domini fui voeem noluerit audire:atq;fic in-
uito Guarnerio fenaens populi vocationem decreuit. Is cum poftera die in curiam
frequens conueniflet.&oblatislcftifq; publice Carfaris litteris , .¿Eneas in hanc fen-
tentiam orauit. Ait enim Philippo mortuoCarfarem ad cos mififlè legatos,qui guber-
nationem ciuitatis expofcerent.neq; auditum,quamuis aequa peteret : fed Mediola-
nenfes ¿píos noua libértate gaudencès,magiftratus fibi conftituifle,qui rempublicara
adminiftrarent,idq; fa&umeiîein ea vfq; diéjCœfare pro fua manfuetudinc quauis
5.0 indignefpr-eto,nihil tarnen irato:venifle interim FranciícumSfortiamvicecomitem
ex amico faâum hoitem,municipia in poteftatem fuam redegifle , ciuitatem obfef-
fam magnas paticalamitates,rnilites ad Francifcum defecifle, inopia frumenti pre-
mipopulum,ex vicims principibus neminem ferre opem , folum autem Cacfarem
eorum eommiferarifortunam,omnisrcpulfa:oblitum. Quod fi iam tandem facro
imperio parère vehnt,dominumq; Cacfarem recognokere , paratum eum auxilium
В x
*6 COMMENT. PH PAPiE lt.
ferreJamqj'cum Sigismundo ducepatrucli fuo vicino Infubrrbris res orditas,bre*
. ui magnam manum fuperaris alpibus in eorum agrum defcenfuram cogirarcnr, ne fi-
biipfisfruftraconfiderent,neq; ficlibertatemamiíTurosputaret, Caefaris dominatu
rccipientes:naiuftis&natura¡ibus dominis ieruire, eamdemum veram efte liber
tärem ciuitatibus,qua:populi nomine reguntur,inueniri Temper aliquos, quiplcbi
mg«m imponuntrdeindeaduerterent Carfarem fibi,an Sfortiam imperare mallent :
quoniam nifi Catfariiefubiiciant,ficres dedudas efle, vt dominatu Sfortiae nequeat
euadere.C£efarem,fiabeis recipiatur,fingulares gradas, magna priuilegia daturum
t ' fuis cíuibus,quos in Alemania libere negotiaturos,auream ciuitatem faduros,& Ita-
1i<jcaputaicbat.PoíHia:c,cumGuarneriusdelibertatisdulcedinediírcruiiret, elige- 1%
dos tarnen ait ex populo viros primores, qui cum legatis de mandatis Caefaris age-
rent. At dum reipendcret, poft aliquot nodes tres ciuitatisportae (fic enim partes
vocitantjfumptis armis dominum Caefarem vocauerc. Sex porta: in vrbe funr, atq;
íidearumnumerumdiftributus eft populusrquod quatuor portarú plebibus placer,
id ratum efle oportewcum ergo iam tres vitam imperio peterent,fenatores audito m*
multu,prius quam porta: quartarmultitudo aflurgeret obequitantes vrbem, filere
plebem,acpofirisarmisdomumpetereiubebant,quoniam & ipfi dominatum Cae-
iari faluo cmitatis honore admifluri eflcnt,idq; cum legatis agitent fedulo. Poft hace
Virideledi,quicum legatis in hanc iententiam loquebantur, fi Caviar opem ferret
aduerfus Sfortiam,in has leges venturos fefe aiebam. In Mediolano qui iusdiceret го
Theutonicum,in aliis ciuitatibus,quem vellet Ca:iar,gubernatorem poneret:appel-
íationes qua? ab aliis gubernatoribus interponerentur,Mediolanenfis audiret, ab eo
prouocatipnilecumnon elleivedigaliaciuitatum, quajMediolancnfibus feruirenr,
adCxfarem,&Mcdiolanenfes«quoiurepertmerc: ex Mcdiolano quotannis auri.
quinquaginta millia Geiari,,feuda ecclefiarum & nobilium coHationiCa:faris rema-
nerc: vafellosomnes&imperatori&ciuitatifidemiurarejGquod amplius oppidu,
aut dominium Mcdiolanenfesarmisacquirerentj id à Carfare fub decenti cenfu in
feudum deberé peti.Intcrea Carolus Gonzaga.qui tu forte vnica Mediolanenfium
<pes vrdebatur,magnanimus belli dux, Aeneá intern pcfta node aeceffit: & Artongo
vocatOjiteru populi vocationem vt peterent,fuadebat,fpondens fe illo venturü,inci- jo
taturumq; plebem,quç fibi maxime credebat, imperatorem dominú petere : nihil fe
dubitare,quifldeicdis magiftratibus,moxlegatisCçiârisregiméciuitatiscômittere-
tur,donec aut veniret Cefar,aut vicariú mittcret, idq; iá fe prouidifle apud aliquos in
vrbepotétesaiebat.Hocquâuiseratverifimile,tamédiicriminisplenû^Eneçvidcba-
mr:&licetmagnüfacinus,&memorabilen5fierifinepcrrculoíciret,taméfacerdoti-
fibi cam rëtninime ratus conuenire,quodCa:far imperauerat,à fe fadum dixit,audi-
uiflepopulum Caefaris voluntatem,poflet iam fi vellet parerervim faceré, neq; fadu
facilcnequcmandatumGarolum amandum:Caefari,qmcacogitauerat,relaturum-
qucfuamfidemJlle tarnen poftharc^srieamSfortiaefauenrem prardicabat: vt nihil
fic,quod non Gniftrorfum mala: mentes interpretentur. At ^Eneas , & Artongus vbi 40
aliud ex Mediolanenfi bus exciripcre non potuerunt,obtcntis Sfortiar Iitteris,adeum
in caftiavenerunt,quifcadmodum*HÍrari aiebat, quopado Mediolanum intraf-
fent,fuas excubias euadentes. Plura igitur cum eo Venetorum & Florentinorum
legatis prxfcntibusfabulati fun t. Deinde amotis omnibus foli cum eo ad horam
manfere,mentemfibiCarfarisexponentes,atq;honorati abeo dimiffi funt: quire-
deuntesmAlemaniam,Caefarcm apud fandum Vitum,quodeft Carentanaroppi-
dum,inuencrunt. Placebant Carfari, qua: Mediolanenfes promiferant: verum iUi
dum menfibusduobusrefponfum expedant, veritine Sfonia: viribus opprimeren-
tur, occifo Galeotto Tofcano, pu 1 fi fque ceteris Senator bus, foeduscum Veneris
percuiîere.acquccumiiquoqucr>arciusftibuenirent,trucidatoper tumultum Leo j"c»
nardo Vcnerio,qui Iegatus Venetorum apud eos agebar, Francifco Sfortia: portas
aperuere,eiqae,vt eft infania populi.ducatus infignia conttilerunt.
^hüd^fé. ^^asmterH*cadecclefiamTetgeftmamcumícrecepiíret, inanno rubilçire-
jum regem uoeatus ad Cçfarem cum Gregorio de Populofa,&Michaelede Píenauilla, Alfon-
itmuTimo-fam rÇg5 Aragonum»&:SiciÜa:mirus€ft.petercmatrimonium Caefaris nomine cum
9IP ЬтЩгТЛ" — —-t - —- - Y
l»eonotá
LIBER P R I M V S. . #
Leonora regis Portugalliar forore, vt ibi contraheret: nam legati Portugallenfcs eo Sani» cm
conuenerancQuam rem diebus quadraginta tracbtam,cum deniqueconclufiflcnr, ffi^j**
coram rege, cardinali Morinen fi apoftolicolegato,Cliueniî, Calabria:, Sueflae, Scle- &,4шорет*
fiarq;ducibus,& magna prarlatorum, comitumq; multicudine, incurianouicaftri*'*t/"/lp,it-
NeapoJitanijdcnobilitace, virtutc-quecontrahentiumorationemhabuit, qua port- sw»jî/É/î-
modum àmukis conlcriptaeft.Hincadfummum pontiticem reuerfus, circa finem/ty*"1*-
iubilxi,inconÍjftorio publico contractu m coniugiummanifcftauir: íequenti annof""'
Catfarem ad coronationem vencurum dixittConcilium quod Galli petebanc,in Frá-
cia dilTuafir,pra:fente Alberto Au ftrixducümperatoris germano, qui natiuitatis do-
io minice no&eapoítolicogladio donatusfuit, quamuisduci Cliueniî antea promif-
fo,dicentc Pontífice promilfioncm fuam,niiî dignioraduenifIèt,intelligendam fuif-
fe.Neque in hac viadefuerunt pericula.Ligula Humen eft apud Volfcos altum,&vn-
diq; cin&umíiluis, quai um arbores aquamcontegunc, pontefq; plurimos faciunt: ;
nauesibi admodumparux funt, quas cum Aeneas, íbciique confcendifïènr , nauta-
rumperuicaciadecepti,no&uq; nauigarecompulíi/xpiusin ramos arborum impe-
gcruntjdemumq; mgenri ha:rentes trunœ,cum eflent tenebredeniiilîmç, duabus
horis périclitât i fu nt>ibiq; paulo poft nauis vna fubmerfaeft, &homines vndecim
pericremeq; procul à Cumis, cum Humen aliud prope littus maris tranííiuri eflenr,
nauifqt fámulos veheret, cum nimiumonerisaccepiikt,euoluta homines & equos
10 infundumproiecit, íedviri funcm quandam manu tenentes , equi nantes eualère.
Verum vt aduerfa rctülimus,ficetiam fecunda rererre par eft.Inter eundum , cü Fer
rarían) Aencísappuliíiet,lacobum Tholomxumfratrem fuum patruelem inuenit,
iníignem iurifeon fu ltum,& curia: Ferrarienfisiudicera,qucm pofteaCa:faríacri pa-
latii Lateranenfiscomitem creauit.Hic fe litteris vxoris inftrudumait, Ncrium epi-
ícopumScnenfem natura: feciílefatiSiatque Aeneamfibifuípeáumdici,quod port
ea Bononia verum efle ex legato didicit;ea res fiegefta eft. Mortuo Netio, Senenfes
bonum quendam virü nomine Comitem abbaté monafterii fanâi Galgant conciuë
íuum.regentibus acccptum,fummis precibus apoftolica: íedi commendauerunt : ar
que vnumhuncefledixerunt,quempr*fulem cuperent: cardinales alii alios proue-
j o hebant.AtfummusPontifexfolus Aenear memorabientis, eum lacro collegio no-
minauit,pcrfuaïirq\ie ab ecclefia Tergeftina in patriam transferendum : Senenfibus
autemegregium fe pe ntific em dedifle refpondmqui vbi nominatum Acneam agno-
uerunt,ingentcs:^«»ftolicoculniinigratiasreddiderc,quiai^.>ilem,docl;umque vi-
rurn,tonciuem fuum , quod minime fperauerant, in patriam rediturumintelligc-
bantiatquecumSenishaberct Aeneas traniîtum,non expecbtis litteris apoftolicis,
in epifcopali eum p alario reciperc feftinabant rerumq; omnium ei poflèffionë orTe-
rcbant:ipfe àutem expecbndas litteras ait. Jgitur cum Roma ex NeapDÜ rediifîcr,
relatis fummo Pontifia gratiis,littetis ex apoftolica camera gratis redemptis, vrbem
Senam,patriamquedomumrepetens,obuiantecleri&: populiproceílione,íubvm-
40 bella exceptus áurea, tanto in vrbem ciuium plauiu,tantoque honore intromiflus
c(r,quantum antea nulli epil'coporum delatum aiunt In hoc quoque itinere apud
Nicolaum ponrificcmegit,vtfan£tumvirum loarme Capiítrancum diui Bemardini
difcipumminGcrmaniammirterer, exacbmtota Germania bead Fran ciíci regula
denuo planraturun^quem poftea Vienna; praedicantem audiuit,gratum populis , &
miracülorum eftettorem creditum. Verum Aeneas in Auílriam reuerfus , non fo-
lum matrimonii contracbimimperatori gratumretulit : fed Romanum prcemlem,
Senenfes,Florentino jBononienfcSjmarchionemEftenièm, Venetoiquc ad coro
nationem tranfeunti Caefantranquiilumiterdaturosaffirmauir, quod apud eos о-:
mnes ex fententiatranfigerat.
сo Interea Bohenv cum faepe Lndislaum regem petentes non ofernuiflènt , con jk»*»-cj.
uentumregni apudPmg *m nd¡Xerant, rebus vt fuis coniulerent.quod nili Alber-/«r" uiMt*
ti filiusjherefque regni ad Ce nvtteretur, alium ftfe regem aiîumpturos minabantur: t„£¿T?1
adeosigitur ^£neas,& An proceres millifunr. Verum perte apud Pragam mirum тмвжШм»,
inœodumgrairante,conuentusin villjmtranslarus eft, quar Benedidi appellatur. * htr*^'
Ibiergo cum Aenea> publica mandata Çmùku cxpefuiiTet,pupillumq;regeguber-
В 3

V
ïS COMMENT. . PII РАРД II
iiationís egentcnyn nulla mdius,qùamin Cjefaris manu d!e,eofque breuc port: té-
■ pus voti futuros compotes affirmaflet, feroces mentes leniuiT,necalium fe poftea
« vocaturos regem dixerc.Multa illiccumGeorgi© regni gubernatore de bono pads,
&vnionis ecclefiar fcitelocutus,hominem magis dominandi cupiditate,quam Iiçrc-
fiserroredeceptumexïftimauit.idqucplerifque Bohemisinímimeft,quibus domi
nan hœreticis , quam feruire fidelibus antiquius eiTe videtur. In haclegationebis
Thaboritasadiith«retfcos,qui Boheniiamincoliit,oinnium peflïmos, cumquehis
acerrimede fide dirteruit.Sed quoniam mores Thaboritarun^vrbisiùum, gentis er
rores,^ omnem fuá difputationem cardînalis fancti Angeliclari/fimo viro Aeneas
fcripíir,deq;nis rebus extatepiftola, quam nos cum aliis in vno volumine inferui- 1©
mus.his prscrermiflis ad aliafeftinabimus.
Afparittut AnnU5,quifequebatuTiserat,qtio Leonora imperatr« ex Portugalliá nauibusad
Лямзим ThalamonisportumSenenfisagri ex condicto adduci, ltaliamq; Federicus Cafar
in comme». intrare,arque Romarcoronamimperii íufeipere debuit. Studium autem illud e-
rtnJs'&se rat'^mu' vtamboRomampetentes,exmanibusfummi pontificis diademata tolle-
пягит сел. fcnt.DeIe¿t2cfuntigiturmatrona:nobiles,&innupta;puell^duodecim, qua: lpon-
ditie, erqut fam regiam in portu reciperent feruitura::nominati quoqi barones duo,cquites duo,
t%t,é>Tml§. 4.ni eas comitarentur.Tum Aeneas,& Michael Fulendorfius fecretarius additi , qui
retrix яЬ legationis onera fuftinerent.his аигетсбткГит eft,lmperatricem apud Thalamo-
^"'^^nemportquamfalutaiTcnt, Senas vri deducerent, ibique Cídaris pra'ftolarcnturzo
aduentum,veram ^ine^Midíaeliqueampliusmandatumerar, Italia: communita-
tibus,atqueprincipibus,maximevero fummo facerdoti Cçfaris aduefltum, qui ia
dubias videbamr , vt certum ad feftum Martini renuntiarent , tranfitum pete-
renr,commcatibus arqua pretiaftatuerent, arquead earn rem Jittera: pramiflç Сши»
Quibus cognitis Italiç potentes trepidare,fperare tenues, nutare principes, impleri
omnia rumoribus, timeri motus , <juos in aduentu Carfarum excitaros veruftas no-
neraKmaximevero Senenfes timor inuafir,quodi£neamex magna, & nobilifami-
Jianamm,cÍQÍtarisepiícopum,apudImperatorem auditum, magnoque loco laabi-
tum,nouarum rerum cupidumarbitrabancur.Vrbs autë Senarum in Hetruria prima
poftFlorentiamhabetur^juîeplurfbus&ambitiofis oppidis dominatur, latumque 30
«grum poflîdet:in ea primum no biles rerûpotitifunt.His inter fediuifis, & fua fpon-
recedentibus,regimen in populumderiuatumelt^ineoijuoque, vt fit, excellentio-
rcs aliis aliipotentiamÄeprircmptrblicam per vices inuafere,atq} horum alii No-
uem,alii;Dtiodecim,qnamuisnumerofieflenr,^uia totidem priores inter iê domi
nantes inftituerunr,vocari funt:aliis,cunvciuitatis leges in íuo regimine,muroiq; re-
fbrmaflent,Rerormatorumnomen indicium eft. Ex his Duodecim qui vocantur
(funt autem admodum quingenti viri)quamuis negoriatores opulenti , abiecti tamc
habcntur,atque<mmi hriperio abdicati, vkam pene fimilem ducunt : Nouem, &
Reforraetores muñera ciuitatis aequo iure cum Populo partiti, nobilibus cenam of-
fteiorum portionem precario quodammodotrièuunr. Quibusex rebus exiftim'a-4*
bant Scneniès Жпслт natu nobilem in aducntuCa?íarisaliquidmolkurum,quo fuá
fanvliam ad priftinam dtgnitacem,potentiamq; reduceret.Cu igiturVenetiis,Ferra-
ria:,Bononiaî,Florenria:quemandata CarfarisexpleuuTet, ad fe venkntem eum ti«
mere,obferuare quidnamagerer,&prohibere vulgo adeumirent, quofdametiam,
vt eft popnli mos,inceflere malediâis,odiofûm régences habere. Ridendus eft mun-
di curfus,in quo nihil ftabiie,nihil Iccuruinuenitur. Anno, qui praecefterat, nemofa-
tkiEneam intueri potuit, nemo fatis commendare : nunc inuifus omnibus cum vr-
bemimrarcchonoriscaufaflullumobuiumhabuit: domi àpaucisfalutatus eft, in
plateismaledicerefibi plerofq; animaduertitrfed omnia moderate tulit, rifitque fe-
» • . cum fortunar murarionem. Accedens ergo vrbis fenamm, pofkjuam Csefarislcga- ye
tionem abfo!uit,rogauit raagrftram.ne quid de fe male ientiret,fe pluribus beneficiis
ab eorú regrmineCumu latum nullam habere cauiam cur ci officere vellct,ie primum
in vrbe honoratum,quipontifex eflet,pacé cupere, motus omnes horrere, familiam,
J' Picolomineam,de<juaíibiorigoeílcE, interaliosnobilcsàregcntibusiemperhone-
ftiushabitam, Gregorium -Lollium nobilem iuriíconíultum inter primos guber-
natores
t IB ER P R ! M V S.
natores vrbis cx Bartholomxa forore patrisfui natum fratrem fill
in rcgimine nuptas,illarum Jiberos heredes fibi futuros; nihil demum inucnirbquod
fe rcgenti bus infeftum reddere poiTet: Cçfarem prarterea Italiam non regnaturum,
icdcoronamaccepturumpetere:comites habere, principes nobiliffimos, potentes
proceres quietisamatores,amicos omncs venire,non hoftes; nihil ab eis eflè timen»
dum.qui folotranfitucontentieffcnt:Ca;krinumquamfeditiones cordifuifle, fta-
bilem eiusfidem,inconcuflum,quodpromittcret:fic pacatis aliquantiíper animis,
tutiorapud eos manfit.Interhçc Michael Fullendorfîus eius collega, & amicus in
primis carus febre corrcptus,magnum,&iJluftrem ípiritum exhalauit, corpus illius
ro Aeneas i naedebeatç Virginis magnifiée fe peliuit. Inde vtinuidia: cederet,&quia
non deerantScnis murmurantes, Thalamonem quantoeyus fe cum collegis con-
tulit,ibivtaduentflntemimperatricemmancret:&ne Senis inueniri poiîèt, fi Cas-
far interim prc>ficifceretur.Romanumautem Pontifîcemadirenon potuit, nedum
Roma: teneretur,imperatrixportumapp!icaret, cuius receptio fibi potifflmum c5-
miflafuerac.Pontifex, cui Romanorum mores cogniti erant, quiq; multos nouitatis
auidosintellexerat, timens populi motum iam Oefari nuntiauerat, & coramea-
tuumpenuriam caufatus,aduentumfuuminieihtem vt difFerret, -¿Enexverovrad
fe quantoeyus iret.imperauit.Ipfe autem cum fe litteris excufatum fecifict,quoniam
quas Ca;<arinuntiacafueranr,non ignoraban mirari fefe ait mutationem apoftoli-
40 cam,nequeviderihoneftum Romani Pontificis dictum indicium fieri; memoria: fe
tencre Pontifîcem maximuin dixiflefibiCa:fari,fi venire Romá veller,hiemalc têpus
cligendú,quod falubrius effet, rebufq; viclui neceíTariis magis abundaret, prxftoq*
effeadcoronationem omnia: vitro petitum aduentum:nunc mandari cotraria indi-
gnumefie.quando & is accindus itineri, &coniuxeiuspropediemlittusItalicum
appulfura fcirctur:accepiflefe máximo Pontifici metum inic&um, timerique Ro
ma: Ca:farcm,& timorem vanum,fcire Cçfarem iuftum, Nicolai amantem, nilse-'
que odiife quam turbasmoriturumq; prius quam fidem fallerer,comitatum habere
nobiliifimum,quietis cupidum,rcligioni & ecclefiç fauentem. Quibus verbis Nico-
lausmotuslitteras ad Ca faremfcripfitjfuo ex arbitrio iter vtfaccret; eafque ad AL-
30 neam pnmum direxit,vt fi fibi videretur,illas ad Cacfdrem mitteret. Placuit Aincq
fcriptumapoftolicu,moxquetabcllariumad Cçfarem direxit. Verum interea mo
tus in Auftriaexcitatus,diesplurimosaduentumCa:faris retardauit : Imperatricem
venticontratii,&: hórrida: tempeftatesdiuretinuerunt. Itaque fexaginta diebus a-
pud Thalamonem Aeneas,non fine magno fuo & collegarum txdio, demoratus eft:
vidittameH interea montem Argentarium,& non obfeurum Herculis portum, 8c
nonindignam vifu Lanfcdoniam; cuius etfidirutafuntadificia, mœnia tarnen ad-
hucextan.exquadratis,fcdifquelapidibusingentismagnitudinis,finecemento,mi-
rabiliiun¿luraconnexis,incolle,quimari Tufco imminens ad Canhaginem refpi-
ciLVerum,mirabiledi&ueft,cum Carfarex Alemaniain Iraliam defeendiflet, itcr-
4Ч) quecelericurfuperageret,diuinoquodamflatu factum eft, quo is die FJorentiam
intrauit,eodemimpcratrix Liburni portum applieuit: Aeneas quoq; fimul die vna,
& imperatoris , & imperatricislitterasacccpir,quag íe, fuoíque collegas propere Pi
fos petcreiubebanr.pasens cum collegis, ac dominabus per Grofletum, ¿Scarli-
num,acper agrum Voltetranum impigre Pifas venir. IamCzfarloannemepifco-
pum Ratifponcnfem , Vaneonem Sclefia: ducemconfanguim umfuum, Michae-
lcm comitem Magdeburgenlcm,Ioannem magiftrum camera:, Vlricum Sonenber-
giumAuifoç cancellation,Vlricum Montisfortis, Iacobum Laandroniu phyficú,
6¿ nobilcs équités ad Imperatricem miferat,nihil tarnen adhuc conclufum erat. Ibi
ergocumdiudeconfignanda, mittendaq; Cçfariiponia tracbretur, tandem mar-
j« chioPortug ilenfis,quiLeonoramàfratre receperat, imperatori ttadendam, poft-
quam de ceteris rebus tranfa&um eft, vocatis or¿toribus j & qui Pifis erant , viris no*
bilitateclaris,rogatis tabellionibus, imperatricem dextera manu apprehendens , ad
manus Aencarconfignauitceam vtad Cxfarem tranfduceret, quaeres Váconiduci
admodum molcfta fuit,qui fibi hoc honoris iure fanguinis , quo Cxfari propinqua-
fcat,dcberi putauit.fed Ponugalcnûbus,cererifq; legatis Gaefaris aliter vifum fuis.
fi 4
M COMMENT. Î>M РАРАЕ П.
ritrmtm». Dum Pifis haíc a$eremür,Rorenriñi,quiciu tàterh duro imperio prcmunt , Pifa-
лАлмГ4 hofqUc'omnes fafpe&ös'habent,tot âduentaiTe ilIic«xteTos,'ta'ntamq; moram fact re,
ctfark, & imqua'menfe ferebafcrïvcrbis tarnen Aeneà: , qui eis notior erar,indk*fque receih m
™7t*ium fpôndebat,nèqùidïioifftatis àgercnt, reten ti flint. Imperator interea Strias vencrat,
f«mw$tf-ibiqüetfpöhTamm
^^'^Jbûs ôbûiafn^e tide Alberto germano duce Aull riar,pott Ladislao patruele, V ngai iç,
итишвя, ac;Bohcmiácrege,quártó loco cum reliquiis fanetorurn , clero poftremUm -, Sc ipM
Алл* ra¿dmsmterduósiegátOs apoftôlicos, lânclae Sufanna: Nicolai Pontifîcis germa-
Míi«^w/num¿'&TánáiÁtígelitárdmales^ intra fecundám,&tertiamvrbisportamegieílus,
Coniti|!pmexpè&^^ patenti lo-
"um^Üi «) fëfe mtitm"5 amplexfbüsexce^perunt. Verba nomine Caefans HettricUs Leubin
nfitit,&em. pontifidi iuris inteipres fecit, ímperaíricis vice loc/uutUs eil Aeneas , arque ibi paü-
f*ruj»mm*.fo poitScn^niès^afmôrcam cölumnam erexerunt,mcmörialctlmnirnü , quopoft-
ïiacjmperatorem äb'örierfte,im'pcra't'riccm ab'occíduafolis;pártc venientes, illrc fe-
Te ptïmum vidifle pófteri cog'nofca'nt. Inter hax Senttifes x>mncs,qui ferfeai rná
poterant,éx ordini bus duodecim,ac nobilibus extra vrbcm felcgauere,4naximeve-
ro cognátos Aéneie Picolomineos: At vbi Cacfaris clementiam , atqtfe manfuerudi-
nem irttelleXerqnr,Aeneámq; veralocütú rtirfus in earn admfrationemconueTu\bo*
num eum,& patrem,& ciucm prxdicanérc,réu0catifq;c'ognatise!us) 'fufpieari defi-»
uerunt,ác legamm Aeneam adfummum Pontificein'dc%na^'nt.Cum'Cftn!'n» rhô- z<>-
ris iügum , qui Viturüio imminet, ^icendiïTet imperator ; accerfitolnrer equitan-
dum Aénea,Ec£e(ÍAc]uit)R^mám petimus , videre videor'te Cardínalem futurum,
aeqùchic tuàfo'ftu'nà'cônquicfcetjaltius euebcris,beati Petri te cathcdraftianet , ca-
uc ne me cóntémpferis vbi hoc honoris aíTecutus fis.Cúi Aeneas, Nce Pontrficatufn
Maximum mihi arrögo,neque cardinalatum. At ego, fubmtulit Cárfa^hoeita futu
rum video. Aeneas támq'üá iócantis verba fufeepit , & Römam cum eo profeâus,
primus inter prielatos ciusFuft , Talutantibufque cardînàlibiis , & vrbis prfmoiïbus,
qui obiii arunt,reíponfa pro Caeíare dedit. Cumqüe Cadar'no&e extra meen i a vrbis
remanfifTct, Aeneas ad Pontifiçëm le&ulo cubántem vocátu's, bonám , fixamqiie
Carfaris mentem cíTe oftendit.admiratumque fefe ait,'tanti'priricipis fidem in dubíü î °
potüiíle venire. Cui Ponítífex cum verba multorum cxpofuiflet , minüs ( inq uit ) ti-
mentis error,quam fidentis nocet.Cum vero Càifàr vrbem fntrâflct.atqut ántefo; es
bafilica: fanái Petri, facros fu m mi Pontifîcis pedes exoículafetur : Aeneas Im pe-
ratorisiuílufermoncm habuir,eiquoquein petitionc Mediólanenfis corona?, qu*
Longobardo'rum dicirur in benediâionefponfaliùm.cumfactt) mâ'xi'mi ^pràrfulis o-
re Leonora Federico iuhgerctur.fncoronàtionedenUjm Cacfarea apüdáram fah&i
Petri imperatorio nôminc,qùa:fîcrent verba cöm'miiTa funt, inter Papam S¿ lmpe-
ratorcm fccretàs res multas abfoluit.Ncque hic vnum príctereundum-arbitror, q\iod
defomn ismemoratu dignum Vidctur. Séqüenti poft córonátioném die, Cár'far
cum tribus Confiliariis,inter quos Acnea^ fuit, Nicolaüm Pontificcm àdiït : Vbi fér- 4®v
m one ad longum produc>o,Meminifti Pater (inquir)dicbrum me tibi fomniù,'pôift-
quam coronam accepiíTcm,id huiufmodi eft. Ex Vienna cum receffifti àmevltinlo»
vidi per cjuiécem node próxima, meRomam venifle, tuifc/lic ma'ftibüs meo câpiti
coronam imponi mirabar:inter dormiendum , nequeme legitime tororiätum pu*
tabam, quem non Rom anus fed Bononien fï s epifcopus coronàflet; cuigilahs aüteM
contem|)fiVifum:at poftquärnrecardihalemcreatum^deindc Papáañu'mprum^ Àc-
neac primû litcèris ihtellexi.è veftigiö rätü credidi , quödfecutum efttuii memaftib.
coronandum Tum Nrcoläus fiepe verum fomniaht qui prafunt populis. Ego quo*
que (ïnquit) nefte, quxmortem Euge'nii prareTlit , ibporitrtfdirus , in hoc me cubí*
culum vid íreVidcbar,quod tunc,vt tú ttófti Aenea , bipartitum fuir. Eugenius pál- !•
lium,demde tünicám exueTris^llis me índüit,mítr'amquc lón'gam,qualégt ftare Pon
tífices fólentfuocarpiti.demcnsim^ofüit meo: poftremo manu me apprchendcn s,
oftenfaquehàc fella:fedehîcînquir,egô ad fahüum Pctrum ptrgamí tícillc in cri-
ftinummortuusin Aedèmfaniki Petri xlelatMs eft , torfiuh ¡8c anima gloriofi pra?-
dcceflbtif

;
LIBER P R I M V S. 2i
deceiTorisconfortiogaudet, mihi poftduodecim di' jmmus Apoftolatus com-
miJíuseít.
Dum hac ageretur}frequens opinio fuit Acnea n Cardinalatus ordinem reci-
piendum,quiPapacarus,Cefariquevidebatur, D- ieabre:promiicratenimimpe-;r«ro#> л
ratori Nicolaus inter primos.quos creatutus eilet cardinales Acnea primo loco ъо-'"*'**1"£
minatumiri,nequementituseftnullodeindeadcardinalatum aíllimpto, mortuus. tammltg*-
Pofthac Imperator Neapolim profe£tus,Aeneas paulifperagrotans Roma: remáílt, >ш л Utt,t
Ladislaiqueregisimpuberiscumaliiscuramgeífit. Interim relatumeíl Papa:; te- zJhUL**
gem fugam meditatum,ni(i cuítodiatur,domum exiturum. Tum Pontifex quinta
lo eiusnoclis hora, qua ad fugam electa ferebatur, Aeneamadieaccerfiuitjiuffitque^^^,
regis domumdiligentercurtodiri. Aeneas regis adesingrtiTus,cuftodes ciusadmo- («>.
nui t,nc rnalis infidiis locum darent,redeuntique Cafari pignus faluum reftituerenfc
verum eiusrei nulla poftmodum certa ind ciarcpertafunt,qu3muis pardagogus re
gis apudFlorentiammaiusflagitium tsntauerit. Redeunte Cafare, conipeûuique
MaximiPraíülis,acíácrifcnatus,fereftituente, vice fua Aeneas duas orationes in
auditorio publico recitauit, n altera gratias egit íummo iàcerdotiatq; cardinalibus
promaximis,quíeCarfaripratíliterantbeneficiis: in altera, vt generale pañagium.
aduerfusChriitianinominisinimicosindiceretur,atq; inítrueretur; Papamhorta-
msei%neChiiiticolaperGraciam,&: orientcm amplius vexarentur. Poftremo
10 cum Cariare ab Vibe reccdens Aeneas,oratorapoftolica fediscum poteibte legati
de latere per BohemiamjSclefiamjAuftriamjMorauiam.Stiriam, Carinthiam, Car-
niolamquc miiTuse(r;necdiu poíHegationem eius,inftante Ce/are, Romanus Pra-
ful ad Hungarian regnumextendir. Cum Senas rediiflet, timeretque Cafar Flo «
iemiatranficumf.cere,quiafufpecbm eiusmorá apud Neapolim Florentinis cxi-
ftimabat; Aeneas ad eos p.'amiflus icer Cçfari tutum redd dit,innouata publica fide.
Legati Hungaria , & Aultria ibi Cafarcm expedtabant.qui Galparem padagogum
Ladisbi regis ad colloquium vocantcSjperfuaferuntei regem vtex poteftate.Cafa-
ris raperer,cuius rei nunc ordinem dederant.Initigandum puerum aiebant, vt poft-
quaCafa;emabeuntemadporcasvrbis fecutuseñet, vellefe Florencia: immorati
jodies aliquot diceret,atque petita venia retrouerteretequum, daturos feapud magi,
ftratus vi bisoperam Cafarem,fi puero vim velit infcrre,prafto yiros in armis habe-
ant,o,uirefiftanr.SedtátumrlagiiiumfenatusFlorenunusexhonuit,aiq;honefti te- ¿
nacior,increpatisinternuntiis,liberejatquemagnificehonoratumCa:iarem à Tedi-
rMfit.QuipoftquamFerrariamvenit,animorepetensBorfiimagnificetiam,quafue-
ratrecepius,quaqucrecipiebatur, ас generofum animum,ditknisamplitudinem,
Eftenfium nobilitatem,aconrjliariisuiis,pracfcrtimab Acnea rationibus fuafus,ex
agro Mutina,& regii ducatum erexit,acBorfium d.ucem creauit,quod bene fact um,
bcnelocatum omnis Italiadixit. Cum nouellus dux infignibus ex more publico
donaretur,de Cafaris beneficétia,de laudibus domus Efteniïs,de virtutc Borfii,de -
40 que dignitatis eminentia,dicendi partes ad Aeneam delata: Гипс. At ñeque ventum
Venetias pottquameít,de rebus magnis,apudfenatum,ducemquercipublica, alius
quam Aeneas ex imperio Cafaris loquendi prouinciam accepit.
Poftremocum Cefarin patriamferecepiflct, Auftrialefque magnum exercitum MiumMi
aduerfuseumduxiubK.atcjueipfumdiebusnonnulfo^
diíTent, bombardis,&: aliis belli machi nis quatientes muros,, intrepidus Cafari lio prtmo.
comesadhafit,faairqueindu<;iis,emiuorege Ladislao, conuentu apud Viennam"'?'M*¿
indicrojinquode pacetranfigeretur,cumplurimos,atqueprailantesoratores€oCç
' imptrii, I-
farmiíiflet, Aeneas primus omnium fuit, apud quem legati totius Alemani« , ma-"iß«f
gni prçlati,clari comités, infignes barones, conuenerunt: bis illic apud primores SjÎ!?*3
yoHungarie,quiextotoregnoaderanr,femelapud Bohemos, Cafaris nomine verba
* :fceit:Lad"islaumiamregnantem,bisfalutatumadiit.Per hoc tempus inter Albertum
marchionem Brandeburgenfem,&ciukate Narcmburgenfem in curia Cafaris , de
rebus arduisjgrauc iudicium magnis contentionibus agebatur , quod folos diffinirc
principes oportebat.Cumque Albertus vnum Auftria,duos Baioaria, vnum Saxe*
jiiepduos Scieûa duces,&plerofque alios principes, vt eloquentia poces, &c induftria
ж COMMENT. PIÏ VKV& II.
foIers,infuamiêntentiam adduxiíTet, coa&us iam СагГаг vidcbatur iniquam ferré
ièntentiam,ni(ï Acneas interuen.flet,qui iam pridcm poíl Sencnfis ecclcüx deiatam
dignitatcm,inter principes imp erii per Cxfaremaifumptusfuerat.Hicenim poftqua
fentcntiam rogatus eft dicere,honorem Ca:faris ante omnia tenendmn ait,cuim no
mine fententia promulgaretur,illum vero faluari non poife , nifi iufte iudicaret , qui
fufpefti nominabantur,quique belli participes fuerant, qüod Albertus contra Nu-
rembcrgenfesgeírerat,hisiudicium minime conuenjre,reliquos, qui СагГап jflide-
rent,iiiuencs inexpertos eíTc-,paucofquc qui rem rantamdirimeret,fibi, ñeque ¿ufti-
tia;,ncq; anima: faluti detrnhcndum ciíe,vtileq; illud videri confilíum , fi res in aliud
tempusprotrahcrerur,in quo Carfar pluies principes catite non arTedos,fibi aflidcn- ro
. tes habere poftet.Quibus dicb's Ioannes Eyfteteniîs cpiTcopus ; vbi fe tangi animad-
uertit:(nam,& il bellum Nurembergenfîbus intuleratjad confcientiam reut rfus , in
fentcnciam AeneajconceífitjidemqueRatifponenfispontifcx, & Carolus marchio
Badenfis:quictfi Albercifoorem,vxoremduxerat;afrinitatem tarnen iuftitia: fc mi
nime praHaturum«»ir,dignus cuipopulipareant, & paterna: virtutis fecbtor adole-
fcens.CeteriEyftetenfisepifcopi verbis, qua: baud bene intellexerunt, du&i fuere;
fie res in aliud tempusfufpenfa eft, Ca:íarque turpi notaliberatus, quam fine culpa
pcneincidcrat,iniquamfencentam)indicioprincipum,quiaftabant,& faeb'one la-
turus.Poftha:ccumlegati Ladislai regis ad traebndampaeem, de qua Vienna: de-
iperatum crar,ad Federicum Carfarcm veniflent, Aeneas his publice refpondit,dein- ¿¿
de tra&atu duranre,parum tarnen fpei prçfe ferente,hortantibus confiliariis,cubicu-
lanifqueplunbus,Aeneas,vocato Vírico Sonnembergio Ca:farem adiit, eamq; pa-
cem magnis rationibus,& honcftam,&:recipiendam oftcndit,qua; fcquenti die con->
clufaeft.
cmflmti- Turca: dum hare aguntur,iamprideminorisAfia:,&maiorisGra?cia: partis do-
7>»poiu и. minijConftantinopolim Orientalis Imperii fedem,qua;folain terra Thracia Mahu-
^"^*¿^*"mctisiugumobtreftabat,ingcntib.copiis,terra,marique obfidenr, & tredecim op*
ttfftntnfti, pugnatadiebus,expugnant,capiunr>diripiüht> Impcratorcm gentis Conftantinum
*J^**^interficiunt,&omnemfe^ redigunt,
ж™*, ad nobiliflimumq; iancbe Sophia: templum,cun¿rafque Regia: vrbis baiilicas fpurcitiis 3 л
Ttnttfietm foedant Maumeteis.Trifteid Uuntium Chnftianis fuit,maxime vero Nicolao Quin-
oût'tu. *'* to Pontifia Maximo, & Federico tertio Imperatori , quod ipforum temporibus hoc
tantum Chriftiana: religion i opprobrium accidifler. Imperator apud Ratifponam
Baioarii vrbcm, qua: Danubio adiacet, iubet Germanos adefle,eoque Philippum
Burgundix Ducem vocat>clarum,&r coperentem principem,qui mox reliclis Flan-
driae motibus,ad quos comprimendos ierat,receptis imperialibus licteris, Iongiflîmo
icinere Ratifponam fecontulit : vnus enim Chriftianorum erat principum,qui Tur-
carum nominiinfeftifli mum fefe oftendebar, fiuepatrcm vkurus, quern Turca» o-
limcaptum multo auro vendiderant,n*uercligiônisamore, quodhacpotifllmú via
acternam vitam quacreret.fiue rumores hincpopuli venaretur, cui mortalium pars ^¿
maxima inferuit,multum in eins aduentum auâoritatisacceiTït Ratifponenfi coci-
Jid.Nam&BaioarixDux Ludouicus,& Albertus Marchio Bradeburgenfis, &alii
cöpluresprincipes,auditaBurgundiprofecboneexcitati,Ratifpona pederé, qui a-
lioquindomiremanfiiTent.Imperatorquamuisfpemfcceratfuiaduentusnotenue:
mutato tame coníílio,in Auftria commoratus eft: veritus ne vicina Hungaria: flam-
ma fuam demûincenderet.GilleSj&Hantrauterlatronum principes per id temporis
Auftria:, Soriaeque proximi Hungariam vaftabant, aduerfus quos Ioannes Hun-
nates rcgni gubernator propediem conHiâurus exiftimabatur, vt vi¿tor quifquis
efla,Impcratori timeduscrat,qui more hominum res propriaspcr fe ipfum, com
munes per legatos curare ftatuit.Mifitigitur Ratifponam egregios ex curia fuaora- ¿9
tores,barones duos,epi (copos duos.quorö alter Vlricus Gurgenfis, alter Aeneas Se-
nenfisfuit,& his adiuncbis eft Nicolaus fancb Petri cardinal s , qui turn apud Ec-
cleliam fuam Brixinenfem morabatur. Nicolaus Pontifcx Maximus Ioannem epi-
fcopum Papieniem eo tranfmifit,qui tuitioné fideiCaiholica: concilio cömendaret,
¿¿opcmíuamoíFcrret.Conuentuiam pleno, cu prxlati ecclefiarum, & principes
Chriftia-
LIBER PRIM У.Щ >
ч
tadeflcnt, condone in praetorio ciuitatis vocata, Aeneas vicelm-
>tis verba fecit,quibus in expugnatione Conftantinopolirana, quantum detri
ment Cbriftianarefpublicaacccpi&t.&quao^^ inftaret periculum, nifiTurcha-
rum conáribus occurreretur,
■•<• plane,
*~ dilucideque
" tolínperatorequidorninecenarioreman-
monftrauit , capiendaque publice
arma pro с vtilitatefuaf
fiflet,q iiamquam manca от :orationem Apoftolico no-
mine loannes epifcopus Pa & pro Burgundo locutuseft loannes Tullenfis
epifcopu^quempofteaPiusrecundusadTornacenfemtranftulitecclefiam. Cardi
nal is q noque fancti Petri nonnihil ; a belli eflatuseft, & alii non pau-
i о ci pro Гио qui/que captu perorarunt, vt£ titudinecongregata. Philippus
cum audiflet Aeneam,Qujd opus eft,in x :neasoftendit,quç
nobis incumbutK-.dicantde feceteri,quar volunt; ego de me ipfo loquar. Noui in
— JiícrimincChriftianareseft:fífidemnoftram, fí libertatem, fi vitam retiñere
ius,necefleeíl obuiam Turcis ire,eorumque vires opprimere, priufquam am-
inuJefcant.cui rei ñeque corpus meum, ñeque facúltales negabo: modoprin-
ceps alius ad earn rem idoneus íefe accingat,cui poifim comes ire. Laudatuscft à to-
^' ' s,&vnus omnium iudicamsaptus,dignufque, qui rempubli-
;infententiiscunâ:orumdiâ:is, in verba Acnear decretum fa-
ifquam fuit, qui non expeditionem in Turcas ducendam cenferec.
*o PlacuittamenauxiliaFrancorumexquirere, q requites expeditioni adiungerent,
&Italorum,quiclaflem validamin Grarciam, Afiamquraducercnt, ac Turcarum
precipuas infeftarentf des. Germanorumveroalium conuentum efle cogendum
apud Frankfordiam Moganoadiacentem.qui RhenumèregioneMaguntiaîinfluit:
vt i b» delectus militú fieret,&: altrices bello pecunia: perquirerentur. Hare &aliaple-
raq; Germanorum propria Ratifponar a&a.
Dillbluto concilio, Aeneas ad Imperatorcm reuerfus , Italiam reuifere ftatucrat,
at que in patria,quod vitas fupercrat,viuere, quod cum peterct à Carfare, nonimpey^"'^/
trauit,raenruseft,ad Frankfordienfc concilium, vicem ibi vt Imperatoris ageret; Ьт**гл &
quandois vnusefle videbatur in palatio de tuenda religionecuriofifíimus, 6c q^^¿^^m
jo dicendo perfuadere aliquid poflet. Adueniente concilii die, &: fibi , &c Gur- tonna ы/и
genii antiíliti, 6c Brandeburgenfi, Badenfique marchionibus, bjecprouinciade-^"
mandataeft,qui Frankfordiam accedentes, admod urn paucos ibi conuenerunt, &
eos ipfos Imperaiori , acque Papar infenfos. Poft dies aliquot afFuerunt Theodo-
ricusMaguntinus, & lacobus Treuerenfis Archiep'fcopi, 6c legati ex rota fere
Germania,ex Italia Pontifex Maximus,&duo Marchiones, Eftenfis, & Mantua-'
nusoratoresmifere. Alphonfus Rex Sicilia;, &: Veneti tardiores fuere, quorum le
gati iam dimiflo conuentu Germaniam ingrefli funt. Hungari , 6c Burgundi aftuere,
Illipetentesauxilium,hiofterentcs. Aderat 6c loannes Capiftranus oidinis Mino-
rum profeflor, vita: fanebmonia, 6c affidua vcrbi Dei prardicationeclarus,qucm
4° populi velutprophetamhabebant,quamuisin bello contra Turcas fuadendo pau-
cum proficeret. MutatierantTheutonumanimi;ncc cuiquam placcbat expedi
tionem in Turcas fieri: infecta: veluti venenis quibufdam aures,neq; Imperatoris
nomen, ñeque Romani prarfulis ferré poterant,dicebantq; eos corrodere aurum
velle,non bellum gerere:ied alium futurum concilii exitum,quem fibiperfuafiflen»
пес pecuniam collaturos Germania: populosmec in militiam daturos nomina , atq;
m earn fementiamperfuafiomnes,Imperatori,& Papar maledicere , legatoseorura
contemnere,Burgundos irridere,qui proni ad expeditionem videbantur, Hungaris
dar i lliina verba dare,qui,cum fuum regnum tueri nequiuiflent , nunc Germaniam
íuis calamitatibus inuoluere vellentjnec vllafpes reliqua erar rei benegerendar,cum
¡ o decretum Ratifponeníe prorfus reiiceretur: At cum in сопсюпет itum eft , locuto
Acnea,omnium repente animi in priorem belli gerendi ardorem rediereOrauitille
duab.ferme horis,ita intends animis auditus, vt nemo vnquam expuerit , nemo ab
orantis vul tu oculos íuos auerterir,nemo non breuem eius orationem exiítimauerit,
nemo non inuitus finem acceperiefuerunt &: alii quamplures auditi , verum tardío,
&irrifionc,orationcm Aenea: ab omnibus laudatam multitranfcripfere, &fecun»
4um earn Rauíponcnfe decretum de bello gsrendo innouatú eft, 6c Hungaris auxi-
Ц COMMENT, fît PAPAE II.
líumpromiflumequitum decern millium>pedirumtrigintaduo> ftatutumque vtad
Ca:farem cle&ores Imperii cetcrique Germania: principes fefto Pentr cortes proxi
mo fcícconferrent: vt qua; reliqua eflent ad expedirionem maturandam, ibi abfol-
uerent. Acq; ita dimiflb conuentu iegati Catfaris in Auftriam rediere.
conunms Necdiit pod noui concilii tcmpus afluk , veneruntque ad Imperatorem in
in пенями- Л Jtm ЩЦ^Л » *»< •T*yK'» /* и т-i it r
t*t$,Ae»u nouamciuitatemlâcobusarchiepifcopus Treuereniis, Albertus Brandeburgeniis,
mm M»r¡ ¿¿CarolusBadchíísMarchiones ,&alii nonnulIieX Germania principes, reliquile-
K¡coiéu"s». gatos mifere,ex Hungariaepifcopi & barones praecipui auxilia petitum venere, m ul-
щ>тщ1 taquedcgcrertdomTurCasbdlo,¿VdefpevicÍ:ori:e diiTcïuerunt. Ex Italia legatus
^^сГаР°^°1'си5а^и,м^ет»Чш Ratifponam,&FrankfordiamadicratIoannes epiftopus i 6
tUur.cM- Papienfisfiioiudiciovaldefàpiens, Sc cloquens, multorum tarnen iudicio , ñeque
éuji «ЙГ dultus.nf qued ccndi'prorfusignarus, quem fequebatur Michael Pitius Alphonfi
Regis .Sicilians*: Arágonum in vkupcrando,quam in laudando orator vehementior.
Ncc Ioannes Capiftranus defuit aífiduis prardicationibus populumcontraTurcaí
adarmaexcirans. In hoc concilio Aeneas iubêtelmperatore, legatis Hungaris pu
blice reíponfumdedir,quod in fcriptisredu&um,editumeft, Ъс inter eiusorationes
habetur. Inter hxc dum omnia propemodum concluía funt, & fpes pukherrima
eflet,xrt:ate próxima ingentes copias in hoftes eduetum iri,cccc mors Nicolai Quin-
ti renuntiatur Pontificis maximi,qua: telam longo iam tempore ordiri eeepram vno
momento interrupit, vänafqüe hominüm cogitationes oftendit, ¿¿inanes curas, го
Namqu£Efuturicognitio,qua:confiliicapiundi certa ratio?Deciduntomneshuma-
niconatus,quosdextera Dei nonadiuuatrnonplacuitdiuina: pietati per id tempus
extendi TurcarumImpcrium,adcorrc¿tionem noftraruminiquitatumdiutiuscon-
íeruatur. Seder<it Nicolaus in Beati Petri folio annos circiter ocio,non tarn genere
clarus quam dodrinàj&animidotibusexcelJcns.Sarezana oppidum in Tiifcia non
pi ocul a Macra fluuio fitu'm illi patria Fuit,quamuis antiquam originem ex Luca du-
centijCelebrauit annum ïubileimagnâ populorum frequentia. Bernardinum Se-
nenfem in fanebrum câtaiôgum à(Îumpiît:lmperatorem Federicum tertium, & Im-
peratricem Leonoram ex Portugalliâ natam Roma; eoronauk,vnxitqüe in Baûlica
fan&i Petri Apoftolorüm priñeipis: Vrbisaedificia mâgnifice inftaurâuk i etfi plura 3 я
inchoauitquam perfecit:CardinaJescreâukreptcm,interqUosfratrem fuum afllim-
pfít,Philippum Bononienfem epiícopum amamo ingenio virum , & amici amicum:
&fadavnioncecclefiaf,eXhisquifuerantinfchifmate crean, recepit aliquos > Ste-
phanum Porcarium non ignobiliâpud Romanos loco natum,res nouas in Vrbe, 6c
ipfum Chrilhim Domini capere atqúe occidere paramem intercepir, necarique
iuífir,multis,&:magnisopcribus clarus, felixque fuit : verum Gonft ntinopolitana
clade infelix,qu£E m fuum incidens Pohrificatum,maximam illi meleftiam ateulit : à
" am rckuari curat, ârteticis dólonbus vniuerfum corpus inuadentibus extin-
,& cum eo ingentia in Turcas ccepta corruerunt. Cardinales peraóto funere
derucceflorefoIliciti,acCohclaue(vtmbriseft)ingrefli,variis confultationibusagi- 4»
tatiííintreratqucadmodum difficile duascollegii partes in vnum conueniic : feruti-
nioqueícmel,atqueiterum incaíTumperádo, collocuti funt inter fe aliqui extra lo-
cumícrutinii,BeflarionemqüecárdinalemNica?num eligerc decreüerunt,quod is
omnium aptior ad rempublicamgubernandam vidcretur,conueniebatque nume
rus in eum fufficiensmec dubium videbatur,quin fequenti ícrutinio Pontifcx à dua-
bus partibus eligeretur,iamque ad eüm fupplicationcs defcrebantUr. Quod v bi ad
alias alterius partis delatum eft, Adanus cardinal is Auinionenfís,nunc i ftum, nunc il
ium circumiens,Ergo(inquit)ecrleííx latina: Grarcumpontificemdabimus?&: in ca-
pite libri neophitum collocabimüs?nondum barbam rafit BeíTarion, & noftrum ca
put entren paupertasccclefiíelatinaí,qua: virum nohreperit fummo Apoftolatu di* ¿9
gnum,nifiadGra»cosrecurrat.Scd agite Patres quodlibetrego, &qui mihi credent;
in GríBcun\ prajfulemnumquamconfentiemüs.Mouerunteaverbanonnullos.ad-
co ve dua; partes collcgii nuilo paito ad Befíarionem accédèrent. Qui cum vna
/lóete Pontifex conftanti omnium opinione habitus eflet,adueniente luce cardina-
lem ieíe reperit,aliquanto minoris famar,quam antea fuerat: v t hit accidere íoler, qui
magna
LIBER PRIMVS.
magna с (pe ceciderunt. Cum ventura eft denuo ad fcrutinium,& via quar per accef-
i ura vocacurtentata:incLim duç partes confenfere, de quo minor erat expectatio
popuii.Is fuit Alfonfus cardinalis fandorum quatuor coronarorúmationeHifpanus,
ex ciuitatc Valentía nobili luco na tus,fcientia iuris eminent ifim us, & multarum ге-
rum cxpcrientiaprxditus, verum feniograuis,acpropemodum decrepitas : nam íe-
ptuagefimura annum rranfeenderat. Qui & fiante aliquot annos,& vacante tum fe-
dc apoftolica mam aflumptionem fere omnibus praîdixiflet, feque procu ldubiofu-
turum Pontificcm maximum aíHrmaíTet.nullius tarnen opinionem ad fe rraxerat, ÔC
delirare potius more íenu exiftimabatur.Sed fuk eiis vacicinium verax,quod à Bea-
« o to Vincentiofe habuiíTe narrabat > fuá» nationis homine iam deftm&o : quem port
ea inter fanftos Chnfti confeífores retulit. Alfonío in Petri cathedra conllicu to.Ca-
iifto tertio nomen eft ind tum,qui mox Votum vouit aduerfus impíos Turcas omn ia
fefe ftudia conuerfurum.Nec moratus bellum eis indixit , in quo militantibus pec-
cata dimifit.ac legatos in Galliam, &c Hungariam ad congregandos exercitus
direxit.
Hxc cum audita eíTent in Auftria/uere non pauci, qui Cefari fuaferint nünc^<"^^
rempuseflecoercendi Apoftolicamfcdemmc tantum in Germania poflVt:conuen-^eT^,
tiones.qux cum Eugenio Quarto facta: fuerant, diminutas cíTe, пес prius obedien- «Л** *-
dum RomanoPonnfici,quam eaconcederet,qua> natio Germanica optaret,ancillä q^,^
ю eamvideri,libertatemaliquando mcreri.Atquehoc ipfumlacobusTrcuerenfisar-
chiepifeopus obnixe requirebat,qui ex lite lucrum aliquod expecbbar. Contra Ae-j£¡^£r*"
neas non efleére Carfans aiebat, Romani Pon tificis auûonratem reprimere, vt po-
puligratiainirctur,quar fui natura inconftantiftlma eftj necmultitudini relinquen*
das habenas,quam nofleeprincipatibus inimicam: inter principes aliquandoami»
citiaminucniri,interp!ebem,&: regem odium immorcale : Papamlmperaroris, Sc
ImperatoremPapxauxilioindigerciftultumeíTeilli nocere, cuius expedes opem.*
cum Pontificat us nouus initur; tune Romani prxfulis gratiam beneficiis emerendá.
Quodfiabiniuribíncipias, difficJe in beneuolentiam patere aditum rmittendam
moremaiorum obed ¡cntiam, fecdufquecumnouo prarfule honeítum ineundum,
m 0 eoq; pacto Germanos ín peratori obedituros.Vicit Aenea* fententia,atq; ipfe miíTus
eit^qaieaperageretjquxfuaferat.&cumeo profecbs Ioannes Inderbachius Iurif.
coníultus.príustamen quam Romam peterent,iuíTi funt in Foro Iulii litem quand»
dcfinibusintercipere,qi'a: Venetos inter,& Auftrix fubditos verfabatur. Pro qua
rccüdiebuspluribusapudNaonisportummoram feeiflent, пес Venetorum Jcga*
toseuineercpoflentjVenetiasfecontuleruntj&ingreífifenatum^uamuis adueria-
retur ImperatoriscauncFranciTcusFofcarusciuiratisprinceps.eloquentia&aucto-
ritatepotens,fenatores tarnen Aenea* verbis perfuafidccretumreuocaucrunt, quo
Naonenfes cum Venetorum fubditiscommunicare prohibebjntur. Exin Romam
ventum eftjvbi collega* ambo tanto maioribus honoribus excepti funt , quanto diu«
40 tius,&: auidi us fuerant ex pectati,coact um eft in eorumaduenru publicum confifto-
rium,in quo Aeneas praeftitapro vetufta confuetudine obedientia , orationem ha-
buit de imperatoris,& imperii laudibus,fimulq; de bello in Turcas geredo,qua*poft-
eareferiptain multorum manus peruenir.
Increbuerat per idtempusfama, Califtum in quatuor temporibus aduentus, л»*#-<*г
qui prope adera t, nouos cardinales creaturum,inter quos ai&imcndum Aeneam со-
ftansexcabat populi rumor ; adeovtquocunque iret digitis monftraretur tanquam^«-«««*^
cardinalis propediem aíTumendus,&idipfum Califtus affirmaucratCumque diey*|^^F
adeiîêr,confiftoriumqueeiusrei caufa fecretum haberetur,exüt fermoexpalatio,,,/!** ¡Mu
aliquos in ordinemcardinaIatuseiTeaiïumpcos,atque inter cos Aeneam , ad quem^^^
je multi congratulatum venere,dolore pedum in le£tulolaberantem:qüi aeeepto nun-^jj^
cionullainpartcmutatovultUjfedatoqueprorfus animo, fi verum eft inquit quod cW#.
fertur ante horas duas innotefcet:interim in vtramque partem ero accinftus, ñeque
metufrangar,nequefpcludarinani.Ioannesautem2amorenfis epifeopus pari mo
do falutatus,iamiandem(mquit)ailccutu$ fum quod annis vno de quadraginta cx-
pc&auianxius. 6c donato nuncio ante beat* Virginis eífigiem genua fledens, ei ac
С
\6 COMMENT. PII PA РАЕ И.
filio gratiásegit.tamdifpar hominum natura eft,alii quod cupiunt facile eredunr, t*
Jii quod metuunt.In confiftorio vero cum diu res agitata eilet, tres cardinales cread
íunt,quorum duo nepotes Papa: fuerunt, Ludouicus fanâorum quatuor corona-
torumpresbyter,&Rodericus fancli Nicolai diaconus, &tertius eiufdem ordinis
lacobusfancíiEuítachii ex regia Portugallcnfium domo natus. Iuucncs omnes,
quamuis indolis optimç. Non tarnen ílatim publicata eíl creatio cardinalium, fed
¿ta diíTolutumconfiítorium,acfi nihil actum ciîèt, cunáis patribus filere iuíTis, &¿
iinonnulliexthaIamoPontificisconiecl:uramreigefta;fecerunt,ex eo quod pugil-
Jare petitum eft, & nonnihil nutibus indreatum :fed Pontifex per a-ítatem , qua: pri-
mumfecutaeft,pauciscardinalibusaítantibus,cum cctcricaumata eífugilfent, pu- r,
blicationcm fecit.
Шнт?к;. Peridem tempus, cum tota Italia recenti pace refpiraílet , (nam potcntatus o-
tumtontr» nines ab armisrecefl"erant)neuus turbo exortuseft.quivirgineamtcrram non íínc-
iHtfl¡»*M- ret quielcerejacóbus Picininus,Nicolai Picinini filius, quiiam pridé Veneris mifí-
fitntctß. tarat,copiarumdudornonferensotiummagnaequitummanutranfmiflo Pado in
Ь^лшяТ Romandiolam penetrauit, ac deinde irt Tulciam aduerfus Scncnfes figna conuertit,
Jjfon/нт omnium Italiçpotétatuum minus validos.vteorumoccupara república nobilis vr-
Lturttu bistyrannusherer&iá fefe ducemSenarumappellarifinebat. Erat in Senenfcsfub-
щвти. irato animo rex Sicilian Alfonfus,quodbi fibiamxderatijbelliquefocii fe minime с5-
fultoduciMediolanëiîjFlorentiniiq; pacemreddidcrant,atqueob earn caufam Pi- i»'
cininum fouebat Senéfem agrum vaftatem.Nec vel fie Senenfes Picinini tyranidem
declinaflcnt,qui iam Gitonium ac Monte Maranum cum arcibus occupauerat,non
ignobiliaoppidaSeneniîsagri,niiï arFuiflent illico Francifci Sfonia: Mediolancn-
fiumducis,acVenetorum,&:Califti Pontifias Maximi auxiliaj &: iniîgnes copia-
rum duces,qui Picininum vrgentes,in fugam verterunt.Ceifit Picininus potentiori-
bus,adeoqueterricusefi:, vtnunquam fe tutum putarit,donec adeaitrum Leonis,
quod Alfonfus in maritima Sencniîum obtinebat,celeri curfu peruenit , quo in loco
claufujjdies aliquot filueftribustantumprunis vitam egit: faluti ai fuit Lucas ScJa-
uus,qui Vrbetellú pro Seneniî república с uftodies auro corruptiwfdeccpto, captoq;
arci$pra:fe¿to,Picininiprxíldium,&:ipfummari aduec~t.um4ntromifit, quo in loco y¿
rurfus obfeíTus eil Picininus,fed erat difficilis expugnado, his praefertim qui vincere '
nolebant.AnimaduerterantbellatoresItalicijCXpugnato captoque Picinino fibi ad
cxcolcndos agros redeundum fore, cum pax vbiq; vigeret: Picininumqucquafi
Deum colebant,qui folus belli materiam miniftraret.Suggerebant igitur famelabo-
ranti pané,coní¡lia ducum ad eum deferebant, neq; dido maiorum parebat. Alfon
fus quoquemari alimenta mirtebat,produccbatur in diesobfidio, & omnes incaf-
fum conatusibant.Nec iam Senenfes exhauíli auro, atque frumento fumptum ferre
amplius poterant,& Califtum tçdebatcxpenfarum,necceteri bello focii , vt ab ini
tio álacres ferebant fuppctias:eoquc deducía fes erat, vt non minus obíeífores quam
obfeffi periclitarentur. vnicum igitur falutis iter,Senenfi populo vifum ell Alfonfum 40
rogare,vtpacéelargirerur,opemqueabeo pctcre cuius focietatem contempferant,
quando is vnuserat,qui Picinino poflet imperare. Redierat iam Senas in Gcrma-
niam profecturus Aeneas. vocat eum magiftratus vrbis,quos Priores appellant , &: hi
quib.BaliacommiíTacft,multifque precibusorant, negrauètur pro patria iter ad
Alfonfum facere,pacemque Tufciar ab eo pcterc, rogato prius Califto vt çquo ani-
mo fcrat,legatos Senenfium Alfonfum adire. Annuit Aeneas, ne patria: in tanto djf-
criminedeeflèt,qua:nifipacem aífequeretur, quamprimum neceííariolibertatem
. «rat amiííura.Rediit ergo Romam, Pontificemque non fine magno labore in íen-
tcntiamtraxir,vtpacemab Alfonfo peteretqui loannem Sclerium infignemTheo-
logum:quem portea Pius fecundas Barchinonenfi praefecit ecclefiç,cum Aenea mi- j 9
fit, vt fu o nomine de pace ageret.Scnenfcs duos Aenea: comités addidere Galganum
Burghcfium iureconfultum,& Lconardum cognomento Beneuolentem.Cum eiîèt
eundú,podagra Aenea arripuit,atq; o£to dieb. Roms retinuir,pra:ceflerunt collega:,
& Alfonfum apud Traieótú conuenere,vbi fcpulchrum prioris Africani oftendunt,
non proculab Lyri fluuiOjC]uc noítraxtas Garilianum vocat. Auditos Galganum 6c
Leonar-
LIBER P R I M V S. ^ *
Lconardû,Alfentus duriffima excepi t orationc,mulra deScnenfibus queft us cft,nec
oraiorcs ipfos pacifîciiçkculis intueri potcrat. Ac cum acccfliflet Aeneas hUari i
& honcfto fermone receptusrquem vt primum Rex incuitus eft ; Nunc iriqui
de pace loqui,quando mediator acceffit,tjuem diligimus : moxque tracbtur
Sed cum res multos haberet nodos,& nouae in dies émergèrent difKcultates,ad men-
fes aliquot produda, &: modo Neapoli.modo PureoIis,&ah'quandoapudturrirn
Grarcamtracbeihquib in locis Lucrctiamorabatur fpeciofa mulier feu virgo: erat
nobilibus inter Neapolitanos nata parcntibus,licet pàuperibus. fîancrex perdite a~
mauit,adeo vt in confpc&u eius conftitutus extra fe fierer,neq; víüetet quicquá , пе
га que audirct quemquam nifi Lucretiam, oculos in earn Temper habebat intentos,
laudabat verba eius,fapientiam admirabatur ,probabatgeftus ,excellentiam forma
rara eñe iudicabat ;& cum multa ei donaflet,&quaíl Rcginam h on orari î|
extremum fefeilli pcrmillt, ñeque enim exaudiriquiiquameanolcntei
vis amoris.Rex magnus Hifpaniarum nobibífimsc partis dominus,cui Baleares infu-
la»,cui Corfíca,Sardiniaque&ipfaTrinacriaparebat,qui plurimas Italia; prouincias
r, • r i • ^ и in armisduccs,ad extremum vicíusamorc
fibifubieceratjViceratque potenti
quaíi captiuus mulierculse íeruiebat. Nec earn cognouitffi vera eft fama) folitamque
eam dicere ferunt,virginitatem volenti mihi nunquam Rex auferet : quod fi vim in
ferre tentauerit,nonimitabor.LucrctiamCollatinieoniugem ' "~ r '
á0 mortem fibi Coniciuir.cgo facinus morte prxueniam. Sed du
pacis gratia etiamvenantemfequitur,Baiasinuiíít,&Gümas,&
• raciuitatumadiit:& Salernum &c Ama^Éhium,atqueapoftolorú Andrea? & Matthxi
venerabiles túmulos, in quib. facra corpora exfudare nobile manna experiuntur.-vi-r
dit &fontemSarnifluuii,cuiustantafrigiditaseft,vtmiflaineovina nigriora paruo
albefcantfpatío,quoinloco nondiupoftea,eiusiam Pontificia &Fcrdinandi regis
copia; ab exercitu Gallico,dum nimis audent,fufx fugatarq; funt , & Simoncttus ec-
clcfiafticar mili rix ducïor itîu lapidis toi mentalis confoíTus interiit. oppidum hic eft
ex flumine Sarni nomen fortitum. exin Nolam venit , Paulini confeflbris fan-
étiflima vita multo magis quam Romanorum hiítoriis,& Marcelli morte nohili-
I o tata»
Interhaccrumorexoritur,Turcaruminnumerabilcscopias,cumipfo impera-
tore fuo,&:machinarum ingenti vi,terra&aquaThaurinumobfediiTe, quod eft op- V*WJ,lJ£»
pidum inter confluentes Sauum& Danubiuminllufcia , qua; olim fuperior Milla,»»»/?!.
dicbeft,fitum, hodie Bclgradum, alii alteram Albam vocant. Anxiuscius nuncio
Alfonfuspercunctatuscftàcircunftantibus , que nam pacïoiubueniriobfeifispof-
fetxui Aeneas,Fruítra,inquit,de auxilio cogitasmequeeñimHungarica atque Tur-
canica bella ficut Itálica funt,inquibusperraiocjonfligitur,&:quss noftri milites pul-
chrenegotiationesappellant,hacipfahora,qualoquimur , aut hoftes aut Hungari
profligan funtjCuius rei mox aderit nuncius.fecuti funt o¿to dies, Sc ecce littera; ad-,
40 funt ex Hungaria Chriftianos cruce íignatos,qui Thaurini obfidebantur, erupiiïè in
Turcas,& maxima edita hoftiumexde , diuina magis ope quam humana vidloriai,
gloriofiflimapotitos;fubMamillaTurcarumimperatorem vulncratum,difperfoex-
ercitu,reli&is omnibus machinis,cum paruo comitatu difFugilTetrepidum.atqueita
cena res allata eft,vt nihil amplioris fidei defideraretur. Ncc diu poll tarn fehx nun-
tium Senenfium pax fecuta eft, ea lege , vc Picininus accepta pecunia Vrbetcllum
Scnenfibusredderet. Tufciaqueexcedensin Aprutiis, & Aquilanorum hicmaret
agris.His rebus abfolutis, Aeneas Romam rediit:& cum vellet reuifa patria ad impe-
ratorcm in Germaniam proficifci,à Califto pontirtce retentus eft,qui remanenti car-
Amupu.
dinalatum pollicebatur.Paruit Aeneas. motio *d '
CumqueadeftentaduentusChriftifaluatoris témpora, quae cardinalium рго-"гЛя^**
pemodumcomitiadici poflunt, Cahftus cardinales nouos lèxcreauit, Raynaldum¿ew'^*'^
Pifcicellum archiepifcopum Neapolitanum Lucrecia: patruum, quern vt illi raorerar«»(«i»,
gcrerct enixiifime petebat Alfonfus,Ioannem epifcopum Zamorenfem natione Hi- fr^ffi
ipanum,feicntia iuris cxcellentem,quiannis vnode quadraginta in muneribus cu-/w»»,p»/«»#.
rixprndentercaftequefuerat obuerfatus , Ioanncm Papienfis ecclefias prxfulem, *г

\
at fCOMMÍNT. PII РАРЛ II.
Caftilionenfi oobili domo apud Mediolanenfcs natum: Àcncam pontificéScnensc,
<[iicm non Im peraror folum,fed Hungarian quoquc Rex Ladislaus , & cundí ferme
Germania: principes efflagkabant:Iacobum Fcrerranum natione Romanum Simo
nis Medici rratrem:& Riccandum Conftantium Normatiicú laecrdotem , qué Ca-
roIusFraficorunircxexpetcbar.Laudataefthdrumxireatio:Aeneam verojvbidona-
tum pilcorubeo audiuit populus,mox fama exorra eft, luccefibrem fibi creafle Ca-
íiftum,&7ingens coca vrbe lanicia. Sena quoque, ve aeeepie fuo Praefuli ornamenta
quxacceflèranc,reftos
quxacceflèranc,feftosd dies celcbrauic.fuitquc publice gaudium.Ac Federicus impe-
racormiruminmodumexukauic,cumaccçpifllclcgaiam,& confiliarkim fuum in
•rdinecardinal&usalTumprum.Nec Affonfus Aragonum, &Sicilix rex medioeri i#.
gaudioafFeâuseft,fed&Gcrmaniçomnes principes Aenearperepiftolascongratu-
lati funt,t-anquajn in eo Germania ipfa decoraca fuiftètmec decepci.Na AeneasGer-
m i norum femper Sc laudacor & derenforcxtrcic,n5 modo in cardinalaru,verum etiá
in Poncificatu maximo:& Califtus eumprx ecrcriscardinalibus in rebus Germani-
cis audiuicln Pruífia,qua: oíim Vim erigía dicta eft,&ad marc Balrheum iacet.cccle-
üa nobilis ac prediues fuit,qua Varmiensc vocác,mulcis arcib.& oppidis,ac lacilTimo
>erio potcs.fedprco inter religioíos beara?Maria;Thcuronicorum,qui Pruifiç do-
iabantur,&rcgePoloniaE ad quem Prureni defeccranc,crudeli & aíperrimo bello
eceleíi i ipíaadmodum defecit,parté rcligioíís, partem Polonis ad fe craheiuibus , &
▼illas acq; oppidadiripiencibus.Obiicincerea Francifcuseiuscccleíia: pontifex: ca- *•
nonü ftrumpars magna AencS íibi poncificé poftulauic^pan alcera bifariá diuiía eft :
&quidá Luticonéregis PoIonixc5filiariuníeJcgerunr,quidáfacerdotéaJium qué- ,
dâ,exhisquicum religiofisTheutonib.erant.PoireiïîoeccleirçàptincipioLuticoni
daca eft: fed cum Califtus canonicorum poftuJacioni annuens adminiftracionéec-
clefiç AencarcomendaflcCipoiTeffioquoqiad eíusprocuracorédclacaeft cius partis
quá Lurico obt ¡nuerat^qui minime aufus eft cardinali aduerfari. Acneas vero exinde
Poncificium max mum a(Tecutus,Paulum Lçghendorfium ei ecclcfiar preferir , qui
abfq; aduerfario inbanc vfq;dicm iJlagubernac.Eodem ferme téporc.&alcera eccle-
fia vacauit in Pruífia cpiícopio prxdica, qua vocartt Culmenfem.In eaPoloni vnum»
religiofi Thcucones alterum pctcbát.Dominicus с ¿rdinalis Firmanus religioforum ja
Г" protectorPolonorum caufam prorfusodiofam Papar,card nahbufq; reddideratrAe-
ncaexcepco.quicumanimaduercereteofcntentias in colkgio tendere, vc Poloni
. prorfus exclu Jcrenrur.& is promouendus, qui pofleífioné minime aiîècutus eflet:
cum ad iè ven:um eft,rem ab exordioquo modo inter religiofosTbeucones,&Polo-
nos acta cfllc,in medio cxpoíuit : oftendirq; Polonos quamuis iniuftc , more ramen
hominum in alienan» ccrcá veniflenôarmis, fed accerficos à iübdicis religioforum:
acq; perfona» prouifum iri,neq; ccdefia:,qu ia n5 admiccetunrurfusqi nö mereri Po-
¡tanosccclefiápro fuá volúntate impetrare, qui alienum agrum inuafiílent. Neucri
ergoaufeuleandum efle^içdtertium vocandum , quitamqua ceconomus eccleiiam
tarn diu rcgeret,quoad res in meliorem ftatum côducerencunofteïiditq; plurib. ver- 4*
bis nóopartercncrirquodiamcollcgii pars maiorfuaferar.,& Califtus ampkcb' cupi
de videbatur.Quiaudiro Aenea> PIacebat,inquit, nobis Firmanifencencia, fed eu
Aeneamucafti animum noftrum:decretumq; protuoconfilio facimus.
Mmt au. Vacauit Ecc lefia Ratfponenfis apud Oanubium in Baioaria iïca, cui prâr-fuk olim
Штит m Albercusprulofoplius,&theologusinfignis, quem Gcrmani Magnum appellant, &
АмД«яГ" quem doctor fanctus Thomas ordinis Prardicatorum Aquinas audiifle craditur.
tícomuttio. Hanc Eccleiiam petebat Ropenus Baioatius ex imperatorum fanguine nacus:cano-
wbmfinu». n— prîEpefiturn fuiHn degcranc,cumquc in epifeopum dati fibi magnispreci bus in-
! ftabant. Aeneas Ropertum iuuabat,quod eius promotio& vtilior, & nobiliorvi-
debacur.Papierm4electimuuebacur,non cam eins caufa, quam vt in rebus Germa- f •
nicis Aeneam Superare viderecur.Galiftus vtrique caufam audiendam commific , vt
elcctionis decrero,& verufquecompetkionis mericis diligcnccr penfaris , in cöfifto-
t ocit, ferrenc,qua:inucniíTenc,&fuasdiccrcntfentétias.Dumresdifcutitur,Papié»
fis cardinales ambit,acq; vnumquemq; Horn i conuenit : clectum laudac, merica eius
" . • ..... longc
♦«СИВЕЯ PtfMV^
ionge maioracíredicir,quamRoperti:iniquum Videri,nifi dit. „„ ,
r«ur:conucncacxindenacionis Germanica: inmedium afFerr,qu« mas
ctionibusfauent:hunc«aremhabere:Repertanondum anno? quinqué* vieinri
""«m.A^c&PapMtqueeademjrcpçti^
pedibüsibanc.^aiií „ „ „...Jed cum in connitonum ventum
audicus,repci ¡re omnium animi commuted funt,&Caliilus omne duomm :^£neas rciccir.
i rciecir.
A * m Í tratum eft enim electionë malis artibus factam,& elechim extra communione
Xe cum dil'geretur,necírugiconuerfationiseiTe,nec tanca ecclefiadignute: con-
opetti¿Etatisdefe¿tum,&: bonam indolem,& mores egregios, & maiorum me
ra abunde TupplercExpeclabaturconfiitoriiexitus non minorifrequeniia populi,
quam cum de cardinal bus agitunEt curia in duas partes diuifa, alii hunc, alii ilium
luis yotisexpoicebant: fed longe maior opinio erat ad elecrum: vicit tamenRoper-
tus defeniore J£nea,atque is licet annis minor, Ratiiponenfi ecclefia: admim'ftrator
latus. Quaeres nomen ¿£nea: inter cardinales non parumadauxit.
'erhosdicsterrarmotus rcgnum Neapolitanum multis diebus agirauere, qua-
lespatrumnoitroru m memoria ñeque vifiíunr,nequeaudiu. Neapolimultà&pra:- f^'^"
daraaîduîciaconuerunt.Arrianum,&aliquapleraqueoppida àfundamentis ceci- Ne»p«i»mt
dere. Fama fuit fupra triginta millia corpora hominum ruinas oppreififlè : populi r/pw*?*T ,
palfimrelicHs vrbibus in agros migrauere,&: fa&aeftpublicapçnitentia,viris,ac mu- a^Aifônfi
]¡prik.ií»iwnS^^¿vcr^t.rjhus fefe macerantibus.Tumquoq; & inEgeo pelago infu- mtn>Ftrdi
quam antea viía:paruacircuJtti,verum aka íuper лппм — , ^
jnta „yî»erc*.
cubitis.í iebus aliquor,donec flamx defuit bin &Са^'р^« *
rolusRexSuetiœ,cûfa:uiret in Chrifti facerdoces,&au__. ■obtins.
tiiret, ad-
nicenceVfpaIcniîarchiepifcopo,quiduxitexercitû,regno
,& Chriftiger
nuseifuiFc&us>quiv(quenodieregnat.-iEneas autemeum podagra: doloribus plus
folitovexaretur,indulgenteCalifto ad balnea Viturbicnfia fefe contulit, leuamen
aegritudininonfinem<pcrans:quandoismorbuseft,quemfola mors terminât, vbi
cötirmatus elt,&" altas egit radices.Incer lauandumhiftoriam Boliemicamcôfcripfir,
atquc Alfonfo Aragonù,&Sicilia: régi dedicauit.-fed priusille è vita exceflit, quam
30 hiftoriafiniretur.Ccperat Alfonfusíegrotare,cum eilet Aeneas in balneis, & lento
morbe correptus qiiadraginta dies inter fpé vitar & mordsmetumaflumpíít, fecitq;
demumnatura: £itis,inftiruto h&redefilio Ferdinande extra matrimonii! nato, qué
Nicolaus,& Eugen яь Romani pontífices regnicapaeem reddiderat. religioíus prin-
cipisobitus fuit,nam Chri íbano morepeccata conreinas, & facramentis ecclenafti-
cis communitus in alteram vitam migrauit,onerato filio vt auriíexaginta millia nu-
mum in expeditionem contra Turcas Romano Poncifici traderet:legauitq,multa ad
pias caufas;& ofla lúa in Aragoniä träsferenda mandauin qua: omnia fuperueniente
bello impedirá funt. Etfienim mortuo Alfonío regni principes ас ciuitates omnes
Ferdinandumfuprafe regem acceperunt, &ineiusverba iurarunt; Califtus tarnen
40 Pontifex Alfonío extindoregnùSiciliçadRomanâecclefià deuolutum declarauir;
Verunramé,dum haccagutur,&Fcrdinádus fetueri conatur, & Pótifex regni ponef-
fione procurat:Caliítus dies quadragintamorbocaptus,& extremo confectus fenio,
с vitamigrauit.ipiiimq; nepotes in Bafilicafim&i Petri fepelicrunt in loco quem vo-
cant beata: Maria: febris,oJim Apollinistemplum.Obiit autcmoclauoidus Augufti,
anno Saluatoris Chriítiquadricentefimo quinquageíimo ochuo fupra milleiimú.
Cardinales pro more egregias exequias feccre.
H*ccum accepiflet Philippus cardinalisßononicnfis,quiapud Balneum regium ^<"^tntlMt
per«ftatiscaumatadeclinauerat,Viterbiumvenit:&cumAeneafimulad elcctionc^(™/^
ftituri PrafuiisRoma profcítuseft.Cumq; ambo vna Vrbe peterent, vniuerfamcu- л.п,щи*и
50 riam,&maiorem populi pané extra mœnia occurrentem тиепеге:атттаппЬи5^^*'И
cunáiseorum alterum in pontificem maximum elechim iri. Reuerteiunt & ceteri 4t<u*z
' cardinales intra centefimum lapidem eömorantes:deccm S¿ nouem in Vrbeadfue-
re.Seddumcclebranturexeqiiia:,cardinalis Firmanus lenta febre correptus Cali-
ftum,cuifuccedereafpirabat,ad íepulchrumícquitur:vir,nifi iracundia luecubuií-
с з
\ù Comment, ри papaë îî.
Iet>exemp1aris,&:optirnus: fmtenim vita; mundiffima:, doctrina & rcrum expert*
entia magnusReliqui cardinales duodeuiginti décima die poft Califti obirum con*
claue ingreffi funt,to ta chútate fufpenfa in euenrum rerum.quamuis fêrmo com mu
nis Жпсх çardinali Senenfi Pontificatum maximum attribueret : ñeque enim quif-
quam fu«,de<juomaror effet opinio. Gonclaue in apoftolico pdatio apud fa net um
Petrum perftructum eifynquoduae clauiàe funt aulx & facella duo : in maiori cellu-
Jasfecerein queis cardinales ederent,dormirentque.Minus(quod&n¿tiNicolai ap-
pellatur ) confultationi > electionique pontificis aiTeruauerunt : deambulationi o-
mniumaulasJpfadieingreirusnihil actum eil circa ele&ionem: fequenti capitula
quacdam edita funt, qua; obièruari ànouo Pra:fule (tatúenme, iuraruntquefinguli ю
cafefeièruamros,fieJectiofuper{ècaderer. Tertia die facta rediuina, cum ventum
eflèt ad fcrutinium,inuenrum eft Philippum cardinalcm Bononicniêm , & Aeneam
Senenfem paribus vocibus ad fummum Pontificatum prxftolari, vtroque vocibus
quinqué vocato- ex reliquis nemo tres Tuperauit. Sequen ti die itum eft de more ad
rem diuinam,qua pera£ta,fcrutinium incepcrc.Calix aureus in ara pofitus eft,& tres
cardinales eum obferuauereRuthenus epifeopus Rothomagenfis presbyter, & Co*
lumnenfis diaconus,infpicientes nequafrausintercederet. Reliqui cardinalesin
fuis locisconfederunt,& Turgentes ex ordine dignitatis, aciènii accedentes ad alta-
re,fchedulasincalicemmittebant,inquibus nomina eorum feripta erant, quosad
pontifiçatumelicebant.CumquehocomnesfeciiTent, menfa in medio ¡edis pofi- *•
taeft,&tres cardinales memorati fupraeafchedularumcalicem euerterunt, fche-
dulaíquelegcntesfingulas alta voce nomina eorum annotauerant, qui erant inil-
lis conicripti.Necquifquam erat çardinali um, quiñón pari modonominatos anno-
taret»nequapoffecinterucnirefraus&deceptio.Schedularum modus hicerat: feri-
pfcratquilibet manu propria, Ego Petrusfine loannesfiue alio nomine fuerit, in Roma-
»um Pontificem eligo ^¿eneam cardinakm Senenfem , ó" Iaeobum Vbxbonenfem : nam
&: vnum , & duos , & plures eligere permiflum cft , tacita condicione , vt
prior nominatuspraefcratur; Quod iïnon habeat vota, qua: íufHciant , fuccedat
proximus, vteofacilius in vnum conucniatur. Publicato fcrutinio compertum
cft nouem cardinales iEneam elegifle, Genucnièm, Vrfinurn,Ilerdeniem,Bono- 30
nienièm,iàndi Marci,iânâ:orum quatuor Coronatorum, Zamorenièm, Papien-
ièm,&Portugallenièm,Rothomagenfem verotantumfex, reliquos longe inferius
refediffe. Cardinales omnes admirad funt: neque enim memoria hominum in t.nn
paruo cardinahum numero ad noue voces per ferutinium quifquá afeenderar. Cum
nemo íatis votorú habcret,placuit confedere, & viam quam vocant per acceíTum ex-
periri, fi forte ea die poflet haberi pontifex. Sedebant omnes fuis in locis taciti , pal*
]idiq;,&tamquäaSpiritufanctoraptieflent. Nemo aliquandiu loqui, nemohiíce-
rc,nemo partem corporis mouere prater oculos,quos varias in partes iacrabane. mi-
rum erat filentium,& mira hominum efîgies,neque vox audiebatur, neque motus
cernebatur vllus.Manfere in eum modum aliquan tifper , expectanti bus inferiori bus 4 0
Vtfuperiores acceíTum inchoarent. Exinde Rodericus Vicecanccllarius afllirgens,
ad Senenfem cardinalem accedo,inquit.Subfccutum eft filen tium,&:alter alterú in -
tuens,fuosnutibusindicabatarfeäus.Iamprope eratvt Л^пеат pontificem viderc
yiderentur,quod verentes aliq ui è loco abiere, vt eius dici creationem éludèrent. Hi
ruerun t Ruthenus,& fancti Sixti car dinales, fed cum nulli eos (êquerentur , mox rc-
diere.Tum Iacobus cardinalis iàncta: AnaftafiarrEt ego ,inquit,Senenfi accedo. Vna
iam Aeneae tantum vox deerat. Duodecim fiquidem pontificem efficiebanr,
quod animaduertes Profper cardinalis Col umnenfis, earn fi bi gloriam acquirendam
putauit,vt pontificem ipfepronuntiaret. Cumqj eilet Aenea? veteri beneuolenria
coniuncbiSjVerius ad reliquos cardinalesrEt ego,inquit,Senenfi accedo, cumq; Pa- 5<*
pam facio.Quo audito,cardinales vniucrfi nihil morati ad pedes Aeneç ièlè proiece-
runt,eumq; pontificem falutaucrunt:&rurfuiin fuis locis refidentes electionem fa-
cîamapprobaueruntnulloprorfusaduerfante. Ibiqj BefTarion cardinalis Nicarnus
iuo& eorum nomine,qui Rhotomageniîfauerant:Laudamtis, inquit, pontifex ma
xime, tuamairumptionem,quá ex Deoeflè nondubitamus : &fanc dignum te hoc
numere
l Î i ER P kîmv s: I*
muñere &cenfulmus ahtea,&5lhunecenfemu$. Quodautem te nôneîegîmûs.idfe'*
cit «gritudo cua:nam cum pedibusxgrotares}hoc tantum ruíficientiatuacdceiTc pu-
tauimusrefl: enim Ecclefia egens viro aâiuo,quipoifir itineribüs corpus eXcrcere|&
imtmnentibu ;periculisoccurrcre,qua:àTurcisformidamus. Tu contra quie
ioc nos : à Rhotomagcn fem traxit : quod fi fuifles corpore validus,nullus
i tibi pra ferendum exiftimarcrnus»At cum Deo placuerit>& nobh plai
te pontificemveneramur,&denuo quantum in nobis eftcligimus, tibique fi
feruiemus. Ad ha»c Aeneas,Exiftimafti,6 Nicsene,quantum animaduertimus,de no
bis longe melius quam nos ipfî,qui nobis pedum dcfe&um tantummodo artribuifti.
i о Nos imperfectum noftrü lati us vagari non ignoramus : defe&ufq; noftros pene innu-
merabiles eflecognofcimus,quibus potuimus à fummo pontificio reiiei. Merita ve»
ro,quxhucnoseucherent, nulla fcimus:diceremufq; nos prorfus indignos , ñeque
delatum ampleâeremur honorem, nifi vocantis iudicium timeremus. Nam quod
dua: facri collegii partes efficiunt,id profecb à Spiritu faneb eft,cui non licet aduer*
fari.Obedimusigiturvocationidiuinar:actcNicaene,&reliquos cum quibus fenii-
ftijIaudamus.Siconfcientiie iudicium fccuti,nostamquaminfufficicntes, non cen-
fuiftis eligendos,eritis omnes aeeepti nobis,qui vocationem noftram non iíb',aüt illi
ribuimus,(êd toti collegio,&ipfiDco,àquoeft omne datum optimum, &omne
Nec plu ra locutus,prioraexuit indumenta, & al bam Chriftitu-
xo nicsun accepit:& interrogatus quo nomine vcllet vocari,Pio refpondit, Sc mox,Pius
fecundus appellatus eih&: iuratis qui bufdam capitulis nudiuftcrtius in collegio edi-
tis,in altaripofitus.rurfusàcardmalibus adoratus eft, pedes eius&manus,&: ora o-
ículantibus:atque eofai3:o,publicaca eft populo pomificiselectioexaltafeneílra, ac-
clamatumque Pium fecundum pontificem haberi qui ruerat cardinalis Senenfis.
Tumquierantin conclaai miniftricardinalium,cellulameiusfpoliauere,atqiie ar-
gentum quamuis erat modicum,& veftes,& libros diripuere,& domum eius in Vr-
be V ilifli ma plebs,atq; infamis non cx pilaui t tan tum,fed difr u pit, et i am marmoribus
afportatis. Fuerunt & alii cardinales aftecli damnomam fufpenfo in expedatione
populo,cum varia; voces ¡aclaren t ur,& modo hic cardinalis, modo ille di cere tur с*
íoleáus,procurrerevulgusadilloruma:des,acrapinamfacere, & Genuenfis pro Se-
nenfi audi t us,partem fu bilan úx ami fi t. cu mq; plures nominarentur , nullius vox cú
maiorigaudio exaudita eft quam Senenfis : quem cum certumfuit Aeneam in folio
Petri conílitutum eflc,nerao non exultauit.Vidifles non homines tantum , fed vrbis
«dificiageftire:vbiquerifus,vbiquegaudium,vbique voces clamantium exaudie-
bantur, SeMySena/vme Sena. Et cum eilet armataciuitas,nccquifquam in alio,quam
in ferro videretur habere fîduciam,mox,vt certior fa&us eft populus Aenear pontifi-
catum obueniflc,depofitafuntarma,adeoq; mutata Vrbis facies, vt quarpauloante
Martis,c veftigio Pacis,& quietis ci uitatis efteéla fit: vbiquelacta atque fecura. Inte
rim nouus Pra-ful paululum eibo recreatus,i n bafilicam fan&i Petri d uftus eft , Sc in
4c ara maiori collocatus,fub qua iacent beatorum Apoftolorum corpora: Sc paulo poft,
infublimi folio,ipfaque Apoftolica cathedra pro confuetudine fedit. Quo in loco
tum cardinales Sc epiícopi.tum multi ex populo eius pedes exofculati funt,&in thro-
nofedentemChriftivicariumadorauerunt.Necdiumoratum , cum iam adueípe-
rafecret, in palarium red uxere:aduentu noctis lucere in omni triuio, atque in omni
turri ignés, camus exaudiri,vicinus vicinum inuitare, nulla in parte cornuatubafque
Liúda Re~
non fonare,nullumq; in Vrbe locum non publico geftiregaudio. Fercbantfcniores, тлпогй
numquam fe Roma; tantam populi alacritatem vidiíle. omnium ge.
tium ex Pii
Sequcnti node primariiVrbis ciues equis infidentes,ardentefq; céreos in ma Pontifica» ,
nu feren tes,ad palatium íalutaturi pon tificem accederé , quorum ordo ex mole Ha- ■variáfyPrii»
j o driani ad ardem beati Petri protende batur. Nec Romae tan turn, fed multa: Italia; ciui- tiones adeí-
tates,&multi principes,audita Pii pontificis aflumptione fingularem laetitiam often- gr»tuiatio~
derunt:praecipueveroSenenfesexultauere,quorum ciuisadeoexaltatuseñVt, vto- пет fr
minum in orbe primus h a bcretur. Corfiniani,q uod oppidú oâuaginta pa/Tuú millib.
ab vrbe diftat,qua hora Pon tifex eleclus eft, oppidani populariter ex agris redeun tes, culofaultri-
С 4

s
$l COMMENT- Vil PAPÀE II.
LaudomiamPiiTotorem falutatumiefeibohiimfe ntmciu accepiífeconcordi tefti-
im on ro affirmantes Àeneam cardinalem Senenièm ad íummum pomifïcatus fafti-
giumefleaflumptum. Quodvaticinium mcmoratu dignum fcquenti die litrera:
ab amicis confirmauemnt.Fcrdinando Sicilia: régi felix hoc nuntium fuit, qui patris
amicum infede Petri fuffe&um intellect. Francifciis Sfortia dux Mcdiobni , etíi
aliurhPontificemeXpe&abat,Acnea: tarnen cognitaele&ione gauifuscft> quem o-
lim in caftris contra Mediolanum honoraflet. Borfius Mutina: dux militares Indos
inftituit,& multa magriaq; Гиге lxtitia» íígna oftendit. Erat cnim ei cum Aenea vê
tus bcneuolentia,ab eo tempore quo ducatum à Federico imperatoreaccepit : cuius
adipifceñdi Aeneas non inutilis âu&or fuit.fperauit Borfius Aenea pon tifîcatum te-
nente,fortunas fuas,&gloriam auâurum:atque idcirco Ferrariam , & om nem diti-
onem fuam fingularem oftendere Voluptatem noui prjefulis afllimptione curauir.
Marchiones Mantua:, Montisferrati,&SaIutiarum parirergauififunt. Nullienim
corum Aeneas non noms & non amicus erat. Veneti,&: Florentini ficut ceteri po-
tetatus Italia: legatos mifere viros honoratiffimos:qui Roraam petenrcs,nouo Pon
tifici congratulatijobedientiam prxftitere. Ex vltramontanisprincipibusadmo-
dumlztaraseftimperatorFedericiis, ex cuius Fauore Aeneas ad cardinalarum vo-
catus,tandem beati Petri folium afcendiflet. Cun&i quoque Hifpania: reges , qui
Chriftum colunt, gaudium oftendere. At Scotus, Dan us, Polonus,Francus,&î
Hungarus , & Cyprius , imperatoris amicum hon libenteraudiuere Chrifti
vicariatum obtiuuifle. Bohemus vero apprime indoluit,vt qui no-
iceretharreticum fefe Pontifici notum eíTe.Philippo Bur-
gundi.r, &LudouicoSabaudix ducibusAenca:
pontificatus amici veteris acceptif-
' fimusfuir.

COMMEN.

i
C^MMEMTARIO-

RVM PII il
• F I с i s ш-
.- ' \ * . v :
• "fc ■ . LIBER SECVNDVS,

ï V s fecundus PontïFex maxi m us Romas coronatus eft apad |* f*"?2


bafilicam fan&i Petri, tertio nonas Septembris, anno falutis^'x™,*»-!
quinquagcfimooctauo fupra mille quadringentos,petiitque ipfa *
dicLateranum folemni pompa, quo in loco vix песет euafitin-írí£r'^*
ter eos,qui propter cquum,quoinfederat, gladiis decerrabant;
feruatuseftdiuina ope.-perattifque folemnibus , regaleconui-
uium apparuit, non cardinalibustantum, fed omnibus legatis
pnncipurn,3£ qui aderant proceribus vrbis,& optimatibus,cademquc nocte in fuas
«desad Vaticanumrediit;atqucinteromnescuras,qua:animumeiusinuaferc, nul-
la maior fuir,quam vt in Turcas excitare Chriftianos poû*et,atque illis bellum infer
re. Hoc genus hominum ex orientali quondam Scythia digreflum Cappadociam,
Pontum , Bithiniam,& отпет fere Afíam,quz minor appelIatur,armisfubegiL
Nec diu poft,tranímiíIo claffibus Hellefponto,maiorem Gracia: partem occupauit ,
&víqueadSauum,&Danubiummemorabilesamnes fignaprotulit. Reítabatin
medio Thracixvrbs regia Bifantium, quam prior Conftantinus cognomento ma
to gnus cum inftauraflèt,ac mirum in modum ampliaíl'ct , nouam Romam appellauit:
fed vicit obftinatio vulgi,vt ab innouatore Conftantinopolis vocaretur» Hanc quo-
quefedence Nicolao Quinto Pontífice máximo Mahumetes Turcarum impera
dor obfidione cinxit,& deiecta moenium parte,vt ante relatum eft,vi cepit atque di-
rupit, Conftantino eius nominis vltimo imperatorcobtruncato,fiue vt fama eftyn-
terequitum turmas opprcfla Qua victoria elatus ad Europa: Imperium afpirarc
cepit,coactifque ingentibus copiis per fuperiorem Myfiam in Vngariam, traiiecre
ftatuitrfedremoratusapud Albam,qui locus Danubio , Sauoque confluentibusab-
luitur,Thauruinum vetulias dixit,ièdenteCalifto tertio Romana: vrbis antiftite, à
Chriftianis cruce íígnatis,quosIoannes Capiílanús ordinis Minorum pçofefloro-
1 0 pinione ían&itatis infignis,& Ioanes Huniates Hungarici regnigubernator duxere,
magnam ftragem perpeflus eft,&: caftris deiectus , turpem fugam arripere compul-
fus:non tarnen autanimum,aut odium in Chriftianos remifit, fed nouos in d'eseX-
ercitus com parans.nunc Albanos,nunc Rufcianos,nunc alios vicinos , qui Chriftü
colerentjvexare adortus eft,vt qui iânftum Euangelium , ac diuinam Chrifti legem
conculcare prorfus,acdelcreftatuiflet.Ha!c gens inimica Trinitatis. Mahumetem
quendam pfeudopropheta fequitur,qui fuit Arabs,gentili errore &Iudaica imbutus
perfidia,audiuitq; Chriftianos,qui Neftoriana & Arianalabe infeâi erant. Creuit
potentis vidua: ftupro,& nobilitatus adulteriis,latronum man urn coegit,qua domi-
nat urn inter Arabes vendicauit,& habens veteris nouiq; teftamêti notitiam , vtrum-
^0 quecorrup;t:aufulq; prophetam fe dicere,&:angelorum potiri colloqçioiadeo rudes
illexit populos, vt legem iis nouam dederit,&a Chrifto foluatore.diícedere fuaierit.
Vtebatur cnim incantationibus & pra:ïh'giis,& vfum Vcneris,ac nefarios indulgens
concubitus voluptatideditam plebem facile ad fe traxit.Cui fubtracto vino nihil
non conceffit,vt legis fax cultum perfuaderct,quem quamuis Chriftum Dei flatura.
34 С О MME NTT. FI I PAPAE I Г.
eíTc &сеашг,ех Virginenatuin.mirabiliumopcrum cftectorem , ei ramcn dkiinitatc
adinvit,¿£tormcnta,mortifquccruc¡atum pro noftraredemptione tolerad m. Nec
prophetas rccipif,ncc Apoftolorum aut Euageliftarum di&is aufeultat : adeoq; por-
tentuofar legis huiiísau&oritascreuit,vtpeneomnis Aíia, & Africa eius veneno in--
fedafir,&:ducentibus Turcis in Graxiam penctrauerit) & Berhicam in Hiípanii
per Mauros occupjuerifr&quarcuisRoyiani pra fules multa aduerfus hanc peftem
armaparauerint , eatamenha&enuspaulatim ancla cft , &c ad interiora nofha di-
Iapfa.
rùaimrfm Timuit Pius pontifex hoc Vchenurn , 6c recurrere ftatuithe ferperet vlterius,
TmetéM nontattien in fe folo,hoceft m Apoftoüca: fedis viribus confídebat. Nam vinecre i б
¡ñíi(U»con- Turcas non huius aut illiusregniopuSjfedtotius Chriftiana: reipublica; videbatur.
cilii Man- Ncccflaria igicureorum confilia exil1imauir,quoiuni auxilia requircret: concilium-
'"т'шфй- queprincipum,&:liberorum populorum conuocaretíecreuir, in quo de communi
put ас vat¡- falutecommunitcrageret.Sedvbi concilium nabendum ciïciinconfultationcm vç-
emium. çnit:cardihaliûm alii Roma^aliitranfalpes.aut in GeriTiania,aut in Gallia conuenttrni
habendum efTe diccbanr.PiO nihil horumplacuit.neqiicenim ex hoticftate arbitra*
batur,reges qui tranfalpes moràrentur,Romani vocari.neq; in Gallia, am in Gci ma
nia vtile concilium ftiturum,ad quod propter valetudinem Pontirclj
polfct.Antiquius vifum eft,non procul ab alpibus cóuentum cogère h
dius inter Romanum frà:fuîem,&; traníalpinos reges exiftimaretur. Duo nomina- 1 0
ta funtloca, Vtinum iti foro Iulii fubicíhim Venctis,&: Mantua in Galba cifaJpfna, ve
Iï alter negàretur,aIterpra*ftoadeflèt.Veritus eft ehjm Pontifex (idquod portea fuc-
ceííit)ne VenetiTurcarum armatimentes,Vtinum clauderenn&hac de caufa Man
tua clecb fuit à Pradule,'etiam ob loci commoditatem. Eft enim vrbsampliihma,in
fblofertili,& vicinamontibus,qni Gallos atque Germanos ab Italia dilrerminant,
Jacui adiaccns,q ue'm Mincins effecit amnis.ls ex ВеПасо in Padum decurnt : idque
pra:itatvtilitatis,vt ex omni Gallia cifalpinàcommeatus ad Mantuanos nauigiö va-
îeant importàri.Diu res agitata eft iñ concilio cum cardinalibus , quorum ctli multí
aduerfáreritur,quíbu$ res praefentes abunde fuppctebant,& pfacebát otium in Vrbe:
Vicit tarnen Prâîfulis cohftantia,&: in eius fententiam itum eft. Vocati funt in íbera- >¿
rio palafii,epifcopi,abbateVnotarii,orarores regum, & omries quíbus muñera curia;
crcduntür,vthorum qüoqueconííliaaudirentur. Ibi Pontifex , quoddiutccÍum
/fueratjptopofítüm mum publicauit , qüahtasin Chriftiahos Turca: cladesintulif-
fent,quibus modisEúán^elicam eüertere legem moIifenrür.cXpoluit nihil ílbi accr-
bius eíle,quam intüeri Chriftiana: gentis ruinarn: facratiílíma: religionis fe curam
gercre:ftamifleoccürrerehoftiumconatibüs. Atcumidabfque auxilio Chriftiano-
rum regum perficere non poflet, habere cohciliutn aut in Vtmo , aut ih Mantua de-
ereuiflc.Vt eôru'rh ibi fchsentias acidiret,quorurh op'cm imploraturus eílct:durum fi
bi videri Romam rclinqucre,beati Petri Apoftolifedem,&: Chriftiana: religionis ar-
£em:durius fe Pontífice fan&um Euangelium expugnari , pro cuius conícruatione
non orbemiblumiàcbcàti Petri patrimohium.fed corpus &: vitarh poneré íbtuerít:
atq; ideirco quarttuis fencx &¿ a:grotns,tarhen Apennint inga,&: Padi fluenta tranfïre
propofuerit^vt cüm potentatib.Chriftianis de falute Chriftiana: religionis cohmLr,
&¿ multain aUhe modum grauiter perorauit* LaudaUeruntomnes animum acciuf
propofitum,&:iñcíBllimeXtülerunt,quivnus effet omnium faluanda: religion» cu-
rioíus. Ëxirï publicum de more confiftoriumeftbabitum, &: littera: Apoftolicar
recitat*funt,in quibus ftatuta diesconuehtioms eft:& priheipes ad alterum ex dúo-
bus loéis vocati. Epiftolaeius rei ab ipfo Pontifice didlata in aliarum Volumine con-
tinetur.Rornanoscognitrodecretoingensmacrorafficit ,quifepriuatum iri çmolu*
mentis curi^aduerteoant. PofttificemmorbiSj&xtate grauem haudquaquam re» fé
üerftirurti aliquando fperabant:& alii Senas peti non Машиат aiebanr.fingiq; сод-
uentum Mantuanum,vt irt itincre Scttis remoraretur,Ponrifîcis patria ditaretur. A-
îfinonfôlum Mantuam,fed in Alemaniatn quoqueprofedturum Prarfulcm arfirma-
b'ânr,qui nutrîrus inter Germanos,libehs ad eosrcdiret,neq¡ indignum putarct , A-
poftolicam fedem tranfalpes haberél Deipcraucre omnes de reditu. eiularc per vr-
bcai
LIBER S E С V N.D V S. . ~J

bcmfrminx^cpueri b!afphemare,acvirimaledicere:fencsqui plusfcnfi haberenr,


caterua;im adiré Pontificcm:damnare receifum,rogarc vein Vrbefuamanerctrpol-
licerimulraremanenti.SolabatureosPontifcx5neceilitatem profedionisoftendens,
&: redifum eclerem promictensmec tamen ipfe abfque lacrimis fuam plcbcm affari
poterat:erant omnia plena ludu,nec ranta in afTumptione Pii lauitia populi fuit,quâ-
ta vifa cil triftitia,cura profedionis decretum in plebe auditum eft : adeo nullum eft
gaudvum,cui non fucccdatfubito mœror.ReddebantiterPra:fulisdiificilius,acperi- •
culofius,nondum compofita: regni Sicilia: res.
SicTÏia etiï eadem cft,quam prifei Trinachriam vocaucre,paruo freto ab Italia d« süíüa
i o difcretam,qua Scylla: & Charybdis monftraferuntur : hodie tamen duo Sicilise re- "ß™"^^
gna vulgo appellant,alrerum in infula,alterú in Italia continenti, cuius amplius quá¿»/>«¿w»«, '
tres parces fupero & infero mari abluuntur:quodreliquum eft, montibus aeflumi-"* "1™в
nibusà ixliqualtaliadiiîungitunlongitudo eius à fin i bus Rcatini agri,quem vmbili- Jjufuptfo
cum Italia- dicunt,perAquiIam Mariorum vrbem vfq;inBrupos?.& Leucopetramî"'/'"''?'
miHib.paíruumcirciterquadringentisprotenditur:mult;einea prasclariEvrbes, fed¿«"¿j?¿e///,~
omnium metropolis eft Parthenope, quam Auguftus Neapolim appellauit, olim & quX c*-
Capua principatum habuit, cum altera Romadiceretur,nondum Romanorum ,
Annibalisarmisvexata.Hocregnumdircdoiureadecclefiam Romanam pertinet: Л»*»,
diu gens.Gallica eius feudo potita eft,cenfum pendens annuumRomano Prafuli vn-
10 ciarum auri odomillium.Sed,cum Reginaloanna.qux iècundaéius nominis regnii
tenuitjLudouicum Andagauenfem, quern prius in filium adoptauerar, afpernari ce-
piffet , atq; Alfonfum Aragonum regem exHifpaniainregnifucceflionevocaflet,
mutata eft conditio,& pro Gallicis Çathelanos,fiue Aragonenfes introiere,Plura in
ter Ladouicum,& Alfonfum pradiafuerunt,forte& humanarum rerum vario ftatu
nunc iftum, nunc illmiierigente.Ludouicofebribusextindo,ius eius ad Renathem
fxatremderiuatum eft. Regina Alfonfum modo diligere,modo habere odio.qua vita
funda Rhenatus inregnum veniens,cupideapluribusexceptuseft,&tamquamrex
adoratus,qui non paucis annis aduerfus Alfonfum de regno dimicans , vidus tamcn
abiit.Alfonius in regno rcmanfit,non tamen ab Eugenio quarto Pontífice máximo
j о Romano,qui Rhenatum elegiífet, obtinere feudum potuit , nifi poftquam conftitit
Rhenatum aux promiferar neglexiife,ac iufiurandum vioIaiTc. lnuetbtus Alfonfus 4
abEugcnio,regnumq; confecutus,non fuit ingratus, fed Francifcum Sfortiam , qui
Picentes ab ecclefia deficere coegerat,armis expulit , &: prouinciam Eugenio раса-
tam reddidit. Erat vnicus Alfoníb filius Ferdinandus nomine ex femina nobili , ve-'
rumalteri nuptagenitus.HuncEugeniusadregnifucceiTionemidoneum reddidit: '
idemq; fecit Nicolaus quintus fueceifor eius,qui rcgnum Alfonfo confirmauit.Qua-
diu igitur poft Eugenius,& Nicolaus vixere, Alfonfus abfq; aduerfario in fummapa-
ce,atque otio regnum tenuit.Mortuo autem Nicolao,Cahitusj^tius fuccelllt in AI-
fonfi auh diu verfatus,&illi apprimc obnoxius,qui eius precibus cardinalatum obti-
4° nuüTet.Quas ob caufas putauit Alfonfus ab eo Pontifice,qui fibi aliquando feruiiîèt,
&quifuorauoremagnificatus effet, nihil fc finira petiturum: eaq; fiducia dudus,
non fclum regni feudum, fed Marchiamquoque Anconitanam, &: alia plcraq; ec
clefia» loca tradi fibi efHagitauit. Póntifici longe alia fententia fuit , qui cum fe iam
Chrifti Vicarium efte cerneret,nec regi cedendum , nec iura Ecclefia: alienanda
ceníuit:exortaí funt inter eos graues inimicitiar, quae viq; ad finem vita: vtriufq; per-
durarunt.Obiit prior Alfonfus quadragintadiebus : quod audiöns Caliltus lllacry-
matus eft humana: conditionis fragilitati,& rifit,cü prophetadices,Laqueus contri-
rus eft,& nos liberan* fumusmecFerdinando pstei num regnumpetenci aures acco-
modauit:icd erraffe principes, ас populos ait, qui cum fupra fe regem accepiflent:
J<> aççerfitifque cardinalibus,& qui dodi ex Romana curia erant pra:latis,regnum Sici
lia; ad Romanam Ecclefiam deuolutum eífe declarauit : eratque eius animi , quod
sdidumeft,vtarmisillud vendicaret: &iamnon paruam militum manum coe-
rat,fed morte pra*ucntus,côgitationibus fuisdefuit , dum fuccefíbris eledio tra
il ur. Шжмьп
Iacobus Piceininus inter duces equitum non ignobilis,quiAlfonfo,& dcindeFer- *ф*#щ
3¿ COMMENT. PII PA'PAE II
í-w'r'wI" ^inan^* а^'сгГит Sigifmundum Malateítam miIirauerat,hoíte dimiíTo Aflííium
плъ ¿"ar. occupat,munitam Vmbrizciuitatcmpœfe&usarcisnatione Cathclanus auro cor-
«Mmndtm- ruptusVrbcmprodidit : Gualdcnlcsquoquc Se NuccriniadPiccininumdefecere.
Nam patris e¡us,qui aliquando eos fubegiflet,memoriam cokbant. Arx Gualdi fide
& diligentia prarfk.&iferuatacít.Fulginares,&: S poletani,& fermeomnes Vmbn vix
in officio pra:terroreconfiftere, cum vacante fede Apoftolica tantushoftis exim-
prouiíoemcríííTct.Atvbi Pius eleduseít,fubitoanimi bominum eredi, & fpcs pul-
cherrima oblata eft ecclefiz fubditis» Arx Spolctana ícxdeam millibus au ri n um um
redcrtipta. NarniaqUoque» Sorianum,VrDs vetus,Vituruium,Ciuitas Caftcllana
(in qua Vciosolimfuifte quidam opirantur, nos nihil aírerimus,)& alia multa oppi- l9
da non nifi phcatis auro prafedis recuperari potucrant.Molem Hadriani , quar olim
GaíbumCrcfcentii,nuncfancii Angelí nuncupatur,coIIcgiumcardinalium viginti
millibus aureis à Börgia Caliíti nepote redemit.ls in Vrbem vctulam , & arrem mu-
nitiffimam.non procul à Centümcellis fe recepit,ibique brcui íebre correptus inter-
iit. Piusmiflo Vicccancellarioeius fran c, Sc fimuhnefaurariolocum obtinuir: nec
multis poftdiebus vniucríum been Petri Patrimonium recuperauit.iiscxccptis.quaf
Piccininusinuafcrat,mirapopuloruminciinatione, qui íeCathalanorumiugo libe*
ratos,admanustediiírc Italas geftiebantradeo leuius íuorum ciuium quam cetero-
rum imperium mortales duCunt Precininus tantum in omni agro Ecclefíar contu-
maci animo Pii mandata conremnere> àtq; in armis ípem poncre,quamuis oppida, t#
qua: inuaferat paterni iuris fuiflè diccret.
Inter ha:c legati Ferdinandi Pium adeunres memoriam Alrohfiprarfetule-
DuorcnMsi- runrjquiPiumapprimedilcXiflèt, cum Senenfisecclefiarpontifexlcgationeapudiê
Ttrdmïni, Carfarisfungercrur>orauerimtncfiliumamicifperncret,neue pacernum regnum ci
tS wnduio. negaret,quempopuliomncspeterent.Adquös Pius, Alfbnfum>inquic, pro fuá pra*.
wehш лМе- fl-antiy¡rtutcg¿djjeximus , ¿ admirad fumus:idque Ferdinandi rebus admodum
я/
¿hs.
conducet,fíergaRomanamEccleííamquodfuum cftfeceric. Jnterrogatus quid ei
faciendum cíleti Ceníum,ait, Apoftolica: çamerac debirum à regina loanna in hunc
vfq¡ diem non folutum quotannis eXoluet: Pontifici Romano quoties auxilium pe-
tïeritlibcnterafferctîÈcLlciîarum iuranon attinget. Piccininum ex agro Fcclefiar j#
iubcbit eXcedere,nifi paruerit armis coget. Sigifm и n de Malatcfta: earn pacem largie-
turquam Poíicirexdixerit.Bcneuentumecclefiaíreftituct:Tertacinam in anno* de
cern füb cenfu tenebit,exin Romano Príefuli trádet. Dura: le ges Ferdinando vifae
fepeque oratores mifii,ac remiíTi funt, qui mentera Pontifïcisad pauciora defk&c-
rent. Quibusrcfponfutncft.Pium haudquaquammercatoremeíTe,quimulta pe-
л tat,vt vel pauca reportet.-dixifle ilium in primo colloquio,quod in vltimo dícendura
erat. Nec regí condgu'otiem fperandam fore meliorcm,quamuis Pontifcx Roma lit
abiturus:aut his legi lins regnum obtinendum.au t eo catendum eile. Vidus eft tan
dem FcrdinanduSjCum vna femper fentchtia,& vna vox Pontifias eflet. Res ad col-
legium deduda eft,cardinales exceatis Gallicis,qui & íedis & regis erant , Pontifie? 49
aufcultabant. Vcrüm S¿ illâ rationîbus tandem vidi confenfere,&:vtilc confilium
iudicarunt,Ferdinando regnum concedi,quamuis ne decreto fubferibere cogeren-
tur,impetrauere.Erat ее tempore Roma: Decanus Carnoccniís regis Francia: lega-
tus,quiadCaliftumdcrebusTurcarumadurus venerat. Is fuá: gentis iludió та-
gnopercinftabat, ne regnum Ferdinando concederetur , laturum id aegre regem
uium,atquein Apoílolicam fedem vlturuin diditans. Aduenerat & Mafillicnfis e~
piícopushomoloquaxáfege RhenatomuTus,qui regnum domino fuo aílcruari pe»
tens ingemibus promiífis curiam replc bat,û preces audirentur fuá:, fin minus , ruiru-
ram curiam affirmabat. Audiuit cum farpenumero Pius, &c multa prominentem
intcrrogauit.poíTctneRhenatus Piccininum Ecclefiajceruitib.imminentem armfs ; *
expeliere. Quod cum ncgaret:Et quid ergo eft,inquit,quod expedemus ab eo, íí no
bis pereuntibusopemnultam Valet aíFerreínobisinregruaneceirarius eft, qui Sc Cu\.
poífit&noftratueri. Vos regno íampridem caruiftis, ас tamdiu carebitis, donee
vires adfirit,quibus hoftem nobis indulgen tibus poíTuis eiieere: atque ¡ta verbofx le-
gacioni verbis oceurrit. Ferdinando regnum conceiJüm eft ex decreto fenatus : Se
Latinui
LIBER S E С V N D V S.. ь7
Latinas cardinalis Vrfiniis>q u i regem in verba Pii ас fucceíTorum eins iurantem co
rona donaret in Apuliam miíTu.s&: cum eo NicolausThyahenfís electus , qui poftea
cardinalatumconiecutuseít,itcr fecit, vtoccultioraquardam cum rege tranfigerec.
Exin vocacis ad Vrbcm baronibus a^ri Romani,mandatum cft,ne quis abfentc Pon- ц22Йи
tifice res nouas inolirctur -, pacemque ihter fefe iureiurando vtobíéruarent adacb имя* &
íunt. Qui contrafeciílfcineum ingens poena ftatuta. Et quoniam Romanos ma- Cl¡!£¡¡™
gnüs timor inuaierat, ne abeunte Pontífice in perpemum Romana curia priuaren»
tundeercuit Piiii annuente fenatu >>vt fi extra Vrbem clauderefediemeXtremurft
contingeret,fucceiîôris fui eleftionem alibi quam Roma; fieri non poíTe, ftatutodie-
X о mm termino quo cardinales,qui Roma: reperirentur, expectare ablentes deberentt
¿¿reliáis nonnulbscardinalibus , Sc auditoribus Rotar, aduocatis ac litigatorib. in
Vrbetoto abfentia: füa' renipore.Rottianam curiam apud cos non minus quam iê- 1
cum elle declarauit. L gatis ciuitatum Si rcgulorum qui cXvniucrfo patrimonii
EccIelîa:Ron)am vénérant, priüilegia qua: ab antiquis Pomificibus obtiouerânr,
quoad fine controuerfia iis vfi fuiflcnt^confirmauit : & amplios haud páruam ccn-
iuum partem ad tres annos remifit : qua; res fupra octuaçinta milliaaüri nummum
afcendit. Referendarios inftitüiteos, qui fuerant pra:decefroris,&:nouos aliquot
adiccit cX omni nationcdiligcnter admonitos,ac iureiurando adailos nc pecuniam,
neve dona fui officii caufa , Vila reciperenr.nam fimomacam prauitatem precipuo
¿o iniêobbacur odio. Atque ob cam rem cum fecrerarios more maiorum pcraclo
ptandio aliquot diebus ad fe admifiilet:-atque his fidem habens epiftolas,quas illi at-
tulerantobfignairct,rcpcriiretquepofteainfideliterfecumclleac1:um , & íniquapcr
pecuniam abfoluta ncgotia,deinceps aditum ad fe cundís inhibuit,cxceptis duobus
lacobo Lucenfi , qui poílea Cardinalis eflfectus eft, Se Gregorio Lollio fratre confo-
brino.quorum fpectata virtus ab omni prociil labe aberat , с manu catdinalium íup-
plicationes noluicaccipere:fi quas obtulerunt,ad referendarios remifit,. Supplicatio-
nibus vna partium concernentibus Eberardum epiicopum Spolctanum e-
grcgiumiureconfultum,&incegritatemorum, ac opinionc iuftitiae laudati/îîmum
pr*cfecit,qui Sc ipfe demumrubeo pilco donatüs eft, acperlvhcmodum&rfacilis
j ô expedido rerun* erat,&incorrupta,& Romanam curiam iêquentibusadmodum fe*
ceptáw
Per idem tempus VenitRomàm îoannes Soleriüs diüinarüm ÎcriptUraïtim St¿
fublimisintcrprtSjdcqtiofupramentionem tecimü& Hunc Califtiis viuentc А1- г*г*'**«-
fonfo rege Aragonum Barchinonchíl prarfecerat eccleiiar : deinde illo mortuo inui- ^^'иЛи
tum ad alteram tranftulerat in regno Sicilia*,(ibiqüe apudßarchihönenfes Barthoh> * "A-
maeum Ragaziumthcf.urariumfuumfuftecetat, Iniuria fe affectum Ioanhes que- ¡S2é**u
rebatur,fuamque repetebat eccleliam>atque amicitiam pfiefeferebat , qua Pió Pon- рмшр*т~
tificiapudNeapolimiunàusfucrathondum pontificatum adepto. Maximum ^tur,p,'*im-
audiuit amicumPrxfulj&abrogatoCalifti decreto, ad priorem ecclefiam remifit, 'V"M'
40 quam illcfumma cum laude gubernauit,àcceptibeneficii&:memor,& gratus»
truscardinalisfanctiMafcipereofdemfercdies,econtranon mediocrem a Prazfule dhuL^l^
confufioiiem reportauit. Vnusisfueratexcardinahbus,qUifummoconatU Pium p«*
inadipifccndoâpôltolatuâdiuuerât,atq;idcirconona:qua tantum petentifibi> fed
iniquaquoq; negari nefas arbitrabatur. Pius etiam amicis indigna qua:fentibus
duruserat. ObiiíTe fama fuit per eos dies apud Viturbium rectorem parochialis ec-
clefia? fanctar Mari« Prunetanxâgri Florentini , rnqua Virginis imagoeít> quam
mirareligionepopuli venerantur,tamquam pluuia: fercnitâtifquedonatricen^cum
neceflkasingruk.diues illic templum clïySc affiduis mortalium votis infigne : accc- 1
pit Vacationemeius cardihalis,& adiens Pontifia m, id commendari fibi efflagitâ-
, 0 uit , nec aliud honeftatis fuae petition! adiunxit, nifi familiärem fuum fuifle,cuius
morte facerdotiumvacaret.'quamquamneqüe hoc ipfum erat verum,icdcardihali*
omnes in familia fuaafcribebat, qui fe aliquandolalutaflent. Pió indigna pctitio
vifaeft,rcfponditque parochialem ccclefiam,ad quam plebes multa: concurrerent»
cardinalinoncíTc commendandam,á¿eam pra?fertim,qua: laicos haberet patronos,
monuitquccardinaltinaVtmaioraexpc<äaas, aquo animo terrer- non impetrare
D

!
\% COMMENT. РП PAPAË If.
inmora^leindignátustamquamgraui contumelia fa^ inquît,
nonimpetro.qui fperem magna? Non éfl^vtvideo^uramplius ad remoter : melius
în ecclefia mea Vicentiha feruiam Deorfine m* domum ire, arque illic tandem poil
multoslabores otiofrui.Cui Pontifex,Perge , ait, Se fine te Romana Ecclefia fuam
jgloriàm retinebit:hemo'facukatem abeundi pétat,qui noluit impetrare ,decipietur,
nulîi negabitur,quando ncmocft ift cuius locum acque bonus,aut melior iuffici ne-
queat. Cardinalishisauditis tamquam in alteram diem Romanam curiam reli-
Ôrurus.exofculatisPontificispedibusInrdes fuas apud fanâum Marcum concef-
iir,;ulîîtquead reccfTum cunda parari. Sed nocle confilium maturanre cogitare
eccpit,qinm minima eftcardiniliumcxiftimatio , qui abfque icgatione à Romana im
cuna procuï agunr,& quam conrempruifint omnibus , quos fequitur Pontifias o-
dium:nam ficuctenebrofum eft lunare corpus cum terra ihtcrpofita non illuftratur
àfole,ita&:rardmaIisextrjPontificisgrâtiàtnagensluce Caret,& obfeums habetur
arque abiectu<:. Interpofttit igitur Philippumcardmalcm Bonon enfem,qui fePio
reconciliaret,&:ipre mox fecutus,errorem fu um profeflus' in grariam rediitmec diu
poftinaîiumincidicerrorem,fchedulamperThomamcubiculariumPontifîci mt-
tcns,in qua petebat litterasarreftari.qua: de rebus iubditioneVenerorum coniifte»-
tibus,íc inconfulro decernerentur,atque hoc idem aCalifto conceflum aïïcuer abat.
Schrdulam cum legiíTet Pius: ErgOjinquitjnonmeVeneti^iêd cardinale fandi Marci
fummiun Pontifican adorabunrtfi potuit Califtus fuperiorem ferre,non poteftPius 2, 9
mortalcMTihominem:Deotantum&ficrislittcrisfubieélaeftaucl:orirasnoítra. arq;
his dicu's fupplicationis papyrum rciccit. Quod cum accepiïïèc cárdinalis fubticuit,
he maioribus vrgereturftimulis.
fromotie Vacauit& tunc ecclefia cathedral is in Àgrïgenro,quae vrbsin TrinàCriàolim
ЯммгАя* celebérrima fu it,& apud veteres rerum fcriptores late memor¿tur.Hanc Pius Bern-
irigmtinA. ardo Boleo prarftanti iuris interpreti,&auditori Rota: nihil petenti ,& proriusigno-
ranticommifit:qu a&boninominiscratj&olimbafiliczfociuseiusfucrar. Arque
vnohoc opere, &: amico fatis'fecit,& Auditores omnes in fpemercxir,eadem pra>
mia fuL laboribus expc&antesjqua: fuum collegam aíTecutnm viderant,nec decepti
funt:nam Pius plerofque poftca excellentes viros ex eis ad pontificales aflumpfir ее- J о
clefias. Verum Bernardo pernicioûfiiit Pontifias gratia,qui dum ecclefia: lux pof-
feífionem fummoftudioqua:rit,nccafleqi'ipottitobiÎ:antenon a*qtiorcgc , labore
iïmulj&: tatdio confc&us,agritudinem. incidit,quíe vitam eius breuiorem reddidit,
arq;ipfumextinxit,&fi virobono in lucro fit quanteeyus morí : ad cuius regimen
Nicolaus fancti Petri cárdinalis dimiíTus eíb
tjUifitffju, PontiFex maximusadrertiodecimo Calend.Februariàs,quardiesprofec1:ionis
fii*d!Liius diGti eft-ex palatio Apoftolico , quod eft apud fanctum Petrum in Vaticano intcm-
amtctt m*> pefta no¿te ad ardem fanebe Maria: maioris in Exquilio monte fe conrulit, ibique fe-
quemi die commoratus,frequenti populo , ac vehementer lacrymanri lacrymans i-
pie bencdixit,& poftridie Sole nondum orto pet thermas Diocletiani , &: collé Sub- 4»
urrxad portam Flamineam,nunc Populi vocanr,& deinde ad pontcm Miluium de-
fcendit,catdinaleseo vfque fceuti íunt,& optimatum Vrbis , plebifq; maxima pars,
îbi equitum in armis expeétabant turrha:,qua: Pontifican tutum deducerent. Tum
dimiflb populo fex cardinales delectifunt,qui Papfcíeruirentircr agent) : Vlhelmus
Rothomagcnfis é regia ftirpenatus , Alanus Auinionenfis nobilis Brito, Philippus
Bononienfis Nicolai Pomificis quondamfiàtcr,Petrus fandi Marci, Profper Colu-
mnenfis,Rodericus Vicecancellarius, qui Romanorum Pontificum nepotes fue*-
runt,Eugcnii,Martini)Califti:cardinales reiiqui.eXquib.nonnullivaletudinariifuc
runtjiuflî funt Romàe manere,aut mitius veris tempus expe¿tare,ac tú pone fcqui. Et
cum aliorumargritudinib.Pontifex ignofccret.fuíenequaq'iam pepercit, qui peda- J"*
neo dolorc,¿V: pl uribus afFectus morbis,fubire mortis periculum maluit , quam con-
ititutamprofecl:ionisdicmncgligere:obftabantamici,multifq; aitib.remorari Prar-
fnIemadnitebantur,horndam hyernem & rígidas Appenini alpe>,&r itineris mille pe*
ricula memorantes. Qua: cii fruítraobiedartnrur,nó defiierequi dicerent : En Pon-
tiffx,fi nulla tui corporis retinet cuia,refpice laltem qua; tibi commiilicft, Romana
Eccle-

\
LIBER SECVNDVS. }9
ЕсЫейат,6^иосепп^£рга?рагстигатп^иегсе.- &: quis Patrimonium beati
Petri te abfente tuebituríquamprimum Padum tranfmiferis,inuadent regnum tuum
lupirapacesrnam qua: terra eft tyranniSjnedicamlacronibus, magis fœcundaquam
tuà?Picenum alii,Vmbi iam alii,alias alii prouincias dilacerabunt,nudabuntq$ pror-
msfponlamtuam:cumretueris,noninuenies locum, vbi reclines caput , quern pof-
fistuumdicercAdhax Pontifex; Meliora,inquit5pra:ftabitDeus,cuiusaduricau-
fam pcregre proficifrimur. Quod fi permiferit diuina miferatioid fieri, quod ti-
metis,priuari his temporalibus bonis Ecclefiam, quam fide malumus: nifi feruamus
quod promiííum eft,pcrit fides noftra.& quis amplius crederet nobisíReligio quoq;
io in diicrimineponitur , quam Turca: oppugnant,aduerfus quos conuentus indidus
eft.-finpergimws, nutat temporale regnum Eccleiia:,& hoc larpeamiflumeft , & fe-
pe гесирегдшт: fpiricuali,fifemel exciderimus, difficile vendicari aliquandopo-
terit.percant ha:c fluxa,dum íolidiora ilia retineamus. Nec plura locutus iter ingrcP-
fus eft.
Prima illi pcrnodatio apud Campanianum fuit,qui locus eft Vrfinorum, paf-
fibus ab Vrbc fexdecim millibus diftans:hic Tranenfis archiepifcopus , Latini cardi- f"№",&
nalisfrater,&!: PiumPoncificem,&:vniuerfam curiam magnifico apparatu excepit. A£tUb!în~
NondumPiccininus Aiîîiuimreftituerat,nec tarnen Pontifex ab inceptoitinere de- fié
ftitit,etfi per agrum,quem illc occupauerat,tranfeundum eilet. Ibat ipe plenus, пес рш££?
aoauxiliumDeifibiquouispadodefuturumarbitrabatur, cuius caufam ageret,neque яЬт»
ÍTuftrataeftPiiPrarfulisin.entio.-namdieíequenti cum iter Nepefum & ciuitatem^"'^*'*
Caftellanam medio ferme fpatio viam facerct,littera: allata: i'unt, qua: reftitutionem
AmTii,Gualdique ac Nuceria: ccrtiifimam nunciaucre. Vix eas legçrat,cum feftinan-
terequitanscancellarius quidam Euerfi Anguillarijecomitis Pontificem petit,&ha-
bcre magna,qua: référât mandante comité dicit;iufïus fari:Hcrus,inquit,meus eunti
tibi longinquam viam praedicit,antequam adfint AuguftiCâlendar,non paruas in re
gno tuo oborituras turbas,tumque cogniturum te qui fidem tibi afteruauerint. Cui
Pontifex ;Redito,ait,ad eum qui te mifit, Aífiílum ecclcfia: refti tutum referto , atque
his nuntium triftem dimifit:fciebat enim id futurum moleftia: Euerfo , qui Piccini-
50 nummeretricula;nomenmereriaiebat,ílfealiquando Aífifio,0£tam egregia muni-
tioneextrudiíincretrPiccininusautem antequamoccupatas vrbes reftitucre ftatu-
iflet,ia:pe per internuncios Papa: dixerat:Videto quid agas Pontifex adueríús fortu
na: homincm arma capicns.Adqi^PontifcxrStulte^nqui^Piccininusegeritjfifor-
tunam fuamexperiri cum noftra tentaueritmam íí fortuna: aferibere ftatus hominü
licet,longe maior fortuna eft in folio beati Petri federe , quam equitum aliquot alas
dudare:quamquam fi rede loqui velimus,Deus eft,qui regna Se ftatus omnes diftri-
buit:fortunx inane nomen,& vana gentilium inuentio.
HicquiaEueríímentioincidit,& fa:pc huius hominis faciendus eft íermo, ъ*х>нфё*
pauca deipfo dicenda funt,vt intelligant pofteri cum quibus Pió Pontifici concerta- tigmt'
40 tiofuerit. AnguilJaria vetuseft oppidum quattuordeeim millib.pafTuum ab Vrbedi-
ftans,lacuiadiacens, qui propter Anguillarum carpturamoppidonomendedit-hoc,
íibi nobiles quidam с Germania profedi vendicarunt,qui fucceíTu temporis domi-
nacu,& opiÎ9.audi,comites tandem Anguillaria: didi funt,Vríínorum familia: fœde-
rib.&amicitiaconiuncri. Horum domus noftra actatead duos fratres redada eft,
quorum altert DulcisnomenfuitjEueríusalteri. Dulcís rei bellica: apprimeperitus
mukis facinoribus nobilitauts,relidis duob.filiis exceffic è vita.Euerlus nepotum cu-
telam iniit:deniq¡ Vrfinorum relido fcedere,Columnenfib.¿unduseft ; cum de fuc-
ceflionc comitis Taliacotii cum illis non conueniret,diuq; bellum inter Vrfinos , &
ipmm agitatum eft euentu vario,tandem inducix in annos triginta fadarfunt : перо-
fo tib.AnguillariamjquxfucrateorumhereditaSjabftulitoccaíione recepta, quod Vr-
iînorum parti fauerent. Ha:c de Euerfo hoc in loco dixiífe fatfuerit , cuius infe-
quentibusfxpefietmenciomuncadPiumreuertamur, qui vbi Aífifiumabfqucar-
misrecuperatumcognouit,longeiucundioriterfuumfecutuseft, intelligens Deú,
qui cœptis afpiraflet fibi fauentiflîmum eíTc,& optimis aufpiciis res inchoatas : non
tamenreda viaperTufciameundumcenfuit ,vt qui Senas ingredinolebat,priuf
D 1
\ö COMMENT. PII PAPAË II.1
¿juarh fois ciuibus reconcüiarcmr. Eracénim eis paululum fubiratus,qiii ordine'fll^
iquemgentü'iumdicunt , advrbis regimen quanmisrogaticrebro admitiere nelu*-
iflent.
Vrbs Senarùm in Herr uria admódüm'nobiíis cft,'&: agrum late patentem pofli-
*'gi%gm det:deconditoribuseiusmukareferunfurfabulofa. Verum origo gcntisà Romanis
ifBfirh. eifcatq-, ab iis infigne lupa: reccprumr& infames gemini pendentes ab vbere. Teile
äutem Görnelio Taciro,& Caio Plinio vere Romanorum colonia firit , dexrua alter
l.io.ih misarinalibusdicit,Malliiim patritium pulfatum in colonia Seneníi.alter lib.
4:deIcaliacap.V.vbi de Hefruriadicitjntus colonia Rufellana Senéfîs Arctini, qui
dam &£pcfmixtum nis Gallorum genus elle Voliïtab eo tcmpore,quoGalli Senones i •
Romamirfuperunt,&a<ZamiHoduce vi&ijfñgatiqvfunt. Aiuntenimvtrk'fq; reli
quias exercitlis vbi nunc Senxiacent)rcmanfiuic,&: duo a:dificafle oppida,qu:cpoh>
modum per témpora Magni Caroli iimul iuncra vrbem magnam reddiderint.iiguu-
■que hui us hiftoriae adducunt.quod vfquc in banc diem pars rertia ciuitatis à Camil-
lo homen retinet.-Camillia enim vócánt,8¿ Brandirm fontem paulo immutatis litte-
ïis à Brenno dictum exiftimant Gallorum duce^qui Sencnfem vrbem exrruxit,vt re
ferí Polycrates.Nos veruftiora ha;cTrcqueaflerimus,necreiicimus:illud affirmamus,
multos in hac vrbc fuùTe nobilesÂ: admodum potentes , qui palatia fu blimia , & ai-
tas turres,terftplaq; nobilin4maextruxemnt,rempublicam administrantes : fed cum
interfamiliasnobilioresobgubetnationemciiiiratis lites oborirentur, Sc armisali-
quando decerneretur,pîacuitnobilitati regimen populo dimittcre, paucis fibi mu-
nerib.referuatis,atbitrat; popiilares,quamuis rt mpublicaiTiadminiftrarent, nihil ta
rnen iniuflûnobilium faíturos , quorum potentiam formidarent .quod sliquanuSe
feruatum eft. At vbi aíTucta regimini plebs dulcedinem honoris & potcntia: fructum
guitare cœpit,auftad!uitiis&glorianobilitatemdcdignataeft,puli)rqi vibe nobtJiu
quibufdam familiis,reliquas toferabat,&: minores aliquos honores cumeis paticba-
tur. Qtnnque,vtfupra memoramm eit,in vrbehominum genera fuete abíqueintí-
ina plebe. Alii Nouemappellatf.quia dumrempublicamfoli tenerenr,rectores noué
conílirueruíir. Alii eadem ratione Duodecim dicti. Alii Reformatores,quia refor-
mationes ciuitatis aliquas feciflefuntvifi,nobilesa vetuftatcacpotentiaolim voca 3 6
ti nomenGentiihomrnumretinucre. Alii Populares nominati. Duodecim iampri-
demàgubernationedeiecti nullam reipublic« partem habuere,nobili bus quortin-
dam munerum quarta pars crédita. Verum neq; arcibuspra:eíle,neq; inter Priores
ínpalattorefidere,necportammclauescuftodirepermi'ffi : vistota regiminis inter
Nouem,Reformatorcs & Populares remaníír. ínterquos íuecedente tempore^ íe-
dente Calillo tertio graues inimieitiaïfuccreuerc,parfq; non parua regentium falfo
infimulata eft,tamquam vrbem tradere Piccinino conípiraflet.Ob quam rem quidá
íccuri perçu ííífunt,nonnulliinexiliumacli,aliirelegati,& pecunia mukati:adeoque
vrbsipíaciuili diícordiavcxat. cít.vt libértate ami^urapropediemcundorum indi
cio videretur. Sed refpexit piis oculis magnus Dcus dicatam fuaMnatri Maria: Vir- 40
gini ciuitatem. AuumpfusenimmortuoOliftoPiusPontifex^oxdulciiTima: pa
tria: curam cœpitimachinarncnta^qua: in il I am prxparata fuerant,diííecit : & omnes
eius hoftes autoritäre fuá deteiruit. Ad lahitcm autem illiusmagnopere exiítimauir,
vtlocociaium,quieregiminececidiflènt,dictus ordofùfficcrctur : ñeque fua?di-
gnitaticonuenirearbitrabatur,nobiles exquibus ipfe natuseflet , inpatriafuapro
ferais haberi.Quod Scncnrésftiturumexiílimantes,vtviam querelas pracludcrcnt,
familiam Picolomineam,ex qua Pió efletongo5ad regimen vocauere«, exift uñantes
cum nil amplius qusefiturtim. Verumipfenon fuse domus,íéd totius ciuitatis curam
gcrens,nihila£tumcenfuit,nifiGentilhomines vniuerfiad rempublicamgubernan-
a¿m accerfcrcmunmiffifq; legaris efflagitauit,vtceteri cx illo ordinc regimini aferi- y <>'
berentur. Tumultuare hac peritione Regentes, dicere Pomirícem indigna roga-
rc,nunquam id facturam ciuicatem,etiam /i pati obfidioncm , & Älios fame cogatur
edere. Contra Pius inftare,& nifi pareant patria: iufta ncganti , benignam fubtractu-
rum'ie man um aflcrere. Atque ob banc caufam iterflexit:&:dimiflaTufciaper
Vmbriam
líber secvndvs. #
Vmbriam profectus eft,Senenííbus interminatus,niíi morcm gcrerct, fe patria pofis-
habita,perPerufiam, Arctium &Florentiam in Galliam profedurum.
PetiitigiturciuitatemCaftellanam,quamnonnuIli,vt:ante cixiraus, Veioru àtùukat
olimfàiTepatriamarbitrantun&Camillum ingrata: patria; ¿udicia rugienrem illic &тйы*'
cxulaflc. Locus eft in plano íitus.verum ita praruptis vndiq; rupibus,vi inftar altiiïï- P<»"u
mi montistcneatj&propemodum inexpugnables videatur. Epifcopus eius loci vir
doctris,&amœniingeniiPiumPontificem,cuiusin rainoribu?; coridituti arhiciífi- te»,á«»'«»
mus fuinetjíingulari gaudio excepkin palatio,quod Nicolaus quintmPoiuifex ma-
ximus,quafi refugium in percuífione,fí quacmeríiílét5magnifice conílraxerat.Exin
ioTibcrimtranfiitpei-pontemlrgneumrccensfa¿lum3hedera & viremibus arborum
ramisornatum,nonproculaboppidoMaIliano, quod in Sabinis Romano populo
paret.C^acunqueiterfecitjpopuliobuiameíFuíIPontiíícení faIutare:íáeerdotcs fz~.
era ferentes rciicem vitam eunu prccari,pueri,innuptarquc puelia; redimid rempor*
lauro,&oliuarumramos manugeftantesviram,&fel!citatem magno Prjefuli opta-
re:qui fimbrias veíb'mentorum contingere po«ent,beatos fete arbicrari;plena vbiqj '
populi itinera,&:ftrata virentibusherbis: oppidorum & vrbium platea: predoííorib.
opert3cpannis,domiisciuium,templaq;magniDeipra;cipuis ornara inodis. Sicper >
Narniam.&InteramnamSpoletumvíqueventumeft : ñeque hie minor Ponrifici
honorexhibitus.Harcvrbsin monte fíta,in cuius.cacumine ai x eminet nobiliffima,
lo Egidü quondam cardina-lisopüs rum natura,& fitu îoci,t«m murorum altitudine,&:
humanaopemunitiííímaícxquatotavallis,qua:appellatiirSpoletana, vifitur, amoc-
nus certe locus,&: íaluber.E regione mons eft praruptus5atque fublimis,in quo velut
in eremoreligione dicata Anachoritxfamulanrur Deo.Infunt & monachorum no-
nulla ccenobia,in quis vid íanctimonia celebres degunt. Gothis in Italia regnanti-
bus,&: deinde Longobardis rerumdominis, ac pofteaFrancis imperium obdnenri-
bus raagni momenti Spoletumfuitj&Vmbria: caput , ducumque íedes:&víquc in
hanediem Spoletani ducatus manetnomen. Hie biduo Pontifex moratus , car-
dinalibus , qui fe comitabantur , conuiuium apparauit , & cum eis hilare pran-
íus eft.
)o Mifcrat¡pfé,pdufquani Rcroaexcea!eret,Baptiitam Bremlum ciuem Roma- S^JPÍJ"
num iureconfultum ad iroperarorem Federicum,qui eum ad conuentionem inuita- *Гш£я.
retaut in Vtino,autin Mantua:& cum eo ire iuflerat Matthamm cognomento Fu- Шт P*
geljvnum ex aulicis fuis natione Germanum,qui mores hominum noííer,& regionü r¡j£úfuiu''
itinera, vt Baptiftam inílruerct. Conuencrat iam imperatorem Ше,& habito apud
Graeciam Stiria: oppidum colIoquio,Mattha:um cum refponfo remiferat:qui Ponti-
ficiSpoledoccurrit. Summa rcru m erat imperatod grauiaapuo" Auftdam incum-
berenegotia,qua:ncgligerenon poíTet,necVocatumin vnumexduobuslocis altcr-
natim nominatis ad veniendum aftnngi-.cui Pontifex remiflo Mattharo in banc ièn-
tcndamrefcripfit.Quamuism Auftriamdtaeflent,qua: prcfendá impcratoris exi-
(4° gerent,non tamen idcircofldeiorthodoxa: negligendanegotiamam & Roma Pon
tifias prafcndaegeret , reliquifle fe tamen 6¿ Vrbem,&: omnercgnum Ecclefiie.vc
conuenrumpeteietproChriltianaialute indicium : nec minus à nominaos locis
Romam diftarc,quam vci Graxiam.vel ciuitatem Auftriae nouam Imperatoris íedé:
Pontificem annis plenum,&morbisgrauem,longiusitera¿rurum : indecorum vi-
deri Cxfarem validum,S¿ florenti actate recufarebreuiorem viam. Confulat honori
íüo, confulat Chriftiana:religioni:neq;committar,vtfua negligentia Chriftianam
rerapublicam periifle aliquandodici pofllnnequc caufidicorum ineptias audiat, qui
fubtilitatequadam iuris ncganteumobedireoportere,qui ad ea loca vocctur alter
na:.' Tinominata.Sciatfummumius,fiimmam eileiniuriammequevtendumcauilla-
youonibuSjvbibonafidesrequiritu^&Chriftianaresindifcrimine fitaeft: neque ad
incertum locum fefuilfe vocatum,qui prius'quam domum relinquerer , edocendus
eratexduobuslocis,qucmdeberetaccedere:parceret hisexcufadonibus, quxapud
viros graues ridicula: viderentur.- neque Vfricumaudiret iuris interpretem, magis
quamfuamconfeientiam. Exin quia icripferat Imperator manu fuá fecretiore*
Iirteras,inquis Pontificis confilium expofcebat,an rcgnum Hungaria: acceptandura
D }
^ COMMENT. PII II.
fibi eftet,rt vt fpès erat,regni proceres cum eligerenr.in hune modum reicripfit. Qu!
te regem Hungaria: ftmt eleoturi,fi fides iis habenda eft,& regnum dare poiïunt,non
tMliädemus aeeipere quod oflèrtur: fin litem offc runt , &: belli materiam , contra
fentimusrmaximeq; cauendum cenfemus,nequid agas,quod expcditioni aduerfiis
Turcas inftituend-ж impedimento fir. Vale.
ЖешсШл- Inter haïe Scnenfes Pontificis indignationecognita , atq; admodum vcriti tie
û ГиЖд ^e pofthabitis per Florentiam peteretMantuam,molliorcs fa&i legatos dec reucrunr
fcedns шт qui benignePontificem falo tan res, i ter ei per patriam fiiaderent. Veneti vero,qui per
Тшш- legatos multa Roma: aduerfus Turcas Pontifíci promiferanr,clecbonem temen Vti-
niprocsnuentuChriftianoriimcclebrandoreípuerunt, vtquiTurcarum ánimos, té
quibus fcedere coniunétieíTent, irritare vererenrur. Nam cum Conftantinopolim
Mahumetesoccupaflet.diffiri fuis viribus Veneti,&alioi um Chriftianorum auxilia
defperantes,pacemcumTurcisfecere. Quod cum Pió rtnunciatum eft,quamu'S
dolens^tamen plenusanimo,&:infduatoreChrifto fpemhabens,reie£taVtinimen-
tione epiftolisad reges miífis, per quas eos Mantuameuocauit,Fulginiumadiit.
neTu\ghw$ Haccciuitas, Eugenio quarto fedente , ex manibtistyrannorum ad Romanam
&Afl¡fiP,at eccleíiam rediit.Ferunt eius vrbis regulum,ían¿tum virum propheticum habentcm
feínMi ti Ф'"шт olimconfuluüTe,an n-gno fiiapofteriras aliquando priuanda efl'et : ill mqj
fi». refpondiíTe priuandam,cum boucs circum mcenia euolarent ciuitatis. Quod cum
impofiibilevideretur, sternum fibipofterifq; imperium vibisryrannus períuafit. ¿Q
Verum nepotibus regnum tenentibus Ioannev Vitellenfis Alexandrinus Patrian ha
eo cú copiis profe&us,cum obfidere vrbem coepiíret,explicatis vexillis, in quis infi-
gne fuit par boum, qui fiante vento, & agitante vexilla volare quodammodo vide-
bantur,magnum ciuitatiterroréincuflír.Eratenim cuneáis optimatibuinotum vati-
cimú.-nec multis poft diebus ciuitas dedita eft,quar víq; in banc diem Romanis Pon
tificios paret.tyranni diflîpati funt.Ex hoc loco Pius Aífifium petiit,fuitq; ilia in ar-
ce,quam Piccininusperproditionememeranmiratufq; vehementer eft hominem,
vt aiebar,forcunx,& rebus nouis intentum,adco munitum locum,& ad pacemlulia:
mrbandam idoneum reftituifiemec aliud quam diuinae pietatis opi s arbitratus eft,
qua: pauorem armato immiferit,neconucntus Mantuanus interrumperetur. Nobi-j о
^ litauithanc vrbem diuusFrancifcusordinisMinorum inuentor,cui nihil pauperra
te ditius fuit.Huic nobile templum erecTrum eft,in quo ferunt fua ofia iacere : & du
plex ecclefiaeft,alccrafuper alteram picïurisillufttata CiocTri Florentini. quem con-
ftatfuitemporisomniumpidorumfuificnobihifimum. Hic& Egidius cardinalfs
Hifpanusiatet,cuiusfuprafecimusmentionem:quilaceratumecclefia: regnum, Sc
atyrannisfermetotumvfurparum.fingulari virtuterecuperauir,acrefarciuit.-quam-
uisnonnulli oflae¡us in ecclefia faneb Martini fupra Vituruium, in monte Cimine
recóndita d cant.Monafterium,quod ecclefia: beatiFrancifci cohanet,rot us ordinis
caput habetur:necftruâura toco orbe huiuf<e ordinis inuenitür, qua: hanefuperet.
Pius arce con liderata,cum animaduertifiet vno tantum ex loco oppugnari pofle, il- 4»
licturnmerigiiuflït, qua; poftea magnis fumptibus perfecta inexpugnable muni-
•mentum reddidit.
ve Ttrufia, IndeTiberi rurfus tranfmilTo,Perufiam profeclus eft.-vbi honores hi ei funt ex-
fpí(ñ7Ji'ac h¡biti,qui humano ingenio potuerunt excogitari.Nam quamuis afpera fxuiret hies,
non tarnen aliter adornata ciuitas fuit,quam fi vernum tempus adeílet : virere tota
» тпЛш. vibs:geftireviros,acmulieres,qui Romanum Pontificemintuerentur : (ñamante
annis o&uaginta nemo illic Chnfti vicarium viderat.)pendere per omnes vrbis vias
infigniaPontificis,&luna;aurearnondumplenar,ludi miliraresexbiberi,omniapro-
fuiam oftendere lartitiá:cardinales & vniueríbs curiales humanc,ac benigne traita -
ri. Eavrbspeructuftaeft, & vnaexduodecimciuitatibus,quas Hctruria: principes jo.
antiqui commémorant:**: adhuemurorum pars cernitur, quos Carfar Auguftus in-
ftaurauit.Claruiriampridcm& annis 6¿litteris,&potifllmumfcientia iuris : in qua
BartholuscxceUuit,&:pofteum Baldus,& Angelus. Inarmis prineipatum obtinuit
ßracciusMontoninsnobili loco natus,vcrumhoftis Ecclefia:: qui cum fua; patriar
tycannidcmiauafiílct,compluies Vmbrixciuitatesfibiiubiecit. "Advltimumcuro,
Aqui«
LIBER S E С V N D V S. 4?
Aquilam Marforum vrbem quattuordecim menfibus obiêdiflet,ab exercituMartini
Pontificispra:liofupcracus,captus atqueoccifuseft.non finegloria Francifci Sfar-
tix, quitumprimumgenitoremortuoexercitum dudare ceperat. Cómilito Brac-
cii NicoIausPiccininus fuit reimilitaris gloria non inferior. Et hic fuá; patria: dorni-
hatum inuafitrmultifq; damnis Eugenioïèdcnte Romanara affècitecclelîam : etfi.n.
plus religionis quam Braccius videietur habere, par tamen in Ecclefiam eius perfe-
cutioviguic. Is cum aliquandiu Philippo Maria: Mediolaneniîum duci militaiTct,
multafq; clades Venetis,ac Florentinis intuliíTet,videreturq; omnium, qui arma ge-
ftarem.infcaliafortunatiffimus &peritrilîmus imperator, adextremumin Tufcia
lo atqucin agro Aretino apud Anglariam cum aduerfusEcclefiam,& Florentinos bel
lum gercrer,viduseft:necpoftea dignum laude aliquid geflk: obiitq; tandem in-
gIoriusMediolani,3¿inecclefiamaiorifcpuItuseft.Feruntcumpoft cladem in Tu
fcia apud Anglariam acceptann,fa2pe folitum dicere:intulifle fibi terrorem,omnem-
que vidoria» ipem ademifle vexilla Ecclefia:,in quibus beati Petri,cuius tunefeftiui-
tasaderacclaues infpexiflet.Vlcifcitur enim Deus fuas iniuriasmec perlongaeft raa-
lorum hominum felicitas. Huic duo filii fucceflerunt , paterni dudores exercirus,
Francifcus,&: lacobus.IUequamuis ferox, & in armis príeftans , temulentiae tarnen
fuccubuit.nec diu poftea vita fundus eft. Milites fui Iacobum fecuti funt, de quo
faepenobiseritdicendum.Fuit& Nicolaus Scella Braccii cognatus copiarum dux
ге audaciífimus,qui cum maiorumveftigia fequeretur,Romanamq;vexaret ecclefiam,
atqueinDcumcontumeliofus cflèt, fux impictatis breui pœnas dédit , equo la-
pfus ceruicc frada procumbens.Fuerunt & alii complures Perufini in armis claririn-
terquosCeccholinummemorát,& Ludouicum MicheIotium,euicupiundiBraccii
gloria dedcre:erac enim fadionis illi aduerik.Dux funt apud Perufinos partes , qux
ïc inuieem pcrfcquuncur,Nobiles,ac Rafpantes. Ii longo tempore prarfuerunt vrbi:
Braccius eos expulit:ab îllo tempore vfque in hanc diem nobilitas imperauit : etfi c-
nim Piccininus,vtdiximus, aliquandoibi tyrannidem exercuit, cum eílet popula»
repartes tarnen nobilium fequebatur. Inter Rafpantes cum ciuitatis regimine poti-
rentur,quattuorfratres fuere, quorum matrern prudentiflimam feminam fxpe di-
j o xiíTe traditum eft,fibi qu,attuor fibos efl"e:Biordum,qui & dicendo & faciendo excel-
leret.Cecchelinum.qui faceré quidem egregie noiiet, eloqui nefeiret : Antonium,
cui dicendi copia cum cílet,fjciédi no eiïct:& Eganum,qui & faceré & dicere igno-
raret.Venit in hanc vrbem Pius Pontifexin vigilia Purifications beata; Maria: Vir-
ginis matris Dominî,& in die fefto de more candelas largitus eft. Paucis poft dit bus
templum diui Dominici &amplum & nobile dedicauit. Federicus Vrbinas vifen-
diPontificis gratia eo fecontulit,& perbenigne acceptus eft.- legatiq; Ludouici Sab-
audia: ducis hic obedientiam Romano Prçfuli pro veteri cofuetudine praeftiterunt.
Occurrerunt&Senêfiumoratorcsiteradfepetentes. Vid't eos Pontifcxnoninui-
tus:& vocari,rogariq;dulcemin patriam hilari animo accepit : voluit tamen inerme
40 reper.'revrbem,& liberum fibi futurum,cum Senas intraret,de forma regiminis cum
' fenatuagere:quodilli,quamuisaegre,concciTerunt.
ManiitPerufixPontifex tribus hebdomadis.Exin non finemœroreciuium, qui
íongiorem fui domini moram optabant, Senas verfus iter arripuit:& ad lacumTra c.'«/¡»,4»
fymenum peruenir,Romanorum clade, Se Hannibalis vidoria nobilicatum. Huius s*"»*"»**
Iacustempcftatenoftraniilluseratexitus:acproptcreadecurrentibus in eummultis
riuulispaulatimcreuerat, & adiacëtium oppidorum magnam partem demerferat;
Braccius effe-flo mote inundätibus aquis iter per altos cuniculos prabuit : ficvallem,
quaealioquinaridaerat,humedauit,molifq; plurimisditauit: atque hoc vno opere
laudem metuit.Exagitaueratpluribusdicbus, cum eo peruenit Pontifex, aquas la-
Jo eus valida rempeftas,itavtnauigandi nulla paceret facultas. Tum vero quafidiui-
nonutu repente vis omnium ventorum conquieuitr&intranti nauigiumPraiùli
velut animal domitum fefe prxbuit mare: & vndique fedatis flatibus mira tranquil-
litas obort;i,adeo vt ingens captura pifeium fada fit. Dumnauigatur ininfulam, inr
quaPontiftx apud religioios iàndi Francifci monachôspernodauit,filuerantflu-
âusveiperi&: node tota,& mane quod fecutumeft, donee nauigium Pii ad litus
О 4

r
44 COMMENT. PH VAPM il
peruenit.Exhî îterum íkuirc&inter fe cölkrcrari vehemcres veti cccpcmnt:iravt qui
Pontific€mfequebantur,vixpericulumfubnKrfic№iscuarcrint:admirannbusacco»
4is,quodper vniuerfam hiemem procellofus& mtractabilis Trafymenus, Pontifici
muigabilemfeprxbuerit. Vernum eft deindead Clanium anmem,feu palus eft»
quarScnenfem agrum àPerufinodiuidit.llliclcgati Senerífium magno comkatu , &:
ingentila:titiafPraîfukm^xcepere,Clufiumq; duxereamiquam vrbem, &Porfenas
regispatriam,opibus olim&glonapollentem,nunc veropaucis rncolis habiratum.
Plioius hie labcrynthum fuine commémorât , inter mrracula orbis non extremum:
cuius nullacxtare veftigia miraculum videri potcft. Hinc Sarteanum ftum cft,op-
pidum Sencnfi populo fiibditum,quodolim ad Vrbem Veterem pertimrit. Ladis- là
laus rex Sicilia: cum aducríusFlorentmos copias ingentes duceret,negarerttq;tranf-
itumSenenfeSj'hocinlocotrcdecim diebus commoratus, nullanon die oppidum
oppugnaurtjlaboratum ledfruftraeft tum virtutedefendcntium,cum amiritia Pau
li Vrfini,qui cuneta regis- confiliaper internuncios ad oppidanos deferebat.
TuCcrfmt». Poncifexè Sárteano Cdrfinianum petiit. Möns edirus eft ex vafleamnis Vr-
""""•tül íurgens: incuius vértice planicies "mille partus longirudinis habet, latifudinis
multo mirms.In eius angulo,qúi folc hiemeoriencem refpk:it,firum &oppidum par-
iiinommisjverumaereiklubrij&vmo^crebusomnibus^uarad víceum pertinent, *.
optimis.QuiRomamèSenispetirnt,portquam fancri Qurrici caftellum relrqucre,
¿¿Radicoranum recta pergüntjCorfinianum in colle reíinquunc,quiadfimitrácer- ti
nicur,tribus millibüspaflbum extra viam publicam clementer eleuatum.Maior op-
pidi pars Picolomineorum quondam foit,& Silutus Pii pater auitas hic poflcïfiones
habuicratquehic natus eftPius,& nkpueritiarrudTmentaperegit:quotuncrediens
fpcrauit voluptatem aliquanHümere, eos aílocumrus quifrufeum adoleuerar , & a-
ípectumfoliinatalisreuííérecumgaudio.-red contra euenit, quándomaiorparsa:-
qualiunvè vita exceílerac,& qui adhucfüperabancgráuatifenio morbifq;domi de-
tinebancuf:&hiquiíefeexhibebant,mucatis vultibus vix agnofei poterant , exhau*
fti viribus ас deformesjCumiamaîtategraucs-filios-inuenireteorumjquospueros re-
fcqucrat.-Fuic xjppidú mirificeornacum gefticncepopulo,&'nimÍum rcftiuoob pra>
ícntiammaximiPraífulis.quemapudíé namm gloriabanrur : nec fatis aut inmeri 3 <*
aurconíaiütarc cum poterant. Manfir'hic Pius infefto qaod beati Petri Carhcdram
appellant,acremdiuinamperegit: ftatuirq; hoc in loco nouam ecclefíam,&: pala-
tium ardjfícarc,conduxitq;architecios,& operarios non puruamercede, Vcmcmo-
riale íux originis diûturnum relinqueret : conceífi t & indulgencias plenarias quotá-
nis m fefto inuentionis iànclç Crucis, his quiparochialera t eclefíam vifitarent.qua:
poftea catftedralis efTecta c(í: de quibus rebusíiio loco dicemus.
t)t hcUJîm Cum afbiiflet ex Corftniano Prarful, inter cq uicandum nnncium all at u m eft , ex
ряим»а,Л qU& didicit ecelefiam Pacauinammorre fui pontrficis vacuatm eile: vocauitque mox
/и*л*/я". cardfnalem fäneti Marci.aftque, Exiftimafti nosergate ingratos efle, qui iampri-
grtßu Sim- dem nullotc beneficio affecimusínoluimus rninutrora tibi conícrre : expectauimus \b
%фм»^- a^4uid magni,ex quo diíceresce nobis cariflimum cfle.Id iam öcaurric.Vacac cede
nt* edfo. fia Patau i na diues ac no'biíisrad earn, fi libet, ex Viccntina te rransferemus , &ТЗге-
fuiiwK gorium Corarium nocariü noftrum Vicentinç prçficiemus: monafterijim , quod illc
in Verona obtinet,ncpotitroftro commendabim us.Placuit cardmali oblatio Pontic
ficis,& gracias egit:cumq; Bonumconuentum incroiflcnr, vbi quondam Henrtctts
ieptimusRomanorumimperatorexhoftia confecrata, vtfamaeft, venenirm hau-
fit,cclebrato confiftorio cum cardinalibus quiaderant, peratikfuntquat Ponrife>c
ftatuerat:arbitratusrcmicgratrffimam fecifle Venetis, exquorumnobilitacccardi-
naliseíTet.Dormiuic ea noctePius in hofpitali fanclac Maria: Prçdio.cuiCuna^ftno-
men,fexto a Senis miHiario:fequentidiemagnoouium comitaiu,&: incTedibili pie- 5 •
^ттРвя ^S alacritate pulcherrime ornat im& feftiuantem ingtcfius eft pati iam.nec vfquam
»>ш. ' " maioroftentatiolartitiçviraeit.Inter rectores tarnen vrbsinuiri alrqui Рга:Ги1ет1г'п»-
tuebantur:filebantatuémetu plebis,& prementèsaltum corde dolorem, vtilrtrgaU-
<liumpratendebant:haudignari,quinpopuli contra fefurorem excitaílent, fiPon-
äfictm .ntroeuBiern non benigne vili fuiflent a4micctrc. Secutaeft paulo poft Г*1с-
mnitas
líber, secvndvs. aí
mnitas ín medio maiorisiciunii Dominica dies, cui Roiàe vocabulum impofuerc.
Pontifcx vt ciuitatem honeftarer,Ro<am auream, quae quotannis dari confucuerac»
Priori dom inor um vrbis,ciM us magiílratus triduanuseft, tradidk, adhibi ta oratio -
ne>inquade Senenfíumlaudibusdineruit:iuffitq; cardinales defercntem Rofamad
palatium vlq; comi tari,mcdi urn inter vltimos cuntcm : quae Tors in familiam Refor-
matoriam incidi t,cui Boninfígni ¿ognomentum dedere. Pofthaec dereílitutionc
ordinis nobilium gentiles homines appeilati,agere ccepk: &acceríito ad fe vrbis fe-
natu,in huncmodúlocutuseft.Ingentes gradas vobis habemusviri Senéíés,qui no- 0гфгщ
biles noftros Picolomincos in parte regiminis admififtis. Nobis quoque,cum in mi-
io noribusageremus,ía;pcadiumcnto,praefidioq;fuiítis. Verum nec nosingrati, auto-
nerofi.pamaefuimus,qui diu procul à domo,& inter exteras nationes vitam agentes,
in Medio !a no apud Philippum Mariam,in Baíilea apud gene ral с concilium, in Sab-
audia apud Amcdeum,quem pars otbis pro Chriíti vicario coiuit, Felicem appella-
tum,in Auftriaapud Federicum imperatorem,Ncapolí apud Alfonfum regem, &. in
vrbe Roma apud Califtum Pontificcm maximum,& antecardinalatum,&: in cardi-
nalatu res veftras fu m mo (ludio &r adiuuimus, & defendí m us. Nunc quoque ad
fummum praefulatum diuino vocati confilio, libertatem veftram prorfus labantenj,
remq; firnul& dignitatem conicruauimus.-nihil enim tarn nobis cordi eft,quam pa
triae incolumkas,atquelibertas,quas res per noftram eitisdiui«
le no muñere Sed non erithaec felicitas diuturna,nifi aliumfumitis viuendi modumr
nil! veilrum regimen in melius reformers. Non poteft Veritas Euangelicamcntiri,
quae ruiturum omne regnum in fe diuifum in Euangelio tradit.Et quae vnquá ciuitas
tarn diuifa fuit quam veftraílnaliis vrbibusfaepeduas mille partes confiât, quaein-
ter íe dlffidentes ruinam fecere. Apud vos pars populi fpcm omnem regiminis ami»
fit:gentilkas,&: П bonotum aliquorum eil particeps,ex palacio tarnen reiicitur.Rur-
fus qui rempublicam tenent,alii Nouem,alii Reformatores, alii Populares appelkn-
tunneque abfque inuidi a,& iîmultatibus inter fe viuunt,& fuperarc alios alii, ас vi*
den meliores volunt. Nucnt proculdubio facciones in populo , Sc ánimos m diuer fa
trahitipfanominumdiuerfitas:& paulo ante noftrum pontificatum (quod grauius
J« eft)nouumdiifidiumemerfit.Ciucs aliquot ex his,qui nobifcum vrbi praeíi deban t,
autfecuripcrcuíliítis,autin exilium mififtis, aut pecunia multaros relegaílis: for-
tafle digna expenderuntfupplicia,at non fine iacluraciukatis, morte afïecli enume
ro vefbro periere: qui exulant, & qui relegatifunt, redit um in patriam meditan-'
tur , vobifque dies , atque noeles iníidias parant : ñeque défunt in ciuitate, qui
eis íludent vel fanguine,vel beneuolentia illis adiunclima quato plures è ciuitate de-
ieciílis,táto maier eil numerus eorurn *qui vobis infehil funt,& res nouas in ciuitate
moliuntur.Hec&alia pleraq; in corpore veftro funt mala:extra vero quib.inimicitiis
implicki MtiSjVos ipfi noilis:vicina in vos odia funt,amicitiae procul abfunt. Quis ei
ciuitatibenc fpcret,quae nec foris,nec intus tuta eil? At falute aperuit vobis Deus ab
40 externa vi,qui nos in cathedra faneli Petri collocauit: in qua dum fedemus, nemo a-
perto marte inuadere vos audet.Norunt inimici veftri Apoftolicç fedis vires: & feie-
tes nos huius vrbis ciues cíTe,tá vobis qua nobis ipfis inferre bellum verctur.Sub vm-
branollraab his qui fo ris funt,fatistutieílis: ab his qui funt intus , no eft opisnoílrx
vos tucri:côiu!ere tan tu pofiumus,& id fuadere, q> vnicum eil omniu cjuiratum fir-
mi Hi m um tutamentum : id eil vt inuicc ametis , & concordib. animis rempublicam
gubernctis.nam difficile munimentum,& infuperabile eil amor ciuium. Noftis illud
Saluílianú,Concordiaresparuascrefcere,difcordia magnas dilabi. Concordia eft,
quae fcruat ci u i cates: haec perpetuo vos coiunger,& hanc ciuitatem tuebitur, fi iu ftitia
inter fuos dominabitur, quae vnaeft mater, atque regina virtutum. Iuftitiaaequi-
fo tatisquardam ratio cil, quae pro mentis inter homines pecnasacpraemiadiftribuk.
Beata ciukas,quanuAkiaevtkur modcramine: & vos Senenfes beati eritis, fi ho-
norespublicos inter recreates partiemini,quod iam eft à vobis negleclum: qui ciui-
busnobilitatepraeftantibus, quorum maiores hanc vrbem condiderc , & qui non
«oacli,fed fponte fuae ciuitatis regimen in vos tranftulere,annos fupra quinquaginra
ramquámancipiis viieílis.RedcundumeíUarn deniquead iuftitiam, &honcrandj
46 • COMMENT. PII PAPAE II.
ítmtnobiles,&corumlocoTufficiendi,quoseieciftis: implendus eft qüivácat locus,
Sc tot amici aíIiimcndí,tjuot inimieos feciftis. Aut enim caucdum eft,ne quis Vos o-
derit:autfihocnon pofl'umus aíTequi,parandíe funt amicitia?, qua; odiafupercht:
hare abunde prarftabtintnûbiles, fídamnatorum loeaconfeenderint: vrílitashax»
& honeftas Tu adetNam quomodo grati eritis,nifi hos honoratis /quorum parentes
vobis rempublicam côraiferc?&r qui, licet eontumeliis à vobis aftècb quamplurimis
fueiint,nunquarntamenrcbellarunt,feda:quoanimocirn£tatülerunt, & ad omne
Imperium veftrum prarfto fuereiPotuiflent aliquando per diuifiohesveftras cornua
erigerermalucruntin ciuitateperquietemTeruire,quamperTeditionemdominari.&:
quisnöeiuTmodiciues dignos regiminearbitreturíBcneinftitütaciuitas, & quarra- i»
dices vult alcius figcre>malosciucs pœna,bonos prarmio arEcit:nemo qui iàpiat,ea in
vrbé manendum duxerit,in qua virtuti non adfint premia. Vos, fi Tapietis , gentiles
iam omni timoré diuitiarum depofito veftri fimiles,& aliquanto humiliores effi ¿tos
iníbcietatégubernandarciuitatisampleítemini, пес vobis ipfis minores efle patie-
mini:atq;hotTummumcft retinendç libertatis, & vrbis conicruandar remcdium.
Moccftconfilium noftrum,quod amantiíTimaídamus patria::fi fpemitis horramen
te noftra,non poflumus de hac república bene ípcrare.lmminct enim diuiiie ciuitati
ruina,nec pax illic habitat|,vnde iuftitiaexulat. Vos fi gentilibus , quod fibi debetur,
attribuetis,fi qua ingruerit aduerfiras,ne dum auxilia noftra pra:fto erunt fed ipfius
Dei.qui iuftis partibus Temper adeft.omnipotenti manu adiuti,& protccli eritis.
DegentiU. Hxc cum dixiflet Pontifex,cardinales quoque qui aftabant, proTuo quifqüe in-
genio in eandem Tententiâ verba fecere. Refpoium eft,Priores vrbis Tenatum de mo-
ifjß« Radice re coafturos:& quodab со decretum fuerit,Pontifíci relaturos. Exin abeuiitcs inter
f*mstn$nß. fealiqui ciuesrremere,atqucanimosindiuerfaia¿tare.«S¿quidqUidVhquam peccaT-
m' feet nebiles dum regrïabant,in medium afierre, nihil difficilius dicere, qüamregni

Tocios aícifcercrillis partiri honores aegreferebant, hi lucra communicare excluTura


feiriexiftimàbânt.Nemoregnicomitem facile admittit. Difficile Tenâtoribus vide*
batur negare Pontifïci quod peterer,d fficilius concederé. Reddebantur poftulata
eoimpetratumagislaborioTa, quod in Tenatu ex tribus TufFragiorum partibus duas
concüfrere,&tfecentosadeíTeíenatores per leges oportcbat.-heefuum Tatis bonum 3 a
intelligetc multitude poterat.Diu fruftrain Tenatu tes agitata èft:cum ièniores.è qui-
busplusconfiliierar>PontificiauTcultandumcenTerent:iuniores & imperiti aducr-
íarenturiqüibus erat Tanior mens, dolebanttammiTerumreipublica: ftatum.Horum
nonnulli clientelis potcntes,clam Pontificem adeunt, &c quod verbis obtineri non
poíIet,fcrro quçrendu Tuadent:haud dubium efle diCentcs,quin armato populo,P6-
tiñeis partes Tuperioresinuenirentuncunétí enim regiminis expertes, quorum inges
multitudo eft.Pontificem feqücrentur.Quibus Pontifex, ctfi victoriam ma efle, vbi
prarlium fieret,no dubitabatipatria; tamen,inquit,vim non afFeremus : fi Tpernimur à
ciuibusnoftris, beneficamTubtrahemusmanum. Publicataeft vox hare in populo,
qua: multorum terruit ánimos: fiepe confilium congregatum, Tuflragia iterum atque 4«
irerumredditarnec tarnen haberidua: partes Tenatorum poteranr, qui poftulata ad-
mittcndacenièrent.SedcumPôtifcxvrgeretjacreTponiùm expoTceret prius quam
a bi rct:ad extremum cëTuit Tenatus nobiliu ordinc ad honores omnes admittendum
efle:&munerumaliquoruquartam,aliquorumo£tauam parte eiindulfit. Publica-
tum decretum vniuersamoxvrbeimpleuitgaudio:TenatusFrequens>&cuncl:i magi'
ftratus vrbis ré gefta expofituri Pontificem con uenere.Pontifex etfi no Tatis Tuo defi-
deriofacHanimaduertir,ne tameti ciuitatétriftitiaafricerct, hilarcm Teoftcndit,
( gitq; Tenatui gratias,laudaas qüod factum erat, Tperare Te tarnen ampliüs aliquid di-
xit,cum ex Mantua rcuerteretur. Ad noftem fignalietitiç paflim viTa,per vrbc Iucere
igncs,capanx ac tubç concentú reddere,Talutare,inuitare alter akei u,& in am plexus y »
ire mutuos populares ас nobiles.Pontifex maximus, vt gratitudinis vice Tuis ciuibus
redderet,Radicofanum,quod eft in Amiate monte munitü oppidum, & ad Romana
fccclcfiam iure diredo pertinet, de confilio fratrum Scnenfib. perpetuo tenendum
conceflmpracTcripto cenTu,que camerç Àpoftolicse quotannis Teluerent. A pratde-
ceflbrib.pracfinitum fucrat tcmpus,q, iam defiturum erat. Id oppidum Nannes Pico-
lomineus
LIBER S'ieVNDU r47

Iomineus copiarum dux non illaudatus,armis olimex manu pradonis cuiufdam cti-
puciar.tr.^dideratq; Senenfibus:atq; itafa&umcft,vtP.colomineadomus &poflef-
iîenem,&:titulum cius loci in ciuitatetn fuam tranftulerit. tuUßä
Ecclcfia quoq; Sencnfis tum primum ad metropolitici iuris honorem erecta c&isen*ufi me¿
Groflctana, Maflana,Suanenfi&Cluiinaeirubiecl:a,tantoperefuam decorare
am Ponnrèxadnitebatur.Primus archiepifcopus Antonius fuit ex familia Picólo- viSUrU p*-
imnea,quem fibi Pius vt primum Petri cathedra afcendit/ucceflorem ineadern ec-
defiadefignauerat. Mater Pontifias quatuor ante annisobierat,pater bis totidé: hic ^-^i. '
Corfiniani iacebat,matcr Senis,ambo in monafteriis M>norum.Pierius quidaeques
io ex gente Picolomineaapud Mmores,qui proforibusvrbiscollocati Tum, íibi íuiíq;
pofteris marmoreum fepulchrum magno íumptu iampridé ftruxerat, in quo & ipfe,
& multifuorum conditi funt.Fratres eius ordinis matremPiituncSenenfisepifcopi
in Germania c5morantis,quaeapudCreuláepifcopacusmunitaarc5 dormiuiiTct, &
in monafterio Minorum fepultura elegiflet,in hoc túmulo íepelierunt. Id argre fuit
Pierio primi Pierii nepoti,rem prorfus indigna exiftimanti, inter olTa maiorum fuo-
ium alieni fanguinis carnem mifceri.Nam Victoria mater Pii,quauis nupta in dome '
Picolominea fuerit, Fortcguerrarum tarnen no Picolomineorum fanguis erat. Iuf-
fit igitur noä:c-,quae fecutaeft,illinc extrahi cadauer,& alio quocunq; loco recondi.
Monachinobiléfemináintraecclefiáapudaltaremaiusrepofuere, humi tarnen, 8c
to abíq; marmóreo lapide, fpetantes fílium aliquádo genitricis corpus honoraturura.
Necfru(traípesfuit:veniens.n.in patria íuam Pius iampridé edotlus, quascircafu-
nus matris obtigerát.Siluii patris oíTa ex Corfiniano Senas deferri iuífit : &: vtriqs pa-^
renti nobile fepulchrum aedificarie candido marmore,quod ex Lygufticis montib.
allatum efhepiraphiumq; ipfe dictauit hoc difticho:
Sílums Imc meo coniux Victoria mecum cß:
Films hoc сUnfit marmore Papa Pius.
E)umSenismoramrPra;ful,impcratorisFederici legati, & Henrici Caftella;,&;^^¡*
Matthiç Hungariar,& ÁlfonfiPortugallÍ2e,&Georgii Bohemia: regis,&PhilippiBur- mexim* ™¿
g.lll ! 1 .¿Л-i 1 • n.r 1 • • . All • 1 • -nil - Г" ,
güd¿a?,& Alberti Auftria; ducis,&Federici atq; Alberti marchionu Brandeburgenfiü^5^*''»
3'oaduentarurit,Ghrifti vicar mm pro veteri more adoraturi: inter quos magni & pra> hsrtßt.
Hates viri fuerunt,exquis duo paulo poft ad cardinalatus honore affumpti funt , Ioa-
nes epifcopus Atrebas,&Brocchardus prsepofitus Salzburgenfis,alter ab imperatore
miíius.akeráBurgúdo.Verum Brocchardus,&ciuscolIega»Ioánes Inderbachius,&
4rthongus cognométo Capel, iureconfulti,cum Florecía: applicuiíTent, aliquandiu
iílic remorati funt.indigne ferétes MatthiáHungaria: regé à Romano Pótifice appel-
latum eúe,eiuíq; oratore s eos in curia confecutos honores, qui regîi legatis exhiber»
cofueuerercum baronesHungarie imperatorëfupraferegëelegiiTent.atq; ipfedclatü
tituIûaccepiflèt.P6tifex,ea re cognita,iniuftáeffe querela dixit:quando mos effet A-
poftolicacfedis eum regé appellare,qui regnum tencret:& prior ante feCaliftusMat-
4^ thiam regem л ppellafler,atque hoc modo imperatoris legationi fatisfaétum eft. quae
deinds in templo diua: Maria; Virginis publice prseftitit obedientiam. Legatus ve
ro Bohemia: regis in Confiftorio fecreto idem egit, veritus ne domino fuoregni
partem alienaiet,fi eum Apoftolicas fedi palam fubmitteret.RegnumBohemia: bifa-
riamdiuifum eft. Alii Romanamecclefiamfequuntur, alii refpuuntrquiappellantur
Huifitie,mulris hxrefibus infames,quemadmodum in hiftoria Bohémica ab ipfoPio
feriptum eft.GeorgiusPoggebraciusHuflkarum partium fuit, & corum errore re-
iperfusrquorurnarmisatque pra:fidiis,regnanteLadislao Alberti filio regniguberna-
tionem,& ill o mortuo coronam arripuit, vocatis ex Hungaria duobus epifcopis Lau-
rinenfi,&: Vaccienfi,quifevncîum coronarent, illihomini qui ha:reticus ceniere-
jo tur,idhonorisncgauerc,nifierrorem priusabiuraret,& Romani Prafulis obedien-
tiaefefubiiceiet.Georgiusfeu vere,feufimulate, quod vero fimilíuseft,inpenítiori
parte palatii vocatis nonnullis teftibus,atq; tabellionibus Huifitarum haerefimabiu-
rauir,& Apoítolica:fedisauóforitati,iuffioniq;fefefubmiíít.Cuiusrei publicata do-
cumenracpifcopiacccpcrunt,arq;deinde regem coronarunt : cui mox Bohemio-
mnes paniere Moraui cum aliquätulum reftitifíent,pofteaimperatafecerunt. Apud
Scleficasmaior íuicicnitcntia.Vratislauienics miilisad Pium legatis ,nullo pacto fe
4* COMMENT. PII PAP1 IL
fuícepturos regem diXere,quem de fide fufpedum haberent:inuentôque Scni Pon
tífice multa de Georgioqucftifunr,qui ñeque hominibus,nequ^ Deo fidem ferua-
ret:indignumq;eireSilxerunr,quemfuislicteris Apoftolic» fedes regem appellaflet,
Pontifexcifm vocari ad Mantudnumconuentum principes iuífiíTcC) regem ne Ge-
orgium nominüret aliquandiu bxfinerant enim in vtramque partem fuafioncs.Cali-
ftus antea regem vocaueraT,&ipieabiuraueratha:reiim, verum fimulata eins opera
putabantur.tonfülentibirs denique cardinalibus,& fcribcre&: regem appellate pla-
cuit.VcTüm litteras imperatoritianfmictercquod fiílbi videretur eas Georgio tra-
derét:regnum emfn Bohemia: imperii fèudumeft > &: vacante regno ad imperato-
fempertinetBohemistcgemconitituere;imperatorl tteTas Apoftolii asGeorgiore- i о
jftituit,quas illeingcntigaudioaccepit,iuiîîtq; pro íüa gloria maioribus in vrbibus
publican, vtinrelligerentomnes Apoftolica'm iedem nennen regium fibi tamquam
catholicodeTiiliïre.'quà: res mulrorumofrendit ánimos, acprarferim Vratislauienfi-
um,qui ob cam rem legatos,Vt diximus,ad Pium mifere,àquo cum fadi ratioiirs ac-
cepiflbnt.fiibueniriiibiperierunt, nevelfraudibus Georgii, velarmis Chuitianam
fidem perderé cogerentur.PontireXconliliumruumeiièdiiit, potehtis regis vti fu*
roremdeclinarent,fcripturumfeilliabarmisabitineat:&quas habet aduerius Vra-
risïamenfesSclefitarum principes tontrouerfias Apoftolica: fedis arbitrio dimittar,
nifiparuent,aliisferemediisvfurum, arque hocreíponio Vratislauien dum legatos
dimifit.
Щ»Ф ExinMantuam verius iter continuare decreüit.MuIti hoc diiîuadcbant. Setteri-
янШрЛ? íes patre iándilTimo,&:emolumentiscarituri curia:, recefluro Praríiili mille iníbre
pofitotfptT- periculaaffintiabant,iterdiícrimine plenum elle,timendum ene, & omnis generis
лы. Tan* infidiäsförmidandas.AliifruftraPra:fulem Mantuam pctere,in quapauciflimi con-
üentürieílentiprouocaturuminíéodiaprincipum, quafi eorüm contumaciam ac-
curaturüm:íátíusenemanereSenisquam vlterius proficifeentem nihil aliud quam
a:remagnoreguminimieitiasemere> quorum rcpreheníurus defid am arque igna-
uiam vidercrur.Aliï magnos in Italia inflare motus:Pontificem,fi Apenninumtranif-
ierîr, nunquam in Tuíciam rediturum,perditurumq; Romam,&:patrimonium Ea-
clefiasvhiueríummecdefúeruntquidiccrent nonrede fadum, non exploratis re i»
gumanimisadeonuentum pergere, potiusledomi quiefeere, doñee certa princi-
pumaccepiiTetrefponra,& hi rumores paifim exaudiebantur: nihilommus omnes
contempfit.DeFlorentinis,qui veré prudentes cflVnt,& graues nihil timendum eflè
ccnfuit,nec fibi reda vadenti formidatidas iníidiás,nec tam boftem humani generis
metuendiim,qui bonis operibus aduerfatur,quam Dei fperandumauxilium , cu'us
cauram adurüsiretin GaJliam.Qirodfireges conuentum negligerenr,iUos ih culpa
futuros:requi.pergerètlaudem mereri) ncquealienamdefidiam fuá negligentia ex*
cuíandamfore.
vitppiiê IngrelTo Pramli Fiorentitiorum agrumïegàtiad oppidum Bonitii oceurrerunt:
ilmr'rù g*, primates vrbis magnifias verbis Chrifti vicarium honorantes. Id oppidum tempe- ^ о
itMi¡&ño± ftate hofträparui momenti eft,&:in plano iacet, apudElfam fluüium , oliminalto
уф.'*' moníe,quieifupereminet,ficum:fuitambitumagnum,populo plenum, neq; expu-
gnatu facile:qiiod cumeílet Gibellinarum partium , Flotentinifque íárpe multa at-
tuliflet incommoda,abeis muro primum apertum eft,deindeproríus dtilerum, &: in
eius locum translatüm,quem ante diximus.HicPontifex node peradá,íequenti die
apudCaílellumíandi Caíllani nouos legaros habuitobuios, numero plüres, & di-
gnitafcpra:ftantiofes,quieum non longe ab oppido inprardium pulcherrimum di-
tiífimiciuisdeduxere,arqueibipernodatum eft. Pollera die dum Carthufiam pe-
teretPóñtifex.Fauentinüm,Foroliuienfcm,8¿ Comelienfcm vicarios oecurrentes
inuenit,&j paulo poft Galeatium primogenitum FranciíciSfortia: McdioJanenílum j o
principis. Adolefcenrulus hic egregia ipecie nódum fextumdecimum impleuerat
annum: verumhis moribus,eaeloquentia,eo ingenio,arq; induftria prarditus,Vt plus
quam virilem prudentiam ptajfererretierat in vultu ge ftuq; grauitas digna principe,
loquebatur ex tcmpore,quod vix alius diu cogitans ctfari potuiílet: nihil pucriliter
agebat,nihil leuiter.-ftupor fuit audirc íeniles ex iuuenili ore íententias , & no ndu m
i barba-
L I B E R S E С V N D V S. 4,
barbatum cani hominis fcnfa proferrcHunc genitor ex Mediolano cftri quîngcntis
cquicibus fplendido & ornati (Time comitatu Floren tiam,eofq i mide Pontifia obuiá:
qui ad terciu¡n lapidem paulo cicra Carthuûa ci occurrens , <5¿ ab cquo defiliens , fa
rro s de more pedes exoîculatus eft. Pomifîci prandium in monafterio Carth uíicníí
apparat um:aiq; со peraóto in vrbemproperanci extra porta duobus circiter ftadiis
Guelfarum duces partium occurrcre,&pra:torvrbis &multi magiftratus in porta,
priores quos vocant domi nos,qui Pontífice verbis humilibus faIutato,& pedibus o-
iculatis,vibc&popuIumeicomendarunt:proptcr egritudinc pedum no poterat c-
quo Рои r ifvx vehi, fella fedens aurea humeri's hominum portabatur.In ipfo vrbis in-
i o greflb poftquáfaccrdotes facra ferentes bencdidioncm Pontificis accepcrunt,&
pompa dueen tes prarceflerunt,Sigifmundus Ma)atefta,& alii ecclcfia: vicarii , quo-
rû fupra mcniinimuSjfellá Pótificisfubiere, fuumq; dominii humerisaliquadiu por-
tauere.Gakatiusqui minor ciTct,&crurib.paululfiinualidis,quauis onus ferre noln
poflet,manum tame appofuit,quafi adutor vnus cupiens videri portantium: priores
vrbis hincatq;indepcdib.incedebant.Mutabnnturautépoitantcs per dimenfaloca,
& honoratiores cines id ilbi muncris expetebant.Galeatius cum aliquantifper pedi
bus ambulaíTetjiuíTu Pótificisequum afcédir,& paulo poftEccleíia:Vicarii: vrbs ple
na populo fuit & (lio &: alieno,vicini ex oppidis & agris nouum vifuriPrarfulé vndiq;
concurrerát.fcminammq; diuesornatus vifebantur: mira veftium varietas domefti-
10 cusfimulvtpcrcgrinuscultus.IngreííbsPraífuleccleíiá S.Reparata: & facellum B.
Ioannis vtrobiq; populo benedix ¡ t.Diuerforium ei apud S.Mariam fuit,cui Nouella
cognomen eft, vbi & Marti nus,&Eugcnius fui pradeceflbres collocatifuerunt.
FlorentiaHi truria: nunc caput eft,creuit ex ruinisFefuIarum:quasTotiladiruir. TUnmU $:
Gothorum imperator Volaterras,Piftoriú, Aretium,Cortoná,Pifas fub iugum mifit: "V tTlfm
Lucenííb.magnam agri partem ademiaSenenfesmagnisalFecitcladibuSjaquibus&alBi,.
aliquando derrimencum paíTa eft.Germanis imperatoribus fepenumero aducríata.
Henricusfeptimuscircamceniacaftratcnurt, duraq; vrbem cinxit obfídionc, do-
muifletq; prorfus niíl vocatus Neapolim aduetfus regem Robertum, dum со pergit
cum рапс coparumapudBonumconuentum,vt ante diximus,veneno pcriiflèt.Ca-
5 o rolus quartus ad porras vfq; Florentinas cum exercitu profedusGibelbnos vrbe pul-
fos in ciuitatcm rc iticuir.Mediolanenfium duces acerrimis odüs Florentinos infecu-
tifunt,damnifq¡ p<MmultisarTecerunt,ncq;ipfiíine dettimento fuere. Francifcus
Sfortia eorum ope Mediolani ducatum aftecutus iis amieiftimus fuir. Ncapolitani
reges modoamici modo h ofteshabiti,& aliquando vrbis imperio potiti funt, in
qua &: dux Athcnarucn domin atus eft. Quo tandem pulfo populusin libertärem
fe vendicauir,quamuis tum maxime îcruire ccepit.cum ièliberum exiftimauit,vt qui
vno ciectodomi <o muiros admiíír.Exagitata (arpe vibseft ciuilibus procellis, cum
optimates inter fe de primatu contenderent. Prarftantifllmi ciues vifi funt actatc
noftra Pallas Strozius,Nicolaus Vzanus,& Rodolphus Peruzius. Pallas opibuscun-
40 ¿los fuperauit.Nicohus prudentia, Rodolphus armis, aduerfus hos faûionem exci-
tauit CofmasMediccs,propterquam rem vrbe pulfus, Vzano iam vita funeto exili-
um aliquandiu tulic:deinde fub Eugenio Pontífice máximo Florentiz íedétc,ftudio
partium abex'liorcdiit, ¿¿tumultuante ciuitate, decerritis qui fibi aduerfabamur,
ilium locum recupe-rauit: Rodolphum & Pallantem, plurefq; alios ciues vrbe pepü¿
lir,qui poftea mmquam rcdiere,quamuis Rodolphus Nicolaum Piccininum aduer
fus parriamalIiciens,Mugellanum agram ingreflusvaftauerir: nam poftea in exilio
deceilît.Palbisarquoanimofortunamadueriàmferens, Patauiivfquc ad extremara
fene&utcm phitafophiam fectatus eft,ibiq; obiit iam ferme nonagenarius, quem fui
ciues eieciflent non mericus. Cofmasdeindeiublatisaemulis pro fuo arbitrio rem- d, c$fim»
jopublicamadminilhauit,ca(iq;opesaccumulauit, qualcs vix Crcium poílcdiflepu-л,,»,'* &
taucrimixdirkaititin vrbepalatium rege dignum: ccclefias alias inftaurauit, alias
afundamentiscrexit:monaftcrium íancti Marci miro conftruxit opere, in quo Ы-
bliothccam Grads & Latinisvolununibusrefcrfit: villas magnifiée adornauit. Vi-
debatur iam prarelaris operibu«; inuidiam fuperafle:fed populi excellcntem virtutem
oderunt.-inuenci funt qui pocentiam Colma: ferenda negarcnt,ciufq; conatibusmul-
■г

GOMMENT, Kl TkVJE tl
ttsmo(iisx)böiamirent^EtqmaxftimaTroböiioTUtn, quçquifque poífideret , perK
dem tempus faciunda fuir,Cataftum Florentini vocant,Senen(es Libram, per quam
magiftratus facilitates cmium* non ignorantes , ex çquo poffint inter fubiectos o-
ncra partiri.Suadebat Cataftuminnouari Cofmas,inimici aduerfabantur : ob quam
rem patlamentum fieri placuit: quod dum cogeretur aimaci vndique colledi iuf-
fu Cofma: forum circumdedere, manifeftumque imminere pcriculum oftende-
runr his qui confilium eius damharenr. Decretum eft cataftum armorum mei u :
&c!ues,quipriuscontradicebant, alii relegad fun t , alÜKremultati.-pofthecnih I
Cofmç ncgatum* Is belli, pacifq; iudex & legum moderator, non tarn ciuis,quam
patria: dominus haberhconfilium de república domi fuar agirari,magiitrarum hi ge- 1 о
rere,quosipiê defígnafifet: nihil МЫ ad regnum nifi nomen & pompa deeife. Ж-
grorabatCoimas,cum Pius Florentine fuit. Ioannes, qui eius pater fuit, ex Mrdi-
corum familia ingentes opes liberis fuis Cofma:, & Laurcntio reliquit. Cofmas iu-
pra quam credibile fir earn ampliauit.peromnemEuropamnegotiatus, & ad j£gy-
ptum vfq¡ fuit.Hic egregio corpore,ll:atura plus quam mediocri,afpectu & alloquio
placfdus:litterçincoplures,&:Grarc»rumnonprorfusignarus:ingenium ci регГрь
cax,& adomniapromptumquxageret:animusingcns atqi efortisLborcm &ine-
diam facile pertulit,& noeles crebroinfomnesduxit: nihil ignorauic eon m qua' in
Italia eerercntunqnippequod eius confilio magna pars vrbium.&regulorum du . c-
jerunt, coiexorbeferetoto mercatores reiponderent, & *•<?
5 epiftolisindicarenr. Ad extremum podagra Liborauir:
cuius antea quam vita excederer,fucceflores filios ac nepo.es vidit. Annum ; gcbut,
> Florentia tranfeun te Pontifice,fuprafcptuagefimum.
v- Peridem tempus migrauit in DominoAntoninus ecclcfia: Florentine ?rchiepr-
siorsMhta. ícopus,ordinis Pradtcatorum profeflor,virmemoiiadignus,domuitauantiam, c5-
imjqifan. culcauit fuperbiam,libidinem prorfus ignorauir , potu ciboquc parciifimc vlus tit:
,0,nonirar,noninuidiç, non alten paíííoni fuecubuit: doctrina Theologicaemicuit:
fcripfít р1цга Volumina, quae docii laudant: praîdicator acceptus in populo quam-
uisíceleruminfectatorvehemcnsrcorrexitcleri , & populi mores: lites diligenter
compofuir;inimicitias,quoadpotuit,ex vrbepepuht.prouen- us Ecclefia? inter Chi i- 50
ftipauperesdiftribuit,incognatos,& affines íüos,nifi admodum inopes eflent, ni-
hilcontulit: vitreis acfi&ilibustantumvaíiseftvfus: familiam, qua: pjrua illi fuir»
contentan" módico voluit , &adphilofophiac leges viucre. Mortuo nobile fu-
nus ex publico ductum :indomo nihil repenumeft , pratermulum, quoinfede-
refoIituserat,5¿: vilemfupelledilem : cetera manus pauperum aípottauere. Ci-
¡ (nccvanaputandaopinioeít)advitamillum migrafle beatam purauit. Ma-
tiuatum patre, tk orfanorum tutore, viduarumque w-
,accedens Pium Pontificem,non iftum, aut ilium , led a-,
jquem ex ciuious luis m eius locum fubrog.iri petiit. Laudauit Ponrifex Flo
rent nos,qui obftinatevnumaliquem non peciuiiîènt,auditurumque iefe ait hone- 4°
ftas preces.
DlviriíH- Superioriartate complures viri apud Florentinos illuftres fuere , quorum ho-
hftrtbm diequoq; nomen extat: verum Dantes Aid gheriuscun&osfuperaíTevidetur, cuius
infigne poema,&nobilisilla deíupcris,infcris,ac mediisinuetio doctrina pt-nc diui-
nam redolet,ctfi ve homo nonmhil errauit.PreximuseiFranciícus fucceífit cogno
mento Petrarcha , cui vix parem inueniremus , (i Latina eius opera, his quaTu-
ícofermoneconfcripfit,a:quaripoíTent. Tertio loco Ioannem Boccacium haud
iniuriacollocauerim.quamuislaíciuiorfucrit ncqueadmodum teríus. Hunc ie-
quimrGoIutius,qui & profa fcripfit &¿ veríu ad luam artatem accommodato , ad no-
ftrjmrudi. Is diclandis epiítolis apud Florentinos prsefuit, cuius calamum plus
¡fibiobeflcloannes Galeatius Mcdiolanenfiumdux folitus erat dicere,quam Flo-
reníinorumequitum,quifibi hoíteserant,tnginta cohortes. Eratcnim virprudcns,
&c quamuis elegantiam feribendi non tenerct,Iocos tarnen egregie callebat , q tubus
œoucri homines folent,eofq¡ ícribcnscautiílimeattingebat- Succcffitpluribus poft
annis,
LIBER SECVNDVS. ^
Lconardus nationc verum Florencia emítate donatus Graecís Sc
lis littcns appnme i ' open bus ë Grarco in Lac in um tranf-
ïàibl dem aflecucus : par prope huic oratio-
nefoluta , carmine mai or inuen arolus , Se ipfc Aretinusorigine,priuilcgio
Florentinus. Fuit& Poggiusin vrbc clarus, qui cum aliquandiu apudRo-
arii opera egregia fcripfiíTet, poftre-
jnterЖ
cognacos
_ fuos vitam finiuir.
Inarmisqui ex Florentinis claruerunt magna eft Pipponis gloria è familia Scho-
larium,qui regnum Hungaria: multis annisadminiitrauir, in qua rege pocentior vi-
f° Íus eft. Ex Acciaiolis quoque magifter militia; in regno Sicilia: Nicolaus fuit
inominiSjCuiusfiliusarmainGrarciamproferens, Thebas, atque Athenas
KUiic,& pollens poíTidenda reliquit, quas illi noftra demum arrare perdidc-
runt.aMauhumcte Turcarum imperatore deiecU Aliqui etiam ex nobiliflïma
Altouitorur familia tuminarmiSjtumj litti r in Ecclefia Dei in-
fit f épiícopu reges Apoftolicus
>iarumdu morum Patauii, qui
earn ciuitatem ab excrcitu Mediolaneni tunc temporisobfeflamfumma virtu-
te liberauit:& Palmen us legumdoóh ici imp à fecrctis. Qua: qui*
dem familia quamuis ex Longobardorum regibus " ie
ie< cm-
¿o poribusnoftrisindomo magnifici Bindi marmorcum tumulum in agto Fefulano
inuentumapportacum dicebant,Romanocharaérereiniculptum cuiufdam CCa-
milli Altouitac.potius a Romanis orcum habuiíTe dicunt,quam à Longobardis , cum
apudomnesmonimentadcnomine&co^nominefidemnonparuam faciant. Per-
inulti practcrea viri commemorari po
riaeft au&a.
Florentiam qui 1 iudint,nonfoIum viros illuftrcs, qui fuerunt in ea , comme- л,,
morant,verumvrbisamplitudinem,murorumambitum,quipra:altus eft, ctntia tdifi-
cwrum FÍ0-
tudincm prascipue viarum, & platearum munditiem , qua: tum ampia: fint, tum '"^Z,^
ad longum direda: profpc¿turn,templorum magnirîcemiam, ас palatiorum Sc pu- & ши»
yo blicorum &priuatorum,qux &altiflima,&ornatifllma funt.Cecerum interxdificia *ff*rMM'
nullum memorabilius eft a:de fandtx Reparata:, inquafornixeft ad amplitudinem
ciusproximeacccdens,quamRoma:in Agrippa: temploadmiramur,quodPanthe-
on vocauere. Proximum ei eft paJatiurn,quod Priores inhab<rát,& tertium à Cofma
aedificatum. laudante diui Baprifta: iacellum, Se atdem quam Coimas idem bea
to Laurentioconftruxit.Efferunt ponces.qui ciuitatcm Arno difeiflam coniungunt,
Se numerofum populum,&: ornamenta tum virorum,tumfeminarum,&omnis ge
neris opificia,&: pra:dia,&: villas egregias,qua: ciuitati adiacenc plenç deliciis , Se non
minoriíumptuquam ciuita* ipfa exa:difícara: , & ingenia hominum dexterrima,
quamuis in mercaturamagisexccllum. Impenfa erga Pontificem non minima fuir,
4-° &:inapparandisludismagnifumptusfadi, cumlcones in forum produxerint, ad-
uerfusequos,& alias beftias pugnaturos,&equeftriainftituerintcertamina, inquis
multi valorispracmiacondonatunt.HicPontifexoóto diebus commoratus eft, per
quodtempus àSigifmundo Malatefta multis precibus oratur ííbivt paccm daret
cum Ferdinando Sicilia: rege bellum gerenti.
Sigifmundusex MaJatcirarum nobili familia, verum extra matrimonium natus
multa vianimi&corporisfuic,eloquentia,militari&artepra:ditus: nouit hiftorias, ßA Ша1*"
philoíbphiienon paruampericiamhabui^quamcumqsremfeítatuseft, ad cam na
tus videbatur,fcdmalimoresplusapud cum vaincre : pauperes oppreffit, diuitibus
bonadiripuit.necviduisnecpupilüspepcrcic, nemofubcius imperio fecurus vixit.
T° Reos nuncopcs,nuncvxores,aut liben forma praftantesfecere. Sacerdotes odio
habuit,de venturo fxculon hilcredidir,& animas perire cum corpore exiftimauit:
«dificauit tarnen nobile tcmplum Arimini in honorem diui Francifci: verum ita ge-
tilibusoperibusimpkuit, vtnon tarn Chriftianorum.quaminfidelium da:mones
adorantium,templum tilevidcretur,atq; in eoconcubinçfuç tumulum erexit &ar-
tificioj&lapidcpulcherrimum.adiedotitulogentili more in nunc modum : Diu«
E i
'?* COMMENT. PIT PA.PAE ti
ïlbtta? facrtim.Rogatus aliquando àfubditis,vt quicti tandem fe traderet , parceretqi
patrix.qûçiuacaufaiâîpcrapinisexpofitafuiiret. lté inquit,& bono animo eftote,
nunquámcviuopaoéhabebitis.Huiufcemodi Sigifmundus fuit quietis impatiens,
voluptatumfequax,quauis laboris patiens& belli cupidus. Hunc AlFóíiisineobel-
io.quod cum Flerentinisgeífit,vtfibimilitaret, magno cum pódete conduxit. lile
nouo auro inharratus ad Florentinos defecit,arq; in Alfonfum arma conuertit,perfi-
dia:iùçîdcaufxprçtédens,quod nóomne fibi ftipendium in tempore perfolutum
fuiílet.Grauisharc regis iaéturafuit,quieum hoftem paíTus eft, quem propugnaio-
remparaüerat.Necdubium quineaSigifmundi proditio réFIorétinamfaluauerit:
obquamcaufamcumpaxvniuerfalisfaclacft, & ínter potentatus Italiac fcedus per- i*
ciiirunijSigifmunduSj&GenuenfcSj&iEftor Fauentinus exclufifunt, regeineos,
|tnq;rupiflent,liberum fibibellumreferuante. Atqueidcir-
co valida in Genuenfesabeoclaffis parata eft : &: aduerfus Sigiímuhdum, vltimo
CaliftiPontifícis, &fux viteanno, Picininus Nicolai fiiius cum magna militum
manu tranfmiíTus,procuranre id potiífimum Federico Vrbinate , qui priuaiis inimi-
citiisSigifmundocrat infenfus, bellum aliquandiu tra&um eft, viuente Alfonfo,
& eo fatis fun£to,cum fiiius a-q^ie ac pater Sigi (mundo indignaretur: fereban t fu bdi -
tipropeccatodominifupplicium,&:impio fuperbiente pauper incendebatur: va-
talianobilis, quamuis tyranno fu bieftus . directo tarnen iuread
lefiam pertinens :quod miferatusPius Pontifex, vt ante retulimus,
inter alias leges quasFerdinando impofuit,regno Sicilia: honeftato, illam adiecir, vt
pacemSigifinundohisconuentionib.donaret, quasPontifex ipfe dictaren Ar cum
it,ha?c libertas reftri&a eft, conftitutumque, vt pra:fcripto quo-
tueretunautfi hocexSigifmundo obtincri nonpoílct, сорго -
etur,quod liberum inPontifîcem factum fuerat3cautumque ne vitra
menfemFebruariumpoteftascompromiífidurarer. Additus portea Martiuseft, &
fe* Aprilismenfis:rcftabant ex compromifll tempore quattuor dies tantum, cum Pius
Florentiaefuir,nec regis procurators aderant, qui caufam agcrec : aduenerant ta
*»■ -■ rnen FedericiVrbinatis,&lacobiPicininilegati, ad quos rex id negotii remiferar.
luffit Pontifcx quattuor cardinales audire partcs,& ad concordiam reducere.-fruftra 3 <*
id fuit. Audiuit&perfeipfum Pötifex difceptationcs,& iura partiú,nec dubium erat
quin reus proditionis Sigifmundus effctrventúeftad tráfactione , vt delictum pecu
nia redimeretur:& cum ilia deeiTet,oppignorarenturcaftella.Sed cum regis nomine
ta peterétur,Sigifinundus pauca orïerret,res propemodum defperata videbatur:
i Victoria in manu fuá efle aiebant:Sigifmundus nondum fe victum affirmabat:
paflurumq; prius extrema quarque.quamea traderet,quç pctebantur. Cumq; fcro-
~~ _ ex,generi ruo,non tibi ftudemus:populi tibi fub-
iecti,non tui miferemur, qui pro tuo viuendi modo nil mercris. Et quamuis multis
te verbis excufas,tua vita contra te eft:ftant pro te tantum maiorum tuorum opera,
ene fuerunt meriti.Hac de re pacarc te hoftibus quarrimus: 4Щ
in quo te gurgit с reperimus,in eodem relmquemus.nec
mpuspcrmifcritdiuinapietas affligi,vt tandem puniaris,
&autin bello pereas , aut perdito patrimonio miíer in exilium eas. Tcrritus his
auditis Sigifmundus confenfit.qua: próxima concordia: videbantur. Sed altera pars
ihilmutariexpoftulans voluir. Pontifex quamuis arbi-
qua: vellet, indignum tarnen putauit victoriam magis
quama;quitatemrefpicere:diuq; adn xus eft ex volúntate partium litem dirimere.
Qupdpoftquam nonfucceifit,&rcgi,&Sigifmundo compromifl'um remifit, non
fans intelligens bellum huiufcemodi,an pax rebus ecclefiae magis conduccret : cum
coftaretPicininumquieicerenon pofle,veroq; fimile efle Iiberatum cum Sigifmun- f *
di bello,aduerfus eccleliainfeftisfignis iturum. Iudicauitigicur voluntatcm Dei efle
pacem nonpötuiflecomponi:idemq; Florentini exiftimarunt: quibus venilíe diem
placcbat,in qua flagitiofus tandem homo mcri- as daret pa-nas.
Internale & IcgatiSigifmundi Auftria»ducisP5tiricem adicrc, qui Suizzeros pro-
pediem in armisdixerunt futuros, Auftrialemq; domu bello aggreiîuros. Id fi flat,
mag nam.

t
LIBER SECVNDVS. . rj
magnam Germanie parte vcxatumiri,cunciofq; Prefulis cogiratus âduerius Turcas
eop .iítoperitiirosíorc. Auftrialis familia apud Germanos nobiliffimacft,atque
latiflime dominatur. In ea quinqué fuerunt imperatores,duo Alberri,duo Federi- »
cirquorum primus vidusprarlioceflícLudouicoBc-ioario: & qui prior his fufeepit
imperium,l<.odulphus:qui non magnusinSueuia comes, imperator elc&us aduer-
fus Otcocarum Bohemia: regem,cui& Auftria, &Sryria parebat, bellum geflk,ac
pie_Iio,vt dictum eft,íuperatum interfecit, & Auftriam fuis políldendam rcliquit: '
qux circa Danubuim nobil sprouinciaeft,&:ali¡spIuribus regionibus imperar. O-
limquodeíKirraDanubiumNorici&Pannonii renuere: quod viera Barbari par
ió timSarmatia.partimGermani. Noftra aetate cíes Auftria: principes fuere, Fede-
ricüs,&Hcrncftus,germani fracres: & parruelis corum Alberrus, qui cam partem
fo . n'eus cft,qua: proprie Auftria dicitur,in qua Vienna prifei Flauianum dixere. Vrbs
nobiliflfima,mercatura&:liberaliumartiumichoüillu(his. Federicus in montibus
regnauit,cx quis A heíis,&Enusmcmorabiles amnes derluunt falis & argenn mi-
nerisinexhauftis.FIerneftus Styriseprarfuir,qua:olim Valeria dicbeft,acCarinthia,
& Chames vfque in Adnaticum iinüm prorendit imperium. Albertus Bohemis, at-
que Hungaris,&deindcRomanisimperauit,icdbreui fundus vita LadbJaum flli-
umpofthumum reí quit:quieditusin!ucem,Romanodcpto imperio, in ceteris re-
gnis patri íucceffir, arq; apud Bohemos in adolefcetia(vt farna elt) veneno periit.Her-
lo ncftoduofiliifuerc>Fcdericus,&: Albertus; qui patre defundo farpe deíucceflionc
arrrtis contenderunt.FederieusRomanum imperium fortituseft,cuiinhancvlq;dié
praífidet,variis fortuna: cafib.a&us. Federicus fenior Sigifmundúimpuberéfilium
rcliquicrcuius rmclá Federicus geífit iunior. Attigerat hic iam duo de viginti annos:
nectamcndetuiela dimillus cft, niíi poftquá prouinciales aílumprisarmis,magi-
ftrarus,quos Federicus in vallib Atheíís Eniquc conftituerat.eiecerunt. Tum quoq;
certisconditiombusemflxiscft,qua:fibi &luisgrauiiîimç vifxfunt, receprç tarnen
cumalitcrSigiftnunduslibertatemconfequinon ро/Гес. Flinc multa: mter eum&
Federicum fuborrae contend ones, qua: nödum fopiri poruerunt: cum alter male ad-
miniftratam turel.im diceret,altcr non feruari conuentaquereretur.
50 Sigifmundi prouincia: Suizzari contermini iiint,quos (vt diximus)ipfe in Auftria- °*
Jes arma moruros Pontifici (îgnificaucrat. Suizzari quamuisin Galliaíki, Germa- ^¡^^!T
ni tarnen lingua &: moribus habentur. Montani vt feroces populi paruam olim vil- ****», &
lamincoJuerejquarlacuiLucerneniiadiacetcuntibuscxMediolanoBaCleamperal-^jf*""
pe,quací.incloGo;hardo dicata eft:& hune lacum nauigantibusvallisipfaaddexte-
raoccurrir,quam vix homines quingentiincolunt, folispecorib. abundantes. Inter
hos & Auftriac duces leues ob caufas graues emerferunt inimiciti«, qua: armis agi-
tatçfunt:cumq; priores infultationesprofperae Suizzaris eueniiTcnr, qui Auftrialcs
acic fuperatos,Lcoppdumgentis ducé inter feecrunt: & animis , & amicis audi funr,
adeovtvicinorum montium accolar,&oppid > permulta in c orum clientelam tranf-
40 ierintrquorum prarcipuafunrjLucernajSophinga, Balneum, Solotrum, Berna, &: a-
liap!eraque:qua: licet populofa & potenti/îima client, vocari tarnen Suizzari non
reeufarunt, quorum nomen a lacu prope Lcmanno, & Rhodano fluuio vfque ad
Brigantinas aquas.&flumenRhenum prorenditur,&abalpibusItaJicisBaíílienfem
contingitagrum:f.icileq; bellatorum rnginta mili a, vbineceílitasingruit, expedi-
torum in armis habet virorum, qui fugere nefeiant. Iuftitia: his hominibus preci
pua cura.furcs aerirerpuniunt.acriuslatrones: hofpitalitatemdihgenterobieruant:
ficerdotes honorant-religion! parent: pace gaudent: & fuo contentantur : bella non
mouent,nifiirriiati:expratl.o fugifíí capitale eft: corum, qui cadunt in pugna, Ji
beros atquevx >rcs pu Ы ceaIunt robuftahispcdora,&infuperabilesanimi. Ad-
fo uerfus Ph lippum Mariam Mcdiolani duccm tranígreífi alpes, non procuj à Belion-
zona infclici pugna decerraruei.quamuis cruenram v¡<5roriam hofti reliquerc. An- jtngdmftr.
gehis Pérgula eos deteuit.occifus eft in prxlio, magnç ftarurç vir, cuiuïcadauer Mc-ímU-
diolanum dclatum gigantis propemodum ftatur am prafefercbat : cum Thuriccnfi-
busdifparieucntu bellum ge/fcrc, cumilli focictJtc eorum dimifta ad Federicum
C*íaremdefcciiTcnt:nam urcitcro&ngcntos vitos vnicapugna obtruncauerunc:
£ 5
54 COMMENT. PÏI PAPAÈ !E
Aultn a'es cladib aifecerunr,& pane agri illis ademerunt. Poftremo in quinquagin-
taannis pax ftatuta: qua: tunc rupta eft, cum Dalphinus Viennrniis regis Francia:
primogenitus,magnis cquitum copiis circumdacos Baiilienfibus bellum intiilir.
Tuncenim Auftrialesfuhditiinfpcmerecti, Da'phini partes iccuri , fctdus rupere.
Mifetant Suizzari quattuor millia militum auxilio Bafihenfib. bello focus , qua: ma-
îius,priusquam vrbem ngredererur,non tam vinutehoft um, quamluatcmcrirate
cjcfaeftqux cum eíTetpedeftm,.iduerfusingctcsequitum copias (vtpoftca dicetur)
Cóngrcdi no dubitau¡t:nec tarnen inulta cecidit, magna ftrage Gallorum edira. Ab-
eunte Dalpbino Suizzari Aibertum Auftriardurem bellopcrfecutifunt, & varia ru
со fortuna al quand ucertauerunt. Poftremo feflis partibus,& multo fanguine fufo, i ■s
rurfuspaXinquinquagintaannosreintegrataeft: non vttanto tempore quics eilet,
fed quod fupererntpriorum annorum pacitranquüliratiq; cederet: nequchocftarc
pofle videbatur nouislitium ílibortiscaufís,&:iá Suizzari veluti ferociores, & qui fe
ie la-foscredcrent, bellum minabantur QuodintelbgcnsSigifmundus Auftrixdux,
nec fuis fidens viribus, ad Ponrific5,qui bellum interciperer(vtantediximus)oratum
mifit.Pius id minime ncgligendum ratus,notarium fuum Stephanum Nardinum e-
gregia virtute virun, quern poftea MediolaiieniiprcfecitecclefiaïjVt tantumincen-
.« tliumrcftingueret,in Germaniammifit.
"mlm'^n- IpfePondfexFlorentiad.fcedens, prima noctein villa Cofma: Florentinorum
»*»,eVW«Cvcantedixi)facilepriini, qua: eftin Mugcllopulchxrnma quicuit.-fequenti diefum- 2.»
Hr' mum Apenniniiugum ttanfmiíít;&inoppido,cuiFlorétiolacftnomé,perno¿tauit.
Apenninus mons eftaltilfimus , quiabalpibus deicendens vniuerfam iraliam pcr-
currir^adextrisLigiuiamjTuiciam, Vmbriam, Campam'am, & alias quamplures
prouincias dimittcns,à finiftris Galliam Cifalpinam, Flamincum , Piccnum , Aprti-
tium,Apiiliam,&;ilias Italia: partesrepicit : ex cuius dorfo flmntes amnrs alii in
fuperum,al i in inferum maredeuoluuntur. Quidam Apenninum à Pceno dictü pu-
tanr,eoquod Pœnus Hannibal in eius trafitu alrerum oculum amifit. Illyrii Uim-
ma montiumiugi Planina vocant.hinc alii vocabulum paucis- mutatis litteris rece-
ptum exiftimant,nobisneutrum placet,nommumintcrpretarionematque originen»
difEcillimá iudicantibus. Si quid tarnen coniecturari licet,non ab re (veril > Apt-nnr- 50
% numquafi Alpinumpct- diminutionem appellatum arbitran, vt eft Itálica: linguae
xnodus.Florcntioladimifni,akerum Apcnnini iugum non fine labere atq; incomo-
. doPontifexfuperauit:acPlanorium venit,BononieníiumIegatis paulo anteCapre-
numinuentiSjvbi Florcntinorum,acBononienfium terminanturagri.
т>* setvnU Bononiamprius BoioniamdictamGalliquando Boieiccbs Eriuicis occupaue-
fgBùoariii, re.-qui a Romanis puliî tranfa'pes migrauerunt,Danubioq; adiaccmcm agrum , atq;
MíM*é^."omncm Ocniliuminis vallempoiTederunt-IndeNoru-orum genre deiecFa retinuc-
ñiemímvr- runt non paruotemporeBoiorum nomen, dcinde Boioarii, &: poftea Baioaiii ap-
**" pellatiíunt.-noftra xtas corrupto vocabulo Bauaros vocat,quibus ab oriente auftna-
res occúrrunt,ab occidente Sueuoium gcns,qua in parte fuit ;iger Rhccicus, à mcri 4^
j die Icalici mötes,abaquiIoneFrancones,&Bohemi, quos Boiorum reliquias non-
nulliarbitrantur,quamuiseorum hiftoria genus effeSclauorumdicar Bononicniis
ager inter Apéninum&Padumiacet.Regionem hanc /£miliádixereRomani,nu ne
Romandidamvocanr. Siccnim intrantibus Itali¡m Longobardis earn Cifilpinac
partem vocare placuit,qua: in officio cum Romanis manfit.Ciuitas ad radicem A pc -
niniiîtaeft,in quam parui Rheni fluuii pars deriuatur. Abundat vrbstritico, vino-
que,fericum pJurimum colligit,aer hic faluber & la:tus,fchola iniignis legum & pbi-
lofophia;,qua: mores bonos non tam ciues,quàm exteros docet.CiuirasEci lcíi.tRo-
mana*iurefubiectaeft,mafe parés populus factionib. ftuder: ikve noftra xiate m-
multuauit:nimcBcntiuolii,nuncCannetuli,icu lambcccarii ilüc tvrann dem cxer- r-e
• • cuere.Martinus quitus vrbem amifir,Eugeniusquafcisreci^ei aiiit:ddnde Nie o-
laum Picminum puhoprxíídioEcclefiaícumequitatu intromifère,nec Picininus lo
go tempore placu!t,Francifcus eius filius hie captus malo modo mulchitus eft. Ncc
mora oborto tumulrufugarisCannmilipartibiis,Bentiuo!ii,& Maluccii, &Mali-
íóovti vrbisprincipcsfaâiiùnt%AtcumBcntiuolii capirecarertnt (neme cnim crac
in ca
LIBER S I С V N D У S.'
in ea familia ad regimen vrbis aptus)& filius Hannibalis Ioannes impúber egerct tu-
tore,Xantum quendam nomine ex Florencia vocauerunt, quern Bentiuoliorii (an
guine natum(memorabile didu)ignotus homo,lanificio vitam ducens,&: nihil pror-
fus tale expedans ad tutelam nobilis pupilli>& ad gubcrnationcm potentis,atquc in-
domiti populi fauore incredibili eft aflumpcus.in qui b us rebus itafc geifit , vt non ta
fordidam qua vixerat attcm,quam fanguincm ex quo natus dicebatur,prefcferre,&:
inter vrbis principes primum tenere locum haudininriavideretur,ac ft cum veftib.
&ingeniummutaflet&animum.IntcreacumobiiiletEugenius,Nicolaufq; illi fuf-
fediisellecquiadolefcens olimineavrbenutritus, ac epifcopatum poftea fortitus
io fuiflèr,ciuicascumeoingratiamrediit,prefcriptifq; nonnullis legibus legatum ad-
miiit,qui veriusligatusappellari potuit,cumomne vrbis imperium penes fcxdecim
virosene(,quorum princeps Xantus habebatur , qui feruitute ciuitatem oppreilîc,
quandoabtcrinquietuspopuIusinonicioretiBerinon poterat. Is cum accepiflcc
PiumPoncificem ftatuirte Mantuam petere,accerfitis fadionis iue ducibus : Quid
agimus?inquit:fi nobis prxtermiflîsMantuanum concilium adierit Pontifex, ama
ro in nos eue animo iudicabit ur.exulibus noftris cum fpe crefcet animus, &: auxilia
pra?ftabuntamici,quibusnosvrbepeIlant:fihaciterhabuerir,popuIus,quinosodit,
omncadeum imperium deferet,& noftraperibitaudoritas. Diu res agitataeftin
confilio,cumancepspericulofaque videretur: tandem fuadente Frai r nr
io McdioIanenfiumduce,quemeadereconfultum habuere, Iacobum
Ingratum Romam mifere,qui Pontifici Mantuam ituto fuam Bononiam, vt inter
eundum viferet,quamefficaciiïîmis precibusfupplicaret,idq> magiftratibus& vni-
uerfeciuiiati gratiiïîrnum futurum diceret. Verum cum exularcnt in agro Ferrari-
enfi complures Bononienies,qui res nouas per omnes dies molirentur, & vrbis non
íatisplacataplebs illisaliquando âuresaccommodaret , opus elle non paruamilitä
cuítodia,quiprouiderenr,neresBononienfis per ingreflum Pontificis aliquid de-
trimcnti paccretur,ad quam rem Mediolanenfe prefidium querere ftatuifTent. In-
tellexitPontifexquoriumeatenderent verba , remq; in vcramq; partem cogitans,
neq; armaram intrare Bononiam,m q; ciuitatem Ecclefie preteriré honeftum cen*
30 fuit-refponditq; demumiturofibi adconuentum animum eile Bononia tranßtum
habere,neccauramfibi occurrere,curBononienfesmetuarit:confulerenc tarnen fuo
timori.&annarentfi portent formidinem,vrbemq; pro fuo arbitrio cuftodirent,dü
milites ad cuítodiam accerftti in verba Pii iurarent.Placuit ea conditio Bononienfi-
bus,quiaccetíítaexMediolanomagnaequitummanuin aduentu Pontificis vrbê
arniiscoiT;pleuert\cohortesdecemafFuere,quarum duces ad Planorium Pontifici
occurrences iun mentó fe illi aftrinxere. Galeatiuscui parère omnes iuífi erant,in
manu Pi i Florentie iurauerat,& precedens eumBononiá venerat , vbi cqiiitatu pa-
tris acccpro,itcru Pontifici obuiam fadus eft,cohortibusnon aliter inftmdis,quam
fi prelium dfctu ini¡ urar,catafraciis equis & fulgentibus armis infignes.
40 Intrauit Pius Bononiam ingenti plebis alacritate. Primorib. vrbis ГеЦат eius ing'tfm
portantibuSjíequentiq; die apudfandum Petroniü perada re diuina populo publi- g",'^'^
cebenedixit.&reuerlusin palatiumdicendique vellcntciuib.qui fréquentes ade- вопи 1т».
rant,copiam feci r. Vénérant enim Pontifici gratias aduri,qui fuam vifere vrbem Ио» Воп^
baud aibcrnamsfuiflet.Orandi partes Bornio iureconfulto demándate funt, viro J
qui multa lcgillet,& cuius os dulce fonaret. Is non quod iuflus erat, led quod ftbi
placuit longo fermonediiferuit. Laudato enim Pontifice quantum fufficerc arbi
trât us eit,de Bononienfts agri fertilitate,de celi clementia,de litterarum ftudiis , de
répl is,de mccnibus,de priuatis,& publicis edificiis multa pul ehre locutus eft. Inue-
dusaiitem in malos ciuitatismores,legesparum cuftodiri,aciuuenes nullis teneri
jo fraenis.Orarcigitur,vtvrbisfua2curamgereret,daretq;operam, vteliminatis vitiis,
ciuitas tandé reformaretur,quando fuperû ope eo hofpes aduenraflet. Que cii auda-
der acq; iitrepide.&in modutorrcntisfluentiorationedepromerct,ciuesqui ade-
rant,contra ic magnopere excitauit,exteros in admiratione addaxit. Quisenim de
fuá patria quéquá talia didurú putaiTetípatrie omnes ignofeunt, cuius dedecus fuü
ducút.Pórift'xfjcúdiieius,dodrinamq;laudauit,&ad reformados ciuiratis mores
E 4
y5 COMMENT. РИ РАРАЕ 1Г.
fuam operam eft pollicitus,fi tarnen eumpopumminueniret, qui coercen" legibus
poílct.ScholaBononieníisnonapud Italos tantum,íedapud exteros quoq; clarißi-
ma eft.multofq; viros erudiuit,qui poftea fapientiar ciuilïs arcem tenue re , с um fuo-
rumciuium,tumaliorum,quorumcommentaria vigorem quodammodo legis ha-
benr. Nec philofophia hic fterilis fuit , cuius auditores adeo profecerunt, vt multis
poftea in locis cathedras rexerinuopinionc fan&itatis duos anate noftra memoria di ■
gnosnouimus, NicoJaumcardinalem fandse Crucis ordinis Caithufïeniîumpro-
feilorem,&FrancifcumParuiparTus,qui Mcdiolanenfi pratfuitecclefiar.JlleFranchis
Burgundosrcconciliauit.ifte in bello, quo Braccius hoílisEccleha: Romana; ecci-
dit,Martini Papar vicesgefllr. io
D« otUnd» Manfit Bononiae Pius fexdiebus,&in primo ronfiltorio quod iUic hnbuit,Or-
prt/uU fi». JandtimFlorentinumcauíarumfacripalatiiauditorcm , patria; fuá: prxfulem dift-
«И л«/м*" gnauit,quireiaccepto nuncio prargaudioillacrymatuscft.fueratenim in omni vita
mmt. pauper, verum docbis,&^uftitia:tenax:&quamuis de Рю benefperaret, nec tarnen
epiícopatum vrbis alieuius ambiuit.fatis fe felicem arbitrabatur,fí áureos quotannis
trecentoscxminoribusdignitatibusconfequi poflct.Atcum ccrtiorfaótuselt, Flo-
rentinamfibi ecclcfiameflccrcdiram,morehominuniiniknireccepit,qui nunquam
adeofublimemgradumafcenderunr, quin alticra qu«rant:&tummifcrrirr;iiünf,
efte videntur. Exiftimauit Orlandn«; non tarn facile atqueinfper?to
linalatumlongefaciliusobucnturum.tantum fibide lé
batur.ad quam rem fi non fatis fua fponteinfaniebar,
neceflariörum 8c amicorum verbis inftigabatur, nihil dePio defpetandum efledi-;
centium , qui íibiabfenti, &prorfusignorantiarchiepifcopalcm mandaflet hono-»
rem. 111c infelixadeofpem hancarripuit, vt nunquam ad fenuncium ex curia veni-
entem viderit,quin fibi allatum pileum exiftimaret , »tque ideirco crc<ttis poftea car-
dinalibus, cum fui nullam mentionem faftam intellexit, rocerorcconfcttusmor-
bumincidit, exquomortuuseft. Pius amicum occidit dum honeftarecontendir.
adeo parum eft,quod mortalibus ex fententia cadit.
DeFerrarU, Ipiè deinde reli&a Bononia per flumeh Rhenum,& deinde per Padum Ferrà-
«*fo ««*»- riampetiit. BorfîuseiusjociproRomanaEcclelîa Vicariusadagrifinesobtnamfa- $é
tefZ^nt'" ¿tuseft,magnonobiliumcomiratuftipatus.Ferrariaenimvnatxinfulis Padi flumi-
i$mmeti& nis fltâ cít,priufquam ciuitatis nomen fortiretur ccclefia: RaUennati paruit. Fenint
*n*mm' Raucnnatcm pra:fulem tribus oppidis fuis ex rrib. metallis indidifl'e norticn Aurco-
lum exauro,Argentamexargento,exferroFerrariamappcUaire,quar fortior ceteris
vidcretur.Smaragdus patricius,& Exarchus Italia: primus hanc vrbem muro cinxir,
quaî vaftantibus Italiam Longobardis in Rauennatum, Romanorumq; partib. con*
iîantiilîmeperfeucrauit.ViÔorCarolus Magnus inter alias Raiiennatis exarchatus
vrbes, Ferrariamquoq; Romana: Ecclefiar,ac beato Pctro dono dedit : pcrlequenti-
bus Ecclefiam nonnullisGermanorumimperatoribus.haec vrbs ad eos defeat, fed
ComitiiîàMathildisfamacxcellensfemina.Henrico tertio armis eamarripuit, Ее- 46
clefíarq; reftituit,Salinguerra deinde ptiüatus ciuis fuafu marchionum Eltenílum, &:
auxiliante Federico primo perfidia vfus tyrannidem arripuir. Hunc Innocenrius
quartus PontifexmaximUs eXpülit:paulo poft marchiones Eftcn/es introierc.qui cú
annosofto&fexagintaregnaflent,á Venetis funt repulfí. Qiios Pontifcx ma> im us
Clemens quintus marchionum Eftcnfium rebus impenfiusquam par erat , fauens,
extrâcommunionemEccleiîaîfccit,& bonacorumperGalliamdiripiperrnifít.Cum
neq; hoc modo parère viderentür,miíTo legato armis Ferrariam aggt cil'ustft,vic>or-
?ueciuitatemrecuperauit:ac marchiones Eftcnfes,qui auxilio fuiiïènt, &cgregiam
ontifíci operam in bello nauaflent: vicarios in eaconftituit,qui poft«a in hoc vique
tfcmpusEcclefiaecenfumprarbuere.Eugeniusquarmsdccemmillcaureos, quos i II i T e
fingulis annis Apoftolicx camera? diflbluebant,ad quattuor millia 1 eduxit,&: ce nci-
liumLatinorumacGracorumincavrbecelcbrauit:quodcius opes mirum inmo-
dum auxit.Ii marchiones Francorum genus aliqui efle dit unt,neq, Franciar reges id
negant,àqUib.infignialiliorumacceperunt:aIiicx Get mania profectos, &: Bauaria;
duces fuiífe afterun t& Saxonias Tcmpeftatc noftra Nicolaus tiusgcniispi inceps
fuit,
LIBER SECVNDVS;
Allemagne vir ingenio. Huic plures fuerunt nati,cum ex matrimonio,ram ex adul-
tetio,ltgitimos pueritia excluiît,&: magnitud© animi Leoneiii exconcubinaSenen-
figeniti,qui imperium arripuir,& regis Alfonfi riliam,& ipfam fpuriam duxit vxore,
cum prius ex domo Gonzaga: legirimamduxiflet alteram. Leoncllo fucceiTît Bor-
fius rrater eadem matre natus,filius Leonelh prxteritus eft.quia abfens & aetatc mi
nor. •
Borfius egregio corpore fuit,ihtura plufquam mediocri.crine pulchro ,& a- De
fpc¿higrato,eloquens,magnificus acliberalis.FedericumCarfarem Romam eunte
atq; inde redeuntem magnis honoribusac donis perfecums fuit,aquo Mutinae со- Veßu r*r:
ic mitatum,in ducatüerigi,&:fe ducemcreari(vtamediximus)obtinuit.Vxorem nun-
quam duxit eo vt dicebant animo óptimo quidem &Chriftiano,vt quod occupaue-
ratlegitimisberedib.tuncpueiis imperium eifdem relinqueret. Vir quidem prudens
&pacificus,iuíbtia:abfq; feueritateamantiífimus, adeo quodeiviuenti ftatuamin
foro erexerinr,qu2E fedens ius шееге videretur,titulis heroicis ac praxlaris ornatam:
«economía: ас venatui3quamquam difficillime coniungantur,operam dedit:coemit
, capillos pretiofosquamplurimos: & nunquam non gemmisornatus in publicum
prodiir:iupellectilem domusditiífimamcum.'laumargenteis & aureis vafis etiam
ruri vfus.Is cum Pius ele&us eft multa oftendit!a:titijeíigna:ludos militares inftituit,
vidorib.prxmia propofmt.donauit nuncios,ignes tota in ditione fuá incendi iufllr,
% с epufumq; amies fecit,inter quos Pium Gbi affinem eíTe gloriabatunquoniam mater
eius Senenlis fuiflet ex domo Ptolomea,quat Picolominea: fanguine iungitur : age-
batquoq; Deogratias,quieum fibiPontificemdediflet, à quo nihil impetrare non
poílet.Ncq; id falfofuiilltopinatus,íi magisconcedendapetiuiífet. Ferraría: enim
fe ducem crcari petiir,&: cenfum fi Ы renvttLNon eft exauditus : noluit enim Ponti-
fex Romanam Ecclefiam fuo cenfu priuare.-ducatum conceífit tributo retento , que
Ше contcmpír,obtinuit tarnen concefllones al as magni ponderis,fperauitq; maio«,
res in cjies accipere,atq, ob earn rem,& quod aliorum exemplis admoneb.<tui , ium-
mishonoribi^ Pium cxcepit,adnixufq; cos fuperare per quos iter fuerarhabittim.In
porta claues vrbísPóntificiobtulit,pedcftr¡fq-,adfeIlam eiusinterportantesnmdu
3 с profectus eft,quod equum afcendere iuberetur,tecta pannis omnis via fuit, &: (trata
flonbus,per quam itum eft ad maiorem ecckfiam adornaran domus , &omnia plena
cantibus ac perfonantibus erant, acclamante populo, Pio Pontifia vita,cardinalib.
&vniuerfx curiae miuiftraracibatiacxpalatio, lu. i multíplices exhibiti, orationts
complures ab o; atoribus difertifllmis habita:,celebritas hic (àcrat iffimi corporisDo-
mini aclracftjfolemnis pompa per forum ducta,PonrificcpopuK benedicente,&ho-
ftiam immaculatam portante. Manfum eft hic odtodiebus, multa in (ècreto collo-
quio,pro negatis (ibi petitionibus queftus eft Borfius , quem Pomifex fidle confu-
tauit,retuht & ad с onfiftoriumlitem quam contra ep:ícopum fuum haberet, 6¿ m
arbitrio Pontificispofuit, qui cognito ncgotiopollicitusduci eft quamprimum fa-
40 cultas adenet.epiicopum ad aliam ecclefiam fe translaturû,idq; Si nis poltca factum
eft:ipoponditc¡¡duxin conuentu Mantuanolefe minime dcfuturum.vtquiré Chri-
ftianam inter omnes qui viucrent confirman maxime cuperct.
Guarinus Veronenfisg;randxuiis &: venerabilis fenex,magifter ferc omnium
quinoftraa:tateinhumanitatisftudiofloruerunt,Pontificemadiit, dignamque fuo j>oggio, &
nomine,fuifq; moribusorationemhabuit.Adiit&loannes Aurifpa Siculus, greca: **™ni' ¿
ac latina? lingua: peritilîîmus,annum prope nonagefimumjgés,qui paulo poft mor- мгш
temobiir.Fiiithicannustrium eloqucntiilimorum virorurtPdormitionib. infignis. tu
Nam & Pogt',ius,cuius antea meminimus Florentia,& Iannotius Manettus Ntapoli
exhaclucemigrauit.Iannotius&ipícFlorentinusfuitjViradmodumdoctus, quicü
fc latin is gra:cifq; litteris,coniunxit hebra:as.horum nemo de natura: legibus conqueri
potuit,ièptiiageiimum cuncti annum exceflerc,&: fortem vicere communem : miu-
riuscft,quip]usfibidebericcnfer.
Relicta Ferraría aduerfo Pado Roueriu nau<gio petiit march ionis Mantua: op- nis
picííí,PadusinalpibiisCocciis ortum habet, omnemq; Galliam Cifalpnampercur-»**x'""'*»
jens mulus amnibus^uorümpleriqínauiganturjin fe teceptis,quinquc oftüs in A-

*
5« COMMENT. PII PAPvE II.
driaticum maredefertur.Grarci Eridanum vocauere,Eliadumfabulis, & Phacthon-
tisincendio¿cuireftitiíIccrcditur,memorabilem,eorum,qiHfunt inEuropa fluminfi
nullic^cntem^uamuisRhcnuSj&IfterlongioradimcnfifpatiapIunbusfluuiisau-
geantur.Nam'gante Pio duo inter fe claíTes concurrere, altera ducis, marchionis al-
tera.illaPiumfcrebat,ifta ferre optabautubicines hinc,arqiindeomneseircum val
les mirabili çlangore rcplebant.Vexilla vends agitata,inftar filua; praefeferebant : ac
cola: in vtraq; ripa confedentesJPontificisbcnedidioncm expofcebant, ac benedi-
centi yiram^cclamabant. Poftquam marchionis in fines nauigatum eft , &: Pontift x
noui hofpitis nauigium intrauit,Borilus falutatomarchione,&: impetrata à Pio difee -
dendipotcftate,retroabiit. Secura noxRouerii perada eft,quo in loco rcgium pa- ie
latiurn femjxdificatum , ftrudura Se artificio ûngulare archicedi oftendit inge-
nium.
THMintia Portera die ad oftiumMintiifluminisperaentum, &in ftagnum vfq; nauiga-
«£'w w шт:Ш cuius fîmftro littore tumulus oftenditur magnЪ honore habitus , in quo Ma
il, d$ мяп- ronis fuiiTe lares affirmant. Villacirceim paruaiacet,qux tantum pepetit vatem. Ab
eo loco ferme milliario in predio principe Pontifex pernodauir^vt fequentidie vr-
w<.OTiL«i"bemingredererur.MintiusamnisexlacuBenacodtfiuit: ftagnumqueefficit,quod
nt, é- Gm- Mantuam magna ex parte ambit. Ipfa vibs in paludibus iacet,ncq; adiri poteft,nifi
^^^^'pontibus,aucnauibus.AmpIaeft,&ingcntispopuhcapax:muItzineafpiendid2:do-
fiant*. mus,&palatiaregibusapta:verumacftatepuluis hicmcluiü incolas molcftat: popu ie
lus perhumanus Se amans hofpitum:nionaftena multa in Гит vi rom m &: fem in ai й,
in quis iàndae degunt animac. Aethriefci trans Apenninum , in Gallia , Sc vitra Sc ci-
traPadum duodeeim colonias condidere,quarum vnamfuifle Mamuam rradunt:
opus nobiIe,Byanoris,Tyberini rcgis.&Mantinis filii. Multas hare vi bs perpeifa eft
ealamitatesmam praeter illud,quod ait Viigilius-.Ma mua vx m i fera: nimium v. ciña
£remona:,& Hunnorum,& Gothorum,& Longobardorum,& Baioat iorum armis
inuaíá Mantua,nuncdiruta,nuncdeie£tismccnibus immunira proríus relida. Me
moriae proditumeft,per témpora Caroli Magni fanguinem hie Domini noftriSal-r
uatoris 1еГи Chrifti miiaculofum apparuiile:atq; ad eum vifendum Leone m íceun-
dumPontifîcem maximum acceífifle: qui rem cognouerit,atq; probauent. Hu Ca 3 e
rolus Calu us*Magni ftlius veneno inceriit,quod Hebra:us medicas propi паи iir. Ma-
thildisgloriofamulier,cuius <uprameminimus,huiusolim vrbisdominatum habuit:
qua defunda multa: regiminis mutaciones fadaefunt:& modo imperatores Germa-
ni,modo Romani Pontífices imperium tenuererpoftremo nobiles , quis Gonzagas
cognomen dedit,fauorepopuli ad principacumperucncre,eoq> longo tempore \ o-
tití funt. Primus cius familia; dominatumarripuic Abyfius Gonzaga : cuius polled
adeo clementes habitifunr,vr vicariatum vrbis à Romanis imperaroribus obtinue-
rinr. Demum vero loannes Francifcus magno vir ingenio.&armorum gloria illu-
ftris,a;tatenoftraiSigifmundoC«iarc,cumRomaredjret,inGcrmaniammarchio-
natus honorem adeptuseftrcuiconiunxclariflima fuit Paula moribus Se litteris ex- 4»
cellens:cuius folertia monachi omnes,q ui Mantuam incolunt , inftituta pat г и m ad
vnguem,vt aiunt,vfq; in hanc diem cuftodi un t. Ex his ortus eft Ludouicus , qui peí
témpora Pii Papa: h uic vrbi praefu i c.armorum Sc Iitterarum pericia clarus : nam &
parentis gloriarn militans adarquauit : Sc Vidorinum oratorcm audiens, precept oris
propcmodurndodrinamaflccutuscft , m ins ingcniij&iuftitixobferuanciïlimus.
Vxoremduxitexfamilia^randcburgcnfi, Barbaram nomine, preftami animo ас
ingenio feminam,&qwaominandiartem calleret: qua:q; viro prolem pulcheni-
mam peperir,quamuis gibbus & ftruma in nonnullis apparuit, poftquam puerit iam
cxiuererquodineapuella accidie qua; prior Galeario Mediolanenii defponiacaeft,
propter quod repudiara in monaftcrio le clauik , iororicedens, qua; in locum cius <¡0
iubrogataeft. Frequenter enim pulcherrimi eius familia; puer poftquam adokue-
runt,deformesfadifunt.Felixalioquindomus,rubditorum & vicinorum beneuo*
«." lentiagaudens.
i>,B!*nt* lngrcflbseft Mantuam Pius fexto calendas Iunii quinq; diebuç ante predi-
TuLn:\& cucumtcrminum. Quitas plenahofpitum fuit:Vicinarum vrbiumpopuli fiequent«
ado ant:
LIBER SECVNDVS.
aderant:&: Blanca Mcdiolanenfium princeps aflfuit Philippi Maria? quondam ducis mpplytA
filîa,tunc Francifci Sfortiae coniunx i mi&iïngu ntia; m u lier , &: wm< *í
cumeanobiliiïiraaproles vtriuiq; fcx 'S qUJCCUOr ПОИ wu лрсии t| иаш uiu-
îduquam mif-tf pr0[t ^.¿t
fi è carlo angeli,& defponfata filio Siciliac regis puclla Hippolyta nomme , vultu mo- «»g«jr*AM.'
ribuicj)prxltàns,mulraîinfupervirgines&matronx nobiles &: illuftrium virorum ITJ"^**
comitarus. Blanca in fuggeftu a pud ecclefiam mai , ÔC Barbara fimul phai,, &
Pontificisaduenrumcxptâauete. Qui pom pa m
Ьет.РглгсеЯегипс feruitia curia;>& cardinalium m noris ordims curi- mpereU-
alesrexin cquicandidi abfq; feflbribusduodecimfra;nis felliiq; aureis ornati : turnX4***
° vexilla cna, in primo fignum cruris rcíplenduir,in altero clautum ecclefiz,in tenia
quinq; lu narum, quodleilPicolomineorum iníigne.& ta v ri nobiles armis te&i, 8C
phaleratisiníedentcs equis portauerermoxvmbclJa ícciuacílrubro&rr rocco colo
re diilin ЛЪ,ргох1"гт facerdotes vrbis diuici apparatu facra ferebant: poft hos regu m
&principumlcgaci-.tumcrucem auream comitantcs iubdiaconi apoftolici audito-
KS &aduocati:his; atur áurea equo albo j &mul-
tiiluminaribuscircumdata,in quacondita fuit Euehanitia, ideft.hoíliaSaluatoris
fícrara,&firiceum defupervmbraculum:hiJÍcproximi Galeatius Mediolanenfis,&
Ludoui us marchio:& porteos catdinalium venerabilis ordo tum Ponrifex ipíeíél-
la íublim fedésjfacerdotali paIudamento& onuftadiuit
с nobüiumprocerumportatushumeris , benedicens populo i mmmm
cubicularii,& corporis cuftodcs,epifcopi & notatii,¿¿ abbaccs , & ingem pratlator
turba Pontificem fequeb.intur.In porta vrbis Ludouicus equo defi¡iens claues ciui-
tat i s ' ' ' kmfecereomnes,a'lquos Piusinitineredecíinauit, prarrer
Senenlcs &Florentmos. A p^rta vtbis vfq; ad ec< cathedral i s eil,
nihil non te£him pannis fuit,& parietes vndiq; Sc floribus is ornati; muliercs,
pueri,acpue'la* fencílras ас teciacompleuerantrnec tarnen prefiura defuit, cun¿bs
aditibus populo occupatis.Alraria mult ture fuma ant : nec alia
vex audiebatur,qtiam populi clamantis adeeelefiam
ventumert,íupplicationibus Deofa&is,& hymnodecantato,&annunciara cunáis
° quiaderant plcnariapeccatorumremiifionc,Pontifex in ampliffimo palatio exce-
ptuseit,<S¿ mandones fuasquifq;petiere.Portridie Blanc Barbara Pontifi-
c:exofculatiique facris pedibus, fpiritua , quas optaue-
n tias , im petrauerc. Hippolyta Blanca; fi'
Pontífice orauit adeo eleganter)vt omn
tant, in admiracion.mad-
duxcr¿

t «f* -*
■ 4'
*9
* - »

)
I
)

COMMENTARIO-

t RVM PII IL PONTI-

P Í С ï S M A X I M I

I LIBER TERTIVS.

A L E N t> ï is Iuniis , qua: dies ftatuta iniriando comientui fuit*


Pontifex ex palacio cum cardinalibus, epiicopis, & omni clero
ad-eccJcíiímdeícendkjVrbis regionis ex omni ordinciuílís ad-
cfTè. Îles diuina folemni appa»atu,&: ingenti aftantium deuo-
tione perada eft. TumCoronenfis «piícopus virdodrina , &:
höneftaternfigms,iermonemhabuir.in quo & Pontifîcis propo- i»
£tum, &conuefltuscaufam , & ncceïïîtatem rcigerenda- cxpli-
cauichortacuseos, quiedueneranepuris &volentibusanimisdeÎidcrium Prariulis
adiuuarent. Pius autem ex folio fuo,cum iam omnes aiî'urgere vellent , manu fik n-
tium indixit,atq; in huncTnodum eftatuseft. Sperauimusfratresacfllii banc vi bei»
adeuntes,freque'nt«s,qui:prafceiIhrenc)Tcgümlegatos muenire^pauci adtunr, vt vi-
JemuSjdcceptifumus. Non eft religionis curaapudChriítianoSsquantam credidi-
mus. Conueïitionis diemlôngiffimamïtatm'musmemotcmporis breuitatem accu-
fetmemoviarüm incommoda caufèwr.Nosargrirudine laborantes , <& afteeti iènio,
Àpennimim)& hiemcmcoritempïîmus:necTK)salmaRoma remorari potuit.quam-
uis medios inter latrönes conftituta , noftram prarfentiam magnopere defiderarct: г»
reliquimus Ecclefia: patrimonium,non fine periculo , vrfidei catholicat fubuenire-
mus,quam Turca: peílundare nituntur. Videbamus illotum opes in dies augeri,&
arma,qua?iamGr«ciam;&IllyricumobtiniihTentin Paiinonia graiTari , &: Hunga-
rorumfîdelemgentem multis aifliclarc eladibus. Verebamur quod futurum t ft,
nifífapímusdeuiáisHüngarisi& Germános& Italos , & omnem prorfus Europam
fuba&afniri:qüod abfque rcligionisïioïtrafubucrfione fieri non poller. Cogitaui-
mus hoc malum auerterc indiximus hoc in lococomrenmm. vocauimus principes,
aepopulos, vt cómmuni confilio remChrïftiananvrueremur: venimusfpe pltni,
quamvanamfüiíTedolemus. Pudct nos tantam eile Clariftianorum negligcntiam:
aliideiicn's'indulgent: alios auäriria retinet. Turca: proíuadamaatiílíinaícda non 5 •
recufant,mörtem:nos pro fäncloChtiftiEuatigcHo,necfubire fu mptus, nec labores
perferrevel mínimos pofíuinus:fi fie pergimus^aclum de nobis fuerit;peribimus bre-
ui,nifi alios a'flumimusfpiritus. Obquasres vosliortamurvirireligiofi , vt oratio-
mbusaiïïduisDeum precemini,Chriftiaïiisregibusaliammentempra:beat, fui po-
pulianimosexcitet,cordafídeliumincendat:vtiamtandemarmafumcntcs iniuiias
vlciícantur,quibus religionem noftram indies Turca: arfieiunt. Agite fratres, agite
filiircorraertimini ad Deum toto cordc:vigiíate , otate , ieiuniis &: elecmofynis pee-
cata veftrarcdimice , facite opera digna parnitcntia:: ficenimplacatus Dcus noftri
milerebitur , & audentibus nobis holies tradet in manus noftras. Nos hictamdiu
manebimus)dohec ánimos principum explorcmus. Quod fi ventu ri fucrint , fimul 4Л
cumipfisreipublica;confuIemus:finminus,necciîàrium eritdomumrcpeterexam-
que fortcm ferre,quam Dominus dederit. Verum defendenda: religionis propofi-
tum,quoad vires vitaqueíuppetan^nccdcícremus^ecdunim putabimus, fi res pe»'
ricrir, pro noftrisouibusanimam poneré. Exccperunt cardinales, &epifcopi mira
attention
LIBER TERTíVS. ft
attcnt'*®ncPontifici$vcrba)eiurq;mentemiaagnis praxoniis extulerunt: ac rebus
gerendishoncítumpuiauereprincjptum datum , venia delictorum omnibus con-
cefla qmiliamconfciçntiam pcTcôreffionem rite purgaíTent. Blanca his vifis admo-
dumla:ta,cumplcriiq; vicib.Pontificisáíloqu¡umobtinuifl*et,&: animo fuo abunde
fatisfeciflet,fcíe virum,ac liberos Apoftolica; pietaci commendans^Deo deuota,Me-
diolanum red i ir.
Poll aliquot cur aciconueniflent,nccíámacíTet conuenturos plures: Div<mk
fperncbaturanß * nin'rantum labor s rruftra fiiícepiílec : murm urare
paflim curiale»dc PontiJ t t , :rc ^«imbJiptrlraliam,iHiperGallias,&adw/«*«e«i
io omnes Vitramontanas regiones cpiftolas mifl¡tare:quiperieipfos içribere non au- ^^'f»
derent,autarakis,nutícruishancproiiinciam demandare: venilicManruam abíque »t/nji^. '
coníllio Pium,oratores principum pauciíEmos aduentafll',pauciores venturos: locu
paluftrem.atq; iníilubrem efle,cun&a aríru fcruerc,n<rq; vina fapida,neque res alias
advicíum neceírariasplacere,£egrorarequamplurimos,rebresadmodum muiros ab-
fnmere,nihil audiri nttî ranas.Fuerunt Se qui régi Francia; litterasdcdere>in quis co-
íllium ad ahum locum transferendum aflèuerarunt , nonnulli pcolatum conuctuio-
nis diem nunciaucre. Accedentes autem noniuilliex cardinalib. Prafulem : Quid
agu'aiebant : fruíira hic nos retines, niu* aere hoc peftifero nos paras interficere.
Quin abis? veniíli ad prarílirutam dietmfatisfccifti termino:principes domi mancm,
го Sc te,nofque contemnunt. Intcllexerunt omnes curam tibi ¿infle tutanda: fidei.-fuffi-
eit honori tuo.Qms te arguat,lí folus vincerc Turcas nequeas írepetamus propriam
fcdcm:fiquifi»ni.qui bene confultum reí Chri(tiana:vclint,nonrecufabuntteíequi
quocunq; ieris Internas voces conítansatq; immobilijpetíLbacPrcful.ncc rumo
res poncbat ante ialutem.Dco placerc,non multitudini ítudens. Fuerunt & inter
cardinales pleriq; inchoris eonlílii.qui perfeuerantiamíuadebanc , ve BeíTarion Ni-
camus,& Ioannc < íanch Sixti.Graxus alccr,Hiípan us aitcr:quidam , etfi aliud mente
gerebantjPontifici tarnen blandicbantur,tanquamnoninuitimanerenc,quiabeun-
dum dixcrant.cum non ¡mpctraflent,per vicinacaftelladilapfi,vrbanuma:ftum eui-
dumdixerantcumnonimpetraflent,pervicinacaí
taucrunt. Aquilí gieníís lüb ípecie lauandi apuc
laçai
Venctias ргогесЪ eírrquibus in locis aduerfus cart
litus,ne Pa tau i nam con icq ucret ur eceleínam:
quebatur,quarcunq: illic agercntur.extenuans.
ТЛ L :agunrur,leg I
cur,legati -T-l T-x f
ThomaeDefpoti Могеггл —i adeunt. Hace o- Dt ******
:loponnefus > bbita:formamChc- 2j£j£
jei,atq; lonii
ronefi habet: Aegei,atq; Joni pelagi fluéhbus iüiditur.Hic nobilis Corinthus fuit,& ^сф».
Delis Iudorum memoria hi lîgnis:&vemsLaccdafmon Agamemnonis, & Menelai
fèdes,qui rapinam Helena: vindicantes Ilion deleucre,& vetuítiores Argi & Nefto- и рг*/м„~
тел pilus-Hxolim praHara:vrbesfuere,nunc fine nomine iacenr, praeter Corinthú, "t*y»mif'
cuiusadlfthmumnonnuUxvifuntui rebquia:,&:CorítelIum Argos. Oceupataperrr¿^jS£
~ ~ iop<ili,vtantediximi,c - ^ г r" -,г T' ' '
... jar *»i ii*4 TI,,.».
pcnderunttríbutui , , *-iiu»iui uní ч
tionibus freti. Ex n orto inter eos diiTidio.DcmetnusTurcaruin partes fecutuscír,
filiam fuani Mahumeti deípondit:Thomas auxilie Albanorum , qui Pcloponneíum
fréquentes incolunt,&: fratrem magna regni parte multauit,& Turcasqui armain íe
vcrtetant,pr2Eliofridir,captiuoíq; multoscepir:ex quibus íexdecira per legatos quos
diximusjPontificidono mifit auxiliumfccundisrcb.efflagitan$:nec magno exerci-
tu opus elle dicebat : ¡ralorum p^ruam manum íiifficere ad eiieiendos Peninfula
Turcas.Re in fenatu difcuíla.placuit tret entos illue pedites mittere ; Blanca Medio-
y c lanenfium centum luoa:rcconduxir.Piu¿ rcliqu )S,quamuis non probarcrceptisin-
gentibus tarn debile fundamentum apponi . Beflbrioni noluit denegare, cui ca res
cordi erat.Cuncl;i Mantuamad PonufL is pedes fe contulere,egregic armara, ic re
hurta ¡uucntus.Iannonus Crémone nlïs his praítbei^quos Blanca delegit , pedeftriü
copíarum non ignotus dudonaliis DochaSeneníis^ropter ciuiles diícordias patria
F
№ COMMENT. PII PAPAE II.
extorris,quiTurceptä;benedidiohcper PadumRaucnnam petierc. Dein terrapro*
fecbapudAnconamingreffimare,relici vento in Peloponnefumnauiganere : vbi
comicer à Graxis excepti,Patracenfem vrbem primo congreílu expugnauere. Ve
rum dum aliaquardam fummacontentione oppugnant oppida, feu virtutis armula-
tione,feu prxdaccnpidicaceinterfcdriridenteSjincepta rcliqucrezdifpcrfiq; milires
in diuerfacum dedccoreabierunt:infauftum rebus gerendis omen.
в^тавогй] s Inter hare graui/îîmaKje manos exagítarcp incipes difcordia cœpir : Ludo-
Jijfi'du,& uicus Baioariœ dux aurOj&amicitiis porens Verdeam imperiale oppidum armis in-
«. '..":„. uaferat,atq; in deditionem acceperat.Id-xgretulit Fedcricusimpcrator,ii ftirq; mar-
taxUtatio- chioncm AlbeitumBrandeburgcn<emarmacapere,&: inlolenriam Ludouicicom- I С
pefcere,quem declarauerathoftem.Paruitnon inurrus Albeitus , qui alioquin pro-
г i ' — ' ■ ' ■"^liz-rt^rai-infenfus
juico erat и : vocati vtrinq; atiiici íünr.
prer iud'cium Noremburgeníe ]
cnfis.&Her-
Alberto Saxonia; <í uceSjComftes т *iwn»w»^*'.*w, —
bipoleníisecclefiarum prarfules,&ciuúatum,quas vocant imperiales, pars maior
armaconiunxeranr : Liidouicum fequebarur Fedcricus comes p.¡latinus,&: non
pauci fux familise principes. Lvm vcxilhimpeti' Albertus dux belli dciïgnatus ac-
ceperat:iamvnd;quearma&Uuxitiaconcurrerant:necdubiumvidcbamr,quin fu-
perior Germania o v.nisrueret in rerrum.Incenditimatrox,&: nnlli parfurum exci-
tabatur:hincFedericoimperatore,illincBaioaria:ducibus bellum cientibus. Qua:
res magno mœrorePontificem affecitreum & rem fidéi hoc modo perituram,&:no- 1 9
bilem Germaniam exuílum iri anur -''■""■ww O erelx Germanorum ad eum vn-
eile neminem qui tan-
ue defer
tlique ..i-,atioiîis principes biranamdiuiíos, alios Cariaren?»
tumi i ignem lexpertieíTent , minus idóneos pacis m micros elle,
aJiosB jioariosfe uüqui
nuniorecreacus eft, quod apud Conlrantiam Nar-
Anxius imer h are Praeiul f<
o^& Auftria: duces, Albertum,&:Sigimiundum ira
tiini legatifuaop
. "~ 'tutaducibtbRnpifuüla, in quinquagelimum annum
CompofitX'ri'sfíjernnr.vt rt
diübp.ix olim fcruaretur,cuius adhuc tresanni reftarent : medio tempore cum Pió
Pontih'cimaxifflo,&: Carolo Fr^ncííercgi placeret,dies inter partes conft.tuerecur,
ad quem cum legaii,aut in Conftantia , aut in altero vicino loco conuenirent , de / o
controueríiis fuis regis,&Pap¿e arbitrio iudiciumreeepturar. Qua re cognitaiuilit
Pomifex Nardinum pr¿ pereNorembcrgam petere,quodcoin loco Germanorum
principe«; conuenturieurent,coIlegafq;illidedic,Spirenremepifcopum,& Hcnricu
é
i. Scmfeben f aulicum mumrqui íummo conatu Germanorum ánimos ad concordia
trahercnt,bdloq;,priafquam in tiumcapcret,rjnemimponerent. Conuencranciá
NorembcrgavLudouicus,& Albertus ocllifuturi duces amicorum ftipati gregibus,
Sig ímundus& Albertus Auftria* principes, Se turn his Joannes epifcopusEitetcn-
fis,ac Magi iter Alamania: ordinis Putrenorum,qui tanquam pacis arbitri , illos ac
cedieran!. Verum iegatis Papa: plus fîdei acq; aucForitatis iner.it , minus fufpicioms.
Concordia pluribusdicbusquxiua eft dirficilis,&:propedefperata res fuit , animis 4a
partium iraluccenfis,& ad bellum paratis Albertus quattuor & viginti millia mili-
tum expedita in armis coegcracplenufq; victorias fpemaiora belli quam pacis emo
lumenta ilbi perfuadebat. Ludouicus,etii non tarn pugna: accinctus erat , municio-
nib.tamen locortnn ferre hoftis impetum,& auri diues propediem maiores fe copias
habiturumnondubitibat:ci;mobftinatius vtraq; pars detrccbrctpacem,acceden-
onuentum Apoftolici legati locuti funt.
or*ti» Ug*- Sxpc & mulrum,illuftres principescohortati fumus,vtdepofitis odiis in pace
%uluGel Coeat,s- Vobis pluscordi bellum eft : vaírareagrOs,villasincendere,vrbcsdtlcrc^
mtnosdep*. Chrifti mum fanguinem funderc paratismon iura propinquitatis,nec patria: caritas,
"'Ш?н?& non rc^g'on's z^us vos rctrahit:noncardewinnoccntium,non virgin urn raptus,non y »
p»iaiinipir- ad>>kcnamatronarum,oon cccleliarum incendia, non alia propeintinitamala, qua:
bcilapariunt.horrere videmini,furoré atq; iraplcninon cernitis Chriftiana: reip.
чиаия. vulnera,qua: veftrainferuntodia.PiusPoncifexmaximus melius intuetur,quuiobi-
is Germania: m iíenus,ferre non^tefttotvirosjlluftres3tctfortiapc¿rora,tantum
Chri-

>
.•' LI Bï RTERTIVJ 63

Chriíliani robur exercitus in fefe fcrrum ftringere.Intelligit fapiens Praríul Germa-


tattmsTurcanirafclicitatemefleitantumque vires iJlorum crelcere>
f diminuárunatqucillorum ferocitati vellro diflldio portas in Chri-
ftianos aperin, Doler vicemveftram, doletcommunemcladem.dolet hoc pació
Cluilb'anamfidemconculcatam iri. Facitquodfui officii eíbChriftianos in con
cord iam reuocar,ne fmclum Euangelium detrimentum fuftineat :fuumq; eft proui»
dere,vefter eftcommunis parer,& iudex,& cathol ici caput Ecclefiae.-cui qui refiftit»
Deiordinationirefiftitj&mancipiurri fediabolifacir. Cupidus Chriftiana» quietis
iubec vos Pius arma deponere,qui veftrain vifeeraftringereparatis.,& fraterna pa
ro cccompoíua, idueríus hdei boíles de bello cogitat c:niíi hic agitis, extra EccJefiam
vos faciet,&: in omni ditione veftra facris interdicct.-entisgehcnnarfílii, Deo, & lio -
mintb.infefti,6iomnisve/trapoftcritasinfamianotab.Eur.Diximusqua*redes Apo-
ftoiicaiuffit:deinceps innoxü fumns à veftro íanguine.Hiscommoti principes^au*
lópoftconcordiam niere,cuius hxcformula Fuit. Faceflantinimicitii: pax ex inte
gro rcdeat: Verdea Imperaron reftituatur.-iudicium Norimbergcnfe Alberto liberü
efto.Ludouicus arbitrio ImperatorisplcclitorrautPiiprccibusabíbluitor.Federicus
Palatinusvidu*quamnaterreliquit,auriquindecim millia nummum , quampri-
mumdiíloluico:&dcin cpsquoad vitamduxcrit,triamilliaquotanniscapito. Ec- t •
clefíaiMagununae cliirographum nouem millium aureorum , vi exrortum reddito. ■ám
ic Fcudum Berchzabreníis oppidiadnaturamfuam reducirá Stcphardum comitera, ■ «
fub publica Imperatoris fide capcumjibertatidimttito. Reliqua quae compendia
> 4
reftant.in fefto fan^be Crucis Norembcrgam iteium conuenientesarbirri, decid ú-
to.Hiscompofitis,cxercirus hinc,atqj indcd.miífi fun r,& data: dextera:. Noninter-
fuitconuentisFeJericusPalatinus,necoraroreseiusaflènfumpra:buerc: verü Lu-
dnuicusBaíoarii,8¿ Albertus Auíhia: duces, itemq; Ioannes epifcopusEftetenííí
fa&urum illum^uiiuíluseírctjinfereceperitnt.Federicusautem^birescompoíi-
tasacccpit.lit'.erasin huncmoduniadLudouicum dédit. Federicus palatinus, Lu- •
douico duci íalutem.Dexteram inimicodedifti.eamq;pacemamplexuses,qua: rey
&noftramfamilùmmhoneftet:tinuuftiferrum, & exertos expecraregladioshor-
joruiíri.&:amatorviderivis.Etqua: mulier demeeps amare te potcrit:(kcuíi noftn de-
decuSj&Baioaria; domusautrefeinde conuentaaut me hoftem habeto,longefero-
ciorem Alberto.Qui meo nomme promififti,fcito me neq; precibus rieq; vi faélu-
rum.Vale.HiStecepiisillacrymatuseltLudouÍLUs:&:pa:nitentiadu¿luscauíásqua:-
rere cccpir,quibus pacbm dúToluere h^dern pofler.FedericusipícmiíIoád Pontífice
Bernardo Hembcrfteinenficomite,multis fe rationibusexcuíatum reddidit, quod
apud Mantuanum conue mum, vr anre pollicitus fuerat,pro fuo defid>. rio non acce-
deret. Exincaufasadiecit,curpacemNorcmbergarcompofitamfibioncrofam , &
nvnimcample&endam purarct,mdiciumeiuslitis,aucinlmperatorera, aut in Pa-
pam referens.
4.0 Inrerca legati ex Cypro,Rbodo,Lesbo,ac nonnulJi ex Afia pra?fto adfunt. Tu
i Albani,Epiroti,Bo(nenfes,& omnis ora Illyrici miffis oratoribus auxilium ре-^^мв'л
tere & iam fréquentes ¡ora vrbe apparere ex Oriente homines, q ui aduerfus Turcas рфк»в?Г-
opem efflagitarentdiinc ortú verbum Oricntales,quos Leuantes vocant céleres, ac^f^,"*
folerteseiTe:Occidentales,quiPon"ntesnom!natuur,ä(:p!gros,&incrtcs:quod рег^йяЛт»**.
inde eft ac fi dicas moi ofi,& difficiles funt,qui opem fcrant:dil gentes,qui petant:ab
occiduisnamq;partibus,auxihaexpcc>abantur,atq;inde pauciaduentabant.AbO-'
riente nulla legado non queruL venit. Rag' «fei tantum pro fuis facultatibüs auxilia
in Turcas promif re.Rex Bofnae,quamquam Turcis clam reconciliatus eilet, lega- '
ros tarnen ad Pontificem milit aduerius illos opem flagitans.Regnum Bofn« jn,mo-
¿o tibus fitum Rafcian!s,Hung^riiq;co iiungitur.lneomiiltifunt Manichaîi , qui etfi.
Chriftiani videri volunt,longe ramen abfunt à Chrifti lege, blafphemi homines , 6¿ '
erroribus pleniraduerfus quo J'anctus A rebus Auguftinuslibrum fcripfit.Raguiei,
&Triguricniesadlittus Adnatici maris iacentesvicinifuntBofnenfibus,quos Uly—
ricamfuiflcgcntemnoncftambiguum. HosCro tini, qui&Dalmata; funtO-
ricntales,&: Boreales habent.Sicut Romani quondam fuos principes, vel Casfares,
F 1
*4 COMMENT. PII PAPAE II.
vel Auguftosvocauere, Aegyptii, vel Pharaones, vdProlema?os:ita&Bomenics
fiios reges appeliauerunt Stcphanos:quorum qui legatos Mantuam mifit, vafer ho
mo fuit,& incoflftantis animi.Is paulo ante adMatthiamHungariie regem profectus
interuenm Ioannis fan&i Angelí cardfnalis Apoílolici legati,fœdus cum со inierat:
multa in Turcas pollicitus» plura mentitu&Rafciani per id tempus Turearum impe-
tum xgreferebantiobquam rempaflliseft Hungariasrex, vt Sendoiouíam oppidu
apprimenranimm,&ad ripam Danübiifitum,Sccphani filius defendendum acci-
perct.quipaucispoftmenfibusquamintromiíTuséft, accerfitis Turcis magno auri
pondere oppidüm vendidit.Quae res non minus Hungarerum ánimos frcgit,quam
perdiraolim Conílantinopolis. Eft enim Scnderouia porta quxdamex Rafciain r
Valachiam,ad bellurr.Hungaris inferendum opportuna:quo in loco multa: funt ña
ues ad fluuium tranfeundum,& in alteram ripam deíceníus faciJis. Verum prius le-
gati Bofnenfes ex Mantua receflèrunt,quam pi oditio innotefeeret , quae ad legatos
Húngaros primum delata eft.Iifucruntcpifcopi duo Cenadienfis,& Segnieníis: &
cum his Stephanus Croatia; cornos ab origine Romanus,Frangepania gente , quae
fanftiflîmumolimPontirjcem Gregorium produxit prxfulum decus, ac norma: &
Taruifinus quidam do£tor,cui poílca P us apud Dalmatas epifcopatum commifit.
z« Ut» i* Cumiamlegati rcgum,principumqj conuenireccepiiTent, magna de fcdibus
mutntion* orta contencio eft.-nec reges regibus,nec duces ducibus cederé, locum fibi quifq; in
con&flu primum arrogare verbis,nutibuíqj contendere.-quod ne reb.gerendis offi- 2
ra ceret,Pontifex legem edidit,ne vel poftpofitidetrimcntum,vel prxlau lucrum ho-
ti°!'frJuîu nor's inrifve aliquod ferrent.nec tarnen hoc pafto pacari omnes potuere,ficut poll-
♦w. eadicemus.Necordo epifcoporum confuetudmem Romana? curix animo ferebat
xquo,qux notarios Apoltolicosanteponebar. Contra plurimi morem curia; facram
efle legem,& nullo mutandam paito cenícbant,ícandalum ingens fut urum,& orbe
quodammodo ruiturum affirmantes, fi quid aduerfus notarios lîatueretur. At Pius
. ah i cudinë epiícopalis eminentix animo voluens,qua nihil eil in Ecclclîa fublimius,
& quod ipfc Romanus PrxfulIefuChriftt vicarius, epiícopi nomine conreumtur,
notarios corruptela quadam,non confuetudine pralatos epifeopis iudicauit : idque
deinceps prohibuit,edita legc,quam totus ferme orbiscoIlaudauit.Norarii etfi am - j
hiendo contra nitercncur,& multa in Prxíulem probra iacbrent , legem lamen vel
inuititeceperunt. 4jff
DeMagnn- Migrauerat exhac luccTheodoricusarchiepifcopus Maguntinm, non multis
^^ethlr'ip- ante diebuSjindoâus homorverum hac laude memorandus,quod ín fchifmate Ba-
mtm*c»tit- filienfis concilii Apoílolica? fedis partes fecutus eft.Máguntia prxcJara vrbs eft , ßni-
ÄWML ftram magni Rheni ripam obiidens è regione intrantis in eum Mogani amnis , a quo
' nomen accepit :olim Gallicafuir,nuncGermanica eft.-in ea diuitem ecelefiam vete-
res fundauere,cuius a: chiepifeopus inter oledores imperii primum obtinet locum.
SuíFraganeoshabuittrcfdecim,qui ab Italia vfq; in Saxon'áparochias protenderent:
na & curia inalpibus Lepan tüs,&: Hildcíemenfis ciuitas apud Saxoncs, Metropoliti-
со iurc,MagUntinxíubeftccclcíia:,cuius temporale impcrium,inítar ampliílimi »e-
gni longe lateq; patet.Atq> ideirco vacant ê muí ti ad eamafpirauere potetes viri;quo-
rum ardentiílimus fuit Dyetherus Hifemburgenfis nobili loco natus, quáuis nö tam
genere,quam perfidia,& ambitior e infignis.Hic cü fedente Calido TreueréTem ec
cleíiam,pro qua magnü auri pôdus ofFercns emerc non potuiflet,ad Maguntina de*
mde cóuertic animü,cuius erat canonicus : & cú certo feiret in capitulo per íuríragia
raaioris partis elecb'oné in fe cadere no pofle¡quia diffic i Ji me corrúpitur m u 1 1 i tudo,
in paucos cópromiflum fieri íludui tifeptë viri nominad" funr.hifq; data poteíhs Póti-
ficis cligendi.qiTOiú tres iampridem corrupti Dyetherum elegerunt; tres Adolphura
jNíaflaumgenere,acprobitateillullrem,cuiusmaioresadimperjum afcedifsent ; fc-
ptimum alium quendamnominauit: íedtandemtribusmillibusaureisinharratus, ^
ad Dyetherum acceflit, qui mox electuseíldeclaratus,& ad poíTeilioncm bonorum
ecelefix maloexemploreceptus. Is legatos Mamuam mifit, fuperbe& arroganter
nimisconfirmationempetens. Pius qui rem geílam ignoraret, «montura , in-
qmc, hoc in loco de rebus Chriílianx religionis agimus ; accciüuimusThcodori-
». i cum
"LEBER. TE KT l'y S.
cumdumviucretarchiepifc >pum qui magna: Poncifex Есс1еПагсопППо,& auxilio
cfíet catholica: fidei.quä Turcarü impictas,ac feritas delerc conatuniJlo fatis funcîo
vcniat eleGtus aequum eft,quc с veftigioconfirmabimus. Lcgati febricitarc Dyethc-
rumdixere,& inopialaborare.longaefle itinera,^ infecura.Pootifex conualcfcen-
tiamexpedari pou^refponditrpaupcrtatcm&viarum incommoda confutauit.Re-
miflï & iterum miilî oracores funt.vicit piccatem impietas,& manfuetudinem perui-
cacia:periuaderiaduentusadconuentumtantum, de cam Tanda re indi&um Dye-
thero non potuir. Pontifex facta relatione pcrcardinalem iâncb Marci abfcntem
conflrmauic ea lege adiedla , vt intra annum fan&am ledern apoftolicam accederé
to tenerctur:&abeaviuendinormamrccipere,idq; iureiurandoaífírmarct,quod per
legatos poteftatcm habencespromiíTum&iuratumcft, fed vt poftea fuo loco dice-
mus,eonfîâafidcs,necpromiirofacitiàtis,ncciuriiuuandi religioni.
Federicusirnperatoradconuencumimereacrb oratores legauit, Antonium
Tergeftiepifcopumjoannemlnderbachium Tridenti prarpofítum , &¿Hcnricum^di¿)u^ lotis ni
Senfleben decantim Vratislauienfem ; qui licet viri pra:ihbilcs eflent , Pencmci ас- &Pi>ad «л
ccpti,& mandatum plenum atculiíTenc,non tamen earn pra: fe audoritatem fercbar, тлпЛа(л'
quam tanriconuemusdignitasacmaieftasexpoícere videb irur:ideoq;iufl¡cPra*fuI
Henricum cum hifee mandatis ad imperatorem reuerci. Cccptus Mantuar conuen-
tus,de tutela religionisfollicitus eft aduerfuspotcntiííimoshoítes,quos perderé pofl:
l0 Húngaros tua in primis intereft. Pius Ponrifex maxi mus reli&oEcclefia: Romana?
regnoeofecontulit:nccpericula,necfumptushorruit, dum reipublica: benecon-
fulerc poflèt. Spcrauittefimulconuenturum,cumnon plus irineris, quam íibifa-
ciundú ruicTuneqiVcniftimeq; legatos tanta re,ccve dignos mifiíh.Qui híecanim-
aduertunt,aut te íiimptibus parcere per auariciam putant . aut ortbodoxae fldei defen*
fionemtontemnere,neq; te dignum cxiftimant,qui Chriíbianis imperes. Nam quo
paito protccbr>&aduocatus Ecclcfia: dici potes,qui non modo Eccleííam deferís,
fed ipfam quoq¡ religionem Chriftianam & fidem negligisíPio forraíTeinuides, qui
tibi honorem pra?ripucrit,nec vis obeam caufam cum eo conuenireierras . non tarn
honoremfuumPius,quamtuumqU3erit,quiteanimafuacharioremhaber. Deglo- . .
je riatuacog!tat,atq; vceamconferueshortatur,vtfecumde commtini ialute a&urus
conuenias.Si non potes :at faltcm legatos illuftriloco natos > & audoritatc prarditos
mictasmeque hac tua diífimulatione,fiue auaritia vocanda eft,Ecclefiam Dei perire
finas.
Profc&o cum Ыч mandatis Hcnrico,PhiIippus Burgundiafduxqui fe ventu- PhiVippU*:
rum adeonuentü fcripfcrat,& vnus omnium ardcntiflïmus iudicabatur , qui Turca- xU Burse'li*
rum genus perderé euperent,mutato confilio domi rcmanere ftatuit.-non ta fuo in- Цфмт^и.
genio quáfuorumfuafu,quiresinGallianouasfiiboriri verebantur. Succeniebat«*"^*
rex Francia: Philippo.qui Ludouicú Dclphinu Viennenfem primogenitú fuum ad^.
fefugientemdomirecepiflct,neq; curaíTetpatri reconciliare. Contra Philippus in-
40 digne ag-re regem aicb4t,qui nonnullain ducatu Lucembergenfi ideft in imperii
d tioneoppid ioccupafletaduerfus antiquum fcedus,quod Fráciar reges cú Roma
nis imperatorib.ap .d TuIlumpercuíTcrc,in quo caurú firjmperator in regno Fran-
cia:,rexin imperio nedominatumfibivendicet, eciáíí volentesaliqui fefededanr:
iniufte rege agcre,qui fcedus violet & oppjgnoratum fibi Lucemburgeníem ducatü
moleíbre audcat.Sic inter fe rex duxq; mandata miferant,ncqj alter alteri cedebat,
Augebantur indies querela*:& fimultates in aperraeuaferantodia.Quibus ex rebus
inconfulteagereducem fuum Burgundiexiftimabant,fi domoabftederet:&aliiin-
fidiasin !tineretirhendasaiebant,ali)fcninoneflelaborcmfubeundum, alu" Italb
cum Cíelum &a;ftiuum ardorem timcndum,aHi alias viarum incommoditatcs obii-
, 0 ciebant. Vichis Philippus cum rcmanere in patria decreuiflet,Ioanncm ducem Cli-
uenfemfororisfuaefiliummittendumcenfuit,&:IoannemCroium , qui multorum
prarüorum viftor tota G 11 a clarifllmus habebatur. Tum plures equitcs,& alios di-
uini & humani iuris interpretes fama; celcbris:quibus adiuncluscft Ioannes epifeo-
pus Atrebasapud Pontifkemrefcrendariü agens,littcrarü ferme omnium do&rina
praeditos. Iter Cliuenfi excuria Philippi recedenti, per Flandriam^icardiam,*: • «=»
F }
to 'COMMENT. PIÏ PAPAE IT.
ParrfioSj&reliquam Galliam,ac Sabaudiamfuir. Viderüt Ргапе1ф1сп^Ыат1едап*
oncm, qualern anteanunquam : adeanteíq; rcgcm maiorademagms refere bant.
Laudare Burgundum,qui rem fidei curat haberet,auguere Francum, qui ncgligcrct
Pontificem magnis de rebus concilium indixiíTe,eoque Roma rcliéta fenem venif-
fe:ncc efle regia: dignitatis tamo in conucmu dec fle. Qui bus clamoribus excitaros
Carolus,& ipfe magnam & claram legationem decreuit. Cliuenfis , & qui eu m fi>
quebantur per Sabaudiam , & moncem Jouis, qui hodie fanéri Bernardi melius ap*-
peliatur,Auguftam prxtoriam petiit,& per Hyporegiam, VerceJlas,& NouariáMei-
■diolanum venit Infubrium caput. Quo in loco nonnullis immoratus diebus,aFran-
cifco duce fummis honorib. cumulatus eft:deinde per Laudam , &c Cremonam iter i •
ad conuentum habuit. Quantum eft in fenatu intranti quh honorimpendendus ef-
fet.Pontifex duos cardinales è collegio mittendos ccnfuit.illi шаг dignitatis amantes
• ind'gnum cíTe aiebant,acq; infolitum minori dignitati maiorem occurrerc. Cardi
nales pares regibus haben:vilefccre fi duci obuiam mitterentur. Pontifcx de digni-
tatecardinaIiumn¡hiladuerfari,qua:pontin'cali próxima efletmih il tarnen ei depe-
rire,fi duceni venkntem paulo extra vrbem exciperent. VidilTe fe Ca:iarem,quinon
effet cardinalibus mlnor,ia;peducibus,acmarch!onib.adrevenientibusoccurriire:
Cliuenfem ex vltimis Galliarum fínibus, atq; ab Oceani littore iuífionc a poftolica
Mantuampetcrcmon paremeflecaufameorum qui priuata, & eorumqui publica
curant negotia,RomanumPontificenri adeuntitribuendutn plus aliquid honoris his 1ф
qui dicto patentes fidemcatholicamdefenfuriacccdunt : fugiendam arrogantiam
cuncti^odisfamrhiKnilitatbquamnemo nonlaudatinferuiendum.Vicit Pontificis
fententiaduobus cardinalibus ele&is,qaiduci occurrerenr,Latino Vrfino, & Pro-
fperoColumnenfi:quodreliquum fuit curia: ad honorandum legationem his adiú-
¿fcum.Exccptuscftfummo honore Cliuenfis dux,cun&is admirantibus&hominü
rnaieft jtem,&: ornatum extern um, procerи m, ас dodorVim.
Qrmthtur- Sequenti die confiftorium publicum habitum eft: vbi epifcopus Atrebas , fc~
ó?n7rtfi' deflteinmaieftatePio,orationemhabuit,inqua&Pra*m^^ propofitum de tuenda
jnm. relfgione,<&dcfideriumPhilippi,&legationisdignitatem,&: genus foi principis,&
^etuftanouaq; Burgundorumgefta magnifiée collaudauit:& cur Philippus jpfe ad } о
conuentum non aducntaíTet,expoüi t : poftremo fa&urum ilium cun¿b profeíTus
eít.q ua: pro tutela Chrift¡aninoin;nis ex pedan ab eopolïent. A uditus eft cupide Sc
attente omni condone Philippi animú laudante.Pontifex è fublimi throno refpon-
denSjClariffimumPhilippi genus ignorare ncminem,inquit, in quo Burgundionú, .
Francorumq; ianguiselucefceret,& vtramq; gentem extendiflefaebs famam : qua-
uis non cger t Philippus amicorum imaginibus,qui virtute propria fuam illuftraret
aitatemiaudiile fe illum iam fepecum eo mifeente fermones apud Baioarios in Ra-
tisbona intellexifle ex eo tempore quo animo eíTet in Turcas,qua fide ferueret,quo
2elo teneretur tuenda: atq; ampliandac religionismon ene mutatam mentem .-quan
tum legatioeius affírmaret ftare propofitum , votumque principis vtinam venuTet 4»
quéadmodumfpemdederat:cognouiífetprofc¿to quanti fieret apud Apoftolicam
iedem.Atretcntumdominouarum meturerú venia dignu m fore: &pra:ièrtim tot
viris cxccllentibus,qui fuam vicemagerentemiffis. Collaudauit& Cliueniem du-
cem, qui Jongiflîmo&laboriofiiîî.no itinereadeum conuentum fecontulifletjin
quo de lèruaiïda religione agendú eífcr,quá Turca: paííim dilaniarent:feciiTe cnirn,
quod fuum erat:atq; vt principem Chriftiano , qua: íunt digna principe procuraíTe.
Quod fi reliqui pari ftudio tenerentur.neq; Chriftianis iníultarent Turca:, neq; íe-
pulchrum Domini Saraceni cuftodirem:fa¿rurú fortafíe Dominum miíericordiam
cum populo íúo:&cxemplo Philippi ducis,atq;Cliuenfis,Chriftianos alios с "то-
turum:mendjcciq; redditurum quiMantuanum contemnentes concilium, cunéra ^ *
qua: fièrent in со deriforiis verbis extenuarent :reliqûa in alios dies referuanda cíTe:
arqi hisdiótisconciofolutaeft.Caudinaiis Eduenfis ducem Cliueniem ad hofpiciw
viq; fuum,honoris caufalêcutus.
óáírf*" Huicduci multaodia,6¿ plurafuerunt praîliaaduerius Theodoricum antifti-
dxcucuL ten? Colonienícm,cauía belli Suiatum magni nominis oppidü,quod ab Eccl. Co Jo-
. -i ftienfi
LIBER TEUTIVS; e?
nicnfi defîciens dux rntandum recepicSufatum in Veftfalia firum eft,Iara & no igno- ceitmitnfl
bili terrain qua latrones facili9 quam ftultos inuenias. Iacet Veftfalia inter Rhenum,^^^
& Vifurgim amnéream interíecat Amafia fluuius,qui ex monribus oritur,quos Ano xuiuñfitm
bos Claudius Ptolemxus appellat,& Veftfahäab Haflladifiungunr.Ex hac olim pro-*4*^-
uinciaLongobardosexiftecopcrtumhabemus:qui peragrata Germania in Panno-
niam migrauere:& deniq, vocatu Narfetis Iuftiniani Cœiàris eunuchi ítaliam ínua-
ière,àquibus in banc vfq; diem Longobardia nomen babct, qua? olim Gallia Cifal -
pina di¿ra eft. Traie&cnfium agri,& ftagnantes terra: Veftfaliam ad Septentrionis o-
ram concludunt.Habet Veftfalia nomcn ducatus,qui ad ecclefiam Colonienfera it*
ro refeudi pertinet, vbi nunc Sufatum eft. Pauper quondam villa fuir, quam annosfu-
prafexcentos Colonienfis emirepifcopus.-& cum d;u poftea confluente populo mi-
rum in modumcoaluiiret,fucceflorescinxeremœnibus, &ad ius oppidi rcduxere.
QupdcumaliquotiesrebellaiTcr,armiseui£tumeft,&adobedietiamreda£tum. Ve
rum fubTheodorico pratfulegrairior rebellio facta: propter quam no paruo téporein
curia Federici Caefaris litigatum eft:fed cum damnati Sufatenfes iudicia éludèrent,
Theodoricus ad armarecurrit: vocatiíq; in auxiliumBohemis & maximis copiis có-
gregatis,Sufatenfem agrum ferro &ignevaftauit,ipfamq; vrbédurilîîma cinxitobfí»
dioneálli ad Cliuenfem ducem defecere,cuius paulo ante feeimus mentionem.Cli-
uenfe oppidum inBelgiaíítum eft, populo plenum &nobile.Sigifmundus imperator
10 Ducalem in eo dignitatem erexit,cum eilet anteaComitat9: agru m habet nö admo»
dumlatum,verumdiues&frugum ferax.Infula Rheniduciparet,quam Bataui quo-
dä incoluerant. Viri bellicofi atq; adeo robufti,vt armad Rhenum tranarent. Ex his
Cliuenfis militem legit-'obfefllfq; Sufatenfib.auxilio mifit. Coloniëfis, etil omni tor-
mentorum genere aggreflus eft oppidum, atq; admotisfcalismuri parte afcëdit, ex
pugnare ramen nó potuitjoppidanis eu prxildio ducis fummavi reiîftentib'.Diu du-
âa obfidio eftj&rnulti mortales pcriere.Cliuenfis vt à Sufato cladé auerteret, in Co
lonienfis ecclefiae fubditos duxit,Theodoricus ab obfidione recedens in Cliuenièm
agrum fe c©nuertit,atq; alter alterius incendit agros. Sufatenfe oppidum eft no pro-
cul à Cliuis.cuius pars altera ad ecclefia Colonienfem fpec~tat,ad ducem altera:in eo
3 о nobile fanum habeturHelençCôftantini matris opus, cui9 prçpofitura Pius obtinuit
cúcatdinaliseíTet:ad P5t ficatumaflumptus.nepotireliquit. Hoc oppidum Cliuëfis
iure belli ad fe totum traxit: Co lonienfis pleraq» alia,qua; Cliuenfis erant, armis eui-
ôa in deditionc accepit:exarfitq; bellum atrox.quod magno partium detrimento ta-
diu ductú e(|,donecNicolaus Pótifexmaximus, miífis legatis arma deponi iuífit. Ni-
colaus S.Petrij&IoannesS. Angelí cardinales pacem in hunc modum cópofuere. Ar
ma vterq; ponitoxaptiuos dimittito:occupataferuato,doneccaufacognita,Nicola*
cum confilio PhilippiBurgundia; ducis litem dirimat. Agitata eft cauíá longo tem-
pore:teftes in partib.auditi.dióta eorum adeuriam milla : confilium Philippi habitú:
nunquam tarnen viuenteNicolaofentcntiaferri potuit:totfiierunrinterceflores,qui
40 iuftitia: curfum impedircnt.neq; fub Califto tertio iudicio locus fuit. Apud Pium
cumlcgatiColonienfesadminiftrarifibi iuftitia petiuiflcnt.nÖ cenfuitPôtifexrelin>-
quenda efle nobilis ecclefiae iura:fed admonendos Sufatenfes,ac Santenfes,vt ad do
minum fu urn aliquando redirent. lili feriptis apoftolicis,&:quç commin.baruur pla
ne cognitis,Cliuenfemadcunt:parumq; fibifuiífedicuntmateriali gladio vieille, fi
fpiritualimucroneferiantur: vereri fe apoftolicum anathema : пес facris carere
pofle,quibusinterdi&uruseflet Pontifex,nifiadpriorem dominum redirent» Com-
motushisCliuenfis cum Mátuam petiuiflet, nihil de república tra&arevoluit, ptius
quamrei fuae confulerct: iniuriatum fibi Pontificem aflerens, qui&fiapoftolicis
lieteris pollicitus fuifletaduerfus íe prius quam vocaretur nihil a£curum,nihilommus
50 nonvocatoeo.Sufateníes acSanteníes redire ad Colonienfem ecclefiam fub cen-
furisgrauioribuseommonuiíTet.Pontifexferuatum efle promiflumait. Non enim
Cliuenfes,auteifubiccl:os monitorio comprehendi, fed Sufatenfes atq Santenfcs,
«juos ad Colonienfem ecelefiá pertincre exploratifllmum eflet ; ipíum pratterea rao-
nitorium vim vocationishabere.Cliuenfiscontra,hosfuos efle fubditos cótendere,
quiiufto bello in fuá iura vemíTent: inflare, vrgere, vtmoaitoriumtolleretur:mfi
F 4
a COMMENT. PII РАРЯ П.
hocimpctnret,abiuirumferetrodiccre:necdcrefideiquirqu.nm acturum. Sopcr-
ba ducis vcrba,<5<r aliena vidcri,qux prodirent ex ore nobilis principis. Aderant & le-
gatià Colonienii antilb'tçmifli,viripra:ftantes,qnorujn princeps fuit R- bertusno-
bilis cornes Firncmburgenfis,vir forma egregia, 6¿monbns prudentiaque ínigubi-
rfs,nondumquinquc& vrgintinarusannos.Qui pofteacum domum redire t,m.igr>o'
fuorum damno,& Thcoderici m liori meeltitia non longe à Bafilea dicm obiit. Hic
multa de iure Colonieniîs ecclcfi^in medium adduxit: Cliuenfcm peruerfe arque
jmque agcre,qui сыт eilet cccleíia: valallu$,& inter parochiam natus, aduerfus ma-
trem,&dominamfiiam arma iumpf]fièt,neq; imperio paruiílet, ñeque Deumveri-
tus fuirt*et:pcenaseüm incidiílc.quar aduerfus fe!loncs& dominorum fuorum prodi- 1 <►
rores ftatutae funtregregias fuas virtutes nuncapparcre,qui miíTus ad rcfpublicas,pri*
uatasagitat;faciendumergoquodpetiit:iudicium incumdc priuata cauía redden-
dum,id Colonien(ianiilliti gi aiiiiíimúeflé,arquitatis&iurtitia! cupido. Pótifex co-
cordiam,atqüeiuftitiamCliucnfipropofuit,vtrum vcllet. lile plane intelligens nec
vno,ncc altero modo fctuium eilê,Piumqueomniafa&urum qiix vcllet,anrequam
ferebus,ad qüasveneratinfeclis,dimitteiet:vtriimquenegauir. Erat ineoinltítu-
tares,vtveliufticix partes ad tempus negligere oporterct , vel conuentum abfque
fructu diiToluere.Siquidem retrocedente per indignationem Cliuenfi , Пес Vcncti,
necaliimultiadcóeiliumventuri erantreáóccafioncm, per quam domihoncRe re-
manercnt,cüpidearripientes.Anxius Prxful,atq; incertusquidageret, ctfigrauifli- fc*
meferebatiuspoftulantinegare,nontaméadeo periculofum cxiftimaüit judicium
|ufpendere,quamfidé catholicam indefenfam relinquete.ConfueueruntenimRo-
maní pracfuícs,vbiiuftitia fine publico fcandaíomin;itrari Поп poteft, tamdiü diflî-
mularc,dôncctempôrisopportûnitatem capiant.-nequeid legum conditores Vctant:
femperenimmaiori maloeftoccurrendum.Reüocauitigitur monitot iuhv, Cliuen«
fi vt morcm gereret,prornittchs Colonicnfibus iddenuo côccfiîinim , poftquaftdci
negotia íiiumcurfum accepiiTentiidq; Atrcbasepifcopu clam fuis Pio mafir>Quibui
peracbs ad publica tranfitum cïb ,
Mandjué InterrogatiCliuenfisatq; Collegx quid cohfilii, quidvc auxilii Philippus afFcr-
Bérfiîun- tet>^ miflos à fuo principe dixere, vt audirent Pon tificis mentcm:exin cogita a Phi- } $
fiama a. lippo referrcnt.Rurfils dicere iuffi,Philippi fepenumero inter amicos de propofito
m/m. Pontificis cogitaiTe affirmaueruht:quod quamuis fanctum cîTet.diffîcile tamen&pe-
neimpoflïbilcYidcretur.Gerendumenini in Turcas bellum máximas vires eXpo-
fcerejqui Victoria in mukös annospotiti>au<3:oritate famaq; i pía apud Chriíbanoí
terrori efient-Maioresquocics in oriétales duxere,eX Gallia,Germania,&Anglia co
pias quxfíuiiTe:hasprom'nciás,autdometocisag¡taridiíóordi^^^^ inter fe ar
ma vertiíre,aut cum finitimis de agri pofleffioneccrtaie.pacandas priusefle: bellum
deinde Turcis indicendutmmale in exteros ferrum ftringerc, qui domi cum fuis ci-
uibus contehderentrPhilippum vt concordibus principüm animis bellum decerna-
tur,ea faccurum.quae Pontifex iuflerit. Pius ad hxc non fe ignorare ait ad fuperandos *o
Turcàsmagnis viribus opus elle, atqueidcircocuocatosad concilium Cbriftiânos
reges,Vtcommünib.auXiliisexpeditiofiat. Valere Turcas &armis, & ingenio, ali -
quanto tame minus,quam fama ferret, qui cumvna Hungarorum gente per anno»
feprüaginra varia Victoria contenderint) clatitatem adeptos, Grxcorum ignauia,
quos inermes atqueeffeminatos vicerint. Quod fiGcrmanorum, Gallorum, Italo*
rum,aut Hiípahorum arma tentauerint,cum viris fibi pugnandum intellcdhiros: pu»
dereletamfcedamgcntemCbriftianiseflctimori, qui omnibus olim timorem in-
cuiTiiTent:falubre confilium Philippi,qui componendas eas ccíeret regiones, ex qui'
bus eflentlegëdimilites:fatcriq)diccretur,raras in orientem pro tutela religioniscx-
peditionesfine Frahcis ductasipropriumqjFrancorú videri bellarc pro fïderdaturum f a
fe operam,vt lites incer Francos, & Anglos componantur :ac Germanorumquieti
coiulturu mi Verum h ее lógum eXpofcere tempus : mittendos legatos , vocandos ad
communem locum diflîdentes eX longinquis regionibus; tract <<ndumt fuadendum,
artibusdiucrfis vrendum. Nam quo pacto diebuspaucis multorum annotii tolltrë-
tur odiaílnterea Húngaros proptinudum exbauíios bello periiuros: his Turcas i m#
* 1 mint re
LIBER TERTIVS. t9
RMnrnveqtdubiiim quin próxima adíate omni conatu in eosducant: iamRafcia-
no.s lent re cumeis,&: Bomenfium defeccione Sinde rouiam oceupatam : qua copiae
per D.Miubium facile traiiciantur.SicedatHungariaTurcis,&: in German am, & in
It.ilijmp;uereillisapertamianuam,virefq;peneid(iiiplicari:necambigêdum, quin
Hurga iarcliquisdeièrtiChriftianisautdeIeantur,aut focietatem cum hoíle iun-
gát: vi u mq; petnicioium.Ponenda ante oc ulos exempla veterum Hunnorum, Go -
thori;m,Longobardorum,aliorumq; Barbarorum innumer.)biles fere trruptiones
pcrPannoniä qua: nunc appellaturHungaria,facpenumero inltaliam ac Germania
faebsqu^deinde ad Gallus , atque Hifpanias penetrarunt : cauendum ne hae
Ю tempcilatc idem fiat:quandocertiífimum fit, Turcas ad occidentis imperium afpi*
rare,occ urrendum eile dum vinci poflunt : & antequam Húngaros fibi fubiiciant:
neqnctantifaciendes,vtiníuperabilesvide.intur: occidifleapud Albam trienio an
te irjforumexercitiun.Chritoanorumqtimpetum ferre non potuiffe: cum tarnen ar-
maci aduerfus inermes,& multi aduerfus páticos cruce fignatos pradharentur : virtu-
tcCbriítianamfemperTurcisfuifíeformidini:neq;vnquáíuccubuiíle,niíiaut frau
de decepcam,aut vincendo defatigatam nimia multitudine circumuentam, aut Do
mino Deo noftro in per noilris iniquitatibus indignato.Quod fi comparentur vires, »
non folum Chriftianitatem , qua; tot laiillîmis prouinciis continetur, (ed kalian»
folam,fi Concors fuerir,ad delcndos Turcas fufficere. Nihil tarn illis prodefle , quam
*o Chriftirinorum inter fe odia,qui fe inuicem laceífentes priuatas potius in urias, qua
publicas vlcifccrentur:& domeilir os fidei acrius quam holies perfcquerentur: neqj
iam hoeremporefpenndum vel Francos,vel Theutonicos,autalios colleéiis copi-
is expedirioncm in Tin cas ducerc,qualcm,aut Gotfi edus,aut Corradus, aut alu c5-
plures in boíles ßdei duxerc:quádo nemo rcguminueniatur,qui nö vicinum , & tc-
linqucre vacuamdomum timeat.Qua: quáuisitafe haberent, non tarnen de com»
muni falutedefperandum,nequefociis auxilia deneganda: patere viam, quapoffi*
Hungaris iubucniri,modo principes velint:conadum eíTe fummo Audio, vt diffidë-
tes inter fe reges, miflïs legationibus.in pacem coeanneoq; fa&o generalis expeditio
decernaiurr nterea,i um id longum effet, Hungaris auxilia mittenda ex milite, qui
jo arquali contributione fada deligcretur. Ncque enim aut Burgund©, auc Franco, ч
aut Anglo timendum, hoíle fuo,xque atque ipfo conference: ñeque vt ipil, &: alii
muliiexiílimarcntjduccntaauttercentaarmatorummillia ad id opcris neceflaria.
Náqui resTurcarum nofcercnt,non amplius quàm pugnatorum,aut quinqupginta,
autadfummumfexagintamilliacogendadicerent: maiorcs copias, ñeque regí, ne-
que ali facile poife,neque in acie explican Hunc numcrum Chriíliano populo non
eíTe magnum,citoq¡ celligêdum,ii quadibet prouincia vel paucos milites daret. Pol
tern & reges aurumconferre,quo milites ex Hungaria , Theutonia , Bohemia, ac
Polonia conducerentur.-qui duce lega o ApofloIico,& Hungai iam tueatur, & pró
ximas prouinciaSjdonecviribus vnitis,fi tandé pIacuerit,maiores parentur exercitus.
40 Nifi horumalterumfiat,verendum ncamilfaHungaria Chriíliana íes peifundetur.
Deberé Philippum hax animo voluere,qui quáto potentior cfTer,tanto feruire Deo
magisacmagistenereturibellum Turcarumfibi ha:reditarium elle, cuius pater ab
illis ¡n prxlio captus,non nifi auri magno pondere libertatem obtinuerit: mcmiuiile
fui vondebere.qui audita Conílantinopolitanaclade, duce; ein Turcas Deo pro-
mtferit.nifi votof.tisfecerit,vltionem eidiuinamimminere.-
Attentihxcaudierelegnti.&quamuiseûentnonnulli eorum rei militaris peritif- Burpmä
íimfac facundia valerent,nihil tarnen aduerfari Pratfulis orationi iunt aufi: dixei unt V*.-
paucain excufationem principis, qui non per le folum duccre in Turcas vouif*¿r»M*M.
fet,fèdconditioncadiecb, fi vel rex Francia?, vel Imperator, vel alius princeps, fe
j-o non inferior in cam expeditionem preficifeeretur: nullum adhuc inuentum qui fit
orferret,quamuis Alfonfidno,alter Aragonumrex, alter Pcrtugallix,fignum cru-
cis corde im preíTerintj&veíli con fuerint.Pontifex aliter cum Deo agendum, quam
cum hominibus,ait:cogitandum Philippe eífe, quantis à Deo donis cumulants ef- ,
fet,qui tot ditiílíniis prouinciis imperarentotdeliciis affilieret, tandiu valetudinein-
olfenla frucretur,qutrilium habere t,quemreltnqueret lucceilbrem; qui vnus inter
>
JO COMME NT." PII РАРЯ II.
Chriftitnos¡principes felicilfimus exiftimaretunniíi Deo,à quo acccperit,grí
rcddcrct,nonaIiaergale diuin tatem cxpe quoniam i pic in eos cller,
t t
quos pro rccepiis bcneficiis tingratos Multafuper hh &¿ legan' flbul , &
Pomifexlocutilunnfrultraq) non paüci dies inter tracbndum abiete. Necproficit
cardinales adbibuiflbnihilenimex lcgatis habcri potuit,niGpoitquam femcl , atq;
kcrumlolitumPocificeveL vicTi lun::promiicrunt-
que Philippum.quando Pontihcis nomine requi flurum in Hungaiiam,
aut ibifuo aire coducbrum equitum duo millia,peditum bis totidcm,qui tandiu сб
tra Turcas militarenr.qúandiurcIiquusChriíiianorum cxsrcitus in bello perfeue-
rarer. Нас promiífionefa&a^mox CJiu< Prarfuleumtá» i *
diuirttmorari L- J x" J;~' (¿educes aduentarenr,qui prope-
diem aírutui-i credebancur.Manfit ea decaufa Cliuenfis,plus quam ftatuifler, diebus
o£to:led cum alter îllotum Bornuspromiílarcuocarer,alterdiríerret,impctruta PiÇ-
ful is poteftate receillt. ilis eft magüorum conucntio piincipum, quincqufl
nt:raraiftterpotentesconcordia,ra- -£ J , -1 —
fcamant,ncquc
(itCliucniis paululljmarprorans: T
rum relinqmti
masperpetfusfebres.mortisfilius à mediéis iudicatus eft; quorum ia lpcrnes,
falucem rccu perauit:gra itineiifetommifiti
& paucos intra dies curr ternht nihil«
omihuscxPhilippilegatis aliqui vfq; atorem prof ¿ti fünt. *•
Dt PauciSpoft diebus Francifcus Mcdiolancn lie, belli domique tla-
fit Sfortia
riis.SfortiasAtrendolüspaterciusfuicapud villam,cuiGotinioJahomen .. i t ъ
er rebusge miliatenuicenfu,&: medioc :nei sort ce. nai irelinquêsih nili-
¿MiíT* tiam proreftus ^ R —1 ■' ' K lin n fui témporas со»
fingnUri. piarum du im equis & armis carcrcr, fordida nnilionis «¡rtc pri*
ma ftipendiameruit:& paulo poll inter Calones rcceptus,cum egregiam in qüodam
certaminenauafl*etoperam,equeftri militia ornatus eft. Erat pratitanti nti eoipore
coi pe viri
militari facundi mu prom р tusjprarlen t i ahí r ingenio vírfati-
li:quicum quites a:tatis fuá:, multaq; re ; inlignia edid f-
/ctfaciüörajßroliomortuononpauciscopiisprxfeäuseft. Primafeiüs incrementa 3*
apud matchiónem Eítenfcm Fi Ottonem Parmenfem, datum in arm*
ducé dolo captum apud Ri
ю Sicilia: fub rc[
aduerfus Alfoníum regem, Troiamque, &Г alias nonnüllas ciuitatcs in Apuba
nuit.Martinoquoq; Pontifíci máximo ftipendia fecit, Vexillifer Ecclefiardeclara-
tus:fcdcumB accium Perufinum Romani Pontificis,ac regina: loannçhoftemper-
1 ^ 'r iriam vocant, pericbtanti puero opemrerens^ub*
\doIefcens Francifcus eiüs filies in ca*
ftrisagens,magna indole mox paterni exercitus Concordi militum voto ducatum
accepit-Fcrúntexcócubina natum,Sfortiamq; íarpe Щ1 dicere
if. foIitum:F¡ anciícus
—7' fi vi- 4*
xcrit & virtutem-,"& dignitatem Occupaucrac peridtempus Brac-
,
; Perufinus л fuam,:
patriate - tto.taühtí^totttfclt&Rei
mana: adcmerat:&Aprutioru caput Aquilamagniscopiisobieíiatetenebar, bicuiq:
potiturus vrbe,&infeftis fígnis,Roteápétiturusfcrebatur. Quod veritüs Martihus
P5tifex,conduâômilitc,oblêffisopemfcrehdàcenfuit. Dux copiarum Francifcus
deíignatus eft,vix quattuor & viginti natus anhos. Cômiûo praelio diü Marte dubio
pugnacum.-adextremum cum cederé fuos Braccius ammaducrecret, expugna dila-
pfus fuga falutem qua?rerecoa£tus eft:fedcognitus à luis ciuibusqui patriaeieäi Ее*
clefia: militabant,ex fuga retradus ad Frahciícüm vidorem ih caftra rclatus , ex VuJv
nobiit. Cadaüereius RotnarnVedum aputíy*
os Vrbisjinagrofepulturá obtinuit: quamuis paulo
poft Eugenio permittente in patriam merit translatum. Creuithac v âoria mirunt
inmodúFrancifcinorné:qür à Philippo Mediolanéííumduce vocatus, diufibiad*
ucríus Venceos mi 1 1 tauit : & В lancam eius filiam,vt fibi deíponderetur, obtinuit: qui
diiccre pro fuo arbitrio non police , (nam Philippus id matrimonii. m
, indies
LIBER TERTIVS. ft
itt dies fufpendebat)ab eo randcm deferir.Erant eo tempore Florentini îîmul & Ve-
nctifccdereconiun&i. Philippus vtrofque aimis vrgebat. '. Reftauerat çx Brac-
сю proles nomine Oddo, qui ad Florentinos dtfuniro patre confugerat: eorum-
queftipcndiamerebatur.Atcumperartatemcxercitum gubernare non poíTet; Ni
colaus PicininuSjqui patris commilito fuerar,eius с opias rcgebat.Is aduerius Philip—
pi duces in vallem,quam vocant Amonis , miffus , prarlio fjfus , ab agreftibus terra;
oeeiius eft.Nicolaus captus,& Fauenriam duftus, ciuitatis regulum , vt Florencino-
:t,perfuaiit. Verum ipic non d.upoftadPhilippumdefecit. Non
es inimicarum gentiurmiam enim faâioncs duae clariflimorum
to iota Italia miJimmemerferant:alii Sfortiani,al i Bracciani vocabantur, &c magnisin-
terfeodiisdiiIÎJebant. Itaquenon tulit Francifcus fub eo principe militare, qui x-
mulum ad Ce traxiflèt:& defponfam fibi filiam retentando negaret. Quarrebat abe-
undi occaiîones.Exortum iam erat inter Balilienfe concilium.&PontificcmEueeni-
uœ diUidium
Philippus Eugenio infenfiis.quifuperiori bello Venetorurfi partes iuuiflet, con- *******
.-nfemaf uaderet, ac concilii nomine MedtoUn-,
JflllU ninum ire îulîît, qui pari mo-
dorcliquumtcclefia? patrimonium laccraret.ingcns tum morus Ecclelia: iiccieiiae terras in- v¡ntm,fr
uoluir,Fr¿nciíco Picenum, Nicolao Vmbriam vexante. Eugenius paulo anteciuili *******
îo^uimultuRomxcaptus, plerifque diebus apud cccltíiam beatas Maria: Tranftibe-
rimcuftoditusjtandem clam fugerar,& Florentin iefercceperat.Cumq; nulloa Ve-
io iuuarctur: (nam populi ferc omnes calamitolos oderunt) victo apvd
im PicininocFlorcntia Senas conctíTit: ôc reconciliatus Philippo fadus л
^tAlfonfiquoque qui regnum Sicilia: armis obtmuiflit,iocietatem
'iuroribus & Picininum adfctraxit,& Franciicum mr.gna Piceni
>à Veneris Floten<inifq; obnixeiuuarctur,adquos iádudum ic-
ippo defecerat:& oppida,quae alieno nomine peruafciar, in prof riei até lua
receperat.Multa Fracifcus in Piceno rei militar s facinora egregia edrdit,Picininiiqt
fudic Tandë Alfonfiarmis inuafus perpauca retirant. Vcnetus aduerius Phi-
Jippum in Gallia militansfocerummagnisafflixitcladibus c< nivgemextotikBIan-
cam Matiam,ôc dotalcm Cremonam, inuiioq; parre muailr: fed c».m denuo bellum
í~ufcicaretur,voca'tus in аилг1ит,регс1кат i locero non potuit opi m negare.
hilippuSj&a'greadmodûdefendel aturiacmodo Alfonfi rigis, то- ЛшЛш
iperatoris,&aliqnandoGaHoruimplorabat auxilia, nduusquidpo- in
jeret.Ná Vtntti adduodei imum ¡apidépropeMediolanúcaibaJocaue-r'rv'V*'»-
rant:pia:dabundiq;adcopropevibéexcuriebant,vc clangor tubarum intra mœnia^^'*^
exaudiretur.Feñinabat Francifcus ex Piceno fuppctiasaíFerrerfed Philippus morbo
iînKil&mœroreconfeduspriusobiir, quàmille veniret, Alfonfo herede initituto,
Mediolancnles vero anquá tyranno priuati in libertatem fe vendicarunt: veniëtiqï
40 cum copiis Fran- ifeo ítipcm dedere,atqueaduerfus Vénetos arma cepere , qui tum
P.accnnam perdediJonemacceperant. Comani, Laudeníes, Nouarienfes,Ther-
donenfes,in fide Mediolancnfium manière: pleriquead Sabaudienfes , plerivj;ad
Francos defecere. Papicnfes Franciícofe dederunt, qui benigneeos complexos eft,
Mcoiolancníibus etiam inuitis deinde Placctiam magno Venetorum praríidio mu
ñirá vi cccpitjin qua expugnationei&ulapidis tormentalis equus fubeointerfectus
elLFranci,qui audita morte Philippi manum militarem in Italiam miferart, Medio-
lanum.atq; omnclniubriá inuafuri,vrtute Bartholoman C^ilconis apud Alexan-
driamdeletiíünt.Venetiquibus fortuna Mcdiolanenfiumíiifpetra eflet, Francifco
fuadent rem fuam potius.quàmalienam agat.Mediolanumfibiacquirar,adquarern
initofœdereauxiliapollicentur. Franciícus occaíkmibus longe qualîtis, adueríus
Mediolanenfes arma connerut,eoiq; dura obfidionc cnxit. Uli ad Vénetos ( onfu-
giunt.qui mutacoconiilio,tanquamItaliaspacisarbitri,huiufmodi leges dicunt. Me»
diolanenfesliberifunto,acluisJi.g)bus vtuntor: ciuitAteiq; quibus imperant, reti-
^rancifcusPapiajCremonajPlacentiaqsconrentuseftoiblorentinijMediola-
r iancjícuíq; pr&ícriptas equitum,peditumq; copias nonexcedunto. V

V
7x COMMENT. PII PAPJE II.
ncqueFrancifcus.neq', Florcntini raws leges habuci e.Francifcus,ct(i graue duceret
cum Veneris iîmulacMediolaneniîbuscontendere,dijbium tarnen belli euentum
experirimaluk,quameamcomp]e(3:ipacem,qua:m inifcftam ilbi perniciem para-
ret.Florentiniclauveumadiiruere pecunia omni exutum: veriiine Vencrus Medio-
lanopotitus Italiam omnem inuadcm,qui dum fimulat Mediolancniibus aduerfus
FrancifcimiopemaÄcire^osfuxdiriüniiiibiicercquafrit. Sed Vcnttusdum Me-
diolanenfi populo commcatus inopia circumuentus frumencum parce minifrrat:
impatiensieiuniiplebs.&rcrumnoiiarumcupidaîLconardum Venerium legarum
Venerum Marcifiiiumclarim*miHnvirurn,per indignarioncmciudclkerobtruncat;
ас Francilcum intra vrbemtecipiens dominum, ас duccm.vtanted.ximus, apptlJat. 1 9
Magna haíc Fráncifcilaus,qmrc4ic}us à Venetis,rantarh belli molem tubftinuir,atq;
iliiscontranitendbtiSjiíobiliflía'aí vrbis imperiopotitus eil.
finfffr vi" ^x'n Успе"сит iegc Alfonío löcierarem inicrunr,vt illtFlorentinos adoriretur,
уишнт a- iptrFrflhcifcimiop'pr¡mcirent,Braccia'nisiTi milkianireceptis indicio bello leues Ur»
Г* PC congrcfTus habki fimr: nunquain roris viribus certatum. Franciícus шаг virtuti
fnm,em». i . ° й i- л • j n. rr ь .....
rmtmes& mmxus caftra commit cauris j neq; vnquamíioihccilir; Renato rege inauxilti ra
"«¡C acccrfico>&Manmanoprmcipcíuasf>artes tuemci Alfonkis quamuis inTuíciam
"r '*' duxiíTet,&: in agro Voíarerano caítella quardam expugnaflet , parum ramen Florcn-

timsnocuitjáSigiímundoMalateftajVtdicbmicftjdecvprus.ObícditPopulinum in
littoremàris inferí : quod cum expugnare non"poíIer, non (inededeeoír domnm *•
abiir.deinderemmbtôlroMorandobellumtrahcbat.Qu'o factum cftiVt Veneii,cuin
hïncTurcarumarnia,indeFrancifciinftarenr,p3ccmcum Turcis,quam íiipra rc-
ibtrt^ *~ tulimuSj&cumFraTTciícoSfortiacodem feretemporeconítituerinr. Pax Laude
cíamcra&ata eft, arbitro Simonetroboni nominis eremita Auguitiniano : atq;ira
con'firmatumFraííciícoregnum,cum paulo poft &¿ Alfonfus,&: omnis Itaüaeum eo
fóduspercuílérkj&rprearfinitatemcum Alfoníbinierit, Hippolitariliaeius nepoti
defponíata.Sic mortftnavcrttintur,Lombardia;'olim potensregnum, S¿ diutsopi:m
•erra,ad Sfortiados delataeftjquorum madores patrum ftoftrorum memoria, \ ix ter
ram po4?*ederurft,quarítam arare poflènt.mfimafummi^ &: fumma infímis mutare,
corcdkio htimanagaudet. Verum raro abíq; virt ute , expauperedomo ad regnum
quirquamarcendit:diíigcntía,fortitudine>proukietítia quarruntur imperia : inerna,
ignauia.negh'gemiaperdunrur.
Francifcus-& fuiSj&parris meritis ducale folium adepfus eft. Is Mammm cum
Jtftnn» CT г Г 1 lit «
detibm^tí petereMeX3ge»munï agebatannmn,matre acnitícviuente.quaibicnnio poltra de-
ЛглвГ**" ^^^^a^* *n medium iuaenis eqaicabac:0:acura eminens, maieftate corporis txin ia»
Vultugrauis,femione|)lacichis,cônuer/ationcbenignus,mores vn ¡uerli principe di-
gni,vnusíioítra«tate vífus,ct>rporis&:animidotibuscxcelfens,belloinuiclus,a<lre-
gmim ex humili genere peruenit: vxorem duxit/orma, genere, virture praïbnrcttw
exqiíafóbokmr^lcherrimamfuftulitívalcrudine raropuliatus-adueria, nihil non
potkus qUod magnopcredeiiderauerinadnerfa tarnen nonnullaei accidcrunt ; Per-
решат concubfnam,quam perd i te amatiit, conrux Zelothipia interf'ecit. Troilus,
& Bruiîorius commïlftoneSj&amici veteres,ad Alfonium eo reí niro dcfecerc.Ciar-
pollonern item a¡micum,&commilitonemprodkionisrcum laqueo iiiípendk : Ale-
xandrifratrisïniîdias pertulit,qui profeítusín Galliam vJteiiorcm , Francos in eunt
prouocareconaruseuiSfortiamrilium nouas rcsmolicnrem coniccit in carcercm:
Picenfcm agram armis qua^tum,armis amifit.Ncmo ramcompoiita: felickatis exi-
ftk,quinon aliqua ex pfcrte cumfui ftatus varietate rixetur.llle felix cu, quem pauca
vrgent incommoda.
2* frms~ VenientiMantiíamFranciíco,duo cardinales occurrerunt: iter illi ex Cremona
Jil"^i"m\ per Padum,& Mincium natïigiofuit uagnum,quo Mantua cingitur. Vbiq »e It mbi, J •
"«*•&£. aliaaauigiorumgeoeravcnientium,&:occurrentium opcrutre. Egrcllamultitu-
u'p^trmt doaà vifendumduccmfamaclarum.necimueriiktisporuicaut forma eins, aut ge-
■•«, W'jk r^-ftus: Imperio dignumcun'óticeníebant. Comitatus lllipcrmagnus tuit, admodum
Jponf*- nobilii,in quo nemo viTus cft,cuius vcftimentanon auto rwlgercnt,aur argt mo fple-
dida cffitit. Iß ems ingreflumuka de fe*iisApoitolicç d ignicate^cglori a v u Jgara furir:
audicbaa-
LIBER TERTIVS. 7j
audiebanturpaflïm dicentcs:Enquàm fublimis &cxcellcnciiïîmacft Romani Pra:*
fuhsau&oritasacmaieftasrad cuius deofculandos pedes, tantus princeps aduenic.
Portera die Pôtifc-x in publico confiftorioFrancifcum ad fe admifit: qui poftquam
facros pedes dcofculatus cft,& aliqua ver ba per fe fecit,federe iufíus in loco,qui dia-
conib.cardinalibus defignatus erat;Francifcum Philelphum feriptorcinfigné, poe-
tam Latinis,ac Grarcis litteris ornatú,qui íliam caufam oraret, interpofuit. Is aliquá
de Francifci.dcq; Pontifias laude locurus,multa de Turcis,plura de Gracis dixit,&
quàm necclïaria effet in Turcas expeditio, &: quantum Francifcus eam probarer,
Se quanta Chriitianispromitteretauxilia,expoiuir. Quo audito laudauit Pontifex
i о magnifias verbis orationePhilelphi, eumq; mufam Atticam appellauit. Dcindc
Francifcum intués fatisfeetffe eum fuo nomini,& omni expccbtioni refpôdit:vcfti-
giafuiclariflimigenitorisfecutum,quipro Romana EccLfia fidelium matre olim
magnis ie periculis obicciffetregregium illum fuiiTc virum,& omnium,qui fuo icpo-
rearmaindu¡iTcnt,excc!lét ifimum: alterumin praeliis Aiacem^Iteruminconfilio
Neftorem,neminemmetuentcm,metuendumomnibus.Resabeo geftas mortales,
qui viuerent cunebs celebrareis illos ex IoannePtholema»oPatruo fuo,qui Tub ipfo
mm4aíret,&ordinisduX'ffet,adoIcf¿entem didiciflc,&admiratHm ranti v ri virtu».
tem,acgIoriamfuiíTe:fupcraírefilium infuperab.lempatrem: viftorë omnium qui-
bus cum aliquando contendiffer.idq; nomen confccutum,quod fortiflïmis Roma
no norú veteres attribuerunt; S¿ q, apud Italos m aximi effet honoris:Infubria:gentis du-
catum,non fueccilione paterna.fed eleebone populi.quod effet virtutis adeptum.-in
vna re tantum à pâtre fuperatum.Nam ille caufam Ecclefias femper defendiflet, ipfe
aliquandoimpugnanct.Vcrumncq;inhacrep'atriomn¡noceffifle, qui è Saule fa-
ftus Paulus,Calilto predeceflori aduerfus fteminum auxilio fuiffet, Se fub prarfula-
tu fuo multa Eccleljx adiunií ma prîebuiffec:&r modo ad concilium profc&us , non
folum EcclcfiáRomanam,fed ipfamrcligionem,ipfam fidem caiholicá,ipfum Chri-
fti nomen aduerfus impíos Turcas magno &cxcellenti animo pro fuis facultaribus
rueri promitteretrfacereipfum quod Chriflianum deceret principe. Quod fi reliqui
eiusfimiles inucniientur, non modo Turcarum arma Chriftianinôtimerenr,fed
30 vitro eosinuadentcs,&: Grarciam & Afinm , maiorum negligentia perditam , facile
recuperarent.Sperareil'Francifcicxemplomultos ex prineipibus Cbriftianis, qui
dormiré vidercrur, exciratum iri : & tandë cognito periculo , in quo res Chriftiana
vcrfetur,aduerfushoiKsarmafumptinos. Quodfifieret, vtfpcseffet, Francifcum
inter primos futurum,cui Romana Ecdefia,&:omnis Chriftiana religio pra:cipuas
gratiaSrcferredcberct.Atq; Iiis dicTrisfummociusapplaufufolataciusdieicöcio cft.
Promifcrat(vtrctulinnis)Mutiacnfiumdux,ac pro Romana Ecclcfia Fcrrarix
Dt S»rßtf
Vicarius,iturumieMantuam:cumPiusvocaret, vocatusrcfcnpHt non bcnevalerq,
&egercquiete:fed venturumfe Augtiftomenie pcra&o. Et interim oratorem v-
num ex fratribus fuis nomine Gurronemmifit cuidoosadiunxitiurifconiültos.-hif-
40 que mandatum dedit pronecefîitatc reipublicx, auri vtterccntam>llianummum
pollicerentur.
Aderant iam Florentinorum legati,& Senenííum,& Luceníium , Se Bononienfi-
um,viri fuarum vrbium primarif,fuas partes ad tuendam rempublicam oblaturi.Ge-
nuenfescpifcopum quendam ex Coilica virum bonum clam mif rant, qui Pomifi-
cem certiorem redderet.non defutui um illiui vt bis fenatnm,fi quod pro tutela fidei
dccerneretur.publicefeíjfferrenonaudebantiniuíru regis Franc a:, cuius paulo an
te dominatumfubierant.Ferdinandus rex Sic Л a- arch cpifcopumBeneucntanum,
&Adrixducemtranfmifcrat,qui fuá vice implerct.ArthicpifcopuSjp cóíiftorio pu-
bliceaud tus^criteriuGen^cicsinu; chiseir,pcrfidiá acinfolentiácorumaccufans,
Ï о qui Ferdinando rcgi cotra frcdus moleib cflcnt.Pótifcx grauitcr ей correxit, qui pri-
uatas inimicitias eo in loco cómemorarct,vbi de public a Ghriftianorum pace,acia~
lute agendum effcr.Littera? Ferdinandi multo mcliorcs q- .im ver balegatorü fuere:
ilíi paucadetucdarcl gionclocuti íunr,har piaclarum,& magnum rcgisanimumad
tuteiáfiddoftédcruni.Cum rc c'tareniur pro condone kgatoi um omnium, qui ad
erant mandata,nul!imi plenius viium cft,co quôd Fcrdinandus mifít;id .n.votum Se
G

<
74 COMMENT; PII PAPAE II.
îuramen tu m continebat,de gerendo in Turcasbello:ad q> cum le accingcrc ftatuif-
fet,Tarentini principis agitacus infidiis,in magnas incidir calamitates, de quibus fuo
loco dicemus.Milît&illelegatum ad concilium Pyrrhum quenda ordinis Minoril
profcflorc,n5indodum virum;qui cum aliquandePrefuli defuodomino verba fa-
ceret,eumq> fidelcEccIefía: filiumdiceret,&iingulari virturc preditum:quid tibi di-
cam,inquit,P5tifex?i)ftw//?«í tuusper/нгш efl &proditor^ qutaduerfus ChriHum fun лгта
Jußefü:i}uimißiiiegatfOHe,Turcasadtterfui Chrißtanosprouocat.His dotibus pol/ere tuft dmtmií
л multIs didicimm:An virtuttbusaliispr-tdituijitjgnoranttu. Нагс de principeTarentino-
rumerfamsPontifex:fequenti die laborantibusTurcanio bello Hunga:is, &opem
obnixepetentibus,auriviginti millianummum tranfmifitjcjuai numerata Vcnetiis, re
Stephanus Croatia: comes domum rcdiens apportauit.
^ipacfifn DumhjEcagercntur.SigifmundusMahtcfta, cum magis, ac magis Picininiar-
agitat.% , mispremeretur,pacem perens.modo Francifco Mediolancnííum duci, modo Pio
Pótifícifecomendabat.Aderantobeam caufam miífi à Ferdinando epiícopus Bi-
Ям. timtinus,nonminuscallidushomo,quàmfeltiuus,& Antonius Cincinellus, vnus
expurpuratis, qui Pium magnopere vrgebant, vtpacem inter partes componeret.
Pius nil fe fa&urum aiebat,nifi ílatuenda: pacis libera íibi facultas cocederetur: nam
primumiampridem compromiflum fpirauerar,erarq; Pontificis animus ex bono &
ícquo litem dirimere. Fcrdinandus, & Fedcricus Vrbinas,& lacobus Picininus
pra:ícriptisquibufdamlegib.concordia:annucbanr,qua:duriores videbátur;mu!tos ¿o
dicsagitarareseít.Poftremoconfenfereomnes profuo arbitrio pacem vt Pontifex
fl:atucret.Dubiaresfuit,pax ne Poniifici,an bellum magis conduccret. CÓftabatPi-
cininum quamuis Sigifmundo reconciliaretur,copias tarnen rctenturum , refq; no
uas moliturum;ncque alios quàmEcclefixfubditos,aut Scnenfes inuafurum: nam
Venctis,Florentinis,duciMediolaneníI,autregiSicilii,quipotentiorcselTent, non
audcretbel'uminférre,neq;duciMutinx,quemdiligctct.ln agro Ecclefise multas ef-
fe facb'ones,quar abfente Pontífice Picimnum auertere polTent.Contra, íi bellum fi-
ncrct,alterum с duobuseuenturum:autícilicetMalatcftam Venetorum auxilio rem
fuá defenfurum,aut bello viâum Picininum cúnela dimiíTurum. Vtrumq;pcrnicio-
fum.SiVeneti pro Sigifmundo arma capianr,futurúvtomnis rurfus Italia diñenfio- jo
nibus agitetur,&: aduerfus Turcas expeditio negligatur: fi fuecumbat Malatefta, vé-
tura omnia in Picininiporeftatem,vicinum Ecckííx perniciofum parari, murem
in pera nutriri,aut in finu ferpentem. Polle q noque &: tenium emergeré j Picininum
fcilicet,&Sigifmundumfimulcoire,&:iun¿tis armis agros Ecclcfix vallare: atque
inter fe partiri prouincias: vt íunt arma tenendum varia & alta ingenia, mutabi-
lesvoluntates,&regnicupida:.Anxius inter hxc Pontifex honeftaté prxtulit vtilita-
ti:pacemftatuerepulchnus&acccptiusD«o cenfuitmeque timenda elle incommo
da vadenti recia; agrum, in quo bellum grafíaretur, ad Ecclefiam fpeebre : fub-
ditis quietem dandam:mifercndu m inopum agricolarum,qui domo pulfi,bobus , r-
xoribus,ac libens amilfis,p,inem inabenisLribus mendicarcnt: llludq; animad uer- ц.0
tendumquód n0a¿roré,incctoremq-, malorum, led innoxios poena lequeretur:puc-
ri,acpuella: indigna fuis monbusferrent.-fanadiriperentur: cades, atquc incendia
paflímcómittercntundiuina ас humana iura périrent: iam annum belli furore pro-
uinciáagitatam,niílmoxpacedoneturjfundituspcrituram : atcribuendum aliqnid
Sigiimundimaioribus, quorum virtus militia: quondam, acdomifpecbtafuiflct. '
Scatuit igirur Pontifex,quamuis rei fuar no nihil timeret,in prçfenti rebus afflictis co-
fulere:de futuro magni Dei benjgnitaremfperare,cuius eft in optimum finem cun-
Äadirigcre.Iudiciieigofufcepto in le arbitrio, iuífitquamprimum partes arma de-
ponere,captiuosdimittere.Pcrgulam&: alia pleraqueloca Federico Vrbinaticede-
re,Senogalliam,Mundauium,cum Vicuriatu,& Mótem marcianum nomine pigno- у о
ris in manu fuamancrc,donecfcnrentia:,qua: ferenda eilet, iàtisficrct; de reliquis in-
traduosmenfesiudicaturumfelepromîfitipotel-tateretenta, iilibi viderctur queri
es vellet prorogandi tcrminum:hac dcclarationcadie¿ta,quód Sigiímundum ñeque
fuprafexagintamilliaaurcos,neq; infra quinquaginta millii pro erratis damnarec "
diiloluenda,priufquam annus efflucrct:alioquin pignora in foJuifircgi redetet: ne-
_<lue
tit EX rU KXiTS. -, 7f
que S ig lfm u ndo fas efic intra bie n ni um aducrfus regem militare. Miffî qui fernen tiá
exequerem ur,a;grefuntauditi.Duravtriq; part mandata videbantur:Picinino ma
xime,qui fe viâoria; pramiis fpoliatum iri n»n ignorabat:dcpofuetunt tarnen paulo
poft ex decreto Pontifias arma,& oppida tradita funt,exceptaPecra rubra,in qua per
dolum Sgiimundi rebeilonem incolae fimuiarunr:&: Picininus pleraquelecavi ea*
pea mi liti Jiripienda conceilî t. In reliquis paritum eit,S¿ Sigifm undus Italici foederis
commoditJtedonatus,cu¡us antea fueratexpcrs,vt ocio fruipoíTenquarnuisinquie-
tus animus, & iniqua mens, bellum pací femper antepoíuerit.
Eueríüs Anguillaria;comes,dum haveaguntur, Vituruium per traditionem pau» Vittm,imn
lo corumciuium occupât MifloAntonclloForoIiuiéfi genero fuo Bartholomews ar- вС(^Ст,
chiepifcopusRauënas,qui poítea cardinalis cffecV eit, coactis fubito copns captç iá d"* *«»«»-
ciuitadfubuenir.Antonelliisvbíauxiliumappropinquarecognouit,vtbediicpta>& ^Lg^ê*
multis ciuib.in captiuitateabdu£tis,pra:daonuftus recclïk. Arx recuperando сыча-
tis caula fuit,quá Martinus olirn à fundamentis diruit,Califtus reftaurare ccepit, Pi9
ad fummum a*dificauit:per hác auxilia intromifl^ciuitaté Écclefiç reddiderunt,quç
alioquinin poteít.«ehoftiú diu perfeueraflet. Pius acçcpto peruafa; vrbis nuncio:
Hoc^nqui^eftquodEuerfuscôminabatu^cum Roma tectlîimus: verum neqj hoc
pacto defenfi oné fidci negligemus,adiuuabit Deus causa luá, neq; fuperiorë eíTe pa«
tieturiniquitat5:cffluxctedeindequattuorcirciterdies,&:eccenuncius, quifugiilc
io hoftesaiïèrit,&:fupplicium de proditoribus fumptum efle. Gubernator eius vr
bis pro Romana tcclciîaOddo quidam Perufinuserat, ApoftoJicae fedis notarius:
iedaberat,cum Antonellusingrcfluseft; qui audita rei nouitatc , circumuicinos
popu'osinarma coegit: iunâufque Rauennati ad vicloriam confequendam non
p ium aditimenti pi a huit. Verum cum fecaufam rctupcrationis fuiifc multis ver
bis gloriabundusafiereretjmcmor illiusquodde Fabio apud Liuium legitur : Ra-
uennas probe, inquic , nunquam Vituruium recuperaflbm, nifi tu prior ami-
fifles.
Inter Ьжс Icgatus Cafímiri Poloniac regis in fplendidocomitatuMantuam ingre« **■
ditur,vir doclus Sbignci quondam Cracouienlis epifcopi,& cardinalis nepos: multi s^Huù^
jo ei fueruntfamuli vnius vcftismorcgentis pennatos pileos,& pharetram,& baliftam fium &
gcrtantes,equispra:pingnibus infidentes,venerum ¿¿Ludouici Sabaodiaî ducis 0.пш,мт'
ratoresj&aliidominobilcsîacdifcrti viri.Soli ex Italia Venetiaberant; quietfiPon-
tifici,antequam Romadifcederet,pluribus&:nunciis>& epiitolis aihrmauiflent, Ce
inter primos legatos mifluros,vocatkamen minime parebant. Dua; hoscauia; tenc-
bant:altera quod ecclefiam Patauinam pro fuo defiderio non fuerant aífecuti; altera
quodmagnopere vcrcbantur,nefolicumTurcisinbelloremanerent, fi Mantuara
petentes Chnílianos reges non fan's voluntarios ad tuendam rcligioné inueniflènt.
Multa prartcrea Veneti,qui curiam fequcbantur,ad amicosfuos domi fcnbebat,qua;
populares animosa bono propofitoretrahebant:malcdica ell enim curialium ple-
40 runque natura: nam cum iniana^mbitionioinncs ferme infexuiant : Ponüfex vero
ex multis paucos cxtollerc,ditareq; poiftnqui neglccli funt, tanquam iniuriam paiH
Pontifîcem didis,fcriptilq;aliquandodamnant:necabillislaudaturRomanus P5-
tifex dum viuir,mortuib aliquando probatur: iucceflôris opera anteceilbrem corn-
mendant.Qij icunq; igitur ex Veneris curiam iequentes optata non impctrauere,ad
arnicos epiftulas dedere,quas Papac defiderio contrariai, putauerc : m ere atores pra>
icrtim.quibus in lucro erat cum Tut eis pacem habere.
Libet de Veneris altius hoc loco difl'ercrc,quádo terra mariq; hodie potentiiIimîD#KA#/*^
iunt.adimperit>quomaiusafpiranr(vtfunthodiehomiiummorcs)optimi videntur. J£"£¿£¡£
Vcnet!a&vrbis,a¿prouinciaenomcneít,apudveteresVenetiomnes appellati, qui Ucu&yu
to cas paludesincolui tnnt.qua: media? fum inter aquas Gradenfes, &z Oftium Padi, V?¡¡¡¡¡¡^
quod Fornaces vocitát.ld fpatium > clunginta millib'paíTunm cötinetur,&: rurfus ab gnitH4i¿»¿.
Adriático mari,q.uarcnusinfi a ten am ialiarfluunt acrcfiuunt aquae: quidam etiamj"»
RaucnnamadchdcreVtnetiA'.Srrabocius fententia? videtur, qui de paludibus, &c
magnoportu,qucm Brenca fli.<uiusefficit,loquens:liurapaludcs, mquir, vrbsmaxi-
maKauennapoikacll, totaligneis compjäa xd hens, aquis dirruía, pontibus&
G z
76 COMMENT. РП PAPAE II
Jcmbis peragráta:cum àmari fiunt inundationes, non mcdiocrem recipit maris par-
/ tem,adcovtvniucrfacœnofîtash!ncfluftamarino,illincfluminibusab]ucntib' eic-
&a tetmmedicerarodorem. Verum ficut Adria^quieolim in contincnrifuit, nunc
mari,acpaludibusimmer&eftita&:Rau€nna, qua: fuie in aqua, remaniât in arida.
Aquileiam vero,quamuis idem maris firms per Natifonem fluuium faifa contingat
aqua.extraVcnetiam nihilominusScrabo ponitjnónulli ab Abdua fluuio omncmre-
gionem,qua: Pado mari , & a'lprbus clauditurad Brentam vfq; Venetian tradidcrunc.
Nonnulh Vicentinum.&Veronenfem agrumhuicdcfcripironiademerant. Véneto-
rirorigine alii ex GaHis dicunt,qui extremasad Oceanú oras incolunt,vbi nunc ciui-
taseft Ven«cnfisnóignobilis,quam Piusll. liberabumartium, & omnium littera- to
rum, qua; mortales honeftät/choladonauit:aliiVenetorum gente eile affirmanr,qui
poft bellum Troianum cum Antenore falutem afleeuci, curium hue è Paphlangonia
tenuerc.Haicdeprouincia.Vrbemnonauctor vnus>fedpIuriumpopulorumcócur-
41Ь íusardifioauitpoft Chrifti Saluaroris ortum primo , & vigeíimo anno fupraquadrin-
gentefimum.inaximum augmcntum reccpitc adeovt primum tunc conditam alt-
qui dicant. Cum Achila rex Hunnorum Aquilciá armis captam excidiflèt ; attonitae
ciuitates finitimç, reliáis antiquis fedibus in eas paludes populariter migraucre,quib»
à prifcis Venetian, vt diximus,nomcn ind tum li fuerunt Altini , Concordienfcs, Pa-
tauini,& qui Montem filicisincokbant,Opirert¿ini Hcracliani , Equilini , Graden-
fes,Caprulcnfes,Laurentini,&: ipía: Aquilegienfis excidii reliquia-. Fcrunt ex Vicen- го
tia,Verona,Mantua,Brixia,Mediolano,acPapiaopulentiifimos hue ciues cofugii-
fc,cum Arhilaeorum vrbes affligeret: nec tarnen aohismox vnavrbscohçremibus
a:difícHs,reddruerfampluresiniulasere¿racftciu. tas. Nomine infularum, qux vel-
uti cyclades quasdam palufti ibus aquis abluuntur,Torccllum, Maiorbum, Burianú,
AmoTiacum,Conftantiaaimj Aimanum.Riuus altus,Durium durum, Meramaucu,
Albiola,Peleftrina,& Foftaclodia,qu£ emitas nuncClugianomenhabet.Narfeseu«
nuchus Iuftinianiprimicopiarumduclor auxilio Rauennatum , Patauium inftau-
rauit:ArnolphusLongobardorum rex paulo poft ferro &"igni abfumpfir. Patauini
fecundo migrare coa&i in ftvgna Venetorum confugientes, Riuum altum impleue-
runt,& Oliueniê caftrum,vbi nunc Caftellanum eft,£pilcopium condidere. Dim ta $ q
Aquileia,GradenfesPatriarchalemfedem acceperunt> Longobardis vero Iulii fo
rum obtinentibus,duxgentis eius Gilulphus , confentienre Agiulpho rege Aquileiç
fuam dignitatem reftituere aggrclTus, Ioanncm quendam ab barem , Patriarcham
-appcllauudisquinquenniucum Gradcnfibus duda eft. £xin Pontifèx Romanus
çonfenfu partium înltitui r, vt AquileienfisPatriarcha omni continentis regioni mo-
deraretur.Gradenfis Venetiarum genti prarefler. Diruit & paulo poftOpitergium
Rochantes Longobardorum rex vrbis epifcopus nomine Magnus ad ftagna cöfugi-
cns.fedemfuáannuente SeuerinoPonuficemaximo,inHeradeacollocauit;&:Pau-
his Altini epife opus,eodem Pontífice permittente, adduel o fecum populo qui cladi'
bus fuperfucratjTorcellum fecontulir. Epifcopus quoq; Patauinusexvrbepcncdc- 4»
fcrta, 6¿ Arianam hatreíím fapientem,Metamaucum petiit Fuerunt initio inter Lon-
gobardos,& Venetos plurès de finibuscontrouerfia:: tandem proceflu temporis fa
ctum cft,vtomnis Veneria ab Abdua vfquead Aquas faifas mutato fenlim nomine
LongobardiavocarcrunVenetiarpaludib.tantumfalfisfluctib. agiratis, contineren-
fin/wii • tun Vicum,qui eft in Torcello primarium , Conftantius Imperator Heraclii fil ius cü
Romampeteret,eoq; tranfitumfaceret,dcfuo nomine Conftantiacum appcJJauir.
utfmh*, He*acleacxpatrefuoVocabulumaccfperar,qua?cum populo auéta multitudinem
biZlnii^ caPerenonP°flct»Partcmpkbisin vicinam iuflkinlülamcommigrare:vbiEquilium
Vспешит, à Vcnetis duce Anglo inftaurata,Noua: ciuitatis obt nuit nomen. y
&iocorum Forma regiminisapud Vénetos multiplex fuit.Prirnotribunisparuere,poftea du- J °
frunifqu!' eibus, tertio magiftris militum : quoscumanriquaftet , rurfusad duces icdicre.
riptm it* Tribu itiapoteftasannisduobus,actrigintadurauitíüpraducento$;quib.rubmotis,
4toÉ¡£' primum ducem gcfllt Paulinus ëius vrbis ciuis apud Hcraçleâ: in Heraclea enim res
Vcneta primum gubernata eft. Paulino fucceffit Vríus>& ipíe Heracleanus,qui ciui-
Hu"¡ar"u htumuUuinterfcciuseft,&ad magiftratus militum reípublica perducta, quorum
niur¡m' prirnura
LIBER TBRTIVS. 77
primumDominicum Leonem creaucrunr,quattuor, eodefùn&o, alius poil alium
rem Venctam gubernarunt. Vltimus loanncsFabritiacusdomeítica fcditione magi
ftratu depofitus,&oculispiiuatuseft:moxq; anno faluris fcptingcmefímo & qua-
dragefimo fecundo,fcdes imperii Vencti ad Mctamaucü translata eft: rurfuíq; duca-
lisdignitasclcuata/filius Vrfi,quem fupra interfc¿tum rctulimus, nomine Deoda-
rusdueatumaccepir;quicum ad hoftia Brintha* amnis,quem Modoacum Strabo
▼ocitat,caftdlùa-dirlcarecœpiiret,infufpitionëtyrannidis addu£tus,haudpatrcfc-
liciormagiítxatufunul,&luminepriuatusáfuisciu¡bus miferrimamegitvitam. Pa-
rcm fortunam Galla fucceíforeiusinuenir. Tune quarta regiminis forma ireper-
To ta,duci Dominico Monegario Metamaucenfi duos annates tribunos, adClauum
pari poteftateconícíluros creaucrunt.Necfíc vel audacia ducis,vel populi temeritas
corrccla;Dominicú tumultuaos populusj&folioj&oculispriuauit^urfufq; ad Hc-
racleanos res Véneta rediit.Mauritio duce in lociim Dominici fuífeéto, qui port an
num inufitato exemplo filium fui magiftratus conforten) aflumpíít,aufufq; eft,man*
inloanricmPatriarchamGradeuíeminiicere, qui paulo port ex pcrcuííione inter-
iit. Fommatusíuccefloreiusvindidammeditatus.cumconfpiraílet in ducem cx-
ortotumuItu,pulfusinFranciamíecontulit;necdiu poílpater, & fílius magiftratu
eiecVifunt;&: Obelenus Metamauceníís vnicus tribunus creatus, qui eodem an
no patria pulfus,apudTrcuiíium exulauit;vbi à Venetis íimul exulantibus,ducis no
to menconfecums,¿catumfratrem Imperii confortem accepit¿& venientem in Italia
PipinumCaroÜ magni fílium, quem Hadrianus Pontifex regem Italia? con ftitue-
rat,adiuuante Patriare ha Fortunato in Vénetos at ma fumerc perfuafit. Pra'lio apud
Trcuifium commiílb.Veneti viíti.fugatiq; manus dederemon tamen Obelerius,aut
Fortunatus priftinas digniutes vendicauere, apud Metamaucum in exilio dimif-
fi eo anno Heraclc i a Venetis delcta eft;& popuíus in cas iníulas,in quibus liodic Vc-
nctiarconftitutxilmtdu£lus:tuncq; rurfusex Aquileiamultieoconfluxerc:itavtfc-
cundaeiusciuitacis fundado videretur. Agnellusaut Particiacus Heracleanus, qui
patriammam¡HÍhurauir,primus fuir, qui apud infulam Rmi alti duxeligerctur: is
palatium ducale, q uod nunc extar, erexit , & tune Oliuenfis eceleíía , Caftellana ell
30appeUata:jp Venexa.Riuusaltusciuitasdida.Idem Agnellus duos filios fuos Impe
rii eonforresaiTumpíir,adusrfus quem confpirantes loannes Tcrnaricus, &Bonus
Bragadinuscapt'j&appenfi patíbulo interierunneam paflí mortem, quam vicio-
res intulüTentvicb Defun&o Agncllo,luftinianusPartitiacusfL>his Vénetos duxit.
Corpus fan&iM«trci Euangcli (ta: fubeo ex Alexandria Venetias aduecbimeft. Iu-
ftiniano fucceíTít lomnes frater eius, quiecclcfiam fanfti Marci aídificauit, &in
Mecamaucumduccns Obclerium ibiexulantem occidit: vrbcmq; olimrei Véneta;
capuc,deIeuit.Vocuus in Franciam propter песет Obelerii,eo profedus eft. Inter-
ea Caftellanus ep fcopus,& duo ciuc . Riui alti curam ciuitatis geíTere.Rcuerfus ciui-
licumuitu magiftratu deieÖas,atquc in monafteriodanfiis meerens obiic SucceC-
40 for ei datuseft Peer us Trandcnicih Pola oriundus,qui fibi confortem afciuit.fub eius
Imperio ScIauiCaprulasVcnctorum vrbem vicaptam deftruxcruat, eo vita functor
loannes filiusfolusducatum obtinuit,quemabecclefiafandiZachcriarredcuntem,
concitatus populus interfecit,&: in eadem ecclefia fepeliuit. Vrfo Partitiaco fucccC-
fore dele<3:o,don^(tici ducis occifi,palatium tandiu defenderé, donee Pupiliam ín
fula magna immunitacecolendamobtinucre.Vri9 fibi fílium conforte poteftatisac-
ccpit:campanasduodecim,annofalutis o£tingentefimo feptuagefimo, Imperatori 87e.
Conftantinopolitano dono mifu.quas ferunt primas-fuille in Graxia vifas : huic fili-
usfucceffitin ducatufolus, qui Comaclum ciuitatem de Rauennatibus vi ccepit;
& denique Petrum fratrem fuum in ducatu focium obtinuit: ambo tamen infra
jo tertium annum magiftfatufe abdearunt. HisfucceiTir Petrus Candianus, qui cum
Sclauos vno praelio íuperaffet,in altero ab eis fupcratiis & intcrfedt us eft: Ioáncs Par-
ritiacus,qui (e ducatu abdicauerat.rurfus vt patria; confulcrer, principarum acccpir,
(êxtoq; menfe depofumfufte&us ei Petrus cognomento Tribunus. Tum primú Ita
lia, pofthabitisFrancis,duos reges fuigenens ílbidelegit Berengarium Foroiulicn-
fem ¿¿GuidoneSpolcunumducé.Petrus partem vrbisnnirocinxit à Riuo caftelK
G 5
7« COMMENT. PII PAPAE II.
vfquead íanchtn Mariam in Iubanico, ibiq; cana maius férrea catena conchiiîr.'
Hungari eo anno Italian) ingreifi àTtiuifioMedlc m víque, cxdibus omnia,in-
cendikqjvaí1 '•• n •
liciatis nauibus tumulruarie
fabricatis,Ciuitarem nouam,QLigiamque,&:caputaggeris populati iunt. Quos Bc-
dara retro in Hungariâ rnifit:PctroTriburio
1o Alcmanno ex ca
ritiam Venetorum
îceauxit;quo tempore Genuam Saraceni ex Afn-
ientes populati funt hune ciues cum dncali folio vellent eiicèrc , & is fearmis
jinieâoignepioe&iulphure miftopalatiumipfumexuíTere.-quo I
fïa:ttK]lra:,acciuium-iedesarferunt, duxq; cum filio, &romplici-
bus interfe&us eft Petrus Vriêolus Cafidianifucceífor exuftaa:dinciareparauir,&
IOOO. Gradunvriukatemfnurocinxit.Circaklem tempusanno falutis milleiîmo Adrien-
fes apud Lauretumcu tionem víq; deleti funt, arque
memorabilis vrbis,qu defecere.
Poft Vrfeolum Petrus ominicus Vrfeolus
per arma dciecit,&: du vrbis regimen fuit, vfque
117 г. ad annum fakuisprimum& llcíimum ccnref>mum,quo te-
pore Vit .¡lis Michael duxàf 1 quoq; in ciuitate
non multis annis paftea inue tervecb'ga Inutntoribusnoua- 20
rumrerumcaptis,atq;fufpencu'onecatis. Fuir& ingens in vrbemetus, cumBaio-
mens Theopolus regnum affi ,Baroceo«.,Doi os, Ba^oarios, & Bafi-
lios primarias in vrbefan " •quosnon line m; gno labore, ас peri*
culo publico confilio ani etiî non paur «с feditiones rem
Vcnetam agitauere}non tarnen digna: fuerunt,qua: adarquari íbperiorib.poílcnt.et-
í¡ Fi ancîfcm Fofcari non fine iniuriaducali folio fucritamotus. Cur autem ctuuas
lib' rafefeailerac, paucis referendum eih ■ . ■
TttVtntte- Fuemnt Vencti ab initio conditionis fux liberi , fuh proe&ione tarnen Impe-
hbtr. r.'iGnecouim,vfqtic ad témpora Caroli Magni: hinc cum Imperium oibis rerrar,
q?apudGra;coscrat,RomanusPra?fulIcfuChrifti,cuidcdit pater omnem potefta- 50
tem in ca:loi& in terra verus Vicarius ad Germanos in perfona Caroli Magni iraftu-
liíret;nequeparui(TentGra:ci,íéd vitro refiftcrent, Imperium q; retiñere contende1-
rent:fciflum eft Imperium, & Orientales quidem Grarcis, Occidentales Germanis
paruerunr.in Italia vero à Neapoli, •&: Manfredonia quiequid vitra Siciliam ver/üs
exourrit,m partibus Graecorum fuit: cite iora ad Germanos pertinuere, excepta Ve
neria^ Beneuentana vrbe,qux nulbrum partium habita: funt, & in fordere, quod
©IimcumHyreneImpcrarrice,&demumcumNicephoro imperatorc Grarcurum,
CaroJusipfepercuífit.Cautumeílvt Véneta vrbsltalia: maritima, vrriufque amica
Imperiijfuis legibus vteretur : ñeque bello, ñeque pace huius , aut illius partis cen-
iêretur.Fortuîiatus autem Patriarche Gradeniiscum aduerfus Ioannem,& Mauri- 40
tium duces con!piralTet,ea potiífimumrationePipinofuafitjin Venetos ducert :quia
cum Graxis contra fœdusfentirent. Niccta vero patrkius, quiPopuloniam depo-
pulamscft, Venetorum auxilio aduerfus Pipinum claifem initruxit,& Comachi-
um,quod tuncPipini fuir.expugnareaduerfus turpiter repulfus eijppbelerio,acBea-
torci Veneta: ducatum tenentibus,quoscumpacis arbitros Grarci, Franciq; admi-
fiiTentrPrpinus tandem reeufauit dolos ineife traclatibusarbitratus : re integratoque
belio Venetos canquá Graxis amicos magnis afflixit cladibus. Illud conltat Pipinü
Broduleniibus, qui primi ad Oricntem folem Venetorum populi funt Cluiienuhus,
&Pekftrinenfibiisfuba<5tis in Albiolam ciuxiire:& priufquameam caperet,Valenti-
numdiicemièdemrei Veneta\ex Metamauco in Riuum altum tranftulifle : mex- f o.
que AlbioIcnfes,& Metamaucenfesdeditioncm feeifle. Expugnado Riuialti incer-
taefhquidarn affirmant pontem Iigucum a Mecamauco in alcum Riuum a Pipino
dedu&um, quem cum VcnetiexuíÍifíent,Pipinusobierit:aliitcrritum redeunteclaí*
fCjPauli Ct rFaranxDalmatarum, Venetortimqj copias afferente, cffug iletradunt,
ventas in o blc uro eibpax tarnen inter NicephorumGraxorum 1 mpcratoré,&: Im pe
taron'*
4V

LIBER TERT ITS 79


ratoris filium Pipinum conuenit,in cuius fœdcribus conceffit Pipinus , vt Veneti li-
em,quafuerunt à Carolo genitorcdonati,coniUnuflimerctinerenr. Inueni-
iiehadem,quifecundushuiusnominisapudGra:cosimperauit, Veneris in-
hibuüfe,nc mcrces Occidentis in Orientem veherent , nifi aduerfus Saraccnos Si-
ciliam vaIbnresclaírcmduccrcnr.illoíq;irafeciireproruaó¿;re Chriftiana tuenda,
jenda.ImperaHtequoq; Bafilio cum Saracenis naualipraîliode-
rciffc contra Bohemundü Normannum Dirachiumobfidentem
adiuuantc Nicephoro BataniateGraxorum Impcratore. Apparet itaq; Venecos cum
Grarcorum Imperio amicitiamconferuafle,vt commercium pro mercacura conti-
ro nuare portent. Verü il Jo deficiente deferuiíTe, & multade Grarcis ad fe traxiiTe.Hinc
— 'Hadara libertas Veneta-.nam cum Orientales Impeiatorcs prorfus elanguiifent, ^
i funt Veneti,qui rempublicam & Imperii fines longe lateq; propagarunt:cum
; Graíci poflent amplius refiftcre,ncq; Latini curarent. 1
Auxic maxime dignitatem Venetorum Alexander tertius Romanus Potifex, лЫмЫ
ne Senenfis,qui Venetorum àrmis,& Sebaib'ani Tiani principis ope,aducrfum \tmfiuJ\»
ricumImperatorcmadiutus,innumerabilibufq; beneficiis ornatus, prasclaris г*мтъьл-
rarKq; priuilegiis honéftauit:ipfi vero qui Graxorum Imperium expilauerant, G*"*¿.
ctiam multarum prouinciarum regnum opprimere conati funt : nam in dominatu fibm & vi-
blica nil vcretur.Duces fuos Veneti cóplures damnauere,alios oculis,alios vita{e*^^"
rr
is,nec magiftris militum mitioresfuere;quiaVerieri genusjio- ¿? u»Ut»
inum funt pro república coníeruanda,& augendaacie,&fuarum maxime legum. шит L'"

ífimumrPro religione farpe clanes armaucrcCum Saracenis diu vario re-


nderunt,illofq; cum oram Dalmatian diripuiírent,&Gradu'mvfqüe
us excurriííent,nauali praelio fuperatos, Adriaticum íinum telinquere
nituscoegerunt.Chriftianis Hierofolymam obemennb magnaíkpe .uixilia prx-
m Francis fociecate inita bis Conftantinopolim vi cceperunt, Aegeique
bmnesobtinuerunc. Creram.quai nunc Candía dicitur, pecunia coe
rció marchione Montis ferrati,ad quem Crerenfes deleto Gra;corü
mperioinclinauerant aduerfus Húngaros propter Iaderam,& alias Dalmatian ciui-
ШсЬго dimicauere. Andreas Hungarorumrex,cupiens Chriftianis apud Syna
borannbus opjftn ferre, vt nauigia,quib. veheretur à Veneris obtineiet,eis Dalma-
j8äfit,non tarnen fucceflorespotiri quiete Vénetos permiferunt:LudouiCus e*
nimGe»uenfibus,& Auftriacis ducibus i unclus,aduerfus eos auxilia miíit;& Sigi-
ímúnduvanarc noftra miíTo Pippone Florentinocum magnis copiis in Italiam , rerü
multos Anuos ingentibus aftecit cladibus , quamuis ad extremum vi-
ignominia retroceíferit.Romanos Pontífices Alexandrum tertium,&:
regorium nonum aduerfus Federicum primú magnifiée adiuuerút. Mathildico-
Icad'ierfus Henricumtertium Romanorum Imperatorem opem tulere, qua
Tariá egregia mulier vendicauit.Verú Ferrarienfibus,quipoftea adiusEcckíia;
ár, Romano Pontifici rebellantib.auxilia non negauerunt;ac Ferrariam i«*
poi с ftatem acceperunt:proptcr quá ré extra Eccleíiamf¿c"ti,non prius gratia
eruerc,quam dido Pontificis paruerunr.Cum Bohemundo Nortmanno , qui re-
kaliaobtinuitapud Dyrachium ab Imperatorio. Grarcis, exfcedere requifiti,
pralio rer congreífi,pi iori certamine fuperiores fuere , i naliis íuecubuerunt:
derenam eius in Iraliam inuadentes,v t pacem Grarcisredderet , compmVunt:
!êdente Clemente tercio cum Pifanis focietace inita triennio pro religione in Aíiam
mhabuere,neq; d gnum laude quicquam fecere:cum fociorum asmulatione
' rentur,reuerfidomum,cumPifanis,quiPo!amin Iftriacocperanr,bellú gef-
Polarecuperata,muriíq; vrbis ad mare deiectis , Pífanos complures occide-
ud Metonem duas eorum ñaues onuftas mcrcibus intercepere.Exin pax co-
eíLImperante deinde Federico fecundo cum Pifani triremes centum, contra
Genuenfcs arma tient, requifiti ex fœdere fexagintatiïrcmekGenue; fibus auxilio
Is pracfeclus cu appuliilèt Dyrachiü,accepto nunc.oquod Pifanaclaífis
m fugata fuillct,reuerfus Pola,q иге medio tempore rcbellauerat, ferro
G 4
So COMMENT. PII РАРЛ* It
atque ignc vaftauit.Deinccps Vcneti ilmul,&: Pifani contra Genucniès fœdcra pcr-
cuirerunt;fa:pceniminter Genuenfes>&:Vcnctos decertarum elbfapepax facta fx-
peinterrupta:& Pifani modo iítorum,modoilIoruin focii fuere. CumHenricus
Pifcator.Malca: comes claííe Gemu-níium frctus, Cretam auferre Vcnetis conare-
tur.bcllum inter Genucnfes,& Venetos primum cœpit'duobufq; pra;liis,non admo-
dummagnis.Venetifaper^resfuere.Maiordcindecontcnrio inter hosduos popu
los emcríit;Sedente Gregorio nono propter res Gra"cas,quibus diripiendis vterque
ínhiabat.Pontifexpartibus adíe vocatiscalegepacemcompofuit, ne alter fine alte
ro Vattarim Grecorum Imperatorem, vel amicum,vel hoftem aflumerct:fi quis c5-
tra facerer,eXcommunicarionem,& interdi&i peenam incurreret.Tertio deinde pro I •
monaftcrio fan&i Sabar,quod erat apud Ptolemaidam , vbi & Vencti, & Gcnuenfes
fréquentes inhjbitabentjinterfe contendere cœpcrunr. Philippus natione Gallus,
q i vrbi pra:erat,tanquam diuifionum incentorcs Venetos, vrbcdeiecit^lli Tyrutn
conceflerCjCüius vrbis tertiam partem obtinebant,& Piianis in fœdcra tractis Ptole
maidam reuerfi,Philippiun,&: Gcnuenfes expulerunr,colq¡rurfus congredi auden-
tes,interPtolcmaidam,&Tyrum (trage magna exciderunt. Cum Michael Palco-
logus fîliorum Theodori tutor Vattarisproditioncciuiû,expullbBalduinoImpera-
torcConftantinopolimrccepiflet.&rpupillisoccifis, arrepto Imperio aduerfus Vi-
helmum Achaiar dominum arma mouifIcr.Gcnuenfes Grxco , Vtnet < Latino , fup-
petiastulere, &congrefiifimul inferior Genuenfisfuga,(äJutemqu*fmit. Venetus ¿#
onerariamnauimGenuenfiarripuirapudTyruni,apud Lylibcum tres triremes in-
terccpit:apud Drepanumodo&vigintitriremiumclaflemfuperauit, Rurfufq; irx-
terProlemaidam,&:TyrumGenuenfiumclafljs à Vene, o íuperara eíh Ludouicus
deniq; rex Francia:,qui Philippo in Afia defuneto íucceflerat, Cremonam veniens,
vocatis ad fe Venetis,Genueniibus,ac Pifanis,pacem inter cos quinq; annorum co-
irieuie, qua finita Nicolaus Pifanus prarfectus Veneta: claifiscoi grefliis Genuenii in
Egeo pelago victor euaíit.Philippus Auria interea pr#fc¿tu$,alteriu$claílís Genuë-
iîum, Eubœam multis cladibus aiFecit : Sc Choum infulam in eodem mari vi carpir.
Cum Genüenfium onerofa potentia Venetis videretur,rcgem Aragonum, & Impe
ratorem Grarcorum in focictatcmvocauerc,clafl*emqueoctuaginta quattuor trire- 5«
mium fimul initruxcre;quam Genuenfis prxfectus Paganus Auria fircaBofphorum
Thracium,ingenti pugna fupcratam,difiecit;nec diu portea Aragoncnícs, & Vcneti
íímul iuncti,duce Nicolao Piiàno,coniêrto cum Genueniibus apud Corficam ргаг-
liOjVnam&quadraginta triremes hoftiumcaptas,cumhominibus in prof ondú dc-
merfercGenucnfes eoafFefti dctrimentoJoanniarchiepifcopoMediolaneniî Ce de«
diderc,cuiusaufpiciis apud Sapientiam Peloponneíl Promontorium, Nicolauin Pi-
fanum Vcnctorum praerectum cum quinq; millibus hominum captum , abduxerei
&fecundumhancvi¿toriampaxmortuoarchicpiícopoícquisconditionibus rece- •
pta eíhNcc diu poílea memorara apud veteres Ínfula Thenedos,nouum bellum cx-
citauir,quam Calo loannes Graccorum Imperator Vcnetis cradiderat.Filiuseiu;. An- 4«
dronicus Genueniibus promiferat.Pugnatum til apud Antium,& Genuenfes con-
fliftifunt:&rurfusfexeorum triremes ex Cyproredeuntcs capta:, quae Barnabouis
filiam Ínfula: regí nuptameoveXerant.Verfa deinde vice Lucianus Auria Genuen»
Лит claífis pra:fc&us,Vi&orem Piíanum apud Polam aggrcflus.duodeuiginti trire
mes eíabftulit. Elati ea victoria Genuenfes mare fupci um duabusclaílibus Venetis
claufere,quarum altera in Picenoítationemhabuit¡altera apud laderam, nec terre
patebat Venetis Francifco Carraria Romanum oppidum deTaruifinis obíldcnté.
Ca:perunt Genuenfes Bebas caput aggeris,& fan&i Lazzari victim, & Clugia , Mc-
tamaucumcremauere:Lauretumviexpugnauerc,deindeadcapicndam vrbem ani-
mosintendere:fed concluí! paludibuSj&breuibusaquis à Ieuioribus Vcnetorü na- y %
uigiis magnum detrimentumacccpere:&: paulo poít Clugia obfeífi , multis aftecbi
cladibus,rameIaborantes,deditioncm feccre. Décimo calendas lulii anno faJuris
1380. millefímom'gcntefimoo¿tuageíímo,ingcnsea Venctorum victoria fuir. Andreas
Contarcnusduxciüitatis, VictorPifanus,Dominicus Michael, Cat o!uiZcnus,é¿
Thaddäus Iuítinianuseiuspra?cipuiauctoreshabitifunt ; Hoíriumqiwiuor milba
tercenci
LIBER TIRTIVS. St
terccnri qiiadraginta vfui in Vcnetorurn potcftatem venere: Nec tarnen vi&i,&pro-
pe ad internecionem ddeti quieuere,&pace petiuere Genuenfes.fed clafle in Iftriá
mifla,bellumreintegrarunt:&Tergeftinos adrebellionem compulere:Iuftinopo-
lim incendio abfumfere:ad portumVenetumpcrcontempmmvenerc:Polam,&Si-
gniam vi cepere: à Parentioaegrerepulfifunt:randem arbitro Sabaiidiazduce fequë-
ti anno pax conclufaeft,ea lege adie6h,vt Caftellum in infulaThenedos demolire-
tur.quodfiieratdiicordiaecaufa, idq; fa&umeft. PoftremofubPhilippoMedioIa-
nenûumducerurium Gcnuenfesnaualipralio cum Veneris contenderunr,vi£b'qî
funt;& Francifcus Spinola claifis praefe&us in captiuitatem ducbis.Deinceps Vene-
i o ti dorn ini maris habiti,qui diu in continent Italia: nihil obtinuere. Prima eorum
poflcffioTaruifiumfuir,qua;ciuitas,eû modo Au ftrialibus, modo Patauinisparuif-
fet,tandcm íefe Venetis dedit,anno falutis quarto & trigeíimo fupramillefímum tri- ... vj *
gentefimum.Contenderunt& Veneticum Bononienfibus annis tribus. Quadra-
ginta milita militum Bononieníes inarmis aliquado coegerunt,& caftellum in oftie
Padi ercxerunt.vicerunt tarnen eos Vencti,& caftellum deftruere compulerút: An-
conitanos fepearmisarm'xerunt:Carrarios,fuba£to Patauio,eiecerunt : Scaligeris,
quorum potentia olim in Italia ingens fuit, Vcronam,& Vicentiam ademerunt : Cú
viceçomitibus Mediolani dominis,varia Гагре fortuna terra,mariq; decertarunt: lo-
annem archiepiícopum,& Barnabouem,& loannem Galeatium admodum timuc»
aore:Phüippum Mariam Florentinis iun&i bello attriuerc : Brixiam , Bergamum,
& infignia plcraque oppida ei abftulerunt : Abduaque tranfmiíla ad Medio
lani víquemoeniapraedabundiexcurrerunt : Illomortuo,cum Placentiaro,&: Lau-
damoecupaflent , à Francifco Sfortia,qui Philippo fucceífit , eie&i funt ; & cum eo
demüaequis conditionib.(vtanted!Ximus)paccmfecere.Regi Alfonfoaduerfu?Frl-
ciícum,& Florentinos focü fuere,deinde hoftes,tandem in amicitiá rediere , cú pa-
ritertimerent,&timorieírent:Appofuerunt&inrcb.Ecclefia:manus:Patriarcham
cforo Iulii deiecerun t: Rauenná occuparunt:£ugeniú quartú,quamuis fuá: vrbis ci-
uem,ahq uandiu perfecuti funr.Poftremo cum tota Italia, exceptio Genuenfibus , &:
Romandiola: tyrannis,in fœdera со flent,priores Veneti reperd funt,qui Ferdinan
de do Sicilia; regi aduerfus Francos ex feedere auxilia petenti denegauerunt.
Venetia(vt diximus)ab initio infulas,qua: funt inter Gradenfes aquas &Laure- ь&тнМ
tum,fereomnesoccupauit:vnociuitatiscorporeexplurib.ciuitatib.conftituto.Ho
die continua funt acdificia,quaî vnam,& earn quidempulcherr imam vrbtmefficiüt; *»»>*, мЛ-
canalibustantam.in quis aqua: faifa: decurrunt,tanquam viisquibufdam inter íe di- цвпЛпП.
uifis:Latitudo canalium maiorum,trirememcap t remigio vadentem:Sunt& via? la- q. eJfiwt,
teribusftrata:,quaspedibus ambulant: Merces hue ex toto fere orbe conueruiritu:: &^^1>t-■
neq;aliudeftEuropatotanobiliusernporium.negociatorcs totius Ocodcntis buc
res defcrunt,&: Orientales accipiunt merces: Armamentarium, & naualequod Ar-
íenal quafi naualem artem vocitant , ditiífimum habent omni machinarum genere
40 refertum,in quo biremes,triremes,&al¡aomnis generis nauigia abfq; intermiííione
atdificantjopinio eft,atq; ea conftans,eos cum velint breuifllmo tempore dui entura
amplius trircmes,&: maiores etiam onerarias quamplurimas armare poíTe ;quod ajif
quando fecerunr. Vrbs tota lateritia pulcherrimis ardificiis exornara: Verum í¡ ftabic
Imperium breui marmórea fier, & iam nobilium patriciorum ades marmore vndiqi
incruíhtae plurimo fulgent auro. Beato Marco Euangelifta: in media vrbe,nobiliíb%
ma conftru ¿ta eft a:des,ex Orientali teftud'nesteiTellatoopere,quodMufaicum vo-
cant4vndiq;deaiirara::hicthefâurumeiîeaiTeruntina:de Marciana fub Procurato-
rum cuftodia regales opes excedentem,carbunculis,adamátibus,fmaragdis,& omni
gemmarum genere referuífimum Orientalium olim Imperatorum gaza. Hxc o-
jo mnia noftraa:tate Graxuhis quídam Stamate nomine fubtilifuratus ingenio; tandé
captus,& vltimofupplicioaífectuseft , diífuadentc duce FranciícoFoícari,quiau-
fum taita feruandum eíTe dicebat.Turris campanadas pinnaculum multis aureorum
millib.inauratum fertintiducale palatium ampliífimum eft,quod fupraincenfum,&
dcindeinftaurammdiximus.Huicproximecuria,vbifenatus habetur, &comitiü fu-
per columnas marmóreas «dificatú,omnib.ornaméusiHuftre. Sunt &: alia permult»
St COMMENT. РП РАРЯ II.
templa per vrbem miro fumptu&r opere Deo^aHitibufqiCxaedirlcata; crcCcit indies
ciuicas,nullis circumdata mœni bus , aqua tancum pro muro eft,contintns vbi pro-
piusacceditpafíiium tribus millibus dilht. Viroshabuit noftra a:tat«litterarum
doctrina illuftrcs:PaulumordinisfandiAuguftiniprorcflorem,cuiusdialedicos li
bros hodiemultí fcquuntur : Francifcum Baibarum equitcminílgncm patricium
Grarcis ас Lattnis littcriscruditum,& qui ex Grarc is multa i n latinum vertir:Lcon-
ar dum Iuftinianum Bernardi filium,& Bernai dum Iuftinianum equieem ipfíus Le-
onardifilium:ZachammTriuifanum,&plures,quos nimislortgum eifet fingidos
recenferc.Haxde Venetis paulo aicius repctiuimus.qui etfidiu legatos fuos ad Má-
tuanum conuentü mitjererceufarunopoftremo tarnen cum accepilfcnt ducemClt- 1 «
uenfem aduentafle,oratores Francos propcdjem venturos.ipfumq; Fr«incifcú Sfor-
" am Mediolanenfium ducem adeiTe,neq; alios ex tota Italia,qüam fcipfos defidera-
mum ve** riíduos oratores cum deleâa nobilium iuuentute Mantuam miíerc, Vrfatum luíli-
SffP''n'anum>^ Ludoucum Fofcarenum iuriíconíukum clariflinvim, adiun&is equiti-
buscirciter quingentis,qui honoris caufaitineriseirentcomitcí.Francifcus Sfortia
ob reuerentiam vrbis Venera: his extra mcenia obuiá proccílit, mediufq; inter duos
oratores introiuit.Ludouicus alter ex legatis inconfiílorio publico luculentam ora-
tionem habuitrerat enim non iurifconíultus modo, verum ctiam eloquentix ítudi-
ofus;ora:ionisha*cfcntcntiafuir.DeteítariVcnctosTurcaiumaudaciam,qui aliena
inuaderentjChriftianorum ignauiam accufaic,qui fuá non tuercntur,ncq; arma pro i •
reKgiene cápete auderent. Laudare Pontifkcm.qui de communi íalurc anxius non
finelabore,&:fumptu Mantuam petiuillet; bellu-m contra Tureas fufeipiendum
fuaderc:fi vnitisChriftianorum Virib.gcnpoflet.atq; in cum euentum feie magna
fa&uros promittere. E contra Pius Pontifex de or /gme Vc nctorum,dtq; gloriofis
eorumgeíh^nonnüllaprarfatus, oblata eorum pro tuendareligionccollaudauit,
quauis ¿am conditioné haberent.qua: diflkillime poflet impleri uarditatem leg-i to-
rum accufauit,qui cum eflent conuentui propinquiflimi,vltimi tarnen omnium ve-
nifTent.Commemorauit&AleXandritertii Romani Pontificis quanta in Venetos
charitas,ncc fe minus erga eos dileäionishabiturum arrumauit,li ad tutclam reiigi-
onis(vrpareít)fuamoperam nauarent. ¿a
■frêgrtjftu Cum plenum iam concilium eíTet,quamuisnondumFranciveniiTent:placuic
ïticnîitf' Romano Pcntiftci,priusquam FranciícusduxMediolaniabiret,quidiu tetineri no
ùicWwvTî-poteratjfimulomnesalloqubquiprarfentcsaderantj «tq; ad belli iuíceptionem co-
tf*,B^y'hortari:fa£fca igitut rcdiuinain ecclefiacathedrali principes ac legati omnes, in со-
'jùm^Svrà cionem accerfiti funt.Multa; ibi de feflîone contentioncs fuere,fed nulla maior, qua
tïfii s/irtu Venetorum ic Sabaudieniîum: illi potentiam , & antiquitatem fui Imperii pra fe-
ыЗ$Г ''rebantiiftmobilitatemiànguinisj&confuetudinem. Pontifex, cum aliomodolb-
piricontrouerfianequirc^crcícereniqípaulatimiurgiajSiiam Vriàrius luftinianus
oratorVenctorumaccincîusadrixamvidcretur , Venetis poil oratorcSducisBur-
gundiarcoílocütiSjSábaudienfes ad fcabellum fui foin federe iuflïr,atq; imperaio fi- 4#
lentio bons circiter tribus perorauit,tanta auditorum attentionc, vt nullum excide-
rit non intelle&um verbum:& quamvis tullí per eos dies laboraflèt grauiflîme, diui-
natamen ope adiurus inter orandum , neq; tuflîuit vnquam,ncquevelminimuna
oftendit impcdimentum.De bello in Turcas gerendo multa copiofe locutus,id noi»
modo vtile,verumetiamiuítum,facillimum,acnecefíariumdcmonfl:rauit. Eius o-
ratiopoílmodumeditaeft,á¿intcraliascontinetur. Pontifèx cum fmem feciilët,
Beifii ion cardinalis Grarcus pro со 11 eg o locutus,non pauciora quam Pontifex ver
ba rccit^oftendens quantam paífi ia&uram Ghnftiani eíTent , pcrdita Conilantin o-
poIi,&quarin(Urcntmala,nifiTurcatumconatib.obuiamircrur.Docuitfaci!eracA
feaudentibusvicloriam;fuafitq;multÍ5rationib.bcllumeflecnpeírenduro; laudare S •
probareq; omnia facrum collegium affirmauit,qu£e Pontifex maximus orando di.
xiiTetdaudatacfteiusorario.ctu* Grarcamfacundiam quantum Latina prarirct ofte*.
derit.Adcratablmperatorcmiflus Antonius epiícopus Teigcfb'nus, qui'nih 1 auíus
el I in tanto contient u perl oqu i. Collcga cius Ioannes Inderbachius agí otabat. Ce
teri

I
LIBER TERTIVÎ fj
reri orateres regum , príncipum ,ciuitarum ,concordibus votis verba Pontificis pro-
bauere. Francifcus Sfortia militari eloquentia, & verbis patriis,fufcipiendum in ho-
ftes fidei bellum magnopere fuafitifeq; & fua in earn rem obtulit.
Aderant &oratores Hungaria:,qui fuo loco dicendi copiaadepti.(vltimi enim °™e„%"¿
fuere qui loquercntur)cum petituri opem veniflent,Pontifice laudato , qui de com- pu гф'ш-
raun: falute follicitus eflct,Imperatorem plurib. verbis criminati funt,qui laboranti-/*""-
busTurcarumbelloHungarismoleftias addidiiTet,nouistumultibusregnuminuol-
uens.Fremebat his auditis aduerfus Imperarorem,tota concio.nec orator eius in ta
to confeíTu obieâa dilucre audebat, vt qui concione non effet alloqui folitus. Tum
io Pontifex praîterrem&contrareminquit:Hungarilocuticrtis,de bello contraTur-
cas gerendo.nunc agimus,& caufa: veftrae confulentes,Imperarorem,& Chriftianos
reliquos in auxilium veftrum armare conamunvos opem quanitis, & qui poffunt o-
pituîari vet bis laceffitis?non eft hoc,quod regno veftro conducat,neq; hic locus eft,
in quo iurgia ia&are conueniat. Male miieria,& arrogantia fimul habitant. Nos Im-
peratorcmamanremiuftinouimus,nec regem veftrum ab honefto difcedere arbi-
tramur,quamuis de regno diflfentiantjnemo tarnen iniuftam habere fecaufam arbi-
tratur,cumveritatemnouerint,obedient veritati,danda eft opera , vtinamicitiam
redeant4Mifiraus ad eos legatuin vnum,mittemus & alium,ü opus fuerit.ne quid ad
reconciliandos inter fe principes, défit : intereaquodinmanibuseftabfoluamus;
¿oíaceíTantqueprorfushocinlocodiffentiones , пес maledi&um aliquod audiatur:
Siluere his auditis Hungari : rcliquiomnes verba Pontificis probauere,&: vnitis
animis bellum eflegerendum aduerfus Turcas decreuerunt; &concioeius diei ib»
lutaeft.
Poftridiecun&iquiaderantltalicinominis oratores,ac principes ad prarfen- *>«
tiam Pontificis accerfitifunt.Conuenere in palatio Francifcus Mediolaneníiú óux/ тШ£
Ludouicus Mantuanus,& Vilhclmus Montis ferrati marchf о, ac Sigifmundus Ma- цшЬф*\
latefta.Et quoniam rex Aràgonum Siciliam,Corficam,ac Sardiniam , Italici iuris in-T^ff
fulas poífideretjoratores eius interfuere.Tum regis Ferdinandi legati , archiepifco- «*« italic*
pus Bencuentanus,&: Andriae dux;deindcVencti,Florentini,Senenfes,Ferraricnfes, *4*** -
3 о Lucenfes,ac ßononienfcs,Sabaudienfes,quamuis eis alpes late dominentur,ad Fra-
cos inclinantes, cum Italics adnumerari noluerunt.Genuenfes nondum publice ad-
erantjclam tarnen auxilia pollicebantur. Cardinales finiftrum,dcxtrumq; latus Pó-
tiflcisobtinebant.PrincipeSjaclegatièregionefedebant,quibusaudire paratis, de-
creuimuSjinquit Pontifex,veftro confilio filii bellum Turcis inferremec dubitamus
quin arma, equi,homincs,naues,pecuniae abunde fuppetant,fi Chriftiani fux faluti
afïuerint.Nunc cogitandum eft mari,an terra,an vtrobiq; aggrediendus fit hoftis; &
<j'uarctaflis,qui<ve terreftris exercitus fit neceflarius,&quibus ex populis legendi fine
milites:verura pecunia Hungarian milite fintadiuuandi, confulite in medium; &
quae promittitis auxilia palam proponite.Primusadha;cFra,,cifcusrefpondit,&qua:
40 pridiepromiferatconfirmauit;deinde hoc confilium dédit: videri fibi neceflàrium
eife marijtcrraq; Turcas fummis viribus inuafum iri.De quantitate exercitus , fequi
vires hoftium nefciret,loqui non poiTe.Milites autem ex his regionibus delegendos
fore,quz Turcis effent proxima:,noiienrquc mores hoftium , & infidias callerent:
ex Italia, ceterifqueprouinciisremotioribus pecunias cogendas , quibusHunga-
гошт,& aliorum exercitus alerentur; incognitas Hungaris gentes haudquaquam
-mittendas,qux facile cum illis tumultuarentur,nec fine grauiífimo iumptu,aut mit-
tieopoffent.autrerincri.Aragonenfes, quorum princeps erat Cliuenfis epiícopus,
multa & magna fui regis nomine , promiferunt ; & Francifci confilium laudarunt:
Vencti,qui nihil polliceri auderenr,c6filium,tanquam priuati homines dantcs ma
je ri,tcrraq; hoftem eflfe premendurr^cenferenf.clailem trigintatriremium,&odo na-
uium ectearíi in mari íuíficere,qux in Hellefpontum traiiciens,litrora hinc Gracia?,
inde Afia: infeftaretjfic fieri vt multiTurcarum ad cuftodienda maritima locadefti-
narentur. terreftres copias ex Hungaria,vicinifq; locis cogendas effe : equitum qua-
dragincamülium,peditum v>gintimilIium:necminoresefleoporrere:argetum bel
lo n«ceíTarium,ex reliquis Chriftianorü prouinciis hauriendú.qui poftea^ocuti funt
84 COMMENT. PII РАРЛБ IL
omnes fere in banc fententiam pedibus iuerunr, praeter Sigifmundum Malateftani)
qui vbi ad cum ventum eft,afliugens militari quadam,& prsecipici facundia : Ego,
inquit,Pater ianftiflime,rem nauticam pKererco,cuius me fateor ignarum. Veneris
hancprouinciam relinquo , in bello campeftriexercitatus ; qui anremelocuci
funr,oœnes eas gentes armandas dixere>qux Turciscohaerenr,«:illorum mores no-
runt;mihi longe alia (cntentiaeft:nam,qui Turcis proximi habitanr Hungari, Va-
lachi,Rafciani,Bulgari)Epyrorar,Gra;ci,iârpeantcillorumoraccciderunr,neq; vul-
tum poiruntTurcarum fcrrc.ego fi hoc bellum fimgefturus,Italici generis équités,
ас pedites armaucnm,eo numcro.qui fatis rueritjnec de victoria dubitauerim; ргж-
ftantcnim noitri milices, ас duces longe alios;cquospra:t:erea,& armât uras meliorcs i •
habemus;ncquc illud obftat,quod genus pugna: nefcimus,quo ilh vtuntur, quando
ncque illi noftrum nouerc>& facilius nos îllox um iniîdias, quam i Iii noftras vitabi-
miis.urfuntltalorumdexrcrrimaingenia.quarefuadeovtreliquipccuniáoontribu-
anc,ítali bellum gérant. Laudata eft Sigifmundi oratio; poítquam Vero cuncti finie
re, Pius in hune modum locutus eft.Et nns quidem fi fieri polier ô fini hoc bellum I-
talico milite gereremusiquandonullacft alia gens,quac fit prarttantiorarmis:lèdhoc
difficillimumeft,atquepropemodumimpoflibile:quisenirn tantum auri fubmini?
itrer,qnantumhar copiar confumant, qux ab Italia in Gra:ciamproficifcantur? nec
duces noftrifunr,qui mil tare extra Italiamvelint,inter nos fine vita: diferimine, &c
magno cum emolumento belligérant; cum Turcis cruenta fiuntprarlia, nec lucra i«
magna quxruntur,niíianimauim.RurfusTheutones , atque Húngaros, íiuc Buhe
mos pccun-aconducercqui bellum gerant,arduumeft;niiiltaliapecuniamdcderir,
milla pioumcia dabit.Auari &: lüfpiciofi funt iili.fcmperque falli circa pecuniam ехт
iftimantîfortaiîe armât um milicemdabunt, aurumnondabunt , & ù copado plus
conferant,pecunia Itálica vix clafll fufficiet:quod poíIumus,non quudvok. mus ne-
ccireeítfacere,eomilitegerendumeftbellum,quihaberiporclb Galli,& Angli,&:
Thcutones>&:Bohemi,&:Poloni copias polIicencur,hiíqueterrcftre bellum inltrue-
mus:exHiípanis,quiCaftellani vocanturpropterMauritanos,quibuscum certarae
habent,excuíatum fe mittent:Cathelani,& Aragoheafes,¿5¿ Portugallenics, fi quid
cbtulerint,ad rem nauticam pertinebit labor ent non imusinficias,tot diuerfiflimas j 0
gentes in vnis caftris continerejlicebit tarnen & pluies duces, 6c plura caftra coníti-
rueie.eamodcratione adhibita.vt altera fubueniantalteris,cumneceífitasingrueric:
vnumtamenducemcunctirefpicient Apoftolicatíedislegatum , & vnumiignum
fequentur,viuifica:Crucis:verumhxc praematura eft cura.
i¿ust,mi¡¡- Nunc vndecopias habeamus,in confultationem venit;&quam multas coge-
teepui,é- re oportcat;hishabitis&deducibus,&decoticordiagentium tranfigemus. Multa
«w^W4^ePoten"aTurcaruminmediumadduclaíünt : nobis compertum cftplusquam
fi',tf fw-ducentahominummillia eos ad bellum adducerc non pollc&in his rufticos , iner-
*$шЛи*!**mcs,atqueimbellemturb.im contineri.-robur íuiexerarusinGenizeris confiílere»
qui quadiagintamillia no nexct dannnec du bitandumeífc de victoria Chriftiano^ ^
rum, Ii velquinqujgintamilliaad pugnamierint,quando&: armis multo, ac viicute
pra:ftant;verum équités eíIeoporter,maiori ex parcc,qui bellum geranr : Jocaenim
campeftriafunt,inquibuspugnandumerit,&Turcarum cquicatus cft magnus, Se
maiorescopia';nequeregifacile,nequcalipolílint, bello marítimo, triginta trire
mes^ octo ceteas ñaues affirmant Veneri victoriam rradiruras:id cft ferme omniü,
qui Turcas nouereiudicium ; quodíideccm triremes adiiciantur,non eft dubium
quin noftri mare poílldeant , neq; finanr, ex Afia tranfire Turcas,quorum maxima
pars ad tuenda,qua: circa mare ium,oppidadiílincbitur : & multo minores crunr,
copia: ad i ampeftre bellum iturar.ficrcrum gnari loquuntur.Diximus vnde legendi
fint milites & quantas terra, mariq; copias haberi oportcat.nunc depecumis tr^nii - fo
g.imus. Noftraiêntentiaeft , ficonlùlitis, vtclcriciliiorum proucntuum.inh ne
vfumtrienniodecimamaftcrantjaicitrigeiimam , Juda?i omnium qux poflident
.vigelimam,luni pecuniasabundecorrademus , huic bello ncccilarias ; Ii qui plus
conrerri voluerint inluci о eritjvos fi meli. saliquid cog taftis , proponitc in me-
dium.nosconliliaveltraièquemur. Placuit omnibus Pontificis lententia, ôc le-.
cundum
LIBER TERTIVS. г?
cundum earn decretum ediderunt,oui practeroratores Venetos,acFIorentinoscete-
ti omnes fubfcripferunt.Florentini admodum reprehenfi,quodad concilium milîî
tantum verba dediirentfcmotisarbitrisPontificis colloquium peticre, quod cum
obtinuiflent,tandem duob.intromiífiscardinaIib.BcíT<irioneNic£Eno)& loarme fá-
di Sixti,Florcntmum populum ad obferuationem decreti obligaucrunt;petcntcs id
occultum eíTe,donec nauigia mercibus onufta ex Conílantinopoli rediilïent,quod
ante NatalcmSaluatorisdicmfarurúeíTeconfÍdebant, de qua refolemnisftipula*
tio interceflki&nihilomimisne Florentinorum negligentia res Chriftiana impe-
diri videretur,FranctfcusMediolancnfiumdux > pro Florentinis publice fe vadcm
• i o conftituit.Poft hace multa cum legatis Venetis agitata íunt,qui etfi generale manda*
tum à república non haberent,vt folidi;certiq; aliquid promitterent,rem tamen ver
bis trahebant,verenres ncinito cumTurcis belIo,omnisin Oriente negociatio cef-
rarct:5<: ne Mediolanenfi'íjdumipfiTurcarum bello eflcntoccupatiarmacontrares
íúas inferrct.Sed cum preflîus vrgerentui,dixerunt, Vénetos ita demum focios futu
ros, fi rem nauticam íbliadminiftrare permitterentunfi fuá facerent exhorte rapiqn-
da:íí claífis impenfa leuarcntimfi exercitus ex Hungaria eontraTurcas quinquagin-
, ta milhum equitum,&: viginti milliura peditum protícifceretur:claíTem autcni fexa-
ginca trircm1 um,8¿ nauium viginti cetturum neceíTariam eífc aiebant : & in his vi
tra rémiges & rcliquos nautas,ocl;omiHia militum requirebantur : corpora nauium»
¿o&armatnentatancumfegradsexhib turejpfomittencesrprocaîeris rebus pecunia
exquirebant: >tq; in h.incv'fum décimas, vigefîmas>actrigeu'mas fuac ditionis, quas
centum quinquaginta milliaauri nummumeonferrearbitrabanturmeq; his conte-
ti,ampliusauriquindecics centena milliaex publico poftulabâtî&huiiiiccmodi Ve-
netorumoblatiofuit. Q¿b. Potifex itarefpondit.Merccdé Venetifereimpofïibilé
qu3eritis:dolcndum eft ci uitatcmveílram,quxolim máximas claíTes pro tutela fîdei
libenterarmault.hodie ne vnáquidénauim armare velle.ContraPifanos,c5tra Ge-
nucnfeSjreges&Imperatores pro fociis,acfubditisingentia tepe bella veftroarrcgef-
fiftis-.nunc pro Chnfto pugnaturi aduerfus impíos Turcas pretium pofcicis?Nos vc-
ftra; ciuitatis procurators tutmis , fuamremagimus, dum bellum Turcis inferre
30 qua?rimus,hoftcm veftris ceruicibus imminentem ftudemus auertere.Quis regum
vnquam tantum auri in apparatu alicuius belli promptum habuit,quantum ex nobis
quaîritur?fufficittantumadeire,quantumprincipiarequirunt:reliquum decreta: dé
cima: miniftrabunt.& duces,fi modo homines fucrint,non foemina:. Vos infuper o-
ratores,fcXigintatriremes&vi^intmauesexigitb:nuper dim diatam claflem fatis
eiTe dixiftis : feptuagmta millia pugnatorum ad bellu campeftre depofcitis,qui res
Turcaruminipexerequàdragintamillibusconfîci polie bellûdiiudicanr;difficulta-
tes ingentis,ne bellum fiât;agite non fiat, vos piimi dabitis pœnas.Multain hûc mo-
dum,& fxpe di<äafürit.Qratores,vt étant cauti artificiofe reipondebant, ex fuperio-
rumtemporumfucceífibusTurcarumrerumperitiírimi,nuncifl:am,nuncillam via
40 aperiebát;hoftiumq; vires augentes,noftrasattenuantes,tempus trahere conaban-
tuxjdonecfoluereturconuentus.
Interea de legatis Fran :orum aduentantlbus rumor oboritur quod amici Ve* t^»t¡,f,^
netis,infefti Papa: propter regnum Sicilix,ad concilium veniant. Dux itaq; Medio- urwm Bri- '
îani fubícriptopromifíionísdecretodomum repctiit. Exoratoribus regis Fi anciae, с"^ф,т
qui nom'inati erant,vnus pracceiTitdecanusCarnotenils.cuiusfupramcminimus : is d
c^mcfletelecbsfuxpontifexEcclefi^^
metropolitano confirmacus,non tamen fans tutum fe cxiltim .bat , пш* à Romano
Pra:fule approbaretur. Accepto itaq; legati titulo,vt caufam fuam melius ageret,ante
alios oratores iter arripuitrcumque Mantua: prîemiflus elfct ,fign-ficauit fe tanquam
yc elc&ùm epifcopum vefte lm .a íub p .Uio ingreflurum,idq¡ licerefibi ex venia Pon
tifias arroganter petebat: пес arbitraba! ur ob dignitatem legationis id poíTe negari,
fed iuftus eft aut id veftis deponer¿,aut retro in Franciam reuerti;ille humiliatus Pó-
tifieiobediuit,&ubtencadémumconfirmatione,priusdomumrcdiit, quam ceteri
legati adeibnt; fecuti func paulo poftoratores,alii non minoriadmiratione, quam
íuerantexpedatiUegationis principes fuere Turoncnfis archiepiieopus venerabilis
46 COMMENT. Pïî PAÊAÈ il
tèiiex, epîicôpus Parifienfis diiputator acutus , Thomas Corcelms îhlïghis thcö-
logas, & Bailiuius Rhotomagemls. Rhcnatus Siciiiacrex oratorcs fuos hisadiun-
&it,épifcôpum MaffilicWfem,qtiemmp Se-
quebafttur& ducis Britannia: lcgati,nepos cius, Sc MacIouicnfisepifcopus,&alii
3uäm plures viri prxftantes. Adfuit & legat io Gcitucnfium , qui Francis tanquam
ominisadulabantiir.
2>» trim- Bmanniahodie Gallia: portio cil ad Oceanum fíta,ólim m fula fuit, qua» apud
^* Ptolema:um Cofmographum Albion appellatur; AngliGermanicum genus, Bri-
tahnis infulapulfis.à te Angliam vocauere.iHi in contincntem nauigatcs inter Gua-
fcones,8£ Nortmannos/edesfortiti funr,inquisnomcn,&:Iinguam retinuere, mul- r »
tisduitatibusoccupatis,quarumvnaeft Venercniis appeJIata, emus ante memini-
mtfSjCumde Venetiisítalieisagercmus. Dux Britannia;, ctfi eft minor Franeorum
rege,eiufq; terra circumdarur.'iùis tarnen legibus viuit,neq; rccognofcit in tempora-
liditionefuperioremi ca propter cum Franci pragmaticam quandam fanclioncm
cdidiilent, quae Apoftolica:fediseminentiam,gloriamq; circumfcribcrc videbatur,
non obtempcfauit ilii,neq; Gallicas faneb'ones fecutus eft.In obedientia prima; fedis
more maiorum perfcucrans rlegati fui Mantua profecb',cum animaducrterent cun-
âariFrancosin cxhibenda Pont fici obedientia, non cxpe&atisiilisconfíírorium
peticre,in quo fui principis mandara rerVrrcnt:impetratoque,adfumus,inquit, Ma-
clouienfis epifcopus Britáhiaí ducis legati,fîliitui obfequentiffimi obedientiam ti- %¿
bi,&reuerentiam,more maiorum exlubemus.'tcChrifti vicarium profitemur: verá
beati Petri fucceflorem , militantis£cclefia:caput, & magiftrum.-Chriftiani fumns,
& te duccm fcquimur Chriftiani exercitmrmaiores noftri,poft accepta íemel Cftri-
ftifacra,nunquamapoftatarunt:vixere Romanis legibus, neevnquam prima: fedis
mandatis adueriati funt.ptagmaticam fanüionem Gallica: gentis inucntum refpue-
réVprárdeceíToribustuisconítanti animo adha:íerunt:fequitur princeps nofter fuo-
rumveftigiaprogenitorürtciubentenoshuncadircconuentum veluit : auditurus,
fa&urufq; mandata tua:accepit te velle in Turcas expeditionem ducercrlaudar pro-
pofitumtuum,&neceflarium,fancbimq; opus efle affirmât, quodmeditaris: non
decrittibi,cupiceflêparticepsprarclarihuiusoperis:arma,equos,naues, vitos appa- 3 &
rabit,cum iufl*eris,pro fuis facultatibus,teque fequetun tantum curato, vt aduerfum
potentiflímum hoftem potenter proficifearis.
тоПмш'ю- Laütatus eíl PontifexlegationeBritannica,&ampIim*mis verbis ducem,&:gc-
&pñ7iTS' teni collaudauit.lntcr legatos Francos dies abquot difccptatumcftjobedientiäprius
до£ pra:íhrent,an res Siculas aggrederentunfed cum Pius inobedicntib.audientiam ne-
gâretjcoaéti funt obedientiam prarmittere. Verba fecit Parifienfis cpifcopus,qaiDa*
uidicum iilud pro thematc,vr aiunr,prârtul trSecundum nomen tuum,ita & laus tua
in fines terrae, i uftitiar plena eft dextera tua>Deindeorationcm fuam partitus, de lau
de Pontificis, de fedis ApoftcIica:emincntia,degloria fui regis, acregni multa locu-
tus;tandemobedientiamregisno!Tiinepra:ftitit,rîIialêq;illam appellauit,vtferuilc ^¿
excluderet:de Turds paucalibauit paucioraq;aduerfus eos auxilia promifit. Maf-
ïmenfis deinde Rhcmuum regem obedientem obtulit:& Broccardus Genuenfís o-
ratorprofuaciuitateorationem habuit,ornatam quidem ; fed qua» fuperbam olim
vrbem,iam íeruam oírenderet3Francorum arrogan tiar,ac tumori ancillantem.Pon«-
tifex omnibus auditiSjindignum feefie rcípondit, qui tantis prxeoniis extolleretur;
vilemie vermiculum puluercm^ac cinerem vocitans, nec fuismeritis, fed occulto
quodamdiuinitatis iudicio,ad beati Petri cathedram accerfitum ; optare, vtmini«
fteriüin iniunclum pro diuina gloria poflítexplercjattributas Apoftolica: fedi laudes
veras effe,quamuis reipià minorcs,qua: carleftis regni claues accepifl"et,diuinitatcm-
quercferretintcrris,cuiusiudicium quifpcrnerct,anathemaeiret: regnum Fran-
oa: inter cetera cxcellere armorum gloria:regum iliuftria fuiïîe opera , & antiquum
fânguinem; Carolum, qui regnare^ &àfuis progenitonbiis haudquaquam de
generare ; obedientiam eius erga Romanam Écclefiam laudem mereri; quam»
uis aduerfus Turcas pauca promiíTa eflent , íperare fe magna de illa domo , cu
ius proprium fuiflet , & Romanam Ecclefiam , &: Chriítiajaam religioncm ad
uerfus
LIBER T E R T I V S. 87
iierfus hoftes drfcndere : Rhcnnati quoq; regis obedientiam , &: Genueniîs populi
deuotionem commendauit. Admirad funt omncs qui aderantFrancorum legatos,
qui multa minabanuir,tam bumilesacfubmiírosfuiíTe. Expeftabant curiales dura
Se acerba Francorum audire verba,negari obedientiam,generale cÔcilium peti, fpe
fruftrati madmirationem Poruificisredierc.
Poft dies aliquot adeuntes Franci Pontificem,habere fe aliqua dixerunt de re- Ä"!^ *
gnoSicüiíC.qua: pra:fentibusnonnullorum principum legatisexponere vellent:P6- skâùjrm
tifexlibertatem récit aduocandiquoscuperent.Aduenraueratlmperatorisnouale-
gatiojcuiusprincipes fuere Ioarmesepiícopus Eftetenfis , virtute & aucroritate i
i o gnis,& GeorgiusTridcnrinus Pontifici iampridem norus. Tum Carolus marchio
Badenfis,cuifororImperarorianupfír.Aderant&:IegatiC;iftell£eregis,epiícopusO- tMd\'í'H''

uetenfis.&monachus quidam ordinisMinorum ex ludáis ad Chnftianam religio-


nem conuerfus. Indigna tanto principe legatio.Miferat & Alfonfus Lufitaniarrcx o-
ratores fuos non ignobilcs,hos 8¿ alios plures accerfiuerunt Franci;adeuntefq; Pon-
tificem Rothomagenli B.nliuio dicendi prouinciá mandauere. Qin fado filcntie
Fraocorú.quos appellauit Liliatos,egregia pro religione facinora,& quot in Apofto-
licam fedem beneficia comuliíTent,longa oratione narrauit:regn um Sicilia: quo pa
cto ad eos региет{Г«,& quanto íanguine fuiiTet emptum,expofuit: Alfonfum armis
non iure vfum,qui eos eiecit indigne PiumfeciíTc,quifllium Alfoníífpurium,ac co
to roña indignum,tanto regno praers. iflccRhenatum fpreuiifet verú rege, quod Cali-
ftusquäuis Aragon enfisefficerenoluifler.iniuriam paíTos eíTe ¿Pontífice Francos,
Pium.qui nobiliííimo Liliatorú fpreto fanguine prauuliíTet Aragonenfes, petere, vt
Ínconíültcfacl:aconfultereuocaret:Rhenatoregnumdeccrneret:Ferdinandum re-
Siceretjfic futurum, vt contumelia Francis illaiacó penfaretut.Harc ôrationis íenten-
tiafuit,qüib.auditiscriftascun¿tierigere,qui Francis erdiitamici, &qüafi vidores
exulurc,necaüfurumrefpondere Pontificó arbitran'. Ipfe vero paucis pro tempore
vfus. Audiuimus,inquit>oratores regii.quae proRhenati caula uixiihs non fine асец-
fatione noitra.Nos qusefecimus in regno Sicilia: confuiente cardinalium íenatu.ge-
ñx funr,nuhc fi reuocari tanquam iniufte л era petuntur , atquum cít vt eorum confi-
30 liurnexquiramus;quohabito,reipoi)fum&«qucrclis,&petitionib» veftris dabimus:
atq;itáconüentumd mifit. Poítlucc PontifcXgrauia:gr¡tudine ftomacbi arFcctys
eft><3£ árida tuflî adeo vexatus, vt :le vita cius Se iple,& medici dubitarent. Franci ve
ro ел rccognitafimul .tionem eíTe>nonaígritndinemdicere,ref{onium exigcre,pro-
pcrarc,inft¿re,vicbm Pontificéfu srationibusexiftimare,ac proptereareíponfum
efFugere. Quode im Pius ( OgnouiíTet:Etfiine,inquit,media in condone morio-
porteat,refpondebo,nec vincet animum dolor>nec facietargritudo vttimere videar.
Vocatisigiturcardinabbus,5¿communicatórefponío,quodfjcturuserat,quamuis
nonnulli inter paucosrefpondend urn fuadcrentjipfe legatos omnes principum ac-
ecrfiriiuírK,&: qui praeílanteserant in curia viri,qui cum fréquentes conueniíTenr,
4e Ponrifcxlanguidus,&:ingenti dolore oppreiTus,cubiculumexiit,& in aula fua/ubli-
mi fedens folio,indicb filentio pallidus,& admodum anxius vix fari poterat. At vbi
calor inualuit,ardcns dicendi vi,dolore fuperato,afH uentibus verbis , fine vilo labo
re locutustriuiTiborarum habuitorationcm, qua; maxima omnium attentione au
dita eft. IneaPontifex Francorum lai'dcs,longcmelius,quam Bailiuius explica-
uinconfeíTus eft multa illas m Romanam Eccl t liam beneficia conmlifle ; verum no
minora ab earecepiíTe-quat in regno Sicilia; facta eíren^neciurejnecrationecarcre:
iniuftas ç(Cc Francorum querelas.quorum iuri non effet derogatum.Verum iniurios
ipfos negari non poife,qoi legem iu regno fuo pi omulgafîent , Apoftolica: fedi ad-
ucrfam.oua:mulcasan4iiasmgehennamraperct:extac oratio inter alias fcripta,non
jo eft енг ûngulaseius partes hun. loco inferamus,in volumine orationúm quœrenda
eft,fi quis quam pulchre Gallorum dicta fuerint conrurata.cognofcere cupit. Cum
Pius dicendi finem feciftl t.Franci ilium regem laefum d xcre,cupere audiri.ne indc-
/enfum fui principis honorem rel'nqucreviderentur.quib Pontifex.-Vosn'nqMir^u-
diam &quando,&: quoties plabebit,& itatim cx aula in cubiculum rediir,omni lan
guored dolore liberatus,iu calor oratiunis frigus omne deiecit è ftomacho. Car*
• Hz,
,88 COMMENT. PII PAPAE IL
díñales betabundi ad eum ingreífi pro feruato fedis honore , gradas egere : curiales
qui Pontifícem contemnere vidcbantur,in admirationem eius conuei íi íimt , illud
pr2Ccipuelaudantes,quoddepragmaticarandionefueratdi¿tum, affirmantes me
moria patrum noílrorum nunquam fuifle Papam , qui verba feciflet magis Pa
paba.
Alte?» ш. Poftridie cardinales Galli Pontifícem accedentes, oratoribus Francis publica
мь£мГ* audientiam petiere,itaillos cupere affirmantes.Pondfex conccíTurum fe ait } verum
fißoriiftert. publice di£ta,publicecôfutaturum:eligerct publice, an priuatim confundí vellent,
п?соф™ 4uia non e^ec ehngUIS Pontifex.neq; partes iniuíbs caufae tueretur. Cóíiderauerunt
verba Pontificis Franci, priuatamq; audientiam elegere , oóto tantum cardinalibus ю
accciíítis,atquehorisduabus Rhenati caufam orauere; ea locuti, quae nullo pacto
confutan polTearbitrabamur. Verum Pontifex cunch's memoria: commendatis,
qua: pondus habere vidcbantur,extempoic nihil moratus, adeo efficaciter obiecta
diluit,adeoacutcfuac5f¡rmauit,vtgratiffimúFrancisfuerit, cora paucis fuiílc cer
tamen, quippequifuarummemoracl:¿onum,quarationehoc, aut illud ferifTet non
ignorab.it. Nulla fuit argumentado Francorum,quam non è veftigio diíToluerit , qui
rubore.acconfuíionej&ipfodcniqueillentio, palamfe vidos reddidere; quorum
plurimi,quianteaPontificem blafphemauerantvirinobiles, &Iegadonis principes
ad pedes'ciusproftrati veniampeduerunt.Rcliquiadimpctrandas gradas fe conuer-
terunr,ncq¡ amplius de regno Sicilia; verbum faceré praeíumpferunt.QuorumFecia- го
lis,ÍÍue vt noílra xtzs vocat, Araldus vir prudens cum in corona curialium rogaretur,
quid nam Franci íilerentíquorum mina: tanquam tonitruaprius audita; fuiflènt ,fa-
ccterefpondit:Da:monio,inquit, vexatiad Ecclefiam dum trahunturclamoribus,
omnia complent,at vbi facerdoti in confpeclum venere, & facris tafti velaminibus,
ve!uti mortui conquiefcunt.ldcm nobis accidit,vifo & audito Pío Pontífice, cccidi.t
Omnis furor.
upuiotri- P°ft Ьзес rogati oratores Franci,quid auxilii contraTurcas afFerrent ; vanum efíb
шит />4«<dixerunt de Turcucogitare,nifi res Gallica% arque Anglicae componerentur; quia
тняш'а/* nemo vellet iadefeníam patriam hoílt relinquere,qua:rendarn domi pacem, tum de
firens/uü bello in exteros agendum: adquos Pontifex pri us inquit quàm Franci, &Anghre- 30
'iMmSj concilientur,delebunt Turca» Hungaros,fero deinde auxiliu afFercds, licebat íi non
ta, rnilite,at faltim pecunia rem G Im ib an a iuuare : Quamuis cur milite quoq; n equ ca
ris mittere non videmus , qui & à vobis requiritur,& ab Anglisjquód íi pares copias,
proportion habita, ambo miferint,nil minorent veftra domi potentia, quàm nunc
eftaduerfushoites.Cumq;rationibusfatisfacerenon valercnt, mandatum ííbifuif-
fe dixerunt ea de re, vt nihil promitterent, niíl venicntibus Anglis, & pacem accipie-
dbus.cumillinon veniiTcnt,filendum íibieiTe; vtile tarnen illud videri coníiliurn:
Anglos citra mare ad locum aliquem acccríiri Francis, & i Iiis aecomodum, eoq; le-
gatum Apoftolicum deftinari,qui partes componcret : Qupd fadurum fe Pontifex
no recuíáuít,íed rebus deindcmutatis,cum Franci federn Apoftolicam magis ac ma- 40
gis perfcquerentur,&: Anglimagnis ínter fe odus laborarent,res ipfaneglecbeíl: ntc
plura cum Francis acta.
ЪепЬт Miferat Pius prius quàm Roma recederet Francifcum Interamnenfem epifco-
UgatlfioM Pumm Angliam, qui legis auxilia aduerfus Turcas exquireret,regnique lites com-
de, »c pace poneré:. Henricus eiusnominisfextus, per id tempus Anglorum regno prasfide-
»»/#S4. bat,virmulieretimidior,confilii,atque animiprorfusinops,& qui vxori cunóla сб-
miíiíTet: erat tarnen religionis amans, & circa res diuinas valdeattentus,qui iuflus
legationem mittere ad conuentum Mantuanum nomine regio , & rebus , qua;
ibi traebndas forent,non indignam,epifcopos , & proceres regni preclaros defigna-
uit oratores;fed nemo illorum iter ingreiTuseft,contempferuntomnes regis iuflîonë. y 0
111e duos presbyteros , modici nominis, ad Pium tranfmifit, qui & obediendam
ofîèrrent,& cur legad maiores non veniflent,cauiâs redderent. In litteris mandat!
non fucrunt de more,aut telles nominati,autfubfcripti tabelliones; fed adnotata e-
rat regft manu huiufcemodi fubfcriptio , Henricus teile me ipfo : & iïgillum regni
appenfum. Contempfit Pontifex, derifkque tand regis tarn vilem legationem ; nec
vitra
LIBER TERTiVS. j |Д
vitra ad conrpecbim fuum admifit. IntereafpretusinÀngliaïnterâmnenfisepifco*
pus,cü legationis officitim non permittereturexercere,indignatus ex Anglia recef-
fit,& tranlmiiTomari,Calefium vehit.Ioannes Varuici comes,vir ftrenuus, & audax
ob i n dign ationem regis eo confugerat,qui paucis diebus ante, cüm accepiflèt regia
claflem aduerfus febreuinauigaturameíTe,qua:inportu Sanduciae inftmcbatur eu
o&ingentis viris no&u nauigans imparatos hoftes aggreflus,cdita non parua ca;de¿
multiiq; cum prefecl:oclaffisinterceptis,vi&orredierat.Is accerfitoepiicopo,&co-
gnita fui receflus cauià-Manejinquitjnoli abire.Êgo te in Angiiam reducam, & tua»
legationi locum faciam.rex nofter ftupidus eft,&: mente captus iregitur,hon regit* a-
10 pud vxorem,S: qui regis thalamumfœdant,lmperiumeft. Ego cum ferre ifta non
poiIèm,&aIiamregniformamrequirercm,eieclusfum à facie regis ; breue exiliurn
meum erit.Multi mecum fentiunt,quorum princeps eft dux Eboracenfis à cuius re-
gnum eilet fi iura ipe<äarentur:armata: nobis copia? propediem aderuht,ferro fortu-
nam cxpericmur,fidabitvictoriamDeus,eiiciemus hoftes à latere regis, &nosipfi
regnum gubernabimus:Rex nudum nomen retinebit : recipiemus te fummi prafu-
lis legatum,& breui regno compofito,cIaflem pro religionepafábimüs. Acquieuit
epiicopus,& cum illo in Angiiam reuerfus eft.Comiti armatorum viginti millia pra>
fto afruere,& paulo poft duplicatus exercitus eíbin eo epifeopus vexilla crexitEcclc-
fia; Romanae,& quafi aduerfus hoftes fidei prarliandum eflet,plehariam peccatorum
l0remiflîonemindulfithis,quipro parte Varuici comitís püghareht aduerfus hoftes
eius anathema promulgauit, Uteris Apoftolicis pro caftris oftenfis, qua; licet aliud
continercnt,idipfumcredebantur habere. Commiflapughaingensoccifiofacbeftj
& nonnulli proceres periere. Rex Angliac captus Londinium duc~tus,ibiq; non abf-
que honore regio eft habitus: Regina cum filio, &plerifque fuae faâionis proceri-
bus in Gallia fugit. Conuocati funt apud Londinium prçlati,& proceres regni,par-
lamentum vt ipfi vocant,de rebus publicis habituri : in quo illud ante omnia placúit¿
vt afta priorisparlamcnti, quod anno pracedenti fucrat habitum, refcinderenturi
ineoenimdux Eboracenfis comes Sarem, & comes Varuici hoftes regni fueranfc
declarati,refcifllone obtenta,dux Eboracenfis regnum ad feípecíare dixit : qui Ric-
5 o cardo régi quondam occifopropinquiorefi^et;necferendüm,vtií regnareht,qùi oc-
cifori fucceífiíTent.Impium id genus hominum.quiregnandicauia parricidium со*
mifiiTent-HcnFicumquartumpatruumfuumoccidiire , regnumq; per tyrannidem
occupafle.illi filium fucccflîûe Hcnricum quintum,& quinto fèxtum , qui tiim im
pute violenti regis haîresefletrparlamenta, qua: vi adhibitapermetum aliquid de-
creuiflent non valere:regnum fibi iure deberi,qui parricidiali exclufo genere , regii
fanguinis primus extaret,coronampetere.Henricovtptiuátoviüeridum,iufta peti-
tio videbatunobftabat iufiurandiim regi pra:ftitum,& longa poíTeffio,& patris bene-
ficium,qui Gallos gehtem infeftam Anglico nomini comprefliflfet: fed cum pertina-
citcr Eboracenfis inftaret,propead arma ventumeftmeq; enim Varuicius,cuiusau-
40 dacia res acta erat,paflurus videbatur eüm regno deiici,qui rex eíTet reccptus. De-
niq; legati prouidentia.diicordia in hunc modum compofita-Henricus quoad vixe-
rit rex efto,cum obieritEboracenfis¿aut eius filius fuccedito:intcrea ad priora ftipen-
diamarcharum auri decern millia quotanniseX regio fifcoäccipitoireliquis in reb.
pacemhabeto.Sicresgeíbefuntad Calendas vfq; Nouembris,anrio ialutis Millefi-
mo quadringentefimo quinquagefimo nono:legati toto regno magnum eft nomen
habitum,in quomultum auri corrafiftecreditUseftjfed arma vicere:nullum fcrrum
tam aptum fodiendo äuro,quam enfis.
Paulo poft regina congregatis in Gallia houis exercitibu$,quafi virum è mani- ^ÜHd wa
bus hoftium ereptura ducere Londoniíi ftatuitjoccurrentemq; ducé Eboracenfem '"^p*^
5 о in рггсНо fuperauit,&: cum plerifqj baronibus intetfecit. Recognita,trepidare Lon-
doniarumpopulus regina: deditionemfaciendamdicere, minari qui contra fcnti-^J^*'
rent. Legatus non tam in aduerfisaudax,quamcaumsinfccuhdisrebus,mortem«xiW».
veritus fi remaneret,reli<3:o Varuicio in Flandriam propere nauigauit. Regina ani
mo^ viribus au&a nonproeul à Londoniis caftrapofuit ; & fugiehtem ad fe regem
H 3
9o ' . COMMENT. PII PAPAE II.
in eis recepitjobtinuifletqueprocul dubio ciui'tarcm, nifí muliebri íúperbia, & vl-
ciícendi nimia cupiditatc, duriores imponerelcgcs ciuibus voluiíTet, quorum pie-
rofqueadfupplirimncxpofcebatallienimpoftquamimplacabilem regina: animum
cognouere,fpemque fol am in armis efle.Ediiardum Eboracenfis interredti filium,ac
Varuicium fecuti ad pugnam egreífi funt. Regina in pralio fuperata , multis fuo-
rum amiífis,cum viro , ac filio fugam arripuit. Víctores Londonias reueríl nouum
parlamencum indixere,in quo Henricus cum filio, & coniuge hoftis regni; Eduar-
dus vero rex Anglorum declaratus erb Nec diu poftea alio commiíTo praelio fu-
pcratisHenricipartibus,Angliafere tota ad vi&ores defecit j victi ad Scotosconfu-
gcre,atque apud eos, Iudentc fortuna, miferi faluati funt, quos&pe felices timuc- ю
rant.
obi*t*Gtr. His motibus laboran tibus Anglicis,nihilfuit,quod adtuendamfidcm Pius Pon-
?»*"e™mq, tifexillinchaunrepofletratqucitaípeiíux magna ex parte cecidit, cura opem reli-
numtrus, e> gioni afferre Franci nollent: Angli non poíTent.Conuertit fè tandem ad Germanos,
1рФШш' ncquidinexpertumdimitteretAderant, vt diximus,Imperatoris oratores, tumE-
mtjfm. lcdoru m Imperii , & multorum ex Germania principum , ac ciuitatum legati ; his
ad fe Pontifex accerfítis, quidlmperator , quidve ceterí contra Turcas offerrent
percontatuseíbnec facile refponfumobtinuit, cum legati principum ab Impcrato*
risfententiadiffentirent. Sator maxime difeordiarum erat Gregorius Ham bürgen-
fîs iuris interpres celebratus,&eloquentia Theutonica iníígnis. Oratorem fuum ю
Albertus Auftria:dux,&Impcrator!Sgermanus eummiferat, qui per id temporis
cum fratre diffidebat. Gregorius quoque, cum Imperatori dicacitatefua fiepe dif-
plicuilîctj&àlatronibuscaptus, fex millibusaureis feredemiûet,quarcunque fibi
acciderant,abImperatoreprodiifTcarbitrabatur,earnqueob caufàm ângulari cum
' odio profequebat ur : neq; vlli rei confentiebat, in qua putaret exiftimationem Impe-
ratoris creicere. Et quoniam expeditio in Turcas Federíci gloriam au ¿tura vi-
debatur,toto ingenio impedimenta fuggerebat. Superauit tamen obílinata Pii Pon-
tificis diligentia, cum modo iftum, modo illumadfevocitans,Ecclefîa;, acfídci
caufam dulcioribus verbis commendaret. Conuenerunt tandem omnes in v nam
ièntentiam Germanorum legati, eumque Pontifici exercitum promifère, quipri- 30
dem Frankfordia: fu b Nicolao pratiidepromifRisfuerat id eft pedites duo &r trigin-
ta millia, équités decern millia; ad quam rem duos conuentus necesarios eñe dixe-
runt. Alterum Norembergz in Franconia, alterum apud Catfarem in Aufttia, le-
gatumque delátete mittendum,qui conuenta profequeretur. Annuit Pontifex, Sc
Beflarionem cardinalem Nicznum ei prouinciz prarfecit: ducem vero exercitusFe-
dericum Imperatorem dixit,data poteftate, vt fiper fefe idmuneris obircnonpoi^
fet,alium,quem vellet principem fubftituerct. Rogati oratorcs Franci,cum hare age-
rentur,intereiTerccufaruntj vt qui aliorum gloriam fuam effe ignominiam cx.iti-
mabant.
%ajJtU Dumha?caguntur,Sigifmundus Auftria:dux,quiie venturum farpe promiferat, 40
duct, tf'tn- cum quadringentisequitibus,multaqucnobilitate,&fplendidoapparatu,Mantuam
gmiotitu venit-obuiamiere duo cardinales, &omnis ordo curia: , exceptus eft in auditorio
pirmrfe. publico; verba eius nomine fecit Gregorius Hamburgenfis,qui multa de domo Au-
ftria:commemorauit,dignarclatu, &principis animum in Turcas accenfum dixit,
qui nationis obi., ta quantum adfe pertinerent prafensconfirmaret. Pontifex,qui
Sigifmundum à teneris nouiuet vnguiculis pueritiam , Sc adolefcentiam eius , fum-
macum laude peracbm oftendit, reliquam artatem prarteriit. Laudes familia: à
Gregorio explicatas Sc probauit, & auxit:auxilia contra Turcas receptauit.
Inter cetera dixerat Gregorius, Sigifmundum Pii, cum in minoribus ageret fuiíTe
difcipuhim,qui fuas epiftolas auidelegiíTet,quarum volumen apudfehaberct, &ali- S o
qua: illarum Sigifmundo eífent fcriptac;quod verum inueniet, fi quis epiftolas íáecu-
lares Iegerit, quas Pius nondum facris initiatus feripfit. Verum Sigiímundi multo
melior pueritia fuit,quàm adolefcentia,cuius ingenii mores, cum xtate vt paulo poft
dicemus,pericrant.Poft eos dies FrancifcusSfortiaMediolanum reuerfus, tres bo
ucs mira: pinguedinis ad Pontificcmmiferat, quosrapiscnutriucrat, aquiscalidis
lauare
LIBER TERTIVS, 9r
latíate iblitôs,peâiharique pet fingidos dies,& (bato iacere mundo: hotum Pius v-
num Sigifmundo dedit,alteru m intet oratores principum partitus, reliquum íibi , 6c
catdinalibus rctinüittcaro ita omnibus placuit, vtfuauiori cibo nunquam fe paftos
fuilTcdixerint.Vigebant per idem tempus inter Sigifmundum, &Nicolaumfan£ti
Petri cardinalcm,graues inimicitiz de feudis,fi¿ iurifdiâionc diu contenderanr;ten-
tatum eít,fi quo pa¿to reconcilian poíícntjfedcum fruftra diebus aliquot cardina
les^ ipíc Pont ifex concordia: operam nauaflcnt,difceílí t Sigifmundus.Hiocum ef
fet puer , 6c deinde adolefeens , ad íextum 6c decimum vfq; annum Tub tutela patrui
fuir, vt ante di ximus,indolis fupra quàm dici poffit egregia?, vultu decoro, 6c geftibus
i o h oneít is;amauit 1 i tteras, viros col u it bonos,n ullius rei tepidior , quàm viftutis appa-
rebat. At dim i (Tum ab lmperatore,poftquam in prouinciam euolauit, Sc magno tu*
tore caruitibreui mutatum fuifle oftedit,vita quae fecutaeft. Vxoremduxitriliam re
gis Scotia: Гапйат,& prudentem feminam,lèd infelicemjquiaar&iflima earn cuito»
día clauík.Cum accepiílet aliquando gladium cíTc in Au ftria,quo duz humana; cer*
uices vno i ¿tu amputara: fuiflent.quiefcere non pot ui t,donec adnitcnte Ioanne Im*
peratoris q ua: ítore eo potitus с It: & talis tandem Sígi fm undus fuit, v t Auftriaü famù
lia multum diífimilis videri potuerir.
Hoce concilio difeedente, Albertus marchio Brandeburgenfis ad Pontifîcem «
vcnitîvircelfianimi,&rci militarispcritiflimus,qui 6c in Himgaria,&inBohemia,&£'^j^
ю in Polonia,& in omni Germania milirauit; ordincs duxit, 6c magnorum exercieuum mtrchitm
excitit imperatoneuius tot victoria: fuerunt,quot przlia. Norimbergenfes o£lo cer- Sr**M»'
taminibusfuperauit,vnotantum fuccubuit,non magno aeeepto detrimento: odoöc
decern v ici bus clypeo tan tum, & pileo teítus, ad íingularem pugnam vocatus , vi*
âoreuafit.Torneamentatotdeuicit, quotadiit. Achillem plerique Theutonicum
vocauerc.Cum Ludouico Baioariasduce bellum geffit, vidorqi pacis, leges pro fuo
arbitrio dixit.Rurfus bello reuocato,reli£tus à fociis, pace ab holte recepit. Tertium
bello refumptoillatis,receptifq; damnis,a:quis conditioning, intcruentu archiepi-
fcopi Cretenfis,quem Pius inGcrmaniam miferat,inducias belli fubfpe pacis ample-
xuscft. Huic Mantuam venienti, cardinalis iancti Petri extra ordinem occurrit.
3oPontifexinauditoriopublicoeumexcepit>laudauitq; magnifias verbis, quifuao-
pera contra Turcas alacri,& magno animo promimTer,donauitquoque decern mille
aurcis,& equis Apulis duobus.In feíto vero Epiphanias enfem, quo pro natalitio Do
mini digmor qui adeit fzcularis princeps ornari foler,& pileum margatitis ornatum,
dono ei inter folemniadedit.
Irrcpicrat iampridem in Eccleila Dei exiti.i lis confuetudo aduerfus Romani Poll- Ргшшк
tificis cenfuras,vi¿ti enim,damnatiq; Apoftolica fententia ad futurum concilium ap*
pellabant.Iudicem qui non erat,& fuperiorem Romano Przfuli dabant, qui non in Ив ГмИм»,
uenitur in rerris;& cum ipfi à fuis (entendis appellari non finerent, à Chriíti Vicario J*¿££¡¡^
appellandum elle confentiebant.Confuluit Pius inca re patres, quiaderant in con-
40 uentuquidccnferent.IUi concordi voto rcfponderunt, appellationes huiufcemodi
cum fuis audtori bus,damnandas elle; atque ita dectetum edi turn eft , quod appelan
tes à Romano Przfule ad futurum concilium tanquam haerefís fautores, 6c laefx ma-
ieít aus reos plectendos efle ftatuit. Quod Pontifex portea diplomate confirmauir,
atq;fanciuir,eiu(q;ferieminíerendamrorevaldevtilemexiftimaui.
Pius £pißopus.ßrvusfirvorumDei,adfuturamreimemoriam.£xecrabiUs, drprißinistem-
foribus mauditm tempestóte noßrainoleuit abufus , vt à Romano Pontífice lefu Chriíti Vicario-,
cutdiclum eß mperfonabeati Petri-.Pafie oues mea.s,& quodeunque ligauerufufer terram, erit
Ugatum&mcalo.^nnullijpmturebeläonUimbuti^mnfanwriscupiditateiudicit, commtßi e-
uaßonepeccatiadfuturumconctUumprouocareprtfumunt , quod quantumßtcris canonibus ad-
Í 0 tierfetur, qiiantumque reipublica Corißiana noxmmßt , quisquís non ignarus turtum , inteili
gerepoteß;namque, vt aliapr<£tereamus,quahuic corrupteU rnamfeßißtme refragantur, quùnon
t/ludrtdicuUtm tudicauerit,qüodadid appe/ütur,quodnufqua eß,necfrfcitur quodfuturußt?pau
peres apotentioribus muUipliciter opprimuntur,remanet impunita¡celera, nutritur aduerfuspri-
mamfedern rebeäio, Ubertas deltnquendi concedítur , &omnif eccleßaßica dtjctplina , ф hitrar-
H 4
¿i COMMENT. PII РАРЖ IL
chtcmordoconfunditur. Volentes igitur hoc pefiiferum virus à Chrißt Ecclefia procul peU
lere, ejr outum nobis comisarumfaluti confùlere; omnemque materiamfcandalt ab ouili , noßfri
Saluatoris arcereylc venerabtltumfratrum noßrorumfantta Romana Eccleßa cardinalium cun-
¿Iorumquepralaterunt , ас dtumi , humantque iuris interpretum curiamfequentium concilio,
ас aJfenjù-уАс certa noßraßtentia,huiufmodtprouocationes,inttodu6liones damnamus , ejr tan'
quam erróneas ,ac deteßabiles reprobamos, cajfantes, &ptnittss annuüantes ,fiquaha¿íenus
taliteriltterpofitareperiantur,eafquetanquaminanes,ac peßiferas nullius momenti ejß dccer-
nimusjtc dectaramus,pracipientes deinceps , vi nemo audeatquouis quafito colore ab ordina-
tiombusfintenti'tsfiues mandatis quibufcunquenoßris , асfuccejforum noßrorum talemap-
. pellationem interponeré , aut interpofita per ahum adharere, feu eis quomodoltbtt vti. Sil о
quis a/item contrafecerit , à die publicationis prafentium incance/laria^ipoßoltca,poßduos
menfisjCuiußunque ßatus,gradus,ordinis,velconditionisfuerit, etiamfiImperiali , Regali , vel
Pontifiealt prafulgeat dtgnttate,ipßfac7ofintentiam execrattonisineurrat ; à quantßper Ro-
manum Pontificem,& in mortis articulo abfolui nonpoßit. Vniuerfitas vero ,fiue collegium eccle-
ßaßicofubiaceatinterdiclo;ejrnihiiominus tarn collegia,^ vniuerfitates,quam pradtcJa, ejra-
iia quacunqütperfona,easpeenas, ac cenßtras ineurrant, quas rei maießatis , ejr haretica praui-
tatiifautores ineurreredignoßuntur. Tabelltones infuper,acteßes, qut huiufmodi acltbus inter-
fuerint, ejrgeneraliter,quifcienter confilium,auxilium dederint , velfauerem taltbtts appellanti-
busparipoenapletlantur.NuUi ergo omnino hominum liceat hancpaginam noßrorum voluntatis,
damnationü,reprobationis,caßationis,annu/lationis,decreti, declaramnis,ejrmandati infringe- zo
re,vel ei aufu temerario contraire. Siquisautem hoc attentari frafumpferit , indignattonem o-
mnipotent'ts Dei, ejr beatorum Petri, ejr Pauli Apoßolorum einsfe nouent incurfurtt. Batum Ma-
í 4 j $. tua anno Incarnationis Dominica 'JMillefimo quadringetefimo quinquagefimo nono, quinto déci
mo calendas Februarii, Pontificatus nofiri annofecundo,
summ» и- Paucisdeindediebuscongregatis intern pío beatiPetri patribus.&vniueriis prin - ,
шпш"мап CJ Pum bgatis,re diuina pera¿ta,Pontifex è íblio fuo indido íilentio : O&auum hic a- - »
шлпософ- gimus menfem, inquit,fratres, acfilii eos exfpectantes , quiadeonuemum vocati
^Yiju'pUç». ^uerunt:n°ftiscIu' venére,deincepsíperareaIicüiusaduentum,quiconfcrte aliquid
ш,иф1н- adremnoftrampoffir,vanumeít,licetiamhinc abire. Pcregimusquce hocin loco
titatu c»n« facicndafuerunt:vtináDeibeneadafitcaufa,quáuismelioraconcepirnus,quárnin- 3 O
uenimusmon ramen nihil omnino peraftum eft,neq; fpes omnis cecidit: dicendum
eft quo res deduebe finr,vt feiant omnes quid adfít fpei,& qui reges, quiq; populi ad
tuendamfldem,vel prompti fuerinCjVel negligentes: Hungariíí adiuucntur íümmo
conatu,&: vniuerfis viribus fuis Turcas inuadct. Germani exercitum pollicetur duo-
rum&quadragincamilliumbeIlatorü:Burgundusfexmillium:Itali(exccptis Vene-
tis,acGenuen(ibus)cIeridecimas,populi trigefimasannuorumreddituum, ac vige-
fimas Iudaica: fubftanti2e,ex quibus nauales copiai fubftentari queant: Idem facit Io-
annesrex Aragonum.-Raguíeiduas triremes orferunt:Rhodiquattuor. Haectanquá
certa folemniftipulatione per principes, ac legatos promiíTa lunt- Veneti quam-
uis publice nihil promiferint,cum tarnen expeditions paratam viderint, haüdqua- 40
quam deerunti ñeque patientur,vt fuis maioribus deteriores videri poífint: Idem de
Francisse Caftellanis,dePortugallenílb.dicimus: Angliaciuilibusagitatamotibus
fpem nullam poIlicetur,neque Scotia in intimo abfeondita Océano: Datiaquoque,
Suetia,ac Norucgia,remotiores prouincia: funt,quàm milites poífint mittere; nec fo-
lis contenta: pifeibuspecuniamminiftrare poíTunt: PoloniTurcisper Muldauiam
contermini,fuam caufam deíerere non audcbunt:Bohemos mercede licebit condu-
cere,fuo ¿ere extra regnum non militabunt.Sic res Chriftiana; fe habent. Claílem pe
cunia Itálica parabit,fi non Venetiis,ac faltim Genua;, aut in Aragoniaj nec minor
crit,quàm res ipfa depofeat. Hungari viginti millia equitum armabunt, pechtum
baud minorem numerum,qui Germanis iun£ti,ac Burgundis duodenonagirrta mil- y ó
liamilitumincaftrishabebunt.Etquisnonhiscopiis fuperatum iri Turcas arbitre-
tut?his accedet Georgius Scanderbechius,& Albanorum fortifíima manus,& multi
per Graciam ab hofte dcfîcient:cV: in Alla Charam5nus,&Armenorü populi Turcas
átergoferient.noneílcur defperemus , tantura Deus ipfe cœptafecundct. Ite Se
t narrate
LIBER TERTÍVS. ^
narrate domi,qua:hicgeftafunt,&vtpromiífo in tempore faciant domihos veftros
admonitos reddite; vtque propitia nobis fit diuinapietas,orationibus, &operibus
piis operam date. His diótis oblationcs fuas cundí qui aderant confirmauere, qui
nihil obtulcrantconfufitacuere.OratoresBorfii, vt plus aliquid reciíTc, quàmreli-
qui viderentur,aureorum tercentamilliain expeditionem aduerfus Turcas pollici-
ti funt,non fine auditorum admiratione¿ Poftquam omnes finiere,iuflît Pontifex
cardinaIes,epifcopos,abbates,&:facerdotes cuncîos, qui aderant iàcrasinduere ve-
ftes.&ipic fuo folio defeendens adgradus maioris ara: fe conuertit; ibique flexis gc-
nibusfufpirans,atqueillacrymans fupplici voce,dele6tos с pfälmis vcrficulos, qui
iо ad rem acommodati viderentur reipondentibus praelatis, & omni cíero,longo
ípatio decantauit; & oratione prarmiíla populo benedixit. A ti
que in hune modum Mantuano conuentuifi-
ncm impofuit.
94

COMMENTARIO-

RVM PII IL PONTI-

PICIS M A X I M I

I ï В È R QJV ART V S.

lexnn'uRhe- Vm hxc agunrurjoannes Rhenati regis filius,neque ingctiîo, ne*-


natiin belli que corpore piger,claiTcm in Ródano parauit, vt in regnum Sici
initie facti.
Itgium, & lia? aduerfusFerdinandumproficifcerctur. Alahu's cardinàlis A-
principa uinionenfîsàCaliftomilTusin Gàlliamde latere lcgatüs, vt opt m
Rcffani per. aduerfus Turcas ex gente Francorumpeteret, indúlgeme Carolo
fUUJ&Tr»-
itéium oppt. rege decimam clero impofuit:collegiteo pa&ovim magnam pe-
eUtm, 'cunia*,triremesquattuor,&VTgmtiapud Auinionemconitruxit,
exauroquodfupcrerâtjCaïifto nihil tradidit.íoanes corpora паи um jpChriûiano-
' rumtutelaa;dificataâduerrusCiiriftianosarmauit:profec>uiq; Gcnuam, dfetunc
Frácis parebat,äuxiliaeiuspopüli obtinuir,Gaieta,Tranio, & al quoraliismaritimii r 6
vrbib.in regno prômiffi$,fîhoftéinderepellerer;cirnauïeàÛetinCàpaniaaliquandiu
inoftio Vulturni flumínijdelituit.intcrípémetumqAbi^'cumntmoeorum aquí- 5
bus fuerat Vocatus,occurrerer-.Pfimus omnium Marinus princeps Roiîàni ad eu ve
nir;Theanumq; illiáperuit,feacruac5mittens,hicfororé FerdinandiVKoremduxe-
rat, Alfonfo viuenre extra matrimonium natam;& quamuiseflet ingenio rudi jpptcr
nobilitate.tamen,&patris fidem in aula regia inter caros locum obtinUir.Vàcante ec-
clciïaTheanenïî Pius Pontifcx Nicolaum Piftorienfemquipofteâadcardinalatum
afccnditjVirum do¿tum pra?fecit;negauit princeps poiTelïîoncm, propter quod ana-
thcmafaâuseft.&Theanofacrisinterdrftumjquamuis contumac aclcri principem
magis,quàmDeûm timentis,ferüatum non fuerit.Princeps à Deo fimtil,& à rege re lb
cemt,non aliam ob càufam, hifi quiaTraiectum nobile oppidum impetrare non po-
tuit ín alto MontenonprocûlàLyriflumihefitum,inquoprimiScipionis Afriea-
ni fcpulchrum oftendunt»
xebttti« Huius hominis eXéplum,& princeps Tarentinus Vrfinorum ramilia "natus , ctiíüs
frentinl 'wp^meminimus, paulo poftfccutus eft, quamuis antea de rebellione rediiílet in
»Herum gratiarmpoterat Gràndçûus Гспсх abíque virili íobole diues admodum , & longe, la»
muitorum, tCq. dominans féliciter a2uum>quodíupcrerat traduccre;fed impatiens quietis caiios
enañfermt. fooí fine bello dedúcete holuit.Rebellauit &: ipíc Ferdinando, vt idc Cathelanos re*
gno dciiceret,qui priUs iiitroduXcrat, fiue qüod poftea demöftrauit cuétus,vt arbiter
regni folus,& moderator eífet.Secüti lunt &CaudoÍa: domini Iacobüm imitati jgehí $ o
torem.Aeceífit& Iofias Aprutinorum tyrannuscrudelitate^atq; ïmpietate celebra-
tus: accelTerunt &: Aquilani Cathelano fahguini nunquam fatis placati, <8c Sora?
<lux,&HonoratusCàietanus Sermoneta; dominus,&: Campi bafli comités, Se tnar-
chio Grotoni,qui fehicl captus,atque minus diligenter cuftoditus aufugit: defeeit &c
CarolusdeSangüinis,& Amalphitanus dux inter alios, & Hercules Eftenfi gente
natus, Nicolai marchionis quondam filius prater omnium opihiohem, quiFerdi-
nandi nÓ venationis folum,fed omnium feeretorum comes Fuerat:is LuceriamSar a-
cenorum,in qua cum magna equitum manu hiertiauerat, hofti apemit : Mira re ru tn
mutatio,pauci in fide manfeiunt, quorum principes fuere Honoratus Fundorurn,
comes,ac Salerni princtpSjqui vfq; ad mortem in fide pcrmaníit, quáuisaliquando 46
nutareiîtvifus.Fibieiusmortuepatreadhoftesdefecere. Familia ían&i Seuerini a-
1 icjuan»
LIBER QJf A R T V S. «,«:
liqUandiu in officio maniît; poftea confliäo rege apud Sat num forrimat man9 dédit.
Poftremo vt eft Regnicolarum variabilis natura melioribus efFedis Fcrdinandi re-
bus,adeumrediit.
Ferdinandustotmaliscircumircntus,cumiamhofti prorfus imparem fe cogno- ^"f*""",
fcerct,legatos& ad Pontificem maximum, &ad reliquos Italiae potenratus oratum
mifiniibivtjp fordere opem ferrent. Pontifex ex Mantua Nicolaumeledum Thea-
nenfem ad Frantifcum Mediolaniducë ¡re iuifir, feifeitatum quid eiagedum in tan - "*m
tareinouitatevidcrctur,nSctfia;quumeratfœderi fatisfacere, folus tarnen tantum tm itehu
belli pondus aflumere no audebat. Francifcus fubueniêdum oppteiTo cenfuit,Floré- ^¡£,£^
io tinofque,ac Venetos, vr fidem feruarent requirendos Ferdinandi nomine; quo fado
пес Florentini.ncc Veneti fux ñdei fecerunt fatis.Boríius, qui &r ipfe fextum locum
infœdereobtinui^apertusiamhoftis cfreduserat. Inucntus nemo eft, qui Ferdi-
nandoexfœdererefpondercr,pra;terPium Pontificem , 6¿ Francifcum Mcdiolani
ducem, qui pofteafere omnem belli fumptum molcftiamq; fubierc
P us qui nondum fpem omncm in re fidei de Veneris amiferat, Gregoriüm Lolli- ügeth ?я
um fratrem fuumconfobrinum,Picolominea familia donatum, ad eos internunci sdrmttor,
urn mifit,qui fçpc in fenatu de claiTe contra Turcas paranda lociitus;nihil profecit:il- 2aS2SÍ.
lud tarnen fecit,quod raro in ea república eft auditum.Profequebantur Veneti acer-/«»»F«rr*.
rimo odio Petrum Barbumcardinalcmfanfti Marci propter eecleilam Patauinam, "2*°^*
icdequafupra diximus; einfq; benefîciorum bona ad publicam manum receperanc, /*Г. 1
fratrem è iènatu amóueráx,ne quú pofleífionem ecclefiafticorum benefîciorum m»
iulTii rogatorum confequi poflet,legcfancicrant. Qua; omnia in Pii Pontificisgra-
riam Grfgorius abrogan faoleobtinuit apud earn rempublicameloquentia,grauita*
te^&c animi fortitudme,magni habitus. Pontirex Iegationibus per Germaniam, & a-
lias prouinciasabío!utis,ex Mantua recedens,cardinalibus quattuor comitantibus,
Rouerium nauigio peruenic,alii terra iter feccre.Cardinalis fand i Petri ad ecclciïarrj
fua-г profcduseft^cqueibificutpofteadicemuSjfcandalumpafTus, Profper Colu-
mneniîs catdinahs landi Georg'i.in Velabro vifere Venetias ftatuit;quö cum venif-
fet,ciui ate donatus eft, & inter patricios vrbis afcriptus. Ruthcnuscardinaliscum
j o in G- asciam tranfire decreuiiî'et,colledis ad vfurri belli pluribus armis , quibus in au»
xiliofuargentisvteretur, tandem apud Auconam remanfit:erat hicms admodurn
frígida, & ovinia gelu,niueq; (Ianuario mcnfciaminclinante)iigebant. Miraban»
tur с- riaLs fenem Papam am afpera tempeftate iter ingrcdhied qui eundo non hor-
ruita?ftus,necalgoremredeundopertnnuic.No£te in Rouerio perada, fequenti die
Boriiumoccurrenremin Padohabuic: naui Buccentoiiavedum,& magna minora
nauigiorummultitudinecitcundatum, adeovtnullam fluminis partem non agita-
rint,pulfarintq;remi,vexillamulticolorisimpulfavctulo,arpe£lum mirabilem red-
d'dere. Tuba;, tibiae, & omnia muficorum genera in altionbuscollocata puppi-
bus,dulcf m prarbuert-concentum. Perfonatus apparere diuerfi D orum, acDea-
ru m,& Gig 1 ntum,& Virtutun^pueri.ac puella: cantare in aggenb9, -qui amnis in un-
dationécohibent,quaiî ad fpedaculúviri,ac mulieres federe. 1 Hi Papse,ifti Borfiovi-
tamprecari:LudouicusMantuanusinuentoBorfio,cum fe Papa; farpius commen-
daiTet,domum re Hit.PiusBuccentoriaBorih naucconfeenta Ferrariam adnauiga-
u'Cjvbi occurrentibusf¿cerdotibusíácraferentibus,&m3gnapopulipompa,in arce,
quar fupra litus iacet со locatus eft;<5¿ quamuis magnis precibus i ogaretur vt fequen-
ti die manerer,non acquieuit. Borfius in naui decretum dedecimis, vigefimis, ac tri*
geil mis manufuavltimusfubicripfit.
Per idem tempusIacobusPicininus in agro Ccfenatehiemabat, Ferdrnando in- l^WAa»;
fenfus reg;,<jui Sigifmundo pacem dediflet-necdobium crat,quin ad Gallos inclina-
f« rec;ob earn rem acci-deiis intempeftanodePôtifîcem Borííus:Magna,inquit,diícri-»-«« difitjfu,
mina Ecclefiac imminent, &vniueria* ítal;a;,niíl ftpis Papa: Picininusad Francos **'**"'****!
tranikurusefbtu Ferdinandi partes adiuuasiEgoilli amicus, atqueidcircofiraferiirb
necantum belli ducem ad holies dcftcerefinas^mihi hacprouina'amcomiferis^e*
conciliabo ilium Ferdinando,atqucitares ciusintuto erit. Pontifexetfifciebat Pici-
ninumita Francisobnoxium eiTc,vc abfq; fummo dedecoreeos relinquere non pof>
<>¿ COMMENT. Ï>,.II РАРуё И.
fer,percont3tus tarnen eft,qüopado Picininusauferrihoftibüs po(let?Ciii Borfius,
auri cerram fummam tradendamläcobö dixit3&: filiate ducis Mediolani , qua; pro- ,
miíTaírirctvxorcm &oppidorum aliquid in regno; poftrcmo terrarum dtpofitum,
quod Sigifmund us in manu Papxfcciflct.in poteftatem iplius Borfii tiasferendum.
Pontifex,qui MeHiolanenfis principis exploratum haberct animum , de pecunia , á¿
opp;dis,atque vxore nihil aduerfatuseft; depofitum fine confenfu partium mutare
nonpofierefpondit.Conueniebant omnia praeter vltimumrinftabat tarnen Borfius,
» fed Pontifex dimiflb portera die magnifico principe,Padoq; tranfmiflo, per paludes
v(que ad flumenRhenum,de quo fupra eft fd&a mentio,nauigio peruenitJd iter dif-
ficillimum fuit,cum ferena hiems aquas omnes glacie adftrinxiilèt,iecuribus aperire 1
viam oportuir.
f¡úmfni!ngia cum a^ Rhenum ventum eft,adeo profunda glacics occurrit , vt frangi non
t't,&ittneri poilet, nec Bononicnfes véhicula apparauerant. Necelîe itaq; fuit,vt Prarful fella por-
Bononiam taretur,&: qui eum fcquebantur.pedibus irent.-ob quam rem node praruenti.vt quiC-
ъегГш con. n■ г ■ .. . r J Г п г ■
прима, à», que rufticorum caías muenit,in eis non li ae incommedo remaniere, ronnrex in ru-
f.aiontq, re Xanti Bentiuolii cum paucis pernodauit:íequenti die Bononiam ingreílus, in A-
Vtübwio. poftolicopalatioquieuit,nec]uepctcntibusfuampra;fentiam Bononknfibus, adíe-
V tiigend* cundam diem concederé voluic.Cum Pianorium perueniiTcc,i]lic certior fadus eft,
АнШ- Picininum ad Francos defeciirc,neque id nouum eile, duobiis antea menfibus cum
illis conueniiÎG.Intelligens igitut Prxl'ul duriores Ferdinandi partes futuras,eiq; ma- ¿
gno auxilio opus fore,fcripfit Mediolancnfi ere videri.vt- tanto bello dux iciotieuse-
ligereturjCuius&audoritas,experientia,cV: fides probata eilet, quae resapudLudo-
uicum Mantuanum inuenirentunfuafitqueillum communibus expenfisjCommuni
pra:fici bello.MediolaneniisjVerbo confilium approbauit , rc non eft amplexus ; etil
cnimLudouicusfefeobrulit, ipfe tarnen nolle eum tarn longinquam aeeipere pro-
uinciamreferipfit. Credibileeft Mediolanenfem aut hoc honoris Alexandro ger
mano fuo referuaiïe,aut marchion s abíentiam timuifie. Venit deinde P¡ a:ful ad lo-
cum,cuinomeneftScarcagliafini,infummo Apennino}nonfiu('g! auilabore,niuo-
fa,pluuiofaq; die perada,& modo vehículo, modo fella portatus. Cum Fioientiolá
venifíetjdolore ftomachiargrotauir, altera die Caphagiolum petiit in valle Mugella- 3
na,rus Cofmíe magnifiée aedificatum.in quo Mantuam petens pernodauerat. Hic
Federici Vrbinatis nuncius aíFuit,homo fagax,qui dePicinino,qua; comporta eíTcnt,
confirmauitiiturumilluminApiutioSjFerdinandihoftem Federicum, fíiubeatPó-
tifex, iter illi clauíurum;qua» res ad Fiancifcum remiíla eft.
in/roitusiio PrajfulFlorentiamintrauitmirificishonorib.abea república cumulants. Vencrc
'c'im*, un oratorcs°buiamprimarii,ciues,magiitratus vr bis in porta ciuitatis occurrerunt, vbî
,>,ntut, a deconuentuManttiano locuti,non fine Pontificis laude , fequcntem apud fcdiem
rrrumiteiu tranfigipetiere,nequenegatumefl:.Colmasvero,quiproficifcentemin Galliam P6>-
tificemadire propter infirmitatem non potuir,nocle multa ad eum venit, &intcrlo-
quendum admirari vifuseftdc bollo Ferdinandi caufa.aduei fus Gallos recepto. Pö-
tifex haud ferendum fuifie ait,regcm à fe con ftitutum, armis eiici ; ñeque id Ital ia; li
bertan conducereiGallos fi regnum obtinuiiTent,Senas haud dubie fub?duros: Flo
rentinos aduerfusLilianihiladuios:BorfiumMutiniediicemGallisgalliorem videv
ri:Flamminiíe reguíos ad Francos inclinare: Genuam Francis fubeíle,&ciiuratem
Aftenfem,fi Pontifex Romanus aliquando Francorum amicus aiTumatur, nihil reli-
qui in Itäliaremanere,quod non tranfeat in Gallorum nomen : tueri fe Italiam dum
Ferdinandumtueretur,atq;id honeftatemexpofcereperfœdera, qua: cum Alfonio
« inita fuiflent.non licere fibi fidem abrumpere ficut aliis, qui fada pro vtilitatc rocti-
rentur.LaudauitCofmas Pontificis animum,verumq; faillis eft,popularem multitu-
dinem nihil honefti faceré, nificogat vtilitas, aut mctus,petiitq; aliqua non iînemo-
deítia,&nepotem inter cardinales aflumi,fi dignus videretur. Poftrcmo,cumiam
abiturus,Pontificispedcmobfcukrivellet, nec moueri poilet, podagraimpedirus
Pontifex eum dimifitjiuifitqj poftera die cardinales ahquos de decimis,vigciîmis ас
trigcílmis,cumFlorentinisagerc,necum remplis eilet apparandœclafiîs, rem veluti
nouamincipereoporccret.Deledi dues ad Pontificern venere, quibus commemo-
ч tata t ft
LIBER QJf A R T V S. y)
rata eft legatorum promiffio Mantua! fadb,& fideiuifio Mediolanenfis : faffi funt o-
mnia Florentini.Vemmlegatosfuos,quiciuitatemobligauerunt, à priori bus vrbis,
&rogatis quibufdam ciuibus mandatum habuiflc dixcruntjidq; fieri folere,ièd nul
lius е/Ге momenti,nifipoftea in magno ciuitatis confilio fatum habeatur. Perraro
negari,quodlegatihuiufrnodi mandatum habentes promifiifent: Verum in hacre,
quae maxima cllcc, haudquaquam fperandum fore populi confenfum; quia pauciilî-
mi eiîènt,quibus perfuaderi trigefimarum folutio poflet: decimam fortafle cleh hon
iri negatum.Demiratus eft Pontifex tantamFlorentini populi varietatem,multifque
verbis iniuftitiamcoru accufauit;turpeeneinualidamitteremandata,turpius illisv-
io ti,&ii ceteris inrebus confirman folent,inhacpotillimum, qua: omnium eiTet ma-
xima,feruari oportere. At cum fruftfâ tempus tcreret,accepit quod potuit,nec mora-
t us amplius ciuitatem dimifi t,& tertio die Senas rediit.
Hie iummo ftiorum ciuium defiderio expeebbatuf. Introiuit vrbcm quafi trium-
phans,maximis,atqueincredibilibusexceptushonoribus:namciues,quiíénunquáÍW)íMW/yi
reuifurumíuumpátremarbitrabantur, praeter ípem fubitó recreáti reditu, mirabi-/"« txtt- ,
Ii gaudio funtaftecfypracipuc mulieres,quarum natura religioni eft indulgentior,& ^¡¡?J&.
amantierfacerdotii.VirebantomniäjquamuisFebrUariusfuaconfuetudinerigeret,^»»^«»^-
nec platea non ornatafloribus,&: non herbis odoriferis ftrata inuentaeft. Plantara rMu^j
vbique arbores fuere,quae nullo tempore comas perdüht: v bique caíuus, & exultan- мШтш ,
2.0 tis populi Voces audiebahturj biduo ante Purificatiörtera maxima? matris &: interne-
rataî Virginis reditio fuitjduodecima die poftqiiam Mantua recéíTum eftifolemnitas Td¡uuiUz
fummo ciuium gaudio peracb,Pontifice fuá manu facras eíargientccáhdelas.Obie* m'
rat paulo ante,cum valetudinis caufa apud balneas ageret, Antonius vrbis archiepi-
feopusj Pontifex Francifcum ex forore nepotem,tres be viginti annos natum ¿ ádmi-
niftratorem eifuífecit.Fedcricus Vrbinas per idem tempus ad Pium venit, ingenio-
fus homo,& loquendi peritus;fed vno captus oculo,qua hafta 1 udens amiferat , Gui-
donis VrbinatisRegulifílius.Guidonivita fun&ofucceífitOddantonius, qui Du-
catus honorem ab Eugenio confecutus, à ciuibus fuis interemptus eft ,& vnà íecurri
Manfredus Carpienfis notarius Apoftolicus libidinum comes, acfuáíbríccierurri,
3 o non fine eonfeientia» vt creditum eft Federici,qui mox patrata catde pro portis afFuit,
& vitro ab oppidanis intromiíTus principátum arripüit, taiiquam Guidohisfilius.
Hunc Pontifex multa prominentem âudiuit,pecunias ei largitus,qüá Picihini com-
militones ad fe traheret,neque íineret Ferdinandi hoftem in regnum penetrare ; in-
crebuerat enim fama,prarclarum belli dueem Picininum, qui à Ferdinando defece-
rat,in regnum breuiprofedurummeciamquifquam in regno erat Ferdinandi ami-
cus,qui ran tu m nomen Поп formidaret.Placuit igitur& Mediolanenfiduci, & Piö
Pontifici, Alexandrum Sfortixfilium ducales copias , Federicum regias , Ioannem
Malauoltam EcClefiaiticas,Picihino ne tranfire pöflet in agro Piceno opponerej atqj
ita rebus compoims3Fedcricus domum rediit;
40 Aderant témpora Quadragefimalis ieiunii,qua; Vcluti cardihaiiuhi comitia ceh- ЪвяюШ
ièntur,& iam fama vulgatior noUum Pontificem,nouos creare cardinales velle » tan- ^™™s
quam perfe&us per omnia Porttifcx non habeatur,nifi cardinales aíTumpferit. Tura »«««i#*e-
preces multörum potréela: funt:Ittiperatorvnum efflágitauit * cui Pofitifex CUpide^"^
annuebat:Rex Francia: düos.vnum rex Aragohurh.Ferdinandus rex Sicilia:,&Frah-
cifeus Mediolanehfis dux plures.dux Sabaüdia: vnum: dux Burguhdix Vnum : mar-
chio Montis ferrati vnum;Flörehrini,&: Cofma,s vnum. Pontifici exnomihatis pau-
ci place bant,& habebat ipfe alios fuo iudicio digniores,& qUps fibi íí dos exiftimabac
fore.Gcepititaqüe ííngulos cardinales allöqui,vt eorum pranentiret ánimos; Poft-
quam vero magna ex parte fibi fatisfaciufum iri cognouit, Vocato confiftorió íecrc-
5 0 to,ipfa quarta feria,in qua de crcandis caidinalibus fermo fieri folet,in hunc modum
prafatuseft.Meilisqüidem mülta,operariiautempauci. Meffis noftra fratres¿ ani
marum falus eft, ager in quo metim us Eccleíí a,quam VeftrO confilio regendam acce-
pimus,hanc contra Turcas,& infideles alios tueri dcbemus.ex hac tribuios, & malas
herbas,hocefthaereíes, &¿ prauos mores extirpare cogimur: fivolumus meíTemád
arcam Domini multam afferre,& denique puri, pufgatiqüe tritici in hórreo multum

>
?8 GOMMENT. PII PAP^ II.
recondere,vos ad ha»c operàrii nobifcum eftis conftituti,fed pauci eftis , & nónnuí*
Ii ex Vobis ailt iènio,aut xgritudine impcditi funt,ne ipfis vti poffimus. Neceflc igi-1
mreft,vtnumerumveftrumaugeamus, & aliquos aflumamus , qui debilium vi
res fuppleant: curare tarnen oportet, quamuis eft difficile, vt dignos tanto muñere
eligamus,nedicarquiípiam: Multiplicaftigentem , &non magnificafti lartitiams
verum fi dignitas hsec merentibus danda eft , in cario quaeramus oportet , quos
rúbeo pileodonemus. Nos tarnen, vt homines, eligemus homines , quando
non ca?lum,aut AngloSjfedterram,& homines re&urifumus: miramur autem tan-
tameflepetentium tutbam.- nam quis eft clericali chara&ere infignitus,qui non
fedignumeardinalatus honore diiudicet? quinonpetat?qui noninftet , & inter i o
candidatos,vtitadicamus,videri&eírevelit ? Nimiumviluit harc dignitas , quan
do vel pueri earn fibi debet i exiftimant; fed ineidimus in mores iftos , nonpof-
fiimusprohiberepetentes, non admittere facile poflumus. Cogitate , quifunt
, idonei, de numero ipfí iudicabimus , curaturi ne vel nimietate vilefcat dignitas,
vel paucitatereipublicíenonfatisfaciat. Atque his di£tis nominauit quinam eí>
fent, vel per fe ipíos , vel per alios cardinalatumpetentes. Confenfere cardina
les, quinqué ailumi nouos , ea lege adiecta , vt nepos vnus effet. Pius his obten-
tis;Sextum,inquit,non negabitis, quem nominauero omni exceptione maiorem,
6c quem procul dubio laudabitis nominatum. lili nominatienem petere , Pon-
tifex confenfum exquirere ante nominationem. Vicit tandem Pius, & aíTenfu 20
hab tOjíextum nominauit: Alexandrum Oliua de Saxoferrato oriundum, ordinis
ГапсЪ Auguftini,gencralemmagiítrum, virum theologica doctrina celebrem , &c
vita:fancbtatci]luftrem,quivbinominatuseft,nonhabuit aduerfarium : nam vera
virtus,quamuis occulte fa:pius impugnatur,propaIam tuta eft. Ordo nouorum car-
dinalium hic fuit. Angelus CapranLcus Romanus epifeopus Rheatinus primo lo-
, со nominatuseft,Dominicicardinalis quondam Firmanifrater, vircaftus&:inno-
ccns,quempriufquamPontifexRomadiícederetBononienfibus legatum praricce-
ratipoft eum Bernardus Herulus epifeopus Spoletan us moribus,& doctrina infignis,
& iuftitiae cultor habicus.apud Narniam natus,& tune referendarius &: domefticus
Püfamiliaris:huncfecutus eft Nicolaus FortigucrraelectusTheanenfis, exP*ftorio 3 o
óriundus,iurisícientiaclarus,ex aulaPontificis afíumptus: quartumlocum tenuic
Broccarduspra;pofitusSalsburgenfis,quem publicare non placuit, donee alii crea-
rentur ex Tranfalpinis : quintus fuit quem memorauimus Alexandenfextusatq; vl-
timusFrancifcusPontificisnepos,quipcridtemporisinfcholaPerufina iuri Ponti
ficio operSdabat,& iam do&oratus infignia acceperat: hic Diaconatus dignitatem
in ordinecardinaIatus,cumeíretadolefcentior,obtinuit:ceteriPresbyteratus hono
re aflecuti funt:cum eó conuenifíent, non expe&auit Pótifex fextam feria, in quajp~
nunciaricardinales,&publicariconfucuerunt;fedipfadie praeter omnium opinio-
ncm,pronunciationé,&: publicationem fecit. Qua: res non paruam moleftiam anci-
quis cardinalibus abftulit,cjuibus ante ora competí torum nulla quies dabatur. 40
Devienimi Vifus eft Pontifex Italia: oprime cófuluifle, quinqué cardinalibus ex ea creatis;
^^^'"rcmquoque priusinauditafechTe, quiduos ex familia fuá cardinales, &nepotcm
quedvtimt, fuum, vno in confiftorio creaílet.lllud vero laude dign и m fine cótrouerfia сип cli iu-
& fro^h dicauerunt,quod nominatus nemo tanta dignitate videbatur indignus, пес vllam a-
^Ugindi/ü hquando crcationem facbm fuifle quifpia memoria: tenebat , qua: in tam paruo nu-
dt Aitx»n. mero tot prçftantifllmos viros cÖplexa fuiflet:huc accedebat, quod abfq; principura
al^dígnlf. ^tcrceífionejexcellentjfilmi viri ele&i fuerant.Multum veroadmirationis Alexan
der^ dri aflumptio cuneáis prxbuit, quae prius audita eft, quam cogitata ; пес enim quit-
ItíítUtxt Чиат erat» Яи1 pauperem monachum angufta; celia: cultorem; quamuis egregium
tmpromo- verbiDeipra:dicatore,& fan£tum,pra?ftantemq; virum, inter cardinales aíTiimen- S 0
tien$. dum expedraret,fumma enim faftigiacardinalatusquatrit. AtPiusetiaminpaupere
eenfuitvirtutemhonorandam,haudignotus primos Ecclefix principes ¡ pro тип-
di confuetudineignobiles,paupereíq;fuiíle.Q^a:fiuitetiaminabdirismonachorum
excellentem animum,nec inopiam auri in eo côtempfit, quem bonarum artium co
pia illuftrafletun tellexcrunc ompes Pio Prariiili gratam cfle virtutem, atq; hinc muki
* poftea
LIBËR Qjr À-R TVS. jf
pofteaprobit2tiardentiusincübuerunt.Nullares adcovirtutcm excitât, quàmfpes ,
ipfapra:mii,quiefthonor.Cühinuncíus ad Alexandrum Vehit rem geftam expofí-
turus,acceperat homö cœnatn,& paucis íhtehtüs curiSjemiffis fratribus, iolus in fca-
nodormiebat,pulfatoterquaterq;celJa:oftio ; apud Àuguftinenfes enim moram
trahebat , tumultum audiehs excitatùs eft, & aperiens pulfahti, nihil minus fpcrahs,
quàm cardinalisappeIlari,intromifithominem,qUiihöx ait. Saíue Alexander > bo-
num tibi nüncium afíero ; nam te hodie Pontifex mâximus Cardiriaiem creauit; irri-
iîonem efle monachus arbitratus eft:at Cum turba falutantium cottcurreret , & certa
remaffirmaret, filuitaliquantifper ftupöre mentis attonitüs> deinde adfereücrfus:
lo Miror,inquitiVndePricfulishzc in me Charitas: qüidpromemi? quid feci? propter
quodha*cdignitasadmcdeferatur>dighumme tarn f'ublimi honore, folaPrarlulis
bonitas fecit:incredibilefiierit, quantum &monachifui ordinis, &ciuesSenenfes
&omnes ferme It al i hoc fa&um laudauere: multa* ciuitates ei dona miferunt , & ci-
uem шит eile vóIueruht:Pontifcxargehtum miíítj quo dignitatem fuftincrct, 6¿
cardinales, & áülici magnifie is cum muneribus donauere.
Sabbato deitlde indiâo confiftorio in eccleiîa cathedrali, Pontifex iuflít cardinä4 **i
les nouos qui aderanr,tresaccerfiri,&priüfquam venirent de creátiohe facta , de- v«it, „,<tiu
quemeritis ííngulonimpleráquelocütus;oftendit omnibus & dighâm , &hecef-'/« fr****
fariam ordinationemfuiífe.Pofthax adüentatttesillos, ad cahcelium ftáre brftcC* A"
_ . * г gnttate соя-
iopit)&dirigensadeosverba:MaXima,inquit,filii,&excellentiífima dignitate dónati &
eftis,ad Collegium Apoftolicum Vocati confiliarii noftri, & coniudiecs orbis ter **
rarum eritis, inter caufam&caufam, inter fanguinem àc fanguinem , inter lepraffi
&lepramdifcernere vosoportebit ; fucceflores Apoftolorum circa thronum rio-
ftrumfedebitis;vosíenatoresVrbis,& regümíimiles etitis.veri mundi cardines, fu-
per quibus militantis oíliüm Ecclefía: voluendum,ac regendum eft. Cogitate áni-
mo,quosviros,qüa: ingenia, quam integfitatem , hatcdignitas requirít : numilitá-
temnon fuperbiam, liberalitatemfrün auaritiam, abftinehtíam non ebrieratemj
continentiamnonlibidinem, feientiam non ignorMitiam, viftutes orhhes nullum
Vitium hic hónoseXpofcit. Sifuiftisha&enUs vigilantes , nunc Vigiletis oportet ad-
30 uerfus malignum hoftem, qui nunquam dormit ,cogitâfts quem deüoret. £ libe
rales fuiftiSjliUnc Opes in rebus honeftis pfoft<mdite,& maxime in alendos paüperes:
5icibipotufqueábftinentes,nuncpraícipueluxuriamfugite;abíít auaritia, faceflat
crudelitas, exulet arrogaritia,fintIibri facri femper in manibüs veftris , dies hO-
ftefque,aüt difeite aliquid , aut alios docete, opera efficite per qua* lux veftra cö-
ram omnibus luceat,&dehique tales eftote,quales eile deberé cardinales diiudica-
ftis,antequâm ipfî hoc culmen afeenderitis. Quibus diclis , Vocaüit eos ad ofcüíum
pedis, deinde manum ,ofque porrexit, & antiqui cardinales ipfos parket ad ofeu-
lumexceperunr,locUmqueiedentibuspra:büerunt. Moxaduöcati Caufas aîiquas
peroraruntjquibusdecifis cardinales antiqui fiantes coram Papa fecere Coronan^
40 nouigeriibüsfleXis,Votum pro veteri formula vouerunt: exin Pohtifex vniüícuiuf-
que capiti infigne Cärdinalatus impofuit rubrum de more galerum : chorus hy-
mnum cântaûitjgràtiâs Deo reddens.Cardinales antiqui pompàm ducerites , exce-
ptisduobusjquicumPontificeremahferuntj noüos ad altare beata: Virgihisdedü-
xeruntjibique fenior cäfdifialium örationem fuper capita illorürri fudit j bona eis, &
Ecclefia: fanebe" multa precattis i atque ita rebus pefaâtis $ ad Pöntificetn maximum
reucriî funt,qui diíídluto confiftorio,iri palatlum abiit. Par quoque foíemnitás pau
cis poftdiebusinaduentuRheatirii,&$ehenfiseardinalis fefuata eft, cum alter ex
Bononia,alter ex Perufla Romam peterer.Laudaüit Poritifex Rheätinum,dighe prö
meritis,Senenfero,quiariepos mus erat,&ahnis minor; negáüit fe promöturum fuíf-
$0 fe,nifî cardinales mültls pfeeibus id eXegiñehr, mtJSm.
IifdemferediebusÍ0ánnescardinalisPapienfis,quiPiceñum cum íegátiorie it-iüp*pi,nfls,
nebat,anxius rie Picininus tranfiret in fegriujhuc eq uitans, 6c illuC armatus febré in- ^¡{¡¡¡¡¡¡[¡jf
currit,quacfibi vitaeripuit^rio finegaudio proUiricialiUm, qui ñouá íempeí güberria- тершт,&
tionê appetun^qüáuis ex fámiliaGaftillioneá nobili loco apüd Medioíanerifes hätüs f.**?* Ut
1 г
ioo COMMENT. PII РАРЛ IL
elTet,&¿ arris oratoriae,&c¡uilisfap¡entiíE peritiílimus : Ponrifex ci nepotem íucceC'
forcm fuum dedit.cui peraetatem (eftenimiuucntaimperandi nefcia) praeceptorcm
adhibukcpifcopumMarllcanum,virumgrauem,&rcgendi peritum. Datis man-
datis,vt ab eius confilio nunquam difcederct,priufquam Senas iret. Iacobus Picini-
nus iampridcm anceps quid ageret,tranííre inregnum cupiens ecclefiafticas , ac du
cales copias verebatur,qua: ita collocata: fucranr,vt Picenum,Tufciam, Vmbriamq;
refpicerent,poíTentq; iter quocunq; iretur pra»cluderc. Ele&a eft hofti Piceni via
proprermaris litus,& impofítisin nauibus impedimentis,& commeatibus, iuífi íunt
milites cibaria trium dierum fecum aíTuraere , quibus ordinatis Picininus nofte iter
ingreflus.veloci curíu fluuium tranfmifit, quem aiunt Marchiac principium faceré, i o
SigifmundusMalatcfta,cuius vicam fupra defcripfimus,non recedens à ibis moribus,
ducentosaíTumensequites,&peditesaliquantoplures,permontana, non procul à
Picinino viam fecir,ei ( fi forte opus eíTetjvt fuppctias ferrer, quamuis Pontifíci fcri-
pfen apartes" Ecclefiafticas fe adiuturum. Vrbinasvero, quinullopa&o viam Picini
no perM.írchiampoflepatereaffirmauerat,creditusefttergiuerrando , &differen-
do iterexpeditum hofti prarbuií3é,bellum vt tandem procul à domo repelicret: fed
multum opinionis id faéhim Federico ademit;nam ñ diligens fuiflet.facilc ea die Pi-
cininum,vtaiunt,profligaffet. In caftris Eccleiîa: oâo millia pugnatorum fuere:
Picininum vix tria millia fequebantur, qui paífuum quinquaginta millibus vno cur
fu pcra¿tis,feílus,atqueexanimisadTrontiamnemperuenir,tumnouoimbretumi- *o
dum, quem vix cum quadraginta comitibus timcns,trepidanfque tranímiíit. Reli-
quilabore,atque inedia defatigati fine ordine,&abíq; ducibusin citeriori ripa pcr-
noctarunt,futuri procul dubio preda,!! vel pauci infccutifuiífent.
exandcr,&Federicus,tumprimuminfecl:andi hoftem diligentiam often-
ptrfi<u,y deruntjCumeuafifl'ecompertumeft.Perfida eft noftritemporis militia, qua: ftipcn-
Pií prou,fiofc0 velutimcrcatura:vtiturlucro,quod ne deficiat bellum producir. Rara eft in prar-
dedtfemUn- «o caedes,nec qui rapitur aliud amittit, quam e^uos , & arma , pcrraro totis viri-
bus,vnica pugna certatur.Sicqeunt,hincatqueinde vires, & íígna conferuntur, ad
pugnam pars partem admonet, ita pugnandum efle , vt materia bello nondefir.
Hisartibus non fuá virtute tutus in regnum Picininus cffugit, quem qui lau-3^
dant,nonpugnandi,fcdfugiend(peritumdicunt:quipoftquam ad Aprutios perue-
nit,nonnullisoppidisporituseft,nondumeccleííafticiscum aflccutis. Terruiteius
tranfitusFcrdinandi amicos,hoftesin fpem erexit, cum dcvirrutetantiducisrem
fuperaret opmio.Statuit idcirco Ponrifex alias copias in Campaniam mittere peren-
ti Ferdinandofuppetias,condu£toq; mercede Simonetto egregio copiarum duce,
quidiuFlorentinorumftipendiamccruerat; iuífit ipfum, &Ioannem Malauoltam
nobilemSenenfem,cumequitatu,peditatuq¡ non paruo in Campaniam traücere,
prouifuros,ne violcnria Gallorum Ferdinandum incognita caufa deiiceret regno;
exercitumq-, in Aprutios miíTum,&fuis,&Francifci Mediolanenllum ducis, nouis
adauxitfupplementis. 40
rauuint, Dum hace aguntur,audiens Ponrifex Vénetos iarn fuá decreta reuocafle, & Petro
rJ^rl^fi^Axhoc^xám^iím^iMztciíuzhonz dimifiíTe, cum cardinalis eccleiîa: Patauinas
Anconitu- fponteceíliííet;GpifcopumFcltrenfem à vinculo quo fuartenebatur eccleiîa: abfolu-
umhjU- tum Pauuin» praefecit. Francifcum vero epifeopum Ferrarienfem , cum fuis oui-
r«TO^//<»bus,principisodio,prodeflenonpoíret,ad Feltrenfemtranftulit.FerrarienfibusLau-
сфв^ся- renriumRouarellam aulicum fuum,antiftité dedit,egregium theologum, & honefta
prioUmtf vita praccipuum.Nec diu poftMapheo Contareno Patriarcha Véneto diem fuñólo,
hci ■ Andream Bondelmerium fubftituir,ex ordine canonicorum regularium diui Augu-
tat.
ftini,quem Venetus fenatus fummis poftulauit precibus. Deceífit &c Anconitanus
epifeopus, cuifuffedus eft Agapitus natione Romanus, ciuilifapientia, &morum yo
probitateconípicuus; cui&proía eleganter feribere, & carmen faceré promptiíli-
mum fuit,ex auditoribus Rota: in familiam Pii iampridem euocato. Poft ha;c íeceífic
Ponrifex ad Minores , qui Obfcruantcs appellantur , non longe à ciuitate Senenfi,
monnfterio Capriolanomen cft: diuus Bernardinus erexit, ob eius memoriam &:
ampliatum,&:adornatiimeft,&:àviriseius religionis fan&ioribus incolitur. Man-
fit hic
. LIBER Q_V ARTVS. íot
fie hic Pontifex diebus quindccim,Spoletano,& Theanenfi cardinalibus comiratus*
vtaliquanculum quieícerer à negoois; non ramchaut fignaturam ,autfécreta confi-
íloria praetermiíít , ñeque audientiam negauic aduentanribus.In nemore, quod per
petuo viret lauro, & illice frequenti auditoriu m fibi confticuit, loco aprico fub mon-
tei idquetantum voluntatis auxitfolitudincmquaerensj quod ver ante tempusin-
uenit.
Reuerfus Senas ante Palmarum diem, folemnitatcs omnes congrua deuotionc í« ¿greta.
peregit , qua; vel pro pailionis Chrifti memoria , vel pro Refurredionis eius gloria
quotannisfíunt: demde podagra languit, &fluxu capitis maxillas doluit. Curatus пы,шаа-
Jo a]iquantirperbalncasadiitapudMaccretum,nonííncconfiliomedicorum ;quam- *jyf'"»*-
uis plerique minus docti difíuaderent : atque haec cauía fuit cur Senis tandiumaniè- stntnfi*&
lit; quamu is & fu x patria' íhidere,ac benefacere voluerit, quaebellis, peíribus3acdif-
íénfionibus vcxaraciuilíbus.paupertatepremebatur, vtemolumentis curia; paülulü т<ямы'
refpiraret.Priu s au tern quam balnea peterer, voluens animo infîrmitatem fuá; patriç,
quaepluribus in populo feifluris iampridem facbs, diuílarenon pofíetf accerfitis vi-
risex regiminc prudentiotibus,& qui priuatis affectibus nudi viderentur,perconta-
tus eft,quifnam modus eífet reformanda:,folidanda:q; ciuitatis. Uli vocandos eíTead
regimen eos, qui Duodecim appellantur, refpondere, qui yiricirclter quad ringenti
inuenirentur , &¿ ínter eos plures opulenti mercatores. Placuitconfilium Pontiííci,
xoquamuisfadiidiíficile videietur:commií¡tq;íáncbe Cxcilie^&fancbeSufánnaecar-
dinabbus,vt prima; iorü ciuiú fententias exquirerent. Uli pluribus auditis rerulerunt
muiros coníen ti¡ e, piar es aduerfari.-re diuulgata venerunt magiftratus vrbis cum ca
pitaneo populi ( fie en m dígniorem ciuitatis magiftratum appellant)& magna ciuiü
caterua, fupplícaruntque Pracfiih,ne de Duodecim verba faceret. DeGentilhomi-
nibuSjíi quid amplius vellet, inuenturum Pontificem, ciues Scnenfes volenti animo
fuá iuiîa fafturos. Motus his Pra:ful,plura quarrere deftitit,ne amplius inftans ciuita-
temtriftitiaafrîceret,nequealiudquàmodiumacquireret. Hortatus tarnen eft cir
ca Gentilhomincs ea facerent , quae cardinalis fantbe Sufannae expofíturus eiler. Uli
multa promitentes, Içti abierunt, quod Duodecim caufas exclufíffent:de Gentilho-
3 o minibus deliberandi tempus haberent. Pontifex , vt ftatuerat, ad balneas conceflít.
Cceperat vernum fuauc tempus , & circa Senas omnes ridebant colles veftiti frondi-
bus,acfîoribus,6<: luxuriantes in agrisafliirgcbantfegetcs:fitusipfeSeneníísagri ma-
ximcciuitati vicinus,íupraquam dici poífic,amcenum habet afpe<5tu, colles clemen
ter eleuafi , aut domeílicis arboribus, vitibufq; confiti,autadfruges arati, iucundiffi-
mis imminent vallibus,inquibusvelfata virent,vel prata,&iruri decurruntperennis
aqua:. Adfunt & fréquentes iîluae,iêu natura,fèu arte paratae,in quis dulciflîme mo
dulantut aues; ñeque tu mulus ell, in quo cities fuburbanapraedia no magnifiée aedi-
ficauerint. Hic egregia monafteria fan£tis habitata viris,illic in arcis modum erecbe
vifuntura-desciuium. Per ea loca laetustranfiitPontifexjnec minus iucunde fuit in
4° balneisdocus ab vr be dece millibus pafluum abeílin valle, quae latitudinis duo,tria-
veftadiacontinet, longitudinishaud minus quàm o&omilliapaiTuum. Merfa flu-
men irrigat agros perpetuis aquis in Vmbronem decurrens , & anguillis icatens plu
ribus albiifimis, ac fuauibus, quamuis paruis : Vallis qua incipit cultiflima eir,multis
referta caftellis cc villi's, qua définit prope balneas filueftrior: Sáxeo ponte clauditur,
non parui operis , & nemorofis , atque opacis rupibus. Ilex arbor nunquam non vi
eras , montes qui vallem àdextriscingunt ,veftitfermeomnesàfiniftrisglandifera
quercus , <3¿ fuberxirca balneas dorn us humiles pro diuerforiis habentur.In his Pon
tifex menfem egit , 5¿ quamuis fingulis diebus bis lauaret , nunquam tarnen fignatu-
ram , aut alia reipublicae negotia prztermiiît. Circahoram vigefimam & fecundam
joexibat in prata, &fupra lit us iluminis , vbi plus eratgraminis , ac viriditatis confedit,
atque ibi legationes,&: fupplices audiuit. Agreftium coniuges fingulis diebus flores
arferre,ac viam fternere,qua Pontifex balneum peteret : Idque tantum mercedis ex- lHdu¡
pectare,vt pedes eins ofculari poflent. ùa smmßs
Conccfíerat Pontifex in gratiam fuorum ciuium plenarias indulgentias,omnibus
Scnenfem ccclefia vifitant > bus , in die Pentecoftesxui folemnitati vt initium daret, Мш.
I 3
lot COMMENT. PII PAPA II.
ex balneisnondumcuratus Senas rediit, intcrfuitqj diuinis offieiis, adqua:ingcns
populi multitudo confluxit exTufcia,Liguria, Gallia, Vmbria,ac Piceno. Pra;ful
obeummotumgrauius argrotauit, Senifq; amplius quam cogitauerat coa&us eft
immorari.Exinno&eintempeftavrbemegreíTusMaceretum répétât, ibiqj paucis
diebusaffumptis,adPetrioleníesbalneas fecontulit,quis & plus fulphuris, &plus
creditur inefle virtutis. Hic locus quinqué millibus à Maceretoabeft, via qua: Grof-
fetum,& ad marc ducken valle profunda, quam Farmafluuiusefficit, trutas gignit,
montes vndique altiffi mi furgunt,quarriuis Iapidofi, nemorofi tarnen , hcrbofique »
circa balneas non multa: domusfunt,verum capaces hofpitum plurimorum, quas
Senenfes patrum noftrorum memoria muro cinxerunt,ne quod ante nonnunquam 1 0
acciderat.infidiarilauantibuslatronespoflent. Pontifex aquas calidas in hoc loco
viginti diebus,per canale du&as,in verticecapitis aeeepit; fie fa&u falubre dixerunt
medici,qin'a nimis humidum eius cerebrum videretur.
СлгЛплШ Internate Sigifmundus Auftria: duxcumaccepiilètNicclaum deCufaepiícopú
tw'às^f-' Brixionenfem cardinalem fan&i Petri ad ecelefiam fuam profecîum rfTe,irç impati-
mkndt Am- cns ac furoris,coacb's vt potuit raptim copiis3quat fufficere videbantur , Bernecham
Смирит Pe"c>'d c^ oppidumBrixionenfis ecclefia?,in cuius arcé cardinalis fecefferat , atq; in
rignum pene ipfo Reforre&ionisDominicç facratiflimo dic.oppidum expugnat,& arcem aggref-
Zmtumrl nJS,omni genere machinarújoppugnat. Cardinalis vcritusfuorum cardé (iamenim
iut'urt , belli pleriq; vulnerati fuerant)arcem,& feipfum tradid¡t,&: in euftodia retentus, tandem ю
MHjpi(i»,tf iuratusabfolutionemSigifmundoprocurare,iniuriafq; nullo vnquam tempore vin-
Reffhniftr. dicare,dimiffuscft.IntercaSimonettus, ëcloannes Malauolta inCampaniam iter
facientes,cumiarnviasar&iores, &: loca periculoíáeuaíiílent; dum metari caftra
volunt, nonparuamia&urapaflî funt; Malauolta enim,&: Robert us Vrfinus, qui Ce
inter eundem comité addiderar,dumfpeculatum cum paucis pergut, in équités pe -
ditefq;Soraniducisincidunt,cumquibus&filiusIacobi Sabelli Fuit, ferox adoic-
fcens,quireli6ca militia ecclefiaftica(canonicusenim in bafilica prineipis Apofto-
lorum aferiptus fueratjmundiali fe dedit.Pugnatum eft atrocius, quam tanta pauci-
tasrequireret.Sabellusvulneratusoccmnbit,gladiopcroratransfourus;fedciihoftes
continuo crefcerent,Robertusadcaftracöfugit:Malauoltacafuequi in terra déla- jo
pfusabhoftibusintercipitur,atque ita eft peníatum Sabelli damnum; plus tarnen
momenti in Malauolta fuit,cuius erat in armis non paruum nomen, quamuis mi
nus profpere ei fatpius res íuccefliíIent,huiufmodi fuerunt eius belli primitiae ; quod
Pius pro Ferdinandogeffit , indemors , captura hinc, his qui futura inquirunt,
augurandimateriampia:buit:Simonettusiterfuumperegit, & adregi.m profectus
ingcntifauoreexceptuseftj&aduentu eius magna rerummutatio fada- Rex qui
breui periturus exiftimabatur,iam bello fuperior, vi&orque moxdeleturus hoftes
iudicabatur. Cum Pontifex maximus,& Mediolaneníis princeps auxilio eflent,
fie natura comparatumeftjvbi plus virium,ibi&fauorhominum iè inclinât: quod
cum animaduerteretRoflaniprinceps,& Deiphebus Euerficomitis filius, aclaco- 40
bus Montagana fceleftillimumfacinus,&: iampridem inauditum circa idem tem-
pus meditati funt; Amulantes enim pamitentiam,quöd ad Francos dcfecilîènt , Fer-
dinanduin ad colloquium vocauere, ad quod cum rex hinc,&Ioannes Vintemi-
lius,ac Gregorius Corelia maiordomus regis, illinc princeps Deiphebus, &Iaco-
bus,reh&is proculexercitibuSjin agrum foli feceífiíTcnt , poftquam paululum collo-
cuti non côuenerePrinceps framum equi regalis arripuit: Deiphebus ferrum ftrin-
gens veneno tinclum iugulum regis qua:fiuit:ille infidias cernens,calcaribus vriit e-
quum,quicum effet potens & altus,regcm periculo fubtraxit; fie icelcrati homines
defectionis fcelcri,maius icclus addere tentauerunt:lllud voluetes animo,quod im-
pii dicunt:Victoribus omnia faneb. jQ
reposent- Pontifex cum haxaudiflet Senas iama:ftateferucnte rediit, &apud Minores a-
^ntiumv». moen°3&r falubri loco manfionem fibi dclegit.Iam Senenfes in duas partes diuiii,alii
wjftm* c». de Gentilhominibus concedendum,quod Pontifex cuperet aicbant,alii negabät :ln
cum reda non poíTcnt Papa:refiftere,obliquáqua:íiuereviam: multa de Duodecim
virislccuti, quiregentibus infeftiífimieíTent; nihil aliud qua:rere Pontífice dixe
runt,
LIBER Ç^V A R T V S. 105
runt , quàm illos ad rempublicam reducere. Confînxcrunt etiam litteras , quibus fi-
gmficareturvrbisexulum ,acre!egatorum Pium eflèamicilïlmum , eifqucfubucni-
re, vt viuercnt in reipublica: detrimentum. Manfionem apud Minores extra muros
elegifle,vt in fornicibus rempli , qui ampliiïlmi eilènt,clam pedites , equitefq; collo-
carec , atque vno impetu ciuitaccm irrumpens exulcs introducerct : his Sc aliis nugis 4
itaplebisanimuminfecerunt, vtverbumampliusde Gencilhominibus audirenon
pofГепс;& quamuis Pontifex vocatos ad fe vrbis magiftratus , muitis verbis hortarc-
tur,his fidem ne haberent, quidiifidium quaarentes fufpiciones ingérèrent; nihil ta
rnen perfecit:plebs male crédula eft. Pollicebantur finguli multa ièorfumxoniun-
1 0 cHloqui non audebant.
Dumhaxaguntur, HenricusCaftella:, ac Legionis rex, cui maxima pars Hifpa- t¿¡^V't]f
nia; pdrct,cum ad Mantuanum conuentum , vilem , atque indignam fuo nomine le- ынтр'аш-
gacionem mififlct,quafi fama^atisfaéturus^egionenfem epifcopum ad Pontificem ****ri o-
íreiuHit, o¿ vnum ex proccribusregniprimanum, qui egregio comitatu Senas in- п л Д(ЧЯ<_
grelîi,& in confiftorio publico auditi,non tarn vera,quá pulchra,ac magnifica verba »"»
fecerunt : difculfa enim legationis шаг facúltate nihil habuere , quod pro tutela fidei %S¡^e"
aduerfus Turcas ofícrre Pontifici valercnt. Epifcopus paulo polt apud Senas diem
daufit,Pius Ioannem cardinalem faneb Sixti eiufdem nationis , hominem theologi-
ca feientia illufhem, & muitis feriptis voluminibus darum illi fuffecit : rex poíTeíTio-
10 nem non conecífir , propter quam rem multa; & magna: contentiones inter regem,
& Pontificem ernerierunr.
Circa hoc tempus adiit Pontificem Moyíes archidiaconus Antiochenus,vir Graí-
cis,ac Syriacis litteris eruditus,& magni apud Orientales nominis.hunc tres Patriar- '
cha:miíecui)t,Antiochenus,Alcxandrinus,acHicrofoIymitanus,&plurimi alii prin
cipes Chnílicultores:legatiociushuiufmodifuit: Veniflè olim ad Pontificem Eu-
genium , inquit , Iraperatorem &c Patriarcham Conftantinopolitanum, Sc in conci
lio Florentino nomine Orientalis ecclefia: cum Occidentali de proceffione Spiritus
fancb",deigne purgatorio,de pane ázimo, de primatu Romana? Ecclefia;, Sc aliis ple-
rifq; de quibus antea difccptauerantconueniiîèjdecretumqucdeindefuiile factum,
3 0 quod tres Patriarcha:,qui iè milerant,non fufcepifícnr,íátore zizaniarum impedien-
te, deinde bono commotos fpiritu , conuentu fubditorü habito, fufeepto per omnia
dccreto,Romano Pontifici fefe commifiíle,velleq; illi tanquam Iefu Chrifti vicario
dcinccpsobtempcrare,atq;adeacnuncianda fe milTum.Audiuit Pontifex legationé . *
& priuatim & publice; &c collaudatis Patriarchis ícripta , qua: Moyíes attulerat in la-
tinumtranslata,inarchiuiis Ecclefia: Romana: recondiiuífit,ipfumquedonatum ad
propria rem. fit.
Paucis deinde fecutis diebuslegatiexMonouaffia Pontificem adeunt , & atquej^£jf^
vrbem dedétesj ea eft Pcloponneíi ciuitas ad Orienté Cherfone/fi in akiífimo mon- ш,«ь<и-
te iaecns^rupibus vndique pra:ruptis,tuta vnico tantum aditu iuncla continent! por- **■
4o tu,& naualibus quondam ornata.Lacedçmonem hic olim mille quidam opinantur,
Gra:cia:robur,accolumen,nobisincertuni,legatipubliceauditi. ReipicenosPie
Pontifex,dixere,nifimanumporrigis,pra;da Turcarumfumus, Demetrius Paleolo-
gus nofter dominus fuit;is adïurcas defecit,nofquc in eorum poteftatem traducere
adnixuseft:Senfimus,acprçuenimus doIos,arceminuaiimus,vxoremeiusadvirum
rcmifimus,Turcis aditum claufimus,acceifimusThomam Demetrii fratrem , roga-
uimufque vrbem , qua: fua eflèt germano ad hoftes deficiente vt acciperet ac defen-
deret.Negaui t Thomas eas fi bi vires eiTe, quibus tucri nos poflet; horratuique eft , vt
vcl te vel alium dominum aílumeremus. Confilio his de rebus habito,placuit omni
bus ad picrate tuamrecurrere,ti bique populum, & ciuitatem tradere. Accipe igitur
5 0 fupplices , ac fubueni miferis, ne contempfetis vrbem noftram , ad res in Graxia ge-
rendas accommodatiffimam: fi claflèm ftatueris in Orientemmittere, apud nos fta-
rioncm , & tutilîimum refugium inuenier. Si nos relinquis , cogimur iugum fubire
Turcarum, non fine tuodedecore, &: reipublica: Chriftiana: máximo detrimento.
Motus his Poniifcx illacry matus eft, mundanarum rerum varictatc animo voluens;
nam qua: olim ciuitas Graxia; domina, Afiam, Se Orienté potentiffimis elaflibus in
I 4
104 COMMENT. PII PAPjE II.
fcftauit,orbifq5magnam partem ílbi fubiecir,eo demum redada eft,v t ftare non pof-
fet,nifi dominos in Occidenti qua:rat, atque illis fefe dedat,& commcndet,quorum
ingenia prius, & opes contempferat. Iannotius quem fupra in Peloponnefum ex
Mantua miflum retubmus,legatorum comes fuit,multaq;deMonouaiIialocutuslo-
cu naturamunirum,fi paruo prarfidio defendarur,inexpugnabilem dixit : Pium ma-
gnopercexhortatus, ne tanrá recuperando Gra:cia"occafioncpra:termitteret. An-
nuit Pontifexjiuififq; legatis in fua verba iurarc,Monouaífiam fuo, & Ecclefia: Ro-
manz nomine in dedi: lonem accepit,miflo prefecto qui populo ius diceret, & an-
nonam, cuius erat vacua ciuitas miniitraret.
uc*U L*d- Vacauit circa idem tempus ecclefia Papienfisapudlnfubresnobilis, & qua: foli id
%м$мГ R°mano Pontifici lubeft,diucs opum,& liberalium artium fcholainfignis; loannes
promut» Ad cardinalis ex familia Caftilioneaei prafuerar, quem in Piceno dum legatû agit, ob-
"afèminûi ^'ximus- Pont|fex Iacobum Lucenfem iècretarium fuum eifufficere ilatuerat,
ufàHujû virumGrxcisaçLatinis litteris eruditum: Francifcus Mediolanenfium dux ani-
?» яттт mum alió verterat,necpaíTurus videbatur fententia: Pötificis locum fore. Miilus eft
тиШш. ^ngejus Volfinenfis ordinis Minorum profeflor,qui Francifcum lenirer, nec quic-
quam proftiit,dicente per iracundiam Francifco epifcopum Papicnfi bus , fi alreru m
quàm cupio pra:feccrit RomanusPontifex5experietur n5 efle vfui prncipes irritare;
reconciliabor Picinino baud difHcile,ciq>agrum Ecclefia: diripiendum madabo , &:
quis crit qui Pontifici opem feratiea cum retuliíTet Angelus magis ас magisPoncifi- 20
eis animumobfinnauitjVt Iacobum promoueret:fcripíitqjPontifex manu fua Fran
cifco admonens,ne pugnam aduerfus Pontificem amplecteretur, in qua necefle fibi
efletfuccumbere,quia non mutaretpropofitum, nec arma fua timeret Pius: vi&us
tandem Francifcus annuit,& Iacobus magno fenatus aíTenfu, & vniuerfa: curia: ap-
plaufu Papienfi ecclefia: prafectus eft.
urnißf pu- Per hos dies audus animo Fcrdinandus Sicilia: rex aduentu Simonetti,&alio-
tn»,in<¡H* rum Ecclefia: dueumexercitum in campumeducit, pugnandiq; copiam hoftib.fa-
firtm^Tm cit,detreclantibus praelium acrius inftat,eofq; loco pellit,neccelîat vrgete,donec o-
' «-mnes intra oppidum Sarnifugientesconcludir.Idpaífibuscircitcr triginta millions
'siwnetà à Neapoliabeft.Parscius in arduo colle fitaeft, pars inplano iacet, nontammuris, 30.
tiarejapt». quàm aquis munita,ex radicibus montislimpidifllmi featuriunt fontes, qui Sarnum
£^^j£effíciuntfluuium,cuius antea mentionemfecimus,tanta:frigiditatis, vc herbasatqj
arboresenecet,nequcpifcesalatpra:tercancros. Inhocoppidoloanncs Rhcnati h-
lius,& Tarentinusprinceps,&: omnis nobilitas fuarum partium,atque omnis cqisi-
tatus,&:peditatus ex fuga fefe receperant, cum Fcrdinandi impetum ferre non po-
tuiflencNec dubium erat quin breui vrgente fame, aut fefe dederent , autin diuei fa
dilapfihofticápumrelinquerent;clauficn¡mcómeatus introducerc nulla ex parte
poterant,&iamconiiliumcceperant,quopotifllmumitinerefugaanipeient. Quo
rum faluti nihil tamconfuluit,quàm Ferdinandi audacia ; ilium cum natura, tum
neceífitas fupra quàm par fuit audaciorem prarbuit. Erat in caftris fuis non tam va- 40
lidiorhofte,quàmanimofior miles. Verum importunas, & querulus ftipendia pe-
terc,minari niíí argentum daretur:regi nihil elfe quod daret,& iam duecnti Bat ban,
quosvocantScoppcterios,obnegatammercedem ad hoftes defeccrant : Vcreri ne
difcedentibus pluri bus obfidionem ibluere cogcretur,militi a bfq; auro nihil fuaderi
poife. Inhisanguftiisconftituto vtilevifumcftoppidum repente a<rgredi , vt со
expúgnalo ex fpoliishoftium cxercituilatisfîeret.Reinconfiliumducta, probantib.
pludbuSjSimonettuscontradixitjquilocomunitohoftem non facile dimouendum
putabat,meliufqj fame,qium ferro vinci. Placeré tarnen fibi turnm quandam oppi-
do propinquam inuadi , qua capta, impoflíbile efíét hoftes pabulatum exire.
ItumeftiníententiamSimonctti ; verum expugnara primo ímpetu turricrefeen- jo
tibusaniinis,vi£lorfuren(que miles retinerinequiuit. Pra'terierc audaces turma;
iuü,aducum,& inf. cuta: higientes hoftes, cum hisoppidi portas intraucrunt: pu-
gnatumcft intra ma*niafumma contcntione,nccpauci cecidetunt, plurestamen
Ecclefiaftici, quorum magnam ftragem ediderunt Scoppererii, quos diximus,
áregeprofugiíle. InftrumcntumcftScopplettumin Germania, ptimum hac de
mum
LIBER QJf ARTVS. ioj
mum xtarenoftrarepertum,ferreum,feucupreumadmenfuram hominis, longuni
pugilIarisfpiífítudinis,.concauum fere totum , in cuius ore plúmbea ponitur pilula
admagnimdinemnucisauellanar,immifíoprius puluere, qui ex carbone fici , auc
íalicisconficitur,fulphure& nitro commixro , mox ignis per foramen paruum in
pofteriori parte adhibetur,quireceptus à puluere, tantam vim concipit, vt pilulam
inftar fulminis iaciat , in eius exitu quaíi tonitru fonitus exaudirur , quem vul-
gusScoppiumappellat,hinc Scoppeterii appellati: i&um eius tormenti nulla fu b- So
ftinet armatura , robora eciam penetrantur. Regius igitur miles , atqueEccle-
íiafticus,quamuis oppidum introiíTet,& hoftes aliquos manu cepiíTet,ab hifee Scop-
то peceriis non fine vulnere accede repulfuseft,hoftisinfccutus longo fpatio extra op
pidum fignaprotulit:cuidumSimonettus occurrit,fuorumque fugam retiñere co-
natur.tormentali pilula percuiTus,exequodeie£cus eft , пес locutus è vita deceífit:
quietfi diutius viuereoptauiuct.hunctamen exitumcupiebat, fiepe inter fuos dice-,
re folitus:Det mihi Deus vt in arte mea,& in Ecclefiz feruitio moriar, Corpus eius ab
hoftibus inuentumhonorifícetumulatumeft.Ioanneregis filio, &omni nobilitatc
funus duccnte,multorum in hoc pralio virtus enituit,pra:çipue Roberti Vrfini , qui
primus Sarnum ingreflus afcendere fuperiores oppidi partes tentauit, fed vulneratus
infacie,coactuseftpedem referre. Ioannis quoque Malauolta; filius egregia fuariu-
uentutisrudimentapra:buit,qui paulo poft Senas reuerfus febreinteriir. PrimiEe-.
ío clefiafticipugnamciebanr,primiquecarfi funt,autcapti, cum tormenrorum idus
ferré no poflènt.Rex fuga faluatus eft impediments amiílisrcaftra direpta funt : equi
fupraduo milliainprjedam venere: fecundum hanc vi&oriam princeps Salerniad
Francos defecit.cui & Ñola parebat:idemque dux fan&iMarci & vniuerfa ían&i Se*
uerini domuseffecicQuod fi victoriam fecutus hoftis ad Neapolim caftra mouiflet,
hauddubiumquinprorligatusFerdinandus regno ceflliTet:princepsTarenticurfum
fortuna: retinuit,qui Maree dubio regnimoderator habcbatur,& arbiter, finito bello
vi&oripariturus.Ioannes Andagauenfis cum Neapolim inhíbeme principe nequi-
rec acccdere,copias ad Caftrum maris vi&oradmouit; & oppidovi potitus, arcem
auro redemit;aureorum quattuor millia praefedt' accepifie traditur. Verum eft quod
30 vulgo dicitur,nullam non expugnabilem arcem eile, in quam onuftus auro intrare
poilitafellus.
Harcin terra Laborisgefta,qua: olim Campania dida eft. In Aprutiis vero Pi- a¿
cininusacccpto victoria: nuncio, veritus neignauise aecufaretur, fi nihil ab eo fie- £2£!Га
retecongregatis Aquilanis, Tofcanis , Caudolianis, &: omnibus Aprutinorum E<cU/Ufti-
viribus,magnum equitum,peditumqueducens exercitum, ducales, atqueApofto-
licascopias,qua: non proeul ab Eiculo caftra tenebant, inuadere ftatuit. Alexan- ш#шЧшт
derSfortia,&Federicus Vrbinas, alter focer , alter gener Picinino oppofitierant,^^*^
equitatu pares hofti, aut fuperiores , peditatu longe inferiores. Ii planum tene-
bant,Picininus collem occupauerat,qui figno dato,magnoimpetu in hoftes delatus
4c eft. Alexander ei occurrit , commiflum atrox praclium, diuque aneeps: verum
vrgentepeditePicinini, Alexander non paucis fuorumamiifis , loco paulo ceífir;
fuüTetqueomnino profligatus, nifi Fedencus, hue atque illuc difeurrens, fuppe-
tias mifiilet, ac pro faueiis íntegros fufFeciflet. Pro ceteris vero PetripauliForo-»
liuienfisexcellens virtus adiumento Ecclefiafticis fuit , qui locum fibi commif-
fumnunquamdeferuit; equis quattuor fub eo confoífis, Federicus ei fubmittebat
equos,cuiuspraftantiaudaciaomneroburhoftiumretentumeft. Pugnaadhoram
noctis fecu ndam,fumma contentione,& ardenti bus animis producta , luna prazftá-
telumen,adextremumEcclefiaftici cum loco dimouerinonpoflbnt, Bracciani ad
mótem vnde vénérant redi ere,vi£tores,ac vidi amboexercitus, Ecclefiaftici plus e-
yo quorum amiícre,hoftes plushominumringensenim&peditum&equorum ftrages
edita eft:mutauere tarnen Ecclefiaftici locum^cumPicinini copiasaugeri cognouif-
fent,caftraq;ampliusatq;ampliusmunierunr. Picininus in Aprutinorum interiora
conceflkjvbi à MattheoGapuanohaud ignaro copiarumduce, fiepe damnis, atque
ignominia affedus eft. " 0
Senis cum nunciata eflet Ferdmandi clades apud Sarnü accepta,Galli qui freque-
îo£ COMMENT. PII PAPAE IL
tes erant in curia vociferari,per vrbem faltare,ignes incendere, infultare Cathelanis,
Aragonenfcs irridcre,familiam quoque Pontiíicis probro afficere, Lombardos, Flo
rentinos contumelia laceífere,pulfare manibus , ас ferro , fi quis non iàtis eorum in-
fania* applaudcre viderctur.nam & Burgundioni cuidam oculum efFoderunt, & Se-
nenfemquendaniciueminterfecerunt, qui paululum aduerfus eorum clamoribus
vidcbatunTolerauit omnia Pontifex arquo animo,fecumque ait : Quid agent fi Ita-
haeregnumobtinerent?EgoteItaliaquantumpoteroadiuuabo,nevllos patiare do-
minos,quamuis nec Veneti,nec Florcntini ope afFerant, quorum populi dum te fibi
fubigere conantur,nec inter fe conuenire ftudent, externum tibi dominium parant.
Siclocutus inter amicos Pontifex, nihilodcie&us animo reparare atque inftaurare ю
copias decreuittFerdinandoque noua auxilia mittere,ne regno deiieipoflet. Interea
Aquilanorú legati ad eum veniunt,& paulo poft Ioannis Andegaueníís oratores fua-
furi,vt relifto Ferdinando Pontifex,aut Rhenati caufam adiuuet > aut à belloprorfus
abftineanmultorum & populorum,& principum regni literas afferentes, qui Ferdi
nand! regimen,atq; imperiumprorfusrefpuebant.Qujbusauditis Pontifex, fenih 1
aliud bello quarrere dixit,niíí vt violentia fublata lis de regno per judicium tollerctur:
id fi Rhenatus annueret,ab armis ceflari pofle.Tum vnus ex oratoribus Ioannes, in-
quit.Cofla haxad te verba tranfmittit.SiChriftus nobifeum eft ,;noncuramus quo
fe vertat vicariüs eiüs: vicimus apud Sarnum aü&ore Ghrifto.Cui Pontifex: Quam-
uisvnopr£eliofuperiorcsfuiftis,inqUit, non tarnen affirmare poteftis Chriftum^u- *o
xilio vobis efle,cuius occulta indicia funt. AtChrifti vicariifm vcftris aduerfarfeo-
natibus,&fenfíftis-hacbnus,&fentietisdeincepsmagis: atqueita legati infe&is re-
bus abicrunt.
RooutM- Succeflit 6¿ alia interim caiamitas,raro infortunium folum eft. Roma: Tiburtius
TuJao?? ^ Valerianus fratres pacificum vrbis ftatum multis modis turbaucre. Qui cum vi-
Tiburtie,& deren t Vrbem,abfcnte Pontifice,mirtüs rigide gubernari,ncquere£toribus ad corri-
Улигыпо picndafacinorafatisanimieflejtempusidoneumarbitrati, quoiuuentutemRoma-
/é«We/4.ttamcorrumpcrepoíient,ac rebus tandem mutatis Imperium lacerdotale deiicere.
giti». Bonannum quendam iuuenem audaciflimum,& manu promptum, ac Ioanem Phi-
lippum nullius fâcinoris expertem,& alios plerofquefceleribusinfignes, fibi focios 30
afciuerunt,quibus cum fa<5ta coniuratione leuia primum furta vilium rerum audere
cœperuntjpoft adulteria, & precioiarum rerum rapiñas committentes: tandem neq;
àraptu Virginum,nequeàc2Edrbus,aUtincendiis temperarunt. Nec magiftratuum
cohiberi armis poterant.cum eilènt trecenti circitcr iuuenes in armis experti , ac fe
roces auxilia fibi prarfto ferentes. Ciues in filios ciuium extendere manus non aude-
ban t:expe£tabant omnes quid gubernator, quid ienator ageret, vterque timore cor-
reptus domi fe continebat: Gubernator cum habitaret in campo Florum , regiam in
atrio Pompei domum,& Coniuratorú minas in dies audiret,in Apoftolicum palatiu
indc migrauit.Coniurati ob earn rem,qüafi vi&ores effe£ti,infolentius agere,bacha-
ri per vrbem,licentiuscuerberare,ciues pecunia mulcbre, pauperum fubftantias di- 4«
ripere,vxoresproftituere, virginesiugulare,aut in Tyberimfubmergere,qua; vim
perpetinollent,libentiusoptimatumexpugnaflentatdeS) fed verebantur ne poten-
tiam vrbis in fe prouocarenr,fatifque efle pütabant, fi opulentorum ciuium abufi pa-
tientia inopum bona quamuis pauca diripere,&in eorum feminas explere libidinem
poflent,donecau&numero,&fortiorescfFeföiIIörum quoq; fortunas daretur in-
uadere-Fuit inter eos quidam cuí propter amoremlnamorati cognomentum indide-
re. Ispcrdite puelíam Tranftyberina alteri defponfatam adamauit, patiter vtfama
eratamatus , quam ipfo dienuptiarum ad virumeuntem,mediainvrbevirapuit.
No potuere tantum facinus tolerare magiftratus,qtios capita regionum appellant.fa-
¿tomoximpetu Inamoratumceperunt, vinóhimq; fenatoritradiderunt,quipubli- yo
ceineumanimaduerteret.Coniuratiauditare, veritinefupplicium de reo fumerc-
tur, correptifq; armis per vrbé dilapfi, Саш quendam fenatoris familiärem interce-
perunt.Commoti ciues ad rei nouitâfcfn fréquentes gubernatorem adeunt , fumere
animum,& arma fuadent,operas fuas offerentes,facile Coniuratos intercipi pofíe af-
ferunt;audcat modo g*bernator,ac fen ator, &c ciuiú confilia fequantur. Coniura-
ti ciui-
LÍBER Qjr A R t V S. ibf
ticiuiümármatinichtcsintemplofcrcc¿pcrunt,4uod Marcus Agrippa diis omni-
büs,fiue (ve melius loquamur) daímonibus dedicaüit,Pahtheon vcceres appellarunt,
nunc В.Мапаг facrum cft,& ab ea nonic habet. Non príefümpíére rectores vrbis ci
ues cum ciuibus expugnare, Veriti nemültitudiñcarmataciuiras difcuffo íacerdotu
iugo,liberratéaffereret.Illiplerifq; diebus in templo fe continuerunt,cumcircum
habitantcs,metuncnoduimiaderentur alimenta praíberent; tandé ea lege perfuafí
iûhtaîdem relinqüere,vt accepto Inamorato familiärem íenatoris redderent.Nequé
vel hoc pació qüieuit ciuitas.Bonannus vrtus ex Coniuratís , paucis poft dieb; arma-
tus per vrbem incedens,cum familíam íenatoris incidiffet,rogareturqsarma depone-
to re,nec parère vellct,ihcepta rixa,manum conícrens, vnum ex Marefcallis obtrunca--
üit, vidorq; íatclhtes omnes fenatoris diflípauit,atque difiecit. Exin liberi omni me*
tüiuuenesarmati,atq; inermes per vrbem vaderc,nullumq; nÔfcelus impune com-
mittere.Quos cum Antonius Bbntificis nepos turrim quandam in extrema ciuitacis
parte inüaíiíTe,nó procul à fando Laurentio in Lucina didiciffet, mox accepta equi-
tumcohorteeX Vaticano ad pontcmMiluium fe contuliti&iggreíTusportamvrbiSj
qua; Populi appellarur,feftinus ad turrmcucurrit, Coniuratos ibi vt Comprehen*
deret.IUiauditoeiusaduentUjturrim dimiière,& interiora vrbis petentes, insedibus
quascardinalisolim Firmanus magnificas íedificauitfefereceperunt. Antonio non
fuitconíííiumcxternumequitemintra freqUentia Vrbis aedifîcia ducere, nondum
io plane cognitaciuium volúntate, quosinfuôsiàruiie cognatos nort erat verofímile¿
пес gubernatori è república videbatur ciues cum ciuibus comprehendercConiura*
ti in xdibusFirmani,tamquam in publico palatio conuenicntes, illic confilia de ra-
pinis, de patrandis adulteriis capiebannconuiuiaq; fimul agitabant, noíteslatroci-
niiSjdiesludis dantes.Tiburtius omnium princeps,&dominus habebacur,cun¿taeXÍ
eius arbitrio pendebanr. Quatrcntibus quid ageret Tiburtius dominus, refponde-
bant aut hoc.aut illud agitJudebat bonos ciues eö effe deducía vrbem, vt in Tibur-
tiipotcftatevideretur,cupiebantq; armistantam ignominiam dtlere ; quod poft-
quam pergubernatoris ignauiam cfticere non potuerunr,c6gregati fimul típtimatcs,
Tiburtium adierunt,fuadentes vt vrbe difeederet, пес vellet patriam fusm latronum
3 o Ipeluncam eíficere:fi pergeret craíTari amplius in ciuirate,non paíTuros magnates,fa-
cilc manum militum cogi poíTe,quas temerarios iuuenes in vincula coniieiat: parum
vero eile in iuuentute prasfidii,q иге inops confilii facile diífipaturjVrbis fenatum fi ic-
mcl arma corripuerit,non quieturum donecConiuratos orones perditum cat,ciüita-
temq; tam mifera feruitute prorfusliberct: Pcntificem quamuis procülabfitcitöre-
uerfurum,nequeTiburtio,neq; complicibus veniam darurum,fieosin vrbe latroci
nantes inuenerit, cédât fuis ciuibus potius,atq; äbeant, itafieri poile vtrogantè ciui-
tatc,in gratiam deniq; Pôtifîcis redeanr. Vidus his Tiburtius decedere ftatuit, egref-
fusq; domo per vrbem tanquam magnus aliquis princeps inter conferUatorem,5¿
prothonotarium Apoftolicum Georgium Carfarinum,ad pottam viqj médius incef-
40 fit,magna populi fequente caterua,qu2ead viiendumTiburtium,quafi ducem aliquê
numerofi exercitus accurreratllle pienus animi,falutatis in porta ciuibus,cum Con-
iuratis ad oppidaSabelliconceflît, nihil dubitans reuerti poife cum vellet. Inter
hxccx Coniuratis nouem fuere,qui horrendum aufi feelus, noclu ad monafterium
diua: Agnctis extra portam Salariam profedi , fradis portarum repagulis , facrarum
virginumpenetralia,atq;abditairrmrjpentcs, non modo vim pudicitia: intulerunt¿
Verum etiam corruptarum virginum bona&facram fupelledilem diripuerunt.Quac
cum Pontifcx accepiiTer,nec iam vllum eiTe aliud remedium feruandac vrbis cogno-
uiffèt,quàm fedem fuam repetere,nihil moratus,edidum pofuit intra dies viginti íc
verfus vrbem iter accepturum,curiales admonens, vt fe per id temporis ad vrbem c5-
jo ferrent. Quod vbi Roma; auditumeft,haud alia exultatio fada, quànffi magna quai-
dam vidoria nunciatacflet,autipïà vrbstum primùmfundata,a:diftcataq;vid6retun
Pompa per vrbem duda,ignes accenfi,fupp!icationes per omnia templa fada:, vt fe-'
Hxjfauftufq; ас celer Pontifîcis reditus effet. п^т»!ш*
Cupiebat per id ternpus Pius caftrum Leonis fibi,vt àFerdinando traderetüf, <%титАыы.
fsepepromiferatj ideftinEtruria Tin heno mari adiacens, iuxta emifforium pifeo-»"
ю8 COMMENT. PII PAPiE II.
lUtum, & fx paludis non longe ab vrbe Groflctijâtque Vmbronis oftia.Rex Alfonfus olim ex-
muitofiuáio orto bello armisobtinuit,&compoiïtisrcbusretinuit:hucrePicininuscontulit,cum
■vnicumin- Califti copias fugeter,hic magna» pifcationismugiIum,&:pinguia pccorum pafcua.
[uUiMii. joannes Lyritanus nationc Hifpanus,arcis prxfeclus erat, quamuisloannem de Ca-
ftrofuftinuiiret.InuitusarcemLyritanusrelinquebar,voluntarium tarnen fe finxit,
& qüafi traditurus arccm Pontifici со fe contulitjquo cum veniíTet multa Ii bi deberi
ait,non redditurumhiiidiflblutafumma,negante Pontífice tantum auri numerare,
quantum peteretur;Florentinis,ac Genuenfibus arcem &oppidum venderé perten-
tauit.Interea vnus ex oppidanis qui amicos haberet in arce, Plumbini tyranum adiit,
traderearcempo]licetur,fifibiaureorumquattuormillianumerentur. Adhibctau- 1 q
res tyt annus,& hominem cau tum cum pecunia mittit.Is traditis aliquot aureis, iubec .
defcenderccuftodes è turri,&: dum reliquam pecuniam numerat,famulosfuos pau-
latim afcendcre &c locum capere.Qupd vbi fa&um eflet,iam numerata pecunia : Er
ror eft,inquit,&: quafi n umeraturus iterum aurum ad fe traxit, atq; in turrim prope
re conceiIit,&oftiocl^ufo,ea deberi proditoribus ftipendia dixit, fîgnumque dcdit
militibus qui propelatebant,quibus accurrentibus,potitus eft oppido , & vexilla re
gis erexit Àragonum, quafi proillopoifidcrer,atqucin hune modum non Lyritano
foIum,qui erat in oppido,fed Ferdinando,&: Papxillufum eft. Ferdinandus eare co-
gnit? ,vnum ex fccretariis Talamanchum nomine ad tyrannum mifit, vafrum homi-
nem,qui magno vfus ingenio arcem rccuperauitj&Piotradidit. Ioannes Lyritanus zo
minorem arcem,quam tenebat in littore maris, Papx tradendam reliquit,& cum Io-
annedeCaftropcragrum Senenfemiter faciens Neapolim rediturus, abagrcftibus
obtruncatuseft,& pariter Caftrenfisoccifus,in vltionemdamnorum, qux viuentc
Alfonfo prouincialibus intulerat.Sic infelices homines priorum maloruro, quae per-
petrauerant,pcenas dederunt.PontifexCafirumleoniy,& arces & infulam Lilii ne-
poti Antonio tradidit; non tarn ei quam patria: confulturus , cuius maritima loca, &c
horrea ciui tatis hoc oppido clauduntur.
dM^Ma"at»* Inter ha:c Sigifmundus Malatefta fuarum non immemor artium prxfc&um arcis
iitfidtm Montis marciani dolo intercipit,arcemque occupat,&oppidum in poteftatem fuam
fi-*ngit,epf>L redigit,qUod antea pignoris nomine Pio Pontifici obferuandum tradiderat, quem- 50
áitthm admodumfupracommemorauimus. Rogatus curidfeeiflet, refponditprxfecTrum
dit, mind*. muliefofumruifievirum,vxorcs oppidanorumdiesac noeles infcftaíTe,petentibus
tmetnfiau, 0ppj(¡anisfé ilium incercepiâeicuiPontirex in hune modum rcfcripfir. Efto fit ve
rum quod fingiSjtunein aliocorriges,quodintcipfogloriaris? fipeccauerat prxfe-
¿tus,noftra erat vltio,accufandus apudnos fuit,non fiuiflemus inultum facinus, auc
reddito prxfcc~tum,& arcem,aut Ecclefix Romana; declaraberis hoftis. Contempfic
ea Sigifmundus , nec multo poft proditiones proditionib.accumulansiMundauium
cum equitatu profe£tus intromifius ab oppidanis, quos prece , pretioq; corruperar,
arceminuafit,territumq;prxfecbm,paruocorrupitauro, atqueitaVicariatumfere
omnemMundaüienfcmépoteftate Pontificisfraudibu$,ac doliseripuit.Vulgatafa- 4.0
maquódideoidfecerit,quoniam exploratum haberet PiumPontificem ea oppida
Federico Vrbinati traditurum foreiquod cum non fatis crederetur, ad aliud confu-
git mendacium;fcripfitq; Italia? potentatibus, ideo fc Mundauium occupaile, quia
ftatuiflet Pontifex fuas illuc copias ad difcretionem,vt ai unt , hiematum mittere : in
quareprophetauit,ncfciensqüiddiceret:cliciente Domino etiam de mendaci ore-
veram aliquando ptophetiam;iequenti enim anno,vt fuo loco dicemus, id oppidum
addiferetionem dueibus Apoftolicisredditümeft.Difcretionem vocant, cum per
mitía militi potertas eft in oppido quod câpitur,pro fuo arbitrio debachari , corpori-
busliberis tantum faluis*
соптглш Dum hxc aguntur,Lucas quidam ciüis Romanus,quem fiepe cardinalis Colum- j 0
unftuPiûm nenfisadprincipemTarentinummiièratjRomxcapitur; & qtioniam fecreranoffe
dttigitur. principis,&: multorum baronum exiftimabatur,in arcefan&i Angeli reclufus , iube-
turquaenoritdicere.Isabfq;tormentis fuamanu hxc ipönteq; fcripfit: Principem
Tarcnti,& comitem Euerfum,& Iácobum Sabellum,& Columnenfes aduerfus P5-
tificemconfpirafle,ftatuiiTequeIacobum Picininum in agrum Romanum aecci ic-
re,Vrfi-
-, LIBER Qjy A R T V S. ■ 109
re, Vrfinis arque Ecclefiainfenfumt nec dubium cíTc quin Roma caperetnrabfen-
teP^pa, danübus adimmConiuratis.-Tiburtium, loannem Andngauenfcm , Ta-
rentinuirj principan Iacobum Picintnum adiuiífe , promiíiflcque Vrbem tradere
cardinalem Aquilegienfem, qui apud fanctum Laurentiumin Damafo morafetur,
aura .tbundaritem inrercipere,pccuniac]; mulctare : Antonium Papa ncpotcm,cum
per Vrbem ad cardinalem iret obtruncarc: opulentorum ciuium , mert atorum , cu-
riaüumque plenas domos diriperc,mdemilitiítipendiadaturum; nihil hoiumíibi
е(Ге difficile , parère iibi die , no&cque aditum in vrbem; in quaiuuenes baud minus
quingentis robu! ti S¿ audaces,&primariorum ciuium filii fentirent fecum, quorum
* ° parentes tumultúame ciuitate , non audereht arma capere aduerfus filios , íatis habi-
tuníi domus corum faluarentur. Нас Pontifici relata maturandum itermagis ac
rnagisfuaferunr.
Per idem cempus dua vacauerunt ecclefia Metropolitica-,Ragufea apud Daíma-
tas& Roiíana a pud Calabrosrilli prçfectus eil Francifcus ordinis fancta Maria Ser • /«, a" *¿
iiorum profeiîor,ac generalis miniftc^nationeSencniiSjinoi ibus,ac doctrina excel- thu K,gmii
lcns:hanc fortitus eft Matthaus Reginus inter Minores fratres,qui Obfcruantes ap-
pcílantur, pradicationis gratia iníígnis : hunc olim Nicolaus Pontifex maximus Ec
clefia Reginenfi,cüpraficerc ftatuiflèt,que rúe force vacabat,iufîîtacceriîri à cardi
nal! Firmano, rogarique an vcllet fuá; ciuitatis pontificalem curam íiifcipere. Paruit
20 FinnanuSjVocaroque íeoríum in cubículo Matthao:Diligir,inquir, te Pontif.x ma-
ximusjtiiifqueciuibusrrefulem dareítatuit,fi modo animumad hoc induxcris,neq;
honorem hunc in patria rua pulcherrimú refugeris. Matthaus nihil refpondens cu-
b:culum egrcíllis ad fratres, quierantinaulaeiulans, aelaerymans: Accurrite, in-
quir,adefcote,opem urlerreMdmirantibusfratribuSjpcrcontantibufqjquidnaribi ac-
cidiífet,aliquadiu nihil aliud refpondit,niíi accurrite, iuuate, ope afierre mifero. Pö-
Ihemo cum fapius ac fapius interrogaretur, vt quid auxilium tantopere efflagitaret:.
Heu,inquit,mifero mihi,atatein religionecon(umpii,vixi pauper d¿ obediens, pra-
ceprabeatipatrisFrancilci nunquam violaui,verbum Deiprad:c<¡uipopulis,in cel-
lula mea pradiuitem egi paupcfiem,diuinacontemplatus arcana, nunc ad epifcopa-
3° tumv©cor,adncgociutn,adlaborcs,adhonores,quosoptauinunquam. О imma-
culata religio , ô fieri penates dauítri, ô dulcía ceUarum íílentia , ô amantiffimi fra
tres , ô confolationum inearum íbcii:ergo vos tandem relinquam ? & me dulciflima
conuírfationeveítrapriuabo? no faciam accurrite,iuuace, liberate mehismolefliis,
defendite, nemeFirmaiius vobiseripiar. Audiuit cuneta Firmanus è cubículo (uo,
atqueaccedens propius;Tace,inquit,Matthae, pone metum, bono animo cito , li
bero te, non vi geberis à Pontífice vitra quàm velis , ito quo placet , &¿ reí tua? coníu-
lito : arque in hunc modum со dimiflb , Nicolao Pontifici cuneta, quagefracrant
non finejafo expofuit. Poít dies octo lcdiens, ad firmanum Matthaus , confilium fe
cœpifîe cum amicisait,rebufque in vtramque partem plane difeuífis, vifum illiscffç,
4o vt Pontificia dcíiderio fatisfiat ; poneré igitur fe in manu Papa,cui nefas fit non obe-
dire. Firrmnus Nicolaum accedens : Matthäus , inquit, mutatus eít : epifeopatum íí
voles accipict : cui Pontifex : Et ego, ait, mutatus fum : volui epifeopatum illi com-
mitterctum noluit,cumvultnolo,atqueita Matthaus dignitareexciditjmanfit ta
rnen inreiigione , nec reliqu t pradicandi officiu : fub Califto triremes duas ex elee-
mofvms contra Turcas armauit: atque in Afiam profectus captiuos aliquos abdu-
xir. Pius mifertus hominis, qui labores mu'tos in Ecclefiapertuliffet, vocauiteum
cum Senis ageret , aitque prafeciíTemus te velignorantcm ecclefia RofTanenfîiî
putauiífemus nonreeufaturumidoneris ficutolim Reginenfèmfpreuiftiecclefiamj
nuncanimum tuumpatefacito. Tumille , Nicolai ordinationem olimrefugiens,
S° nunemmanus tuas medcdo,tuavoluntasmeaerit,fîiubesinreLgioneperfeucra-
re,manebo quoad vixerim , íi ad epifeopatum me vocas ,praltoadfum , nec ignoro
in culmine perfect ionisefle, quipontifícalibus implicitus curis, fuo fatisfaciat offi
cio. Atque ita Matthaus Roilànenfem confecutus ecelefiam , illi poílea non fine
laude prafuit.
His apud Senenfes peractis , Pontifex quarto idus sSeptembris ab eis receííít ; quz BHdtfitfm
■ К
по COMMENT, PII PAPiE IL
senk ad dies profè&ionis ftatuta erat : flebat vniuerfa ciuitas , ñeque curiales ex amœniflîmo
свгГшяпн. jó mitiquepopuIoabeuntescontinerelacryrnaspoterant.Poncifexctfivehcmen-
tatie , mam- rer angebatur , dulcem relinquens paenam , ignarus an ahquando rediturus eilet, la-
tsqueedst- c(ymiS tarnen continuit,nec fororibus cum fletuoccurrentibuscommutatuseíl.Se-
ußtmti ' cuti lune magiftratus vrbis extra mœnia ad monafterium vfà Àngclorum , illic cum
ciuibus benediceret,rogatus iî quidiuberet:Iubco, inquit, fllii concordiam feftemi-
ni, q ua: fola ciuitatem femare poteft , ponitc odia , qua: corda veftra exedunt , facef-
iantdiuiÎÏones,fec"ta: conucnticubc, confulitc in communiqua: reipublica: vtilia
runt:diligiœiulb'tiam,iniquitatempellite,noIitequenquamopprimere, defendite
viduas ac pupillos, honoratc facerdotes , ecclefurum imm unitate nolite infringerc, ; о
ple&ite facinorofos,legibus qux funt ex bono,& a:quo his vtimini , reliquas abroga
te, iuucni'bus veilris vxoresdate, célibes atque inertes à magiílrat i bus árcete, doti-
bus modum ponite atque fumptibus,qua: datis extra,qua:vc accipitis animate: male
fe ciuitas habet qua: plus emit,quàm vendit.Haec pro tempore monimenta relinqui-
nius,qua:feruantibusnoueruntinutilia. Atque his di£tis itc*ingreflus, fecunda die
Coríinianumperuenir,quoinlocograuiteríEgrotauit,humoribusexcapitedefccn-
dentibus.pe¿Tus,brachia, actotum corpus adeo debilirantibus, vtnullam in pattern
non adiutus moueri poiTet,&: moi ti proximus videretur,languit duodecim diebus.
Xbberti du- Exin fanitatireltiuitus , mirabilcmoblecbtionemaccepitinfolo natali furgenri-
"* ¿r'rr"' bus a:difîciis,quienullis Italia; ceÎÎ"uraviderentur,quemadmodum poilea fuoloco го
àcorfinin. dicemus. Hue Robertus ex fancli Scuerini comitibus egregius copiarum ducïor , ad
m$,è>f*r Pontifîcemvenit,quemFrancifcus Mediolanenfium princeps auxilio Ferdinandi
± jjfatä m r^gnum cum magna miliuim manumittebat, vittoriam hoilium apud Sarnum
*dPcrcenum habitam remoraturu. Picininus in Aprutio audita Pontificisaîgrotatione vocatus à
un, & Л. nolinuijfs baronibus céleri curfu.dimiifisimpedimcntis.cû omni exercitu per aibcr-
iif,acvuif$- rimos montes incoinitatum Albi peruenit , in agrum Koman um propere deiceniu-
tmdeinde rus Miferat Pontifex priusquàm difeederetè Senis Nicolau cardinale Thcanenfem
ad exercitú Apoílolicú,qui erat in Aprutio prouifurü,ne fubditi Eccleíia: aliquid de-
trimenti paterentur.Is audita Picinhii profectione, mox Federicd atque Alexandria
copiarum duces coirunouit , vt dimißa parte exercitus, qua: lofia: Aprutini fuffice- 3°
ret,impedircconatusfecumpetgerent,perniciofa Picininiconfilia pracuenturi; nec
mora per alpes Nurfirc &c dinicihmamontiumclauilrainagriimRlK-atinü cumillis
peruenir:Pontifex quoq; reeeiiu ex Corfiniano maturato Radicofanü appulit:dcin-
deper Abbatiam,cuiusloci amoenitatem infra deferibemus, & Plani oppidum ad
confinia tranfiuit Eccleila:, quarmedio fere fpatio intra Pcrccnum , & Planum repe-
riuntur.Ibi Percenates in prato viridi non proeul à Riuo perenni ex ramalibus raber-
naculafeceiantjin quis fuum do'minú, miro clamóte, atqjingenti la: titia exceperfir,
jperegre redeuntem,eique prandium parauerunt. Quo peraào Pcrccnum itum eil:
nobile oíim oppidum &Vix expugnabilc,altisvndiquerupibuscin£lú:fepfcnmani-
bus latronû fuit,fçpc mut auit dominos,&mukis fubiaeuit calamitatibus,modo dire- 49
ptum, modo incenfum:íub Eugenio quarto ad Ecclcííam rediic,cum antea Francifci
Sfortia: príeíídio teneretur, nunc refpirat fub Pio Pontífice, & opibus augefeit & po*
pulo.Quo benedicto Pontifex ad Aquampendcntcm le contulitrlocum inilar vrbis
habentern, &quem Antonius cuiufdam Petrucii filius nationeSenenfis pro Fran-
eifco duce MediolancniigubernanSjEugenio vendidit,cui fuerat armis ablatus : hic
nofte perada , fequenti die ad Vulfinios peruentum , vnam с duodecim ciuitatibus
Etruria-,apud veteres late memoratam , fuit & patrum noilrorum memoria populo-
íum,& amplum oppídumjBritones vaítauere,nunc vile caílellum eft. foli bonitas, &
lacus vtilitas cui adiacet,& quod iter hac eil ad Vrbem no finit in totum perire : Cer-
uaria:nobiles vetus familia Vrbis wteri hic diu dominati funt. Sub Nicolao Pontifi- jo
ce quinto fcdiu'oíie oppidanorumdeiedilocus ad Ecclcfiam rediit. Oppidani diu
poll aeotendentesfub Calillo tertio mutuis fefe cardibuslacerarunt. Pius vnaapud
eos die moratus,difcordes ammos in amicitiamreduxit.
vrbsvtim, Deinde ad Vrbem veterem iter ingreflbs eil; inquodcfînibuspeMculoiàfubor-
^É^p"^tacontentio: Vrbeuetanis,¿>¿ VuHmenílbusPontificemin agrofuo, cuius limes e-
' , ratdu-
1 LIBÈR QJA RTVS. ш
ratdubius portare volentibus. Pugnatum eft& manibus &c ferro, & aliquot íiinc *",<Л5'°»Л
arque inde vulneran. Vixque fedata tandem contendo,cum equitatus Pontificis ас- 'шф^нт.
currens vtramque partem fagittis, ac lancéis inuaíiflet; appropinquantem vrbi Pon-
uficem, vtprimum viderimœnia potuerunt, accedentes legad ciuitatisexhocin-
quiunt loco,cum ex vrbe noftra pülfus abiret Romahus olim quidam Praeful, popu
lo noftro maledixit,ex illo tempore feditionibus agitad nunquam reípirauimus : vr-
bisnoftra; qua;nulliperTufciam ihuidebat, iam nemo non miferetur,diuinaha;c ,
vltiocíh Apoftolicum anathema feñtimus, benedic ciuitati, &aufcr indignado-
nera, redibitcum tua benedi&iohediuinusfauor. ÁnnuitPra:ful, &figno crucis
i o fuper ciuiratem fafto.magna populi alacritjte vrbem ingreíTus eft.Mons lapideus in
media valle confurgit,fexcirciterftadiis alms, in cacumine planicies éít triamillia
ambitus palluum complexa; pranrüptaepro muris ftanr rupes, quarumaltitudo nuf-
quarrí minor eft vlnis viginti: Hic sedes ciuium nobiliffimajfueres&amplaexfecTro
lapide palatia, vecuftas multa coníumpfit, plura incendit ac vaftauit ciuilis difcordia,
extant adbuc turres femidiruta; , &: collapfa templa : verum beatae Maria; yirgini di-
cacum fanum in media vrbe incorruptum vifitur,templorum, qua; funt in Italia nul-
licedensamplitudinejmatcna,artificiö,formamemorabiie,parietes aepauimentum
ex marmore diuerfi coloris,frons alciffima , & admodüm láta , plena ftatuis , quas o-
ptimi fcùlpière artifices maiori ex parte Senehfes, necPhidia;nec Praxiteli inferio-
20 res,viui apparent ex candido marmore vultus,& membra ita exprefla hominü.atque
f¿:rarum , vt natura acquaiïe artificium videatur ; vox íola deeft animandbus : Relür-
redionem momiorum, Saluatoris iudicium, damnatorumpccnas,cle£torumpra:-
mia, quafi res verageratur, imuerilicet. Apud Vulfinienfesfacerdosquidam,cum
remdiuinamperageret,atquein facramentoaItarisdiuinitatem,humanitatemque
Chriftifaluatorisadefledubitaretí mox hoftia inconfpectueiuscmentatafideme-
git y miraculofuíque fanguis corporate totum fuper quoiacebar obflgnauit. Qua;
res ab Vrbano quarto Pontífice máximo plane cognita& approbate eft; atquehinc
celcbritas facraciífimi Chrifti corporis inftituta,qua; quotannis toro in orbe Chrifti-
ano.fummapopulorú deuotione,acíblcmnitate peragiturj corporate rami miraculi
3 o veftigia íeruans in banc a;dem tranílatum,honore fummo ac religione precipua cü-
ftoditur. IuxtateníplumPondficalepalatiumíítumcíl:amplil]imum,&Apoftolico
culmine digRiim : verum magna exparte dirütum : Nicolaus quintus cubicula qua;-
dam,&:aulas plerafque reftitüit, quas Pius Pontifex inhabitauit. Idem Nicolaus ar-
cemquoque ¿n ángulo ciüitatisconftruxitjquíenondum perfecta eft, cuftoditur ta
rnen, nee facile oppugnari poteft,rupibus alds,& foffis munita profundis. Fontes in
a'uitace deiimt,cifternarum vtituraquis,&qua;perfiftulas ex propinquo monte de-
ducuntur. Ad radices mdntis fons quidam perennis aquxreperitur, quem difficile
prohibere ciuibus hoftespolTunt: circum colles confiti vidbus vina non afpernenda
Íiifficiunt , in montibus multa materies , irt piano ferax agèr tritici,in valle ima Palea
4°fluuius,& ClaniusamniSjcregioneareis concurrentes, adquintumindcmilliarium
inTyberimdeuoluuntur; capitantUm fame defenfa,concordibusanimis, ciuitas
poteit.quando n ullis perrumpi machinis mœnia queunt , пес ргаг altitudine fcalis a-
icendi defenfa, fed defuit vnitas,nec vllus in Italia populus minus Concors quàm hic
fuit. Muffati, ôc Bcrgol.ni vrbem adinterriitionem prope deduxerunr, familia; po
tentes & vetuftx & ciuicatis principes inter fe perpetuis diffidentes odiis : ager olim,
late patuit , & multa concluík oppida, quorum declinante ciuitatis potenda partem
Senenfesinuafere,partemvicinireliqui.NobilesquoqueeiusvrbiscaftelIaqU(¿dam '■
vfurpauerunt, qua; poftea partim ad Eccleílam Romanam , partim in alienas manus
tranfiuerei mille &quadringenti quondam ciues Senenfeshucexularuntexfadio-
y o neReformatoria,àquibus ciuitas lanificiumaccepit, vnde magna emolumenta pró-
uenere,hodie fere extinclum eft¿
Manfit hic Pius triduo, ciuibus inuicem diífidentibus leges dedit , quibus in con- ¿
cordiam redeuntes ciuitatem in pacegubernarént¿ qua; poft nouitatem Geñtilis Ге^ &пеия*ог
ceptçfuntjhic virnobilis fuit ex gente cui deSalacognomeeft,verfutüslionlo,&au- JJJJ
dax; qui cum aliquandocxulaflet, tandem vocatus ab amicis furto reduótus in vr* adUtüft»,
К i «
иг COMMENT. РИ PAPit II. '
» exiUum bem,cxcitato tumultu,adueifantem íibi partem dciecit,mukis trucidatis ciuibus,ob
iittim. vindidam fratris,qui ante fuerac interfedus, ciuiratemque quafí tyrannus opprefllt-,
quamuis Ecclefiam acclamaret dominam:fuit tarnen iterum vrbe pulfus,& plenum
ad Eccleíiam imperium rediit. lili Pontificum benigHitate relida funt paterna bona,
&¿ oppidum Ficulhe commendatum Ecclefia: nomine gubernandum , vt inde fami-
liam aleret. Qua: res Vrbeuetanis admodum fuit molefta , propinquitarcm eius fu-
ípedaro habentibus,qui non ceflaret res nouas in ciuitate moliri. Pius ad Pontifíca-
tum aflumptus.quieti confulturus,Gentilé fub honoris obtentuin Picenú relegauir,
VicariatumqjMundauii líbi regendum commifit. Verum ille quietis impatiens,inde
difeedens non fine infamia,quod cum Sigifmundo confpiraíTct,Ficullam rediit; nec i o
diumoratus,coniurationecump]erifqu*nobilibusinita,inipfafolemnitatefacratif-
fimi Chrifti corporis,quç apud Vr beuetanos eximia pompa cele bratur,inuadere vr-
bem ftatuit , occupatoícp religione ciues adoriri, atqs aduerfe fadionis principes ob-
rruncare,feq; rurfus fub Ecclefix titulo dominum cöftituere. Non tulit diu na pietas
tantum fcelus , deteda res eft prius quam Gentiiis vrbemingrederetur,captialiqui
& coniurationem confeffi poenas dedere; alii fuga falutem quefíere. Indignatus ob
earn rem Gentiii Pontifex Ficullam ab eo repetiir,ne in perniciem Ecclcfiae verterer,
quod fibimifericordia: gratia fuerat conceíTum. Illevanaquorundam cardinalium
ípedelufus,& Eueríí comitis,atque aliorum vicinorü pollicitation i bus illcctus, Pon-
tificis mandata contempfit,maiores fuos Ficullam códidifle affirmans, fc prater ccn- го
fum eius loci,nihil Ecclefia: Remana: deberé, patrum fuorum hareditatem nolle re-
linquere,moriturum prius quam patrimonio cedat. Pontifex his auditis Vrbeutta-
nosin armis eíTe iuífit , miflaqi non magna militum manu agreftibus prouincia con-
gregatis , Salam ipiius Gentilis antiquam domum in arcis formam redaítam & leco
edito fitam , paucis diebus obfeflam , & vi captam diruit. Exin Ficulla; admouit ca-
ftra, quibus Gentilis deterritus , cum nullam in oppidanisfpemrclidam vidercr,
deditionem fecit , eas leges fubiturus , quas Pontifex diceret.Pius excederé omnem
eius familiam ex agro Vrbeuetano iuiïit: ipfumveroinGalliamCifalpinamrelega-
uit , bonorum qua reliquafuerant nihil ei abftulit ; fîliarum mifertus , quarum altera
nuptanondum virotradita , altera nubilis erat. Necexterminandam prorfusnobi-3 о
litatemeenfuit, &maiorum mérita pofteris, vel iniquisprodeflenon nihil deberé.
Verum hacnondum gefta erant, cum Piusin Vrbeueterifuit,in annum fequen-
tem inciderunt. Nos hoc loco ea commemorauimus, nc rurfus hue reueniopor-
teat.
Bdneoregic- Pius hinc difeedens cum in agrum Balneoregii pcruenifler,iri ipfis finitimi limhi-
^vrbeuttanu ^us rur^us periculumadiit. Vrbeuetanis,& Regienfibus federn eius, cöcitato tumul-
contenm, tu, inuadentibus; erat enim inter illos de finibus controuerfia : nec portari Pontitícé
MontisfU- inagrofuo,nifiàfuislaturividebantur. Certatum eft &inermi, &: armata manu, &c
^тлпогит tandem fagittisaliquivulnerati funt,aliquigladiis. CohorsquaPontificem praiidii
ertutres. caufafequebatur, pugnamdiremit,&acceptamfedem longe vkraconteniioiiislo- 4°
cum cum Prafule afportauit , vbi Regienfes viri feminçqj cum patuulis excurren tes
xeniaobtuleruntjCiboque ас potu omnem Pontificiscomitatumrecrearût. Deinoe
ad Montemflafconis,quam nonnulli Falifcorü vrbem fuiflecontendunt:in qua opi
niones Leonardum Arctinum fuifle tradunt, ventum eft. Eaciuicas in alto monte
iacet, imminetque Vuliînenfi lacuiadOrientcmCiminum montem prolpiciens:
hie nobile palatiumGallicondidere,cum Romano Pontificio fungetctur, ibi vt per
aftumdegerent,quibus I talici calores admodum funt infenfi. Palatium arcis in mo-
dum adificatum fuit adhibitis aulis , tricliniis, ac cubiculis , qua: dignicati Pontiflca-
li conuenirent, nunc pars magna vetuftate, & incuria collapià eft. In со colloc¿tus
PiuSjCum vim vencorum ferrenon poflet(eft enim veluti quadam Eoli domus) ahe- y0
ra die Vituruium per patentes agtos conceflit, noftraatas Viterbium vocat , &c íner-
mium vitam interpretatur , tanquam Romano vigente imperio, veterani milites
ad aquas calidas,qua ibi vbettim Icatutiunt, aduri lenium confugerent. Romano-
rumlegati in itinereoccurrerunt, Pontifîcisreditumoraturi. Quatuor viridiferti,
quorum duo iurifconüilti fuere,& facri cofiftorii aduocati, Antonius Caftarellus , &
Andreas
LIBER QJV A R T V & 113
Andreas fan&ç Crucis,duo alii ex nobilitáíe Romana ciues primarii , quos pulcher-
nma iuuentus fcquebatur,fuo & equorüm cultü orriatiíílma.
Vituruium nouam efle ciuitaterri fátís cönftat } etil ölim caftélli formara obeinens vftwHium;
Herculi dicatum fuifle feratünDüá: hic facciones fuere,alfera Gattorum, altera Ma- "1¡*^%
gantiorum,quos&: Tigriofínos appcllauerCi Cuni eilet Pius Mantua:, diximus quo njfafim
pa&o Eueríus comes hanc vrbem inuaferit , & quo modo Rauçnnas archiepifeopus ^^Jjf
earn recuperauerit. Paulo ante fedente Califto tertio gráuibus difeordiis eadem ci- fin.
uicas laborauit,cum pars parte armis inuaderet,ac domos fugientis incenderet.Cali-
ftus ad fedandum tumultum epifeopum Syracufanum trañftniíit , natione Cathela-
10 num, qui vafrovfus ingenio düitatem ingreíTus viramque partem grauibus aftecit
modis , aliis fubftantiam j aliis Vitám eripiens ¿ mukös in exilium mittens , ita vt pro-
pemodum deferta ciuitas Videretur. Quo tempore illüd memoria dignumaccidir,
fids foríltan apud porteros cariturum.Captus íenex,& ob fediriohem neci adiudica-
tus, cum V tam quingentis aureis redimere poíTct , laqueó perire maluit , dicens íibi
quamuis dimitteretur, breui moriendum efle jfiíiis qui diu viucre pofleht, aurum
conièruandum. AudiuitinhacvrbePra;fulRömanosorarores, aífidente collcgio,
íínguli per fe verba fecere, ne aliüs alio melior videretur, cum eíTcnt eloquétia ferme
pares.Narrauerunt quanto in mcerore Roma fuiflet abíente Pió, quot mala emerfif-
fent,quàm inuiti vidiíTent Romani eius abfceflum, quam aegre tulúTent moram in a-
zo lienis xdibus,quá nunc la:ti reditum expe&ent.Iam parietes domorum , iám mcenia
Vrbis exultare.vbi rumor auditus eíl redeuntis Piidaudauere gefta Prafulis in Man-
tuano conuentUjOrationes^ifputationeSjConfilia, refponfa commendauerunt. Vr
bem caput 01 bis & fuos quintes petiere , ne memor eflet peccatorum , qua: iuuentus
commiííflet,nunc melius vi^uram,quieturamque ciuitatem, rediretquamprimum
reuifurus füos filids Pius pater. Ad haec Pontifex flentem , ihquitj & admodum do-
lentem, flentesipfí,&: vehementer dolentes vrbem reliquimus, qua; patria hoftrá
eíl,non minus quàm Scñx; namdömus Picoíomirieajqua* nós peperitoliiri ex Ro
ma Senas migrauitjficut vEneadum nomen.ac Siluiorum in familia noftra frequens
oftendit: Nos Roma: cardinalaium aeeepimus ¿ & in eavrbe adfummumPontifí-
3 0 catum euecii fümus. Vidimus quanta fuit Romanorum aíacritas, cum auditüm eil
cardinalem Senenfem Califto fucceflbrem datum: vos mihi tefteseifïs, nunquam
memoria hofnùlum tarn lautos fuifle quirites. Erat igitur moleftiflimum exea vrbe
recedcre,quíe cam mérita de nobis cflet,& iam animus pra.'fagiebat,qua: poftea inter
vos emerierunt mala ; at voluentes animo neceflltatem Ecclefia;, ас fîdei catholicar,
quam Turca: conculcare nituntur, & quöd vnum erat remedium Chriftiana: (alu
ns, fi cum principibusconueniremusjtuehdamque religionem communibus opi-
bus,ac confíliis acciperemuSjinuiti ac voíentes iter ingreflî fumus.Inuiti relinqueba-
mus dilecbm fponíam , volcntes ftudebamus matri noftra: amántiflima: fubuenire.
Quod íi non fucceífic.vt fpérauimusmon tamen confiIii,laborifque paenitet. Intelle-
4° xit vniucrfus orb. s vires nobis no animum defuiflcmemo iam nos accuíauerit,quód
Roma: in deliciis agentes,fidem orthodoxam perire finamus,qui fenio , atqj infirmi-
rategrauati.necfrigorajnecpluuiaSjneque niueshorruimus; per aliena hoïpitia lon-
gam iuimus via : vocauimus principes, admonuimus populos,expecbuimus,omnia
recimusvtcommüni cónfilio publica; confulercmus vtilitati: aduenere perpauci:
pauciores fuere, quibus religio potior quam voluptas videretur; &quid eft quod
iam nobis valeatimputari ? ipfis íkculi principibus tota imputanda eft negligentia,
quivenientem ad feChriftivicariumdc república confvAturum,audirenoluerunc.
Reuertimus igitur domum , fi non Turcarum , at Chriftianorum omnium vigores,
£inonitumeft(vt optauimus)inhoftes, fperamus tamen tale fernen in terram ia-
50 ftum,cuius aliquando fecabimus fegetem.Dulcis eft nobis memoria laborum,qui a-
pudDeumfuamercedenon fraüdabuntur; illud vero excoquic mentem noftram
quödinter vos fa&u accepimus; Dolemus furta, hornicidia,adulteria,facrilegia, iu-
uenturem velham tam multa( vt famàeftjperpetrafle ; пес vos arguimus, qui puniré
crimina parati eratis , íi noftri magiftratüs pracfto fuiflent ; illös accufamus qui per i-
gnauiam , atq, defidia tantopere debacchari adolefcentes permifere : fidem veftrara
îi4 COMMENT. PII PkPM It
probamus,qui teñtati modis c5pluribus ab officio no recefllftis:viri fane & probr , &
prudentes eltis, qui vcftro domino conftantcr feruitis , quamuis veftra feruitus re-
gnum eft. Et quae ciuitas repcritur Roma liberior'vos fine vilo veäigali eftis , vobis
nulla imponuntur onera , vos magiftratus in vrbc geritis honeftifllmos , vina veftra,
frumcnta veftra quanti vultisvenditis, domus veftra* penfiones vobis vberes pen
dente quis praeterea Veftcr dominus eft?forfitan comes , marchio, dux , rex, Impe
rator ? maior his omnibus cui paretis Romanus Praefulbeati Petri fucceflor, lefu
Chtifti vicarius,cuius pedes cuncTri ofculari defiderant:re£te hie Rex regum , & Do-
minus dominantium pro Chrifti reuerentia dicitur , cuius vices in terris geric. Sapi-
tis viri Romani, qui hunc veftrum dominum obièruatis,colitis , veneramini ; nam is д о
eft, qui vos praccl aros efficit, qui vosditat,quitotoexorbeadvosdiuitiasaftert:fi
quidem Romana cutia quam pafcitis , ipfa vos pafcit , & aurum ex omni regione ad
vos portat.gaudemus quia bonum veftrum & cognofcitis,& conferuatis: gaudemus
nos cxpcclare 1 xu m vrbem,quando de laeti pergimus i 1 1 uc : h ora nobis annus eft, prx
cupiditate reuifendi facra vrbis mccnia, &fan£ta Martyrum atqj Apoftolotü ofla , &c
cerram illam pió fanguine rigatam,& caros quirites, quos veluti fllios amamus : nul
la gens carior nobis eft, quàm Romana : deíiderio defidcramus , quàm primum elle
cum familia noftra , & cum peculiari populo noftro in fede noftra. Quod fi Man-
tuano pera£to conuentu non ftatim hue aduoIauimus,& remorad fumus , tres fuere
caufie: Prima vtapud balneasvaletudini confuleremus : altera ne per seftatemRo- го
mam ingrederemur,quo tempore ex Gallia mitique cado redeuntibus noxius,ac pe-
ftifer eft aër.tertia vt Seneniès ciuili,&: externo bello iampridem exhauftos,curiç no-
ftra; mora paululumreficeremus,qui bus confuientes Romarconfulimus. Nam Scnç
occidentem vcrfus vrbis eft murus; nec nos vobis, aut altcri cuipiám mcntiti fumus,
quo tempore promifimus reditu eo reuertimur,no tam cupide nos expe&atis , quàm
libenter ad vos pergimus.morabimur hic breui/Iimo tempore, dum quarfunt ad ie-
curitatemitmerisnccCiTariapraîparanturi nam vitra progredi abfque praefidionon
eft tutum,diem profc&ionis cum fratrum confilio ftatuemus , ftatutum mox intclli-
getis.Legati refponfum Pontificis mirifîcc collaudantes,conferuatoribus vrbis con-
fcripferunt,RomanumqucpopulumingentiaíFeceruntgaudio,iamiamcutiam ad 5 °
efieputantem.
riemmiprt. Inter hçc nuncium afFertur Picininum cum infeftis exercitibus,occupatoTagIia-
Tífma na cot" com'tatujFarfeni)fque monafterii inuafis nonnullis oppidis vrbi appropinqua-
mm»Sre- re,Columnenfes,Sabellos,EuerfumeiaíFederatoscfle,iuuentutem Románame ma
tenere,ac res nouas cupere:Sforziadas,& Eccleibe milites nondum aduentaiTe;Pici-
feríftioca."ninum agros,atquevrbes inuafiiTe:Rheatinos,Tiburtinofque,&: in Campania plu-
я*/1Я4. res ciuitates cum eo fentire haud dubiü quin breui Roma potiatur. Quibus auditis,
retulit de fuo itinere Pontifex ad collegium cardinalium,in quo cum variç fentenriç
* dicerentur,neccertumaliquodeonfiliuminueniretur,fccretioresamicosconiùlerc
placuit.Quorum vna vox fuit & vna fuafio ad vrbem minime feftinandum eile, m a- 4 °
nendum Vituruii,aut in Vrbeucteri , donecadfit exercitus Ecclefia?, qui Picininum
ex agro Romano propulfet:ille fi Latium,&Sabinos occupet,Eùerfus Tranfty berina
poffidcatjPontificemRoma: claufum iri,Romanos amiflis pecoribus in eum confpi-
raruros,vrbcmque Picinino prodituros, & quo fe conférât Praeíul in tanto periculo,
nec terra iter patebit,necmari,Gallicis clafllbus obfclîo. In mole Hadriani quxren-
da falus,& ibi tandem faciéda dedi tio,quç morte mulro deterior fuerit. Quod fi rem
exitus apud Vituruium expe&etur , aut cum vicloria reditus patebit ia vrbem , aut fi
vicerit hoftis, faluari apud Senenfes curia poterit : afîèrebant & Eugenii exemplum,
quemobanimaliaperditaRo'maniincuftodiam recepillenr,& Nicolao paratas Ínfi
mas Romanos nullamperpetifortimampoíTe, in aduerfisaperte rebelt 5э
dis infolefcere,Pontificem nifi armis ftipatus fuerit,apud cos nö efie fecurum. Ad ca
Pius;Omnes, inquit.in hoc loco manendum fuadetis, nos eundú putamus;nifi prius
vrbem quàm Picininusingredimur,debeliatumeftregnum,necfcimt;s, andiebus
noftris Roma recuperan poilït : Eiigenius qui earn perdidir , nouem annis per aliena
errauit hofpitia,& qua; gloria Pontifici máximo perdita Roma cüc poteft? At Picini-
nuscir-
LIBER QJ AkT VS. щ
nus circumiacentcs occupât agros,vcrum vtaiunt,fed.vltraTyberim dicitis, & citra
Euerfumarmatenerefatemur : verum non is eft qui noftrum remorari tranfitum
queat:euitabimus eius fines,nec fuas infidias vereri oportebit, nofter erit maiör co-
mitatus,quàmruusexcrcituSjfedPieinino miles furtim tranfmiflo Tyberi, obuius
erit:fí omnia qua? poflunt accideremetimur,acveremur pericula, quid tandem au-
debim9?££ nunc quoq; tectum hoe ruerc poteft,& nos opprimere.Quocunq; tc ver-
tasjíemper adfu'nt diicrimina,non fit fine periculo magnum facinus,& memorabile:
poflumusinvrbe,vtd:citis,claudiipoflumuscapi,poflumus occidi , nonnegamusi
fed vbi honeftius quam Roma: Romanus Pöntifex moriatur ? vbi dignius quam in
i o Vaticano fepeliacuiíNos Deum adiutorem pia: caufic futurum confidimus; quod fi
occulto aliquo diuino ludiciodecritum eft hoftilesnos in manus incidere, aut im
pío ferro cadere,non recufamus.Pro Roma,&inRoma mori,morte appetere proPa-
trimonio beat i Petri gíoriofum eft,effugere miièrum.Ice igitqr, ас renuncíate cardí-
nalibus, nos è veftigio iteradvrbem ingrefluros : quod cum refeitum eft tota curia
tumultuaui^aliisgaudiOjaliistimorecorfeptis.Exinhoram circitqr vigefimam Po-
tifexmediam per vrbem iter facit,quamuis oceultam extra mcenia viam tenendam
nqnnulli cenferentVentum iam eft veíperead Canapinam,ibiq; perno&atum: hic
locus prope ad radices Cimini montis iacet,qua íol ei oritur;verum obfeura in valle,
atq; profundiflima,itavt minimum íblis videat. Riuus è monte cadens oppidi lamb
ío bit murosjcaftanea multa veftitcolles,qua: locum çftiuo tempore obfcuriorem red-
dit:vix alia eft arbor prater nuces,& malos aliquas. Caías ex materia feeerunt ínco
la: acq; in hisLompreflijVelutapesinalueariis habitant, quamuisparua domus plu-
res familias continet.Promifcua inhabitado gentem multiplicat: fumus qui plurim5*
incft,mslosdeficcathumores.Pra:fulinparuocubiculo,necIedulo maiori, vtfinc
fumoelîet,fineigne manfit»
Ex hoc loco Nepefinaciuitas petita eft pefuetun:a,ácmunitilíímá, duo riui coi- ffiffiffi
lem,in«juofitaeftambiunt,altiifimashabentesripas,qua:pro murofunt,neq; afee- Iú¡ih,&ro-
di fine ícala poflunt eaq; longiflima.qua defuntrupes (quod modicum eft)arxiacet
turribus &muris cuftoditapra:altis,quibusPius multum munimentiadiecit. Ne- ptffmq, ¡»
3 о pefinimortuoCaliftotertioprj:fc£tumarcisnationeCathelanumvicaptutji,crude- Vr^>fißi
lirerinterfeceie^dcriminisdantesjquodinfemnasfuifletiniurius. Scelus inultum '
manfit,cum aliter dedere iê ciues nolucrint,nifi facinoroforum impunitate obtentáé .
Praeful hic pranfus mox abiitrconiux Neapolionis Vrfini cœnam ei in Campagnano
fuo more dubia parauerat.IpfcFormellumpetiit, vbi nihil omnino parati reperic,
noncibus,non potus,nonIe£tireperiebanturiqua:fitafijnt arufticisquxfamem au-
ferrent panes,&ca:pç,vinum tum primunl ex vuis exprcflum aqua:ceffit,ac fitim ex-
tinxit:hinc fequenti die priufquam eluceicerer,Pontifex Roma verfus iter arripuit,
&quiacœnafueratpmeritanectefterilior, iuffit media in viaprandiumapparari,
apudlucidum,&percnnemfontem,quiex antiquoipecufub ncmore vmbrofo,&:
40 in valleredudafcaturit-Hicdum prandetur gubernator , & fenatorvrbis,& multi
nobilium lattabundi ocurrerunt:& cardinalis fancb: Anaftafia;, cum Simone fratre v
medicojomnes mefaPótificisacccptiíunt: Qua finita rurfiis iter coïitinuatum eft.
Pleni erant occurrentium agri/alutantiumq; Pontificem,Conferuatores ad fcxtum
ferme lapicíem,primoribus aflociati ciuibus,pedeftrem iuuentutem adduxere, quae
Pontificis lefticam fubiret humeris.Erát ii iuuenes magna pars eorum,qui nouis re
bus ftuduerant,furentis Tiburtii comites,propter quam rem fuadebant amici Poti-
fici,neicelcrata;iuuentutiie crederet,portandumpotiusfiia: cohorti comfhitteret.
RifitconfiliumPotifeXjiubenfq; Romanos accedere,ac fella Cubke'.foper ajpidemjn-
c^nky&b/^lifcumambulabis^drcoacttlcabisleonemdr draconem. Quod propheticum , Sc
jo alias fiepeimpletumeft,&:nuncimplebitur:naqua: immanior fera eftquàmhomo?
qua: beftia peiora facit,quàm homo?Verú animal mutabile homo eft,&ikuiflïma iç-
pe mitefeút ingenia.Iii iuuenes,&vrbc nobis,&vira auferre (fi potuiflentjparati erat,
n5 potuere, erroré nouere fuú,mites effe&i portabunt humeris,qu5 calcare pedibus
voluerunt.Necíefellit opinio Pontificem:fubiere cupidiffimi iuuenes fellam eius,
" К 4

\
ii6 ' COMMENT. PH PAP Ж II. LIB. QVART.
&adportam vfquc Flaminiam, qua: nunc Populi appcllatur lanabundi fuum do
minum geftauere. Ipfe in monafterio* quod intra muros eft, adhaeretq; porta; no-
ftemperegit, beata: Marias dicatus eft locus y in quo Neronem occifum fcrunt.
Sanítiffimaívirginis auxilio, Pius fequenti die, ideftnonis Ocbbris, pompamdu-
cens,&quafitriumphanspermediamvrbem,miropopuliapplaufu,ornatis domi-
busopcrcis panno,pIateis ftratis flore, arque herba vicis omnibus, ad fan&um Fe
rrum per uenit. Intra cccleiiam laniacum eft pallium, quod fupra Pontifias ca
put ferebatur. Praeful ad arammaiorem genua flectens hon fine lacrymis , fan-
dorum Apoftolorum veneratus eft olla. Deinde in palatium in fuum cubicu-
lum fcfe recepit. Ad noclem vniucrius populus in equis cum luminari bus ad x- i
des Pontificis occurrit,ductaqtie per gyruntpornpa ante fores palatii ma
gno clamore, & ingenti gaudio, vitam & felicita-
tem optauitPio.

COMMEN-
СО M MEN TARI О RVM

PII II . PONT- MAX.


LIBER QVINTVS.
ч
I с ï N i N V s interea, qui iîgnis infeftis in agrum vfqucRheati- мш ¿.
num periienerat , pramiífis nonnullis cohortibus , Mon- Есс11РФс°-
I temleonis,ideftVrfinorumoppidumvi ceperat, ac diripuerat, 'mi?™**
I arccm in deditionem habuerat , ad Iacobum Sabellum equi-
tum , pedimmq; turmas miíit , quorum du&orfuit Siluefter
Placentinus bellatoregregius,& cum his Deiphcbus Eüerfi fi
lms , & Antonellus gcner viri audaces.-ii Monticellum vrbi yici-
numincoIuere,ilIiPalumbariam,&alia Sabellioppida, exquis in agrum Romanu
excurrentes grauibus damnis vrbem afFecerunt. Cardinalis Theanenfis, Alexan-
I o derSfortia,&Federicus Vrbinas,quosfupra diximus, ex Aprutio Picinini veftigia
infecutos,cum copiis Ecclefia: celerrime arTuerunr, & Montemleonis recuperatum
Vrfinis r'eddiderunr.Quos vbi adeíTe Picininus intellexit , vkerius progredi non eft
aufus , etíí aduen^um fuum in dies promitteret expeebmtibus: verum Bracciani qui
cum Sabello erant,nihil propterea negligentius agcre3Latium, ac Sabinos infeíbre,
pra?dasabducere,nihiltutum circa mœniavrbis relinquere. Quibus propter Ty-
burrinorum dubiam fidem,apertus erat Anienis fluminis tranfitus: ob earn rem mi
íit Pontifex ad Sabellum,vt Braccianos ex oppidis fuis dimitterer, Eccleiiafticos re-
ciperetjiicfegratiamPontificisinuenturum: quod fi pergat Picinini milites alere,
hoilem Ecclefia; futurum.Cum verba daret,nec faceret.aut promitteret quod obe
lo dientiamvllamoítenderetjdeclaratuseftboílis, &in eius agrum excurrentes Ec-
cleiîx milites abegerunt pecora,oppidum obfederunt,quod Donumdei vocantrop-
pugnatum fummavij&aliquandiuobfidioduda cum Bracciani non pauci muros
defenderent,& locus eilet natura,&: arte munitus, in alto fitus colle, abruptis vndi-
querupibus.vno tantum reliólo aditUjquopoíTetoppugnari.
Interea Romanus quidam Pontificem adiit,aitqj Bonannum vnum ex Coniura- пеПЬнп»,
tisiuucnibus,acnominatim damnatis,qui exiliumfibifponredelegerantaudacifli- ^c<"»'«r*-
mumin vrberediiile,capiqj poflè^ locum indicat vbi queatinueniri, apud germa- y«p-

perfeneftram pofteriorem faltueuaíit, non fine Soldani irrifione, & apud amicos a"'
aliquibusdiebuslatitauit.Rediit ad Soldanum Index, rurfumq; Bonannum, fifibi
credaturintercipipofieaffirmauitj&cumeoValerianum Tiburtii fratrem perditç
audacia: adolefcentcm,& alios circiterexconiuratisquinq; quipoftera die fummo
diluculo Appia porta,qua: ducit ad fancbim Sebaftianum,exituri eflent. Infidias in
tra Vrbem fecurius fieri ,locato circa portam praefidío , milites aliquos apud fan&urn
Sixtum in latibulis habcri poiTe,qui mox tranfeuntes Coniuratosinuaderent; fuge-
rentilliadportam,quandoalianullaefteuadendivia,vincarumhincatque inde ie-
pi bus,ac muris impedientibus,fic velut in angiportu nefarios iuuenes deprehenfum
40 iri.PlacuitinuentumAtcumilIinonexiflent,laborincaírumiuit; homo iterum re-
diit,caufafq; mora expofuit: verum in craftinumprofe&uros iuuenes,portaque ian-
€ti Pauli abituros,ad triumphalem Conftantini arcum parandas infidias efle,ex quo
loco vfqueadfamStum Gregorium claufaeft via,in ColoíTeo locandoseíTe milites,
&. in via qua! ducit adfan&os Ioanne&Paulum.Receptum eft confilium,&antelu-

s
п8 COMMENT. PII VAVJE IL
cem parata funt omnia.Bonannus cum comitibus,& Romano Indice, orto iam íb-
Ie,adColoffcum venitiibi dum dgbitat quàm potiífime viam ingrediatur: Quid mo-
raris,inquitlndex?quiddubitas?háctutius ibimus, oftenditq; Conftantini arcum,
acfnbilloequitat,fequunturcomites:mox ex Colöflcoirruunt milites, fignoq; da-
to,aIios properare iubent:fit concurfus, Coniurari &a tergo, & afronte inuafi ncfci-
untquofe vcrtant,pra;fidiumin dextrisponunt, atque exertis gladiispugnamcoij-
fcrunt; Index vociferan, plorare, interram fe proiicere, dicere alta voce: Quid ex
me petuisíquidegofcci.'curmeveluti latronc capitis? fifum reus mterficite,fi nihil
peccaui,cur res meas aufertis?reddite innocenti bona fuá, proteftor nolice afportare
facculosmeos.lmpleueratilleviuislapidibusfacculos, quos vocSt bulgias,eofque ю
diligenterqccluíerat, fignaueratq;fide,vt Góiuratisdaret,quafiargentum exvrbe
auferretnorediturus,atq;ideovelutimuliereiuIatu máximo auxilium implorabar.
AtBonannusvbifecircumuentum animaduertit, adfeipfum confugiens, eníem
magno animo vibrans,&: hucatq5 illuc voluens equum,nunc iftum,nunc illumvul-
nerar,diuq;fuftentauitimpetum;poftremolanceadeiedus equo,quamuis in terra
proftratus non tarnen fe reddiditjnecviclidcdit vocem, captus violentia militum,
vintbifq; refupinus quafi cadauer equo eft impofitus,& in Capitolium duftus. Non
profuit egregia virtus viro, Valeriano profuit, qui dum feruet pugna Bonanni igno-
tus inter furentes eíFugit militesjeuaferunt &: reliquiConiurati,duo innocetes inters
ccptifunt,& paulo poftdimiífi.Index quoq; captus tanquam malefactor &: prodi- 2.0
tor aliquandiuretentus eft, & quafi torqueretur obferuatus vfq; ad vltimum veluti
adhuc fjípedus eíTeurogátibusnónullis ciuibus, ac pro eo fideiubentibus, relaxât9.
Bonannus,quamuismanifeftaeiuseíTentfcelera>adulteria,furta,homicidia;nam&; .
MarefcalIúfcnatoris,vtante diximus,obtruncauerat,quxftioni tarnen datur, & ve
Coniuratorum jpditiones diftolueret,aliquandiu retinetur in vincuIis.Tiburtius his
apud Palumbaria cognitis,cum arbitraretur Valerianum fratrc, vnà cum Bonanno
captum,accetíitis Coniuratis Roma ingredi ftatuit, atq5 amicos pcrtentarc , fi forte
vrbis ftatum mutare poífet,eoq; pació liberare captiuosjfi id no fuccedcrct Scncíem
aliqucm intercipere,quo cum captiui permutarentur. Rogatus Sabellus peditcs ali-
quos vt fibi adiungeret ad res nouas invrbe paradas,negauit fe illis poffe carcre.Dei- 3 o
phebus,<S¿ Antonellus fpem pra;buere,breue fe copiis ad portas futuros , fi qua in vr-
benou.tatem fieri cognofcerent.Tiburtium ex Coniuratis circiter quattuordec'im,
ílulto coniilio fecuti funt,arbitratinon aliter quamprius vrbem fibi patcre,fuiiq;cœ-
ptis Romanamiuuentutem fauere,cum procul eííetPontificis excrcitus,paruoq;ad-
modum prafidio Capitolium teneretur.Ingrefli vrbc,qua muri pars corruerat , non
procul à ThermisDiocletiani,poftquam infrequentiaardificiadefcenderunt,quof-
cumq; oftendiífcnt ciues,vt arma fumercnthortabantur.iamtempusadueniíTe libe-
randa; vrbis facerdotumiugo,DeiphebumacSilueftrum cum magna militum ma
nu prope adeffe,aírerentibus libertatemRomanis opem laturi,expcrgifcercntur iam
tande,auderentq; aliquid pro libertare quirites,nec fuis maiori bus deteriores vidcri 40
vellent.Cum nemo reíponderer, quietumcjj populum Coniurati cernèrent , fpe ca-
piendç vrbis depon" ta,quod erat fecundum propofitum aggrediuntur; percuríaqj vr
bis magna parte,hora circiter poft meridié prima, ada'dêfancli Euftachii perueni-
tmt,prope domus adfunt,in quis merces deponuntur,& vccb'gal exigitunhinc ado-
lefcenteraSenenfemintheloneoíedentemarripiunr,iubctq; íécum ire exerto gla-
dio morte minantcs,niíi properet:attonitus ille imperio parct, & ia ad Columnenfes
domos perueneratjcum tota vrbe clamor exoritur,ciuitatem cumConiuratis intraf-
fe Tiburtium,hucatq; illuc armatumdifcurrere,fauentes multos habere, fpol are
domos,captiuosducerc,verendumcííefacerdotumimperio:currituradpalatiúP5-
tificiSjConfiliumatq; auxilium pctitur. Pontifexaudiens tumultum, quid fibi velit yo
rumor interrogar: referturciuitatem armara efl'e,intraílbConiuratos, iuuenem Se-
nenfemcoepiffe,nutarc omnia fibi,qucq; timere.Tum Pius.-Quiefcitc, inquit, nihil
periculieft:nouimusciiiiumanimos:Pontifice,Romani dominan fibi cupiunt non
latronesjcaptuseitTibuniiiSjiiifi autfugafaluetur,aut latibulis:ipfefibi parauit la-
queumáam pratda venit in retia:hax dies Coniuratis exitialis erit. Acq; his diftis iuf-
fitcar-
LIBER QJf I N T V S. u9
fit cardinales fan&i Pètri,&fan£he Sabina equos afcendere,atquc horran ciues,,ytjn
Jarrones arma fumerenniifq; pramiiaponerenr,quiprimimanusincosconiicerent.
Sed iam Alexander Pieolomineus Pontificia? domus magifter,&íenarorvrbis,&vi-
cccamerarius,&: alii plcriq; aíTumptis ex Capitolio militibus armacceperant, Szcum
his ciucs aliquot raccrdotalisImperii,&quietisamatores.Interquosardcntior vifus
Rufticus Agapiti & Marcellifrater,omncs magno ímpetu in Coniuratos fereban-
tur.Wli ybi (pern aliam vidèrent nuIIá,relicto adolefeente, quem carperant fuga: feie
comittunt,&,qua vénérant vrbe exeunr,ibiqueoccurrcntem extra m cenia, & longe
ante abo^ euolantem«equircm ex Capitolio,nationeLógobardorum,crudeliter ob-
io truncat.Ioannes Philippus impigeradolefeens, raultis homicidiis iníígnis , equum
eiüs afcenditjCuius curfu faluatus eft,& alius quidam Coniuratus cum eo, nihilmc-
lior:ReliquicumrefugerenonpoiTeanimaduerterent,iamcnimpropeaderatmul-
titudocum AlexandrOjadlatibuladiuertuntjbeneficiumnodlisexpeclaturi. Erant
in valle próxima denfiífima arundineta,&in his mbetaj&altioresherba:, in quis la
tere confidebant:fed Alexander cognitofugientiümitinereimmiffis canibus, & o-
mnîpediteintroducl:o,occuItaquaeq;rimatur.Inuétaefl:Tiburtiimanu balifta, quá
dcfefTusproicccrat,qu£&ipfumnonproculindicauit abefle, quaífitus tandem in-
ucntus,&:captuseít.Et non remote ab eo,quinq; alii obuolutisiiib herba capitibus
in morem fafíanarum auium coniperti,per pedes abftraóti funt. Reliquos nox pro-
te pinquáfaíuauir,&alacritas,qua:inuentoTiburtioinquirentesreddiditnegligentio*
res;cum со capto peracla res videretur,qui Coniuratorum ductor ac princeps habe-
retur.Cum pei v¿ bem C5iurati,vincl:ispoíl:tergamanibus, rraherentur : Quiritam
ahí dominuai iuum,alii regcTiburtium per contemptum, atq; irrifiopem falu tabac,
alii Tribunum populi Romani,alii prifcae libertatis alTertorem vocitabanr,ac funda-
torem quicds.Ipfc nihil refpondcns deiectisin terram oculisibat tacitus: incredibile
audúuclt,quanta eins drei voluptas fuerit cum Romanorum, tum curialium , nunc
piimumíaluaeftciuitas,nuncpudicaseírelicebit,nunc noibra erunt noftra, nun«
altosducctcfomnospotcrimus.Benedicbis Pius qui nos ex tanto periculo libera
ler. Vin\rr^iliercs,pueri,acpudla:clamare,falucare,palatm^ congratu*
3 o lari Eccleííac,nunc vrbcPontificis ciTe dicere.Conferuatores earner* vrbis,cum pri-
morib9ciuibus P. urn adcuntes, decaptiuiscapifupplicium petiere, quibus feruatis
non pojflèt feruari ciu tas.Pontifcx opera aprumlaudauit,quiienatori,&Alexandro
pai-uiilcnt De reis fiuiji um,quod leges iuoerent.Tiburtius cum torqueretur, di&u-
rusqua:cogitjiîct,&;quoshaberet participes criminis, orauitne corpus laniaretur,
fcifс fibi moriendum eiTé,perere id quamprimum fieri, ne qui iure corpus amifilTet,
an imam p orderet in cruciatibusiitultitiam improperanti cuida ex circumftantibus;
Probe,inquit,fed Deo gratias quod modo fapio. Quarrenti quafpe ductus in Eccle-
fíamconípiraíret;refponditperfuarumfibifuifleabhis qui diuinatores haberentur,
carurumeoannofacerdotinTiimperium.PoftremoiulTusomniadicere^uçfecilIet,
40 cogitauetq; dixit per abfentiam Pontificis cum aliquos iniqui efle animi aduertiiler,
exiftimafîe fe cut m Ad adolefcetes aufcuItarent,poiIèpacria:Eccleuafticum demere
iugum.Hx-c cum nönullis baronibus,aIiifq; magna; au&oritatis hominibus detexif-
fer.ab eis cog tationes fuas laudatas,auxiliumq; aggredienti no modicum fuiíTc pro-
miflum; Addidit Sdus alia permulta,quç partim vcra,partim faifa exiftimata funtvel-
uci abeo dicta, qui diram fibi mortem paratam noignoraret. Poftremo,ne quidin-
tcntatum rel.nqueret,ad lacobum Picininum fuifle profe&um ; hxcq; illi verba lâ>
pias dixiffe:BellumIacobe(\4intelligo)fiifi:epiftiperdirficilefane, & quod tibi, vel
fi ad votum fucccdat,nil afferatlucri praeter Albi , &Taliacotii comitatum. Monta-
naircgiones^qujetuascopiasminimeppifintalerejnifilapides edant. Ego mul-
У о to maiora ?À te defero matrem vrbium.&caput orbis Romamrfi mihi aufcultas,pro-
mittOjCiuísRomanusadtevenijiuuentuí meomnisRomana fequicur, adolefcen-
res manu promptste audacesin meaverbaquingentiiurauerunt,taedetquirites,pu'-
detq; Íjcerdotalis imperii:fi das fidem venturum te cum exercitu, pröpere in agrum
Románum pranbo;&: Coniuratis in fpem addu&is,quibus nihil eft nouitate iucun-
dius,aducnienti «Ы portas aperiam.Magna& in ç^rialibus,& in negociatorib. prag
,io COMMENT. PII PAP JE II.
da repcrietur.Patriarcha illic eft,cuius pecunia commilitonibus tuis ad annum fuffi-
ciaradcrunc&onulcntinonnulliciucs^uorumbonalicebit diripere, quando Ec-
clffiaípartibt síaiientíaLidiíreGupidePicininum verba fua, animum , Sc cöniilium
bud ííVjpoílularaproininíIé.-redoccurrcnrib.ecclcfiafticis ducibus non potuifle in
agrumRómimiirn ad pra'fbtutá dié deíccdere-Intereacaptu Bonannum,cum quo&:
Valei"!amis coraprehcniusdiceretur,voluiirefcfracrij&amicoconfulere, atque id
eo ftuíroconíilio in VrbemvenñTe. HarcTibumicoñfcfliofuit, eademhaxBo-
hannLisaïuçadixera^&rcetcriconfîrmauere. Intcrrogatus Tiburtius, anoccidere
Pomificem lHcuiflèr:refpondir,feidquidem aliquandomeditAum, fi palatium in-
mfífletjfed defperaíTe propter arcem fanfti Angelifieri poíle, in quam facile patuif- i о
fee i•cfugiurri.Senator cum omnia didicilîer, atrociffimis fcelcribus exquifita íiippli-
ciaprxparabarîPraîfiilfeucritacemcohibuitdicens, pro máximo quoque crimine
facis pan arum aifore mortem. Bonannusigitur qui ad earn vfque diem feruatus fuer
rar,Tiburtius , & alii fexinfelicem vitam fulpendio finiere. Isexitus Tiburtii fuie,
Sc Bo»anni,& qui vnà capti fuere ex coniuratis. Valerianus,& Ioannes Philippus , &
alii complures exilium elegerunt.
тнтЫп op- Inter hxc duces Eccleiix recuperato (vt ante dix im us) Monteleone, ad oppidum
flíf^7w^on^*ca oppugnauerant : intus erat loci
deditto\& populus,& Picininus valdumpra'fidiumimpofuerat, &: iam Antonius Picolomi-
m"'tu"vir lieusP°ntificisnepos,fontcmquo aqüabantur oppidani interruperat : fed imbres га
tus,acim. affiduipluriumdierumaqúamfuppleuere,magnaq¡obfeflroribus incommoda ргге-
manu cu- buere.AdmotíB bombarda; funt,& parte muri pcrfrada,alrerinuentus eft mums re-
pnfidàZi. pente aboppidahisexcitatus:oppugnaturfumma vi oppidum ; miles Sforzianus e-
pmfiáe™- gregiocorporCj&animo forti,murumafcendit, Sc ratus fequi alios, faltu inoppi*
ы,я' dumdeiccnd t, fallitur, nemo paris animi reperitur, folusaduerfus Braccianorum
prxfidium abquandiupugnat; tandem multis vulneribus confolïus, non inultus ce-
Cidit, minori felicitate, quam Alexander in India rem fimilem geffit, fed noncura
minori animo. X>umacriüsindiesobfidioducitur,ncciam fpemvllam auxilii Pi
cininus afF;rt, oppidani ad Antonium mittuntdeditionemfaduri, fí Romanas Ee-
e clefix nomine recipianturj&: indiicia: fiant, honeftatis caufa : in diem alteram,!! for ?"«
teimerim Picininus opemferat,quapoffintobíidione liberan. Antonius, cardina
lice ducibus confentientibus,condition0n,&obfidcs accipit. Quo fado , triginta
peditesilacobo Sabtllotranfmifli contra ius belli intra oppidum recip:untur,cV: ni-
hilominus in tempore Antonius accerfitur,qui oppidum recipiat. Is ingrcfllis bene
iperareomnesiubet,&Braccianos, quiprariidioincrant, infidem acccptos ad tcn-
roriumfuum mittit,atqueoppidumclaudit,nemult:tudini patens diriperctur. In-
rereaprcfECtusarcis^tpccnasexoppidanis facta: deditionis aiIumerct,Sforzianis
iignum dat,vt per murumarcipropinquum (fcpermittente)ingrediantur oppidum,
acdiripianr,vulgus pra?da:auidum, &: Antonio qui feruare oppidum ftatuiflct in-
fenujm,pcrcupide iignum arripit,& alii confeenfo m iuo,oppidum intrant , rapinis, 4b
accardibui cunda mifcent es,aIiitentori um Antonii peruadunt,&:Braccianosillic
milites aggrediuntur Fit &inoppido,& circa tentorium pugna, ñeque tcneri mul-
titudopoteft:miferavbiquererumfacies:inoppidoferrum,ignis,auaritia,ac libido
ctail"atur,apud tentorium Braccianorum, Sforzianorumquc prelium pene par,&
multus cruor.nec duces occurrentes,aut hie vulnera, aut in oppido fpolia impediré
poterant. Antonius vbi adrapinas impediendas nihil fpei rcliquum vidct, in feruan-
1 Фь mulieribus ftudmm adhibuit,quarum multas emifit imadas; inde egreftus eft ad
caftravt Bracciänos iènurer,circumfeptus vulgi manibus acrelis, cum vndique pc-
teretur,vix tandem ad tentorium mum incolumis peruenit, vbi non paucosreperit
htnc,arq; inde interemptos:Braceiam's tameh, qui fuperfuerant pericu'um ademit. jo
De;ndecumfuismiJitibuscaitramouensinalium locumprocul à reliquis ducibus
tentoriafixit,haud modiceindignatus, quodfidemnecoppidanis, neq; Braccianis
ièruarepotuiflet:quamuisnemô fidemrumpitinuitus, oppidum proríus direptum
eft,S¿aliqua;domusincehfB,mulierum quoque pudicitiaviolata,hisexceptis, quas
Antonius conferuaui z.Q^x oranjs impietas à Sfortianis Sc or ta, Sc confummata eft :
' qui
LIBER Q^V INTVS. izi
qui poftquamoppidopotitifunt, adcxpugnationemarcis contendere; inquadua:
fuerunt Iacobi Sabelli filia:, virgo altera,altera vidua; cumulus erat prealtus in oppidi
medio, & in eo arx xdifícata opere , ас natura mnnita : mira hic militum audacia fuie
qui Thofum altiffimu afeendentes armati pugnare cum hofte cominus inter reptan-
dum pra:fumpfere, quorum nonnulli precipites a£ti nihil nocumenti fenfere. Miles
Vrbinas omnibus indutus armis, fuperato Thofo,ad murum arcis genuflexo, pugna
confrrens.priorem portam fecuri perfregit.Quç res prçfe&um addeditionem com-
pulit , ea libenter accepta eil ob reuerentiam nobilium feminarum , quarum ieruari
honos alioquin minime poterat.Durante adhuc obfidione, cum varius eilet in vrbe
io fermo de Pontificis actis > & bellum pro Ferdinandofufceptummulticalumniarcn-
tur, finiftrofque rumores cardinales Gallici paflim difleminarent : Pius vt populum
iibi conciliarct,accerfitis cardinalibus,ac magiftratibus, &prirnoribus vrbis in hunc
modum orationem habuit: Ingentes vobis quirites habemus gratias, qui nobis Rei- FUer/uh.
publicç caufa proeul agentibus,quamuis hinc iuuentus petulans craflaretur in vrbe,
illincaliquorum baronum rapacitas populareturagros,& nouas res qua:reret, in of
ficio tarnen p'erfeueraftis: &: tandem redeuntibus faluamvrbem reddidiftis. Licetfi-
dem&prudentiam vcftramextollercfidem quia non audiftis eos qui vos à vero do
minio alienare conati funt,prudentiam,quia rei veftra: falubriter confuluiftis. Nam
quid ciuitati Romana: vtilius eílé poteft , quam earn curiam alere vndc alitur Sc qua:
2° opes vndiqj äffen ? Quid gioriofius quam ei fubeíTe domino , qui fuper omnes mor
tales habet Imperiumíqui bead Petri fucceíTor , &Iefu Chrifti vicarius ? Cuius exob-
fculari pedes cuncri reges defiderant?cui diuinitus datum eft,ca:Ii portas vel aperire,
vel claudere'íapitis certe,qui ei domino fidem ieruatis,cui fcruire regnare eihfed no
idcircoin pra:fcntiarum vosaccerfiuimus,vt de veftra laude facercmus verba. Alia
vocationis eft ratio,funt nonnulli , vt acccpimus,qui veílras aurcs perniciofis , 8¿ fal-
fis rumoribus implent , & nos belli amantes incufant , qui cum pacem habere poiTu-
mus,armapra:ferimus,&:inregno Sicilia; caufam tuemur iniquam; vnde bellum do
rnas: circa muros vrbis exortum fit,&: vos noftra culpa plectamini. Quibus ex rebus
neceflariumduximus vobis in concionemvocatiSjde rationib.huius belli ad verum
5 ° diflererc;ficenim &: nos arma odiiTe,&pace,atqueotiumcuperecognofcetis,&hac
bel landi caufam non modo iuftam , fed neceflario efle nobis impofitam , nec nos Co
mma rcferemus,& inanes nugas,quibus delec"rantur,& nutriuntur immici veftrhve-
ritatem ipfam iinceiam, &: nudam in medium afteremus, cuius fi videri facies pofllt,
fplcdidioreft^quàm Lucifer,autHefperus,&infinefemper vidrix:Deusnouit cor
da hominum fol us,& ipfe Deus renes noftros fcrutatur, &c videt, & fcit quia non me-
timur,nihil nobis pace charius eft.nihil acceptius,cuius nome,vf inquit orator,dulce
eft,& res ipfa tum iucunda,tum falutaris,in ealegibus obeditur, fubie&is confulitur,
Deo feruitur , nullifas eft impune peccare, fua virtute pramria, & fuaredduntur fti- t
pendía vitio. Contra bellum mala omnia nutriens diuina & humana, quarquc con-
40 fundit.Odimus bellum,cuius finis non eft pax,horremus ftrages hominum,ncc fan-
guinem fitimus humanum,nec noftra: fedis eft ferrum ftringere, aut difcordias fere-
re ; quietem nofter animus , & fubditorum pacem iemper optauit ; fed quomodo in
bellum traóri fuerimus, audite breuis nairatio eft. Cumfuperioribus annis occupaf-
fet Mahumctes Turcarum princeps regiam vrbem, quam vocant Conftantinopo-
lim,& vi&oria tumens,non Gra:cis tantum,ied Hungaris,Italis,Theutonibus, & re-
liquis Chrifti cu Itori bus extrema omnia minaretur; Italia vero grauiffimis bellorum
flagraretincendiis:Deidit operam Nicolaus Pontifex maximus nofter anteceflbr,vc
conuenientes in vnum Italici potentatus arma deponeret, &.vt hofti rcligionis Tur
ca: facilius obuiam iretur,non folum pacem inter iè ftatuerent,fed fœdus quoqj per-
5 0 cuterent,quoalteralterifubueniret,ficuiexfœderatisiniuriafieret,fœderis caput &
confer uator,& director inftitutus eft Romanus Pra:ful. Viuebat tunc Alfonfus Ara-
gonum,&: Sicilia: rex,fama clarus , & opibus , atque confilio potens,qui poft iummii
Pontificem primus in conuentis appofitus eftfuo nomine,acfiliiFerdinandiregis,&:
harredis futuri , quem extra matrimonium natum regni capacem Apoftolicapriuile-
gia reddiderant.Hoc feedus Nicolaus vt fieret perfuafit, Califtus fucceflor approba
ил COMMENT. PII PAPjE IL
ui t,& nos de confilio fratrum confît-mauimus . At cum obiiíTec A] fon fus viuente Ca
lido , fili ufque regnum ab eo expofceret,non annuic Pon t ifcx/cd regnum ad Eccle*
£am deuolucum declarauk: ftatuens ill ud et iam armis vendicare, iure an iniuria non
eil huius ratiocinationis,cogitationes eius repentinus obitus interuertit,qui quadra-
gcfimum intra diem Alfoníüm eft fubfècutus. Nos fuftefti ecclefiam turbatam , SC
vndique laceratam inuenimus. Aflifium , Gualdum,Nuccriam Picininus per prodi-
tioneminualcrat , arces Eccleilxmunitiffimasprxfe£ti, quos Borgias Califtincpos
impofucrat reftituere abnuebant-Ferdinandus inueftituram Regni petebat, mfi<im-
petraret bellum minabatur. Nos milite carebamus , í lli Picininus militabat,& dux
Mediolani erat amicus. Videbamus non paruum Ecclefiae diferimc impendere,rem i о
ad fenatum deduximus.Placuit cardinalibus omn; bus,ctiam Gallicis Ferdinandum
inueftitumiri. Larinus cardinalis Vrfinus in regnum miiîùs Ferdinandü inucftiuir,
coronauicq uc,Rhcnato fi quid iuris competiit, baud ablatum eft. Ferdinando tegni
principes,duces, barones, comités , populares omnes obediebant , cumque fibi con
flit ui regem petierant , & in eius ver ba iurauerant : au t regnum ex t eft amen to pat ris
ad Ferdinandum pertinuit,& iure illi conceííum eft, autadRhenatum , & nihil ei
ablatum;cum faluum efie velint Apoftolica: littene ius alienum. At cum de iure du-
bium eflet,& vterque coloratum per fe titulum ferret , licuit poftciîo rem prjtferre , fi
neutri ius competiit , non tulit iniuriam, qui iure caruit , fi deuolutiôni fuit locus , &:
Califti declarado vim habuir.-q uœ fupereft Rhenato,vel alteri querela, ii cum fratri- го
bus noftris regnum adEcclefiam deuolutum Ferdinando conceiHmus?Nos hie Ro
ma; priufquam difcederemus,& Mantua: in conuentu,& Senis , quoties de regno ab
oratoribus Rhenati fuimus interpellate lemper iuris viam obt uli mjus. Ipíe vero plus
in armis, quam in iure confidens, dum nos Mantuae contra Turcas intenti fumus,
claflcm validam cum filio in regnum mifit , ex his pecuniis comparatam,quas cardi
nalis Auinionenfisexdecimiscleri Gallici, cotra Turcas promifiis,iriennio ante со*
gregauerat. Barones regni adres nouas concitauit, pacem illarum partium tur bau ir,
rapin is,cíedibus, incendiis omnia fœdauit , expeditionem contra Turcas impediuir,
¿¿quantum in iè fuit, Chriftianam religionem pcflundedit;quamuisfperamus ad-
huc labores noftros pro communi vtilitate fuíceptos,haud omnino perituros.Ferdi- J °
nandus cum fe in periculo cerncret.dcficientibus à fide fubiectis,& armis hoftium in
dies magis ас magis prxualentibus , fuam ruinam cognofeeret , auxilium à nobis pe-
tiit,penes quos eflet directum dominiumxommemorauit fœdus, de q uo fupra dixi-
mus.rogauit nc fibi percunti deficeremus,ne promiiTam poftergaremus fidem : pro-
mifimus auxilia , iufíimus bono animo effet : verum priufquam copias in regnú mit-
teremus , archiepiícopum Rauennatem eö direximus grauem &: iuftum virum , qui
partem vtramquoiuberet ab armis difeedere , & viam pacis, aut traebritibus am i eis,
aut iuris ordinequzrere. Iter erat per terras iam Rhenato patentes faciundum : peti-
tur à filio publica fides: ille fe à pâtre mifTum,vt bellum gerat,non v t quçrat pacem re-
fpondet.Intcrea Ferdinandum acrius vrgebat armis,&:propeiam erat, vt regno deii- 4°
ceret,adeo Regnicolarumincoftantia,acperfidiaresimmutauerat.Nobisturpiífimü
videbatur,eum quem regem appellauiíTemus,vi atqj armis fine indicio , fine legibus,
iîne caufx cognitione, paterno regno deturbari:mifimusauxilia,nö quç Rhcnatú re
gno priuarent.íed qua; Ferdinandü in fuá pofleilioHc tueretur: quod non folù ex fœ-
dere nobis incumbebat ; veríi etiam ex dominio regni directo , quod penes Romana
Ecclefiá confiftit.Quod fi nô benefucccfllt; ná copiç noftra: debellatar fuerüt,& iam
hoftes ad nos arma verterunr,&: noftros populantur agrosjnihil tamé minus de iufti-
tia noftra confidimus.Non femper iufta fuperior inuenitur caufa:íarpe Chriftiani, ac
Iudçi in bello cecidere pro religione pugnátes:fatemur omne àDeo victoria efle,fed
difponi aliá,permitti alia, nec nos arcana Dei attingimus , cuius iudicia abyffus muí- 5 o
ta. At fecundum quod homines iudicát,nemo eft, qui bellum noftrum poflit iniuftu
dicere,fi partes noftra; femel fuceubuere: ita Deo placitum fuit, non propter iuftitia
hoftis,qua:_fumma eft iniuftitia , caft-gauit nos Deus noftcr( vt inquit Propheta) fed
morti non tradidit nos : multa; tribulat iones iuftorum , fed de his omnibus liberabic
i cos
LIBER Qjy I N T V S. щ
eos Dominus. De iuftitiä paftis aduerfaí quid attinet difputare, qua: oblatam à vero
indice iuftitiamrefpuitj Siviolentiaiviameligitj ас vetante Domino prorumpit ad
tiifTet ab eo cccidit;&:pra?fertim quod (vt ante
* *ie fidei Contta Tuteas turbauit. Intelligitis
srfij&quôd nullam contra nos iuilam que-
ltjuimus adueriariis:pra:terimus fcripta multa, quibils nome rtoftrum de-
honefèasâBonatifunt,& Içgâtiories ad cocitartdos contra nos principes miflàs : tace-
musimj vprœftita expedition! contra Turcas apparanda:,qua¿poíTunt trahi
ad caufamfidei:omittamusjacobum
nittamus Iacobum Picininurh
Picininum eis milita!
militantem vexiJIa noítrainiuC'
ю fu noílrodctulifle^fculanamquevrbemnobiárurtofürHpere tentau'ííe:fiÍemusa->
ítíod idem Picínínus nobis no
tarCjiuíTu tion Vrfi-
nos cm,,&orone Patrimoniu beau
Petriai ora feciflè quàm iuberetur,pofthac imperata faöurü, cun*-
¿la ignite ferro vaftai i Nos vero cómpértum habemus , Поп folum ex his is qui
deprehentí funt, vertí; confpiratorum,quími - " &di-
uinaquáHamope bum Picininum conuemíte cum
Tiburtio^ nonnullis bäronibuspercifmiiumvrbismörantibus3Romanumpopu
lari agrirm,Tybur diripere,iuuentute portas aperiente vrbem ingredi , domos curia^
10 ]ium,negOciatorum, ¿opulentorum ciuium preda: exponere, camerárium caperej
acpecuœas eius inter fe partiri, nepotem ñoftrum obtruncare, filiabus, &vxoribus
veítris vïm inferre , pueros ad militiam rapere , & alia admodñ multa aggredirtefan*
da,qujeprocul dubio patrata fuiflent,nifi nofter exercitus ex Aprutio feílinans, cur-
renti occuriiíTctlacobo, & nos vrbem ecleri — T-
Isf^mmortali '■ Deo
T">-~
lasaj Skus , quódram nefarios prauenimus auius, Saantum auértimus malum,
ùromodoigitur iufti aduerfarii îquo pado Ioänncs excufatum ièreddet, qui talia
contra nos rriolitnr & ducem Calabria: fe Vocitat ? Si dux eft Calabria: , & regis futu
ras harres,& nofter fubditus eft;&rquid íceleftiüs,quám dominorum fallere dextras?
frnihil ad eum de regno. At Chriftianum iè dicit;fi Chriftianus, quo aufu Chrifti vi-
3 ° carium perfequitur?autquaconicientiaminiftrovtitur Picininoiquiomnes percir-
cuitum hcclefix fubditos perrentatîfi quis adfit,qui velprece,vel pretio llio demore
û dem venalem hábeat ; quid Picininum nominamus , quafi fides vlla fit in armis , &¿
non omnes militia: aftri¿li,periurio,infames fceleribus nobilitati , tanquam miniftri
diaboli, vrbesacregnaperturbent?PicininüsexPerulínisortusipíefibividerit, que
d omcftica trahunt exempla.-Ioannem non iâtis poflumus admiran', quem regio ían-
guine naciim hórrere fcelera putabamus. Quídam vulgo dicunr ,nec Ioannem, nec
Picininum contra nos arma mouifljj,Vrfinis ráritum intuliíte bellum ; rtos qua: certa
comperimusexpofuimus: illa VeriííimafuntjhaíC faifa. íedefto Vrfinosduntaxatin-
uaíerint.-annon Vrfini Ecclcfía: fubditi funt?S¿ qui eos hediónos nó la:dit?Nos & Vr*
4o finorum,5¿ Columnenfium,& Comitum,& Sabellorum,dum in officio perfeuerát,
curam gerimus,&qui contra eos militât contranos militatiuftiífima ergo funt arma
noftra,& honeftum bell и m pro fubditorum falute fuíceptum. Sed quonia de Sabcl-
lis feeimus mentionem , feitote Iacobum Sabellú vnum ciTe ex his qui cum Picihino
confpirauere,qüod fi negaiterir,pra:fidium teftimonium afferr, quodin Palumbaria
ab illo recepit.Rogauimus vtrefiperet,eiicefetq5 Braccianos milites, Veniam pretér
ita: culpçdaturi:noluitaudire:damnauit ей inCapitoliöfenatoriiuftein eumanim-
aduertimus, parfuri Ii fe correxerit, nec boni patris officium redituro negabimus
vnquam.Non fumus ergo belli amantes, neefpönte tractamus arma, nec prore leui
cercamusrpro fidereünenda,proaudoritateEcclefia: conièruanda, pro fubditorum
y o quiete, pro falure ciuium , pro focis,pro aris, pro vxoribus , pro liberis veftris quirites
bellum fufeepimus. Nec nos primi fumus, qufpro regno Sicilia;,quod eft Ecclcfia:,'
fumpferimus arma. Eugenii quam* , & Martini quinti meminiftis fermeömncs:pa-
tres veftri Clementes,Bonifacios,NicoIaos viderunt: Quis illorum non bello fc im-
mifeuit, vt reges quos inftituerant,pro gloria Romana: fedis , in regni poflèiîîone ièr-
uarenc?FaceiTant igitur Vani tumores,fileant qui nos fine caufa bellare contendút,ó¿
»4 COMMENT. PII PAPiE II.
vos filii amantiffimi, nolitehis vocibus auicultare, compefeite maledicos, veris tan-
tum fermonibus àures adhibete.Si quis vnquam Pontifex dilexit otium , &: huius vr-
' X
bis '"""TS, qui Romamtanquampatriam diligentes, & vos
от ro patrias charitate rratres , pro raaiorum gloria
Tintü.en veluti parentes : colimus : nam &: nos ab origine Romani fumus Picolo-
gine Rome-
minea ex hac vrbe m igrauit , ficut multoties <' '
Dicuni berec
quoegj ne
fiiere:hicnos ri presbyteratus accepimus ordincm,hinc epifeopat
ummi Apoftolatusapicemfumusadepti.Et quis eamciuitatem odio ha- ю
jnoribus cumulatusfuerit?Semper amatus,nunquam la?ius,a-
mamus vos quirites , Se iùper omnes homines magnificamus , nec nobis maior cura
eft,quàrnvtRomanutn populumhonoribus, atqueopibuscumulemus, quodûne
pace fieri non poteft.Atque ideirco pacemfemper quarfiuimus: verum vbi iuftiria,&
neceffitas vrget , non folum bellare, fed vitam poneré Turnus parati , ne vel dignitas
noftras fedisjvel huius Vrbis gloria perear, pacem quae nihil infidiarum habeat , nihil
turpitudinisfecumferat,necrecufauimusvnquam,necrecuiàturiiumus.Ha'c fuere
quirites.qua: vobis nota efle voluimus: Sibyllas folium recitauimus , mendax , & va-
nus eft.qui alia vobjs fuggerii
commodis agitatirpoft cem¡
tur hoc bellum,& pax pulcf gbrial
his didis fînem fccit.Romanos magna pit intelligentes domino fuo non
- animum tantum , fed vim, & iuft Щ[
cgerunt, qui fibi belli origin t;of-
fercntefque pro vohmt; 'Squibuf-
uis peril ouiiTenc

sigifmundi Dum illa fiunt, arcianum


M"*ïf* contrafederaPontificiabftuli econatus
'cHtntmpit. Quod vbi non fucceífit, molas omnes difrupit:Ancon:tanis,qui contra Efinos i °
ttutperfidia, definibuscontendebant, auxilia mißt: Robertuseiusfilius dux copiarum fuit, qui
stñmfi'mt" profedusin Efinumagrum, ferro, & igne,cunda vaftauit.-homines , & amienta ab-
k egit. Vulgatum eft per idem tempus venerabilem quendam monachum,natione Se-
j&k nenfem, in agro Pennarum fandi M .rini fuoin faccllo imagincm beata.' Maria: Vir-
™ ginis erexiiTe,ad quam veluti miracula facientem regionis accola? freq uenres accur-
rerent,ida?gre tulifleSigiimundum,iuflifle monachum imaginem amouere, nec pa-
rentem, mifiilè qui nodu caperent, arque ad fe ducerent daturum pcenas, illos int er-
ceptum ore obftrudo ducentes,cum tota no&e»mbulaiTent,& iam fe putaíTent Ari-
minum attigifle, fummo diluculo apud facellum , in quo erat imago fc reperifle, atqj
ira concitos , captiuum in alta cruce fufpendifle, qua: ab со index loci in triuio paulo 40
antefueratercda:íed mox ficcarüsabeuntibus,frado laqueo monachum cccidifïe,
repertum Я rufticis,atque confotum reuixifle: quem ru
delitas,atqueimpietas,probabiIem reddidit.
Alcyßi jtttt Paulo ante Aloyílus AdusSaxiferrati tyrannus, id eft oppidum in Piceno non i-
crudeUfMi- gnobile Alexandri fandx Sufannx cardinalis 1;.,„ к- patria, nepotemexfiatre
ne in vincula
'ehPtrufiâi' coniedumftrangulauit:veritus nefealiquando tyrannieinidepellerct, aut partem do
muUocru- minations
minnrioni« vcndicaretjfoli
vmAirzrpT.Mi nmnes
omnes imnerare
imperare voltinr.
volunt. Ont
Oppidani parricidium detefta-
tijEccleßam fibi domina acclamaucre. FrancifcusPicolomineuscardinalisSenen-
fis fu mmi Pontificis nepos,qui legatum Apoftolicum in Picenfibus agebar,cum ma
nu proaincialium pnefto adfuit,& oppido potitus,parricidam in arce obfedit. Illc a- 5 0
nimo fradus , ea lege deditionem feçù , vt faluus abire permittcretur , paterna priua-
tus hxrcditare,ea tantum grauiffimo fcelere pœna muldatus. Parricidium Aloyfii a-
nimaduerfionem aliquam fenfit ? at Braccii Perufini nullam,quod eodem anno per-
perratum eft.In familia Balionum inter Perufinos nobiliílima , principes erant Pan-
dulphuSj&Bracciuscx germanis nati.Pádulphofiliusadolefcens,& quinqj filia: fue-
runt,
LIBER QJM N T V S. uj
runt,ex PanthafileaconiugeSenenfi : Braccio tresfratres. Spellum oppidum eftEc-
clefia; ínter Aflifium , &: Fulginium , in colle fitum , qui valli Vmbriíe omnium pul-
chcrrimx adiacct. Hoc Baliones ab Eccleíia in feudú acccpcre com uni ter pofliden-
dam.Pandulphi pater Martino Pontifici charus,fibi negleclis ncpotibus impetrauit,
ppfleditquc íb!us,&; moriens reliquit filio. Braccius earn contumeliam cum diu dit-
i. i- ---1dcmvendicareconílituit,IouiíquediemenreNouembrio.,.amicisfti-
íafubpallio tecla fercbant,in forum prodit,occurtentem Pandulphum
;Iuut,& amice tamdiu alloquitur , donee aduentantem filium eius confpicatur.
Exin lignum amicis probet, quorum vnus exerto gladio Pandulphum à tergoper-
1 0 cutir^arque in terrain transfolfum iternit. Braccius iacentem fua manu iugulat : iJle
moriens:Heu mi pater , inquit, pec pluralocutus in fubitam mortem claufit oculos.
I d d uobus modis interpretacum cft;altero quia monuiflèt pater,ne Pandulphus cum
ш pctcret3altcro quod malamreliquiiTethiercditateodioia bona. Dum
; occiditur,filius inuaditur,fugiens apprehenditur.ac confoditur,& cum
lus, qui protegeré adolefcentem conabatur opulentus , & honeftus ciuis
obtruncatur. Hanc fceleratiflîmam песет potentiadelinquentisinultam reddidit. . ■■
gum vniuerfa pene ciuitasièquebatur, adeovt non tarn ciuis, quam dominus
etur,autoppugnarevrbcm,aucimpunitumrelinquereícelusoportebat.Ponti-
rpetratiKicinoris acerbiííimumfuitnuncium, acerbius quod vendicari non
lit. Multa fmint inuiti reges , pUira Romani Pontífices , пес Temper facinorofos
lere tutum eft.
i ante hoc tempus Scotorum rex adolefcens, dum aduerfus Anglicos arma Mert ГФ
le caítcllum acriter oppugnat,quod fibi hoftes eripuerát ,ad tormentú bom- mîf^ik
líEjdum ignis adhibeturacccdens, fracloams vafe, fragmento euolanti pereuf- Bofmmßt
(Bfitcriit.Pius audito infelici cafu,exequias defuncto duxit. Rex Boffina: fub idem ¿f*/^"
retempus, vtpiaculum traditajTurcis Synderouia:purgaret, ac fua: religion is fi- mtkûnmù,-
:m faccret fiue quod muí ti crediderunt,auaritia: obtentu Manichœos , qui erant in P'Tfte«'
regno fuo quamplurimi,niíí baptifmum Chrifti acciperent , с regno migrare coegit, aùlritù-ш
iubftantiarelicbiduo circiter millia baptizatifunt,quadragintaaut paulo plures per- djä>fimi,
J° tinaciter errantes ad Stephanum Boina? ducem perfidias focium confugere. Tres ""'
principes ha:refeos in aula regis potentes epifcopus Nonenfis vínolos ad Pontificcm
duxit,quos Pius permonafteriarelegatos,edoceriChriftianum dogma curauit. Jo
annes cardinalis íancti Sixtiad fe vocatos inftruxit, perfuafitque tandem abiuratis
erroribus , Ecclefiae Romana? , quz пес falleret , пес falleretur , documenta fufei pe-
re; réconciliâtes ad regem remifit: duo in fide permanfere ; tertius more canis ad
vomitum rediens ex itinere dilapfus ad Stephanum confugit. Ad quartum calendas
lanuarias, annimi^efimi quadringentefimi fexagefimi ab incarnatione Verbi,Pio 1460.
Pontifici obitusnunciatus eft clariviri Guarrini Veronenfis, qui rebus fu¡s more
Chriftianorite ordinatis obdormiuit in Domino.Fleuere do£ti tranfitum cius,difci-
4° puli pracfertim , qui ad eum tota Europa confluxere; Latinas enim & Graxas littcras
docuit.libros è Graxis Latinos fecit complures,cuius labore Strabonem Iegimus: fi-
lios reliquit eruditos : epitaph a ei multa edita funt : nemo ex doctis«etatenoítra me
lius nomen reliquitxorpus Ferraría femar.
Nicamus cardinalis , qui ex Mantua legatus in Germaniam perrexerat , dum ha?c ^™"™ис£
aguntur,cumveniífetadimperatoremin Auftriam , bellis flagrare omnia reperit; <«««« Ger.
indeHungarilmperatoriminari, hinc Germaaus Albertus, &: Ludouicus Ваюа-тяп,л t"'4
rix princeps: Rex Bohemia?, quamuisfufeeptoregni feudo in verba iuraíTet Impe- '
ratoris, occulte tarnen inlïdias illi ftruebat , atque Imperium fibi qua?rens Magun-
rinumeIe&um,¿S¿FedericumPalatinum comitem, promiflîs ingentibus corrupe-
yo rat, quoniam electores eifern fibi vt Imperium petíturo,fuífragarentur; nam inuti-
lis Federicus eilèt,& cederet proeul dubio requifitus,potius quam reipublica? necef-
fitatibus fubueniret;& iam hoeipfum cum Federico ipfe tentauerat, quamuis neque
conienfum, neque dinenfum obtinuerar. Albertus marchio Brandeburgenfis rc-
quifitusapudfratrem electorem ad id operamdare,daturumfepromifit, veritusfi
negaret, ne rex erga Ludouicumhoftemfuum propenfiorfieret. Conuentus ob
L 3
ïi* COMMENT. РЦ1 PAPiE II
cam caufam fréquentes habiti,modo Norembcrga:,modo Bamberga: , poftrcmo a-
pudEgramrexadfe principes conuocauit.-Qupinloco Fcdericus marchio Brande-
burgefis princeps ele¿tor,rogatus de Imperio quidfentiret,anBohemo videretur co-
mittendum?Malimjinqm'r,mori,quàmhuicpctitioniconfentire.Diirolutaconuen-
tioelr. Rex deincepshaereticisapertefauercjlites inter Germanos nutriré, Impera-
tori magis ac magis infidiari. Nicamus etfi propemodum fpem omné amiferat rci be-
negcrenda:;principes tarnen Germanica? nationis,in Auftriam conuocauit,promif-
ià exa¿turus,qua: Mantua: facta fueranr. Venere legati non principes,&illí verba da-
turi no fa¿ta,tergiuerfari omnes,cotradicendí caufas longe quçrere, difeordias prin-
cipum adducerc,nullisNica:nifuafionibusauícultarc. Ule nequidomitterevide- ю
/ retur,quod ad rem conducere poflet, profectus Norembergam , Maguntiam vfque
penetrauitjobuios quoique ptincipes,ac populos orans,ne ndei neceflirati deeflent,
ne fineren t Turcarurn vires crefcere,irent o bu i am hofti,dum vinci poflet. Obtura-
uerunt cundí aures fuas,verba eius quafi fabulas exceperüntmemo inuentus eft,qui
fuam operam religioni prompterer.
Gmumfùi Apud Genuam Lygurum caput interea Franci dominio potiebatur,non fine ma-
ajßduitu- gno Ferdinandi regis damno , quorum clartés armata: Genua: marc inferí! infeftan-
Zu'atitn*s tes,Caietanum,NeapoIitanum,!itufquc,&:omnisCalabrixmaritimalocapopula-
bantur. Profper Adurnus midis ad Pontífice Iegatis , pofle fe Francos Genua eiicere,
"¿¡^^t dominatumquevrbisarripercdicit:& commonitisamicis, conftiruta dieperpor- ю
crutnta,in. ram,quam fibi Coniurati aperuerunt, armatus ingreditur,palatium occupât. Aloy-
tudiujut fms Vallenfisgubernaror , qui pro Francis vrbem tencbat, pauidus in arcë profugit,
Caftellettum appellant. EôFrancorumomneprafidiumfcreccpit. NobilesFran-
corum amici,vrbe reli£ta,ad oppida fuá profugiunt. Oppugnatur arx fumma vi , nia-
chinarum omni admoto genere : obfeflî impigre fedefendunt:quingentos circiter
fortes viros in arce fuiíTe tradunt.Ducbteft multis diebus obfídiojta vt obfeflbres,&:
obfeflí grauibus afficerentur damnis , & ifti iam fame laborarent , illis ad oppugnan-
dum vires deeflent. Mediotempore Carolus Francia: rex fu ppetiaslaturusobfeífis,
ingentes copias terra, marique comparauit , & terreftri quidem exercitui Bailiuum
Conftinenfempracfecit: marítimo Rhenatum Andegaui£Bducem,quífe regem Si- 3 o
ciliae appcllabat.bellicis rebus infortunatum. Profper vbi aduentarc hoftes accepit,
Paulum archiepifeopu ti ex familia Fulgofia Petri fratrem, quem paulo ante vrbcm
inuadentem Franci obtruncaucrantjadfcaccerfit,belIiquefociumáflumit.Armauir
populus, ac plenus animi fertur inholtem,haudignarusnifi vincat, extrema le o.
mniapaflurum. TcrreftresFrancorum copia: quafi ad praídam properant : praJ'iim
in confpeíhi vrbis committitur , locis arctis , & externo militi paiitm notis , nec tam
equiti , quam pediti opportunis. Ibi archiepifeopus ante alios pufnam ciens ab equo
defiIiensfcuto,gaIea,acthorace munitus, primus hoftem ferit , ítmgemque haud
paruamGallorumfacit, quindecim fuá manu audaces viros, qui cederé nollen',
ítrauifleproditumeír, tanta eum vlcifcenda: fraterna: necis cupido incefierat. Pu- 4o
gnatur vtrinque fumma contentione, & acerbis animis. Gallos ignominia perdita:
ciuitatis,& fpes recuperanda: fortes efficit. Lyouros fubeunda: pœna.-,& amittenda:
libertatis metus his atque illis furorcm ira miniftrat : diu victoria in dubio с lb ad ex-
tremum Galli cederé incipiunt,quos Lygur infceutus tcrgaferiens mifcrabilem edit
cardcm.IntcrcaRhenatus ad portum cum clafle applicans vrbem inuadit : fit tumul-
tus & trepidatio in ciuitate , qua: propemodum capta videretur : fed victor exercitus
fugatis,ca:fifque Gallis vrbem ingreditun ad cuius aduentum Rhenatusfuis vtred-
eantfignumpra:bct;quoium pars magna dum properat ad ñaues , inftante à tergo
Lygure, aut gladio confoditur , aut vndis rapacibus abforbctur. Rhenatus terra ma
rique victus, difieâa clafle Saonam contendit. Genuenfesingcntiliberatimetufe- jo
ftos dies cgere,fupra quatuor millia Galloram,veI fubmerfa , vel ca:fa hoc praMio tra-
duntur. Nunquam tantum fanguinis vno certamincnoftra memoria fudcrunt Itali,
neque eni m cum cxternis gentibus pugnauere. Inter fe difluientes pralia incruenta
gerunt,vt eft hoftis , ita belli mores induunt.Verum Profpero,nec profpcra,nec fau-
fta victoria fuit, cuius aufpieiis de holte làruiflîmo triumphans, ingrati^patria gratias
к indignas
LIBER QJT I N T V S. nj
indignas reddidir,qua:illoprincipatuamoto Spinetam ci fubftituít Fulgoíía gente
nacum. EtFranci,quierantinarce^eclatafuorumclade,quzinoculiseorumge-
ftaeft/alutempaótiarcisdeditionemfecere.EaLudouicoFulgofio, &archiepiíco-
pocuftodiéndacommiíTaeít. Spinetapaucispoftdiebusducatui ceflít, cum non
fatisidoncus fçgimini videretur. Ludouicus principatumaccepic: necmultopoft
archiepiílopus per arma Ludouico deiccto palatiuminuaíit,ducifq;nomen arripuit.
Ludouicus in arccm profugiens,turri qua: archiepifcopi nomine tenebatur in fuam
poteíbtem recepta, comminariciuibuscœpit;quibus non fatis gratus erat ducatus
archiepifcopixonucnerunt tandem inter fe partes,vt archicpifcopus accepta pecu-
io niamagiftratui cederet,Ludouicus priftinam dignitatem refumerct. Incrcdibilis
tancaregiminummutatio.poftcritatividebiturjnec nobis fidemfeciílcthiitoria, niíí
norbaxtaspra;buirTctexperimcntum.Sa:pevnadietempeitatenoftra,bis,tervegu-'* •
> c.uitatis mutata eíbnec tota Europa vrbem eñe accepimus, in qua tot prin-
»nes aruo noílro interuenerint. Genucnfes cum Ubi ipfís leges dicunr,
:em aiiquem crcant,qucm penes fummaimperii confiíhr, autcapitaneos ali-
quos cligunt,quorum numquam diuturna poteílas fuit.Tria funt hominum genera,
Popubres^Capellatii^obiles^uccsexCapelIatiisaíTumuntur, quorum familia; o-
pibus&clientelisabundant.Populareslocoplebishabentur. Nobilesvrbi non im-
peranc,fed imperantibus(oppida enim circa vrbem plurimapoflidcntes) opibus atq;
10 affinkatibus in vrbe potentcs.quo volunt duces inclinant: verum au&oritate eorum
fubPetroducemagnopereattenuata; cum rex Francia; imperium accepiíTet, no-
bilitaísruríus txakata eíl,cuius arbitrio Franci vrbem gubernauere. Expulío rege, &c
">ilesmagnacxpaiteGenuamreliquere:Saonam,&:vicina pleraque loca Gallo-
i prxñdii retinentes,quibus alliduo mctu diu poftca Ludouicum prefiere.
tus fui exordio miferat Pius in Oriente Ludouicum quendá ordinis отШяМ
Toré,vt reges ChriftianosIberia;,Armenia:, &: Mefopotamia: aduer- T***.***'!!
taretin Afia,fiChriitianos expeditionein Europa aduerfus eofdého- hMtZ'-i».
ftes parare contingeret.Fuerat Ludouicus fedente Calillo in Períide,vtaiebat,mul- r*étym~
toíq;ibiChriílianosinuencrat&amicosChriftianorum,quiTurcis infenfi eífent. diZ,'™"m.
3 o Is paulo poft redicum Pontificis ex MantuaRomam applicuit,quem pluresOrienta- чн1
liumprmcipum oratores íecuti funt, quorum hax funt nomina: Dauid Imperator fajffl^.
TrapezuntiuSjMichaelcm Aligeriummiííf.GeorgiusrexPetfarum, &maioris Ar- m Patriar.
mcnia;,acminoris Iberia: cui naterfuit Alexander,NicolaumThephelum:Afamee- ¡tlÉ "**
ner Imperacons,acMeíopotamia:rcx,ac Cnrimanoru amicus non Cnriltianus,cuijrt/<«.
. r ■ ^ -•-?iucasXrucomanno, Mahumetem Trucomanno; Gorgora in Ibe-
iobtinens,cuipaterfuitGàzabecchi,CaflàdanCarceccham j Vr-
iia:minorisdominus,Moratum ArmeniumXegatorum ficut diucifí
mores, it; >itus fuere,adeo vt omnibus admirationiefíent, & plebis quocumq;
it.ir )SConuerterent,pucrorumq;turbam fecum traherent. Perfici ora-
oílrorum monachorum,fcruata capillorum parua corona,totum ca
put confum;eius qui ex Mefopotamia venit pari modo,íed in vértice fummo capillo
rum paruulus quidam manipulus vifebatur,quemadmodum ^etiles geílaíTe, flarai-
nes in píleo ferunt;his per Colchidem,&Scythiam tranfmiflo Tanai ac Danubio,
in Hungar¡á iter fuit,deinde inGermaniam, vbi Fedcricumlmpcratorem íalutauere.
line profecb, Venctias magnis honoribus ab eius vrbis íenatu excepti funt. Quae
C4réri oratores crederentur,proptcrcomercium,quod Veneti cum Orien-
ít.Cum Romam veniflent,non minorem gratiaminuenerunt. Recepti
egati regum,occurccnte prxlatorú ordinc diuerforia , Ôc ci bos ex publico
acc :perunt,in ter quos fuiíTe aliquos traditú eft,qui íinguli diebus fingulis libras car-
J o nium baud minus viginti ederent. Auditi in confiftorio cora Pontifice, in hunc rao-
dü verba fecere.Mifiiti ad n jsLudouicumBononienfem,jpfeffione Minoré, qui ait
mpetiuilîè,vtconuentu cum Chriftianis celebrato, Mahumcti Turca-
rumlmperatori bellum inferrcSjCupere principes noftros,cum tu in Europa illum
oppugnares,inAfiatumultumexcitare.Placuitfermo,oderuntTurcasnoftriprinci-
pes,tc amane, Sc Chrifti vicarium vanerancur,parendum ubi eile fatentur, earn ob x '
L 4

4
12.8 COMMENT. PII VAVJE II.
caufam cum grauibus inter fe odiisdifcordarent,bellumq} gérèrent, íubentc nuncio
tuo,arm a depofucre,parati cum iufleris aduerfusTurcas ea refumere.Centumvigin-
timilliapugnatoiumcum volucrispr&'ftoaderuntinAfiavfq; ad Helefpontum, &
Thracium Bosforum,Mahumctis Imperium inuafuri,dum tu pari modo cumOcci-
dencalib.populis aggrcdiaris Turcas. Ad hoc miílí fumus, fimulqj tuos obiculemur
pedcs,tanquam viccmDei tenentis in terra.- Nobis fœdcrati funt BendiasMangrcliç,
Sc Arabia: rex,& Panchrati s Iberorum, qui nunc Georgianivocantur , & Mania
marchio Goriar,&HifmacI Synopi dominus,& Cafatimenar, cui pater fuit Spediar,
& Fabi.i dux Anogofit-.&Charamannus Cilicia» dominus , quorum maximaerunt
prxfidia.Illud tantum ex te nunc petimus,vt Ludouicum,qui nos hue adduxit fuper i о
cos qui Romanum in Orienteritum cuftodiunt,& tuç fedis fidei confociantur , Pa
triarcham conftituas.Hisdi&islaudauitPonrifexprm^ dciîderia, &quae ob-
tulerant magni íc faceré ouxndjt,que Mantua: gefta fuiílent, expofuit fc feeifle quae
potuificr,non concurrí île Chriftianos regcs,fperare tarnen concurfuros,fi norintO-
tum , vtile 1 ; per Italiam tranfalpesin Galliam
proficifci,eademqjrcgi Francia: acduciBurgundixdicere, qua: fe coram expofuif-
fent,fine Francis expediciones qua; dignx fint, difficile fieri poílc , earn eile natio-
nem, qua: içpeaduetfus infideles terra,mariq5gIoriofe certaueric,& nunc earn Tur
éis prxcipuetimendamfore.Aflenferelegati, verum expenfasitmeris, & Ludouici
Patriarchatumpetiere.PontifexvtruncjjConcem"t,ea moderatione adiecb, ne Lu- 2 о
domcus fe Patriarcham, autfcriberet,auc appellaret antequam rcucrterctur, neve
litteraseiufee dignitatis iecumafrerretjfed in cuftodiaeiîèntapud cardinalem fan-
cb'Petri,vt maiorintereadefinibusPatriarchatushaberinotitiapoiTct.Iuere per Ita
lian^ Galliam,fuereapud Francia: regem, Sc Burgundiç ducem , nihil inuenere
. . .. 'prafídiiiomneseiusreicuram pro qua verba fecerunt,ad Pontificcm remifere, tan-
quameiuseíTet,etiamfineopcregumTurcas cuincere.Corrafere tarnen mendican-
tes,non partum pecuniam : Interfuere Caroli regis exequiis, qui per idem tempus
obiit,& Ludouici coronationevideruntn.ee plus à filio, quàm à patre obeinucrunc.
Per verba pluresducb" dies,tadem vacuiredierunt.Medio tempore multa ad Pötifi-
. cemdeIatafunt,quaefuipecl:aeamlcgationercddideriint,Ludouicum mendacem& 3 о
deceptoremeiîb,quiEftuscaufavemiîc cumeo viros ex Oriente,qui fe regum oraro-
resaflímuIaircnt,falfafqiprincipumlitterasattuliíTent: Sc iam Ludouicus mandata
:í «¡í( Pótificis contêpferat,qui fe quocunq; locorum venetat,appcllari Patriarcham iufle-
rat,&honores quifibitanquam Patriarchs: deferebantur percupide acceptauerat.
■ '■■ Conítabat quoq>eum,& inHungaria,& inGermania cas difpcíaciones fecifle , quas
neclcgati de latere abfque mandato fpeciali auíí fuiílent admitiere: ob quas res re-
uerio ex Francia nonidem fibi,neq; legatis fauor qui pi ius oftenfus eft. Reprehedit
eum Pôtifex,qui mandata Apoftolica neglexiíTet,nec habuit q, rcíponderet : verum
ea tantum animadueriionemulcbt9eit,quöd Patriare hatus litteras haudquaquam
obtinerepotuitjparunicparíuitquinrecluderctur in cancere. PepercitPontifex non 4°
tam fibi,quàm fociis quos adduxerat; incertum enimerat veri eíTent oratorcs,an
falfi.-acque ob cam caufam pecuniam pro reditu eis élargitus eft. Ludouicus eosfe-
cutusjcum Venetias appui ilîet,ab ignaris quibufdam epifcopis, Sc in facerdotem, &
in Patriarcham confeerari obtinuit.Quod cum Pontifex refeiflet Patriarcha: Venc
to fcripfit,vtdcceptoreminvincularecipcrct.IUepra'monitus à duce Véneto pro
pere fugam arripuir,nec poftea quo perucncrint,auc quid egerint,vel ipfc,vel comi
tés eius in haue vfq; diemauditumeft: in his quae longinquiora funt multa fallendi
occafiopatcr,&raro veritasinuenitur. Otientaliadeinceps Pontifici, & Tranffnari-, '
na fufpe&a fuerunt,ca prajfertim qua: viri egentes Sc fama: obfeurioris attulere.
Mtxand'i PoftexjHignatum,ducptumque(vtdiximus)Donideioppidum,quodpridiecale- 5°
тЛитмиЬ ^as Nouembris Pontifici San&orum omnium vefperas celebranti , nunciatum eft,
vrbtm: si- milites in hyberna coceílere. Alexander apud Nepefinos, Fcderic9 Vrbinas in Sabi-
nis ambo in folemnibuçDominicç Natiuitatis,advifcndumPótificem Romamve-
accufMiepH- ncre;eiq; pro vetcri morepcractis vefperiscum cardinahbus combibenti miniftra-
а'ш 'ише' Ucrc-Q¿ib.paucis poil dicb*pri-fentib9,publicum cofiítorium eclebratum eíUn cô
Andieas
LIBER (^VINTVS. 119
Andreas Bentius Fiíci aduocatus,vt erat à Pontífice iuflus,orationem &: longám, & f"1?-
Iuculentam habuit,in qua S gifmundi Malatefta: fcelera deteftatus eft , rapiñas , 1П*^^лпА'^
cendia,cçdes,ftupra,adulteria,inceftuSjparricidia,iàcrilegia, jpd tiones larfe maic-
ftatiSj&híerefis crimina; petiitqsvtadeavindicandaRomanusPontifexaíTurgerct,
audiretqj fupplicum voces,qui acerbifllmum tyranni iugum,diuti9 ferre no poflentj
purgaret tandem ItaIiamtetcrrimo,&abominabili monftro, cuius vita nutöi fuis in
oppidis viro bono,permittcret vitrim.Auditus eft fumma omnium attentione An-
dreas,nemo eius verba no probauit,nemo mcntitum eife dixit.Federicus& Alexan
der cuneta vera cíTeaffirmauere^uxSigifmundoimputarentunverum Andrea íce
lo leftiffima,&atrocifllmailliuspeccataquaroplurima taeuifle, prodiriones totabeo
commiflascfle,quotfecum homines cómunicauerint, nullum qui fibi aliquid cre-
diderit,non proditum abiifle.-fidei catholics non vnum,aut alterum articulum , fed
totum Apoftolorum fymbolum contemnereSigifmundum,& nihil de religione Ca.-
pere.Potifexaccufationeaud ta:Duxfunr,inqu!t,ciuitates, ad quas homines ex hac
vita decedentes m igrantraitera eft cadeftis Hierufale vrbs,& patria beatorum: altera
apudinferosreperitiir,inquaLiiciferiiedeseft,&damnatorumergaftula. Maiores
noftri in priori ciuitatecomplurÄifcriptosefledeclarauerunr,quos tanquaiancros
veneran licer,&duliçadorationecolcre:in qua reperficienda ea folemnitas obier-
uatur,quam canonizationem appellamus.Eugenius quartus prxdeceflornofterNi-
io colaumTolentinate canonizauit: Nicolaus quintus,BernardinumSenenièm:Cali-
ftus tertius, Viiiccntium Valentinum&HofmundumAnglicum.NobisfuppIicatum
eft,vt Catherinen) Scnenfem,Rofam Vituruienfcm, &: Francifcam Remanam fan-
âisChriftivirginibus,feuviduisafcribamus,atq3 in ca:leftem relatas efle vrbem de-
clarernus.Dignares,nam&virtutesfuas id credimus meruhTe, quemadmodum&:
fcelerati in damnatorum numerum declaran merentur,ficut de Sigiimundopofte-
mus in prafentiarum fentejitiam ferre, quando pec/:ata qua: fibi obiedtafunt , nulla,
poíTunt tergiuerfatione celad, Agemus mitius, vocabimus reum, audiemus il cöpa-
ruerit, telam iudicii ordinariam obferuabimus.Tu igitur dilecte fili cardinalis ianeti
Petri ad vin. ula,audifti qua: aduerfus Sigifmundum propofita funt;tibi hanc caufam
3 о committimus audiendam,cognofccndam)&: fine debito terminandam. Quibus di-
ctis folutumeftconfiftorium. Gardinalis deinde inchoato iudicio fuo prajceffit or-
dine. /
Enfisbocannoin facra Пойе Natalis Domini benedictus, Philippo duci Bur- в«ге/"»в».
gundionum miiïliseft.AntoniusNoxetanus attulit,P6tificisaulicus, Graxis, ac La- S^.ffi*
tinislirteriscrudic9. Perhoctepus IacobusPicininus in Aprutiis hiemabat, crebris nouomm
excuriionibtts Ferdinandi partes infeftas.MatthçusCapuanus qui aliquando fub eo
mihtauerat egregio vir corporc,&animo forti,eam prouinciam pro Ferdinando gu-
bernabatjmultaqj oppida,&Hortonenfi Franciíco,S¿ Iofía: Atrienfi duci armis abf-
tulerat : is cum Picinino fiepe congrelTus in fugam cum conuertit , oftcnditqs magi-
40 ftro non eife difeipulum c5temnendum,inanemqj fama,qua2 Picininum affirmarec
inui¿himJnQuadragefima,qua: fecutaeft Pontifexin collegio de creádisnouis car-
dinalibus verba fecit;inter eos qui Senis creati fuiflent nullum nominatum exVitra-
montanis,nifi prepofitum Salzburgenfem qui nondumpublicatus eilet. Italis tan-
tum id honoris c5ceflum,indignam rem videri nationibus reliquis,Gallos , atq; Hi-
ipanos.quafi contemnantur çgre hoc ferrcRomanamEcclefiam vniuerfalê appella-
ri,qua: orbem iudicet vniuerlum,matrem,ac magiftrafideliumadeius confilium ex
omnibus Chriftianisprouinciisviros excellentes accerfire oportere, qui mores om
ni u m calleant: comitia iam adeíTe creandorum cardinaliü ( quai vocant quattuor tc-
pora) in medium confidant cxVltramontanis regionibus,qui nam idonei tanto mu
jo nerecenfeantur,&quotcreandi videantur. Horruere cardinales creandorum car-
dinaliumauditamentione,quib. nihil augmento moleftiuseft, paucitate gaudent.
RcfpondentesPontificijfe plures eile dixere quam oporteret,numerofitate ipfa vile-
ícere,nec prouincias multos optare cardinalcs,quibuseflent oneri.Cômendationes
beneficiorúecclefiafticorfiplurimasobtinétes: fí confilio opus fit, iâtis in collegio
confilihfi legati mitcédi iint,neq; illos deeiTe,hortari,orare, fupplices petere, praefen-
ubus cardinali bus ne plures adderentur:Pontifcx no pofic regum , ac prineipu traf-.
цо COMMENT.; PII PAPiE II.
alpinorum Ce preces eft'ugere aiebâ^riec fui honoris efle nationes externas prater-
ire.Diu res in çonfiftorio agitata eft^cum Pontifex ordinationi поиге incumberct,
cardinales rciîfterent.Tandcm conuentum eft eaïege fupcrfedédum cflè, vtin Na-
talitioSaíuatoriSjfi vidéietur Pontifia neceíTaria creado cardinalium gérèrent o-
mnes eiUs fentend* morem,de numero,& perfonis tantum/uffragia exquirerentur.
Quod decrecum fub anathematispœnaiuiîit Pontifex fecretum efle, eirerentemq;
teiRomartumPontificernnuiíumpou^eabfoIuere.Dimiflo confiftoriointerro-
' im eïTet асТ;ит3пи11а ab his extorquen certitudo pot uit,conie-
ris vli qui magni lecreti impatientes erantjalii nihil actum efle aiebâr, alii hos,aut
illos creatos aiïerebant. Galli in fua; caufie fauorem fréquentes Iitteras ad amicos i о
uis PontifîcemcoIIegii impotentem affirmauere, exau&oratum irrilui
eue atq; contemptui,qui cardinales adnixus creare nouos non fueritauditus.
ihtmi. Рл. momas )gus interea Conftantini vltimi Grascorum Imperatoris frater , à
tn ия ,л,„
ï'ÂTurcisIm , leiectus,Romamvenit,dirfiifíoapudAnconampreciofobeatiAn-
&ы ыт dreajcapitCjde quo pofteafuo loco dicemus. Pontifex profugum benij
a»tia"fi«- m^cnu^i' nobiliifimi fanguinis manfionem ei inadibus íancti Spi"""
tuff»nu4ctu- à palatio,& in fumptus meftruos trecentos áureos conftituit. Care
cetut Ante, addiderceui & roiaaurea in dieDominica,q их inde nomé habet.dono i
то nepott . .... ... . ■ -f i i • ... ПВЮКЗ
donatur, & honor nobihon cedit. Internare
diditioTer. fenfoq; regnogratumfefec "
™ифт*^~ quadeuolutum commiifotoannus enirn [
amiferatrverumpoiïèflïoneinhancvfq; diemnoexcidit:iàepc inuafus forci animo
fe deferidit.Non temper in bello cadit,quicecidit in iudicio: illius victoria domina
[uandoiudiciaclaudicant.Priufquam Romam rediret
i 1 ' ' •' '" ' sinter fecœperи nt, de-
;enim res rxrdmandi fecundan polie,cuïusapud Sarnum vires eccidiflet;
aliiGallorum,aliiEcclefia:praefidiumimplorabant:vicitpârsEcclefiaitica,&priuf-
quam Galli fuis cœpitq; arce
oppug; uiopem
redei iftularent: Ecclefbe fuit. Alfon- J о
fus earn Eugenio qu dedetibus »partim per arma furripuir, nec red-
diditfacb îerd ifït vtiport duo hiirra ad Ec-
\>icleliamrei iptein^ ns propr um repe-
riiTet Imperium, cenfuit Pontifex rccuiànd;am,moxqj fui corporiscuftodes,qui-
bus prasfectus erat Ioaanes cognomento Pazaglia,vir ftrenuus,eó tranfmifîr,qui de-
no Romana Ecclefiareciperent, atq; aduerfus vim, fi qua in-
>mitisFundoru rilius Balthaflar Marconiicomes,defectio-
rat,coUcctiïque repente copiis, monté qui vrbi fnpere-
minetinuafurusmoeniaconfcenderat,5¿:occurrentes extracortas ad pugnamciues
infugamconuertcrat.Necdubiumvidebatur,quin ciuitas intra horam hofti diripi- 40
endatraderetuncum fubitoaccurrens Pazaglia,praliumq; reítaurans^ictoriáliofti
pra:ripuit,fugatoqueproculMarconio,Ecclcfiaî ciuitatem, ciuibus vira m, ac for
tunas lemauit»Pra:fectusarcisíbectata Marconii fuga, fuam falutem pactuslocum
tradidit.Id aigre Fcrdinando ruit,ncc Mediolanenfium dux ïequo animo tulit , veri-
tus ne regni rebus officeret. At Pius fuam potius ciuitatem efle vohu't, quàm Gallo-
rum,neq> iniquumputauitdefcifcétesàFerdinandoTerracienfesrecipere,cuius pa
ter ab EccIefiadeficientesrecepiflet.Terracinam priíci Aníurem vocauere , ea Vol-
feorü caput fuit,nuncRomanaíEccleíia! maritima loca claudit,qua Fundos itur. In
fero mari adiacet,non procul à Cyrceo Monte fabulofis poctarum carmtnibus rac-
morabili.Rupes altiífima viui lapidis excifa manu viam montes inttr aperuit & ma- 5 o
re:fpeluncain fummo eftrPeflulum montanum appellant incolx : irer ad fummum
per cócleas ferro facras in lapide patet,vnius hominis capax,illic curtos habitat , qui
vectigal àtranfeuntibusexigit,facilenegarurus tranfitum, qui íbluere recuiàuerint.
Captura huius ciuitatis Antonio admodum nocuit : verum Pió nunq uam tanta ne-
jantaEccleíiíE cura, qua: hodie Campania appellatur, &: Apoftolicae
fedi
LIBER QVINTVS. цг
(eâi paret:duas habet portas,alteram per Terracinam,altcram per Ceperanum, vtra-
que Romanis Pomificibus patentes elle, exteris gémi bus claufas , perneceñarium
eft, fi Romanorum pécora faluare oportet , quod procurante Pío vfque h odie fa
ctum eft. '
Corne tani Tu Га'агро pul us,h oc tem pore Pontificem adeun tes, (lias opes ex fru _ T)t portи
mento eile dixere,quod Genuenfibus,ceterifq; nauticam exercenti bus, venderé со • tf 'cZ'JZZ
fueuifient,ad alienas prouincias deferendum grande in vectigal Apoftolicu m xrari- rtf*s»»* j
" ^~::>ere,grandius accept urum,fi portus vrbi propinquus coftitueretur cçrerarû fuuZm
im,veteréquo vterenturminorib.tatum nauigiis conuenire, qua; fiante ***йрыА±
\ no poflet,errodiendum magis,&ampliandum efle, muro cingedum , & £^í¡^!
muniendumturribus.Nauaturos reí ièoperam,orare nein operecam neceûario di- »ч&Ри
mirrerenmr.Pontifexcui noua&vtiliasedificiacordi eflent, vedhgalium partem in
idoperisconftituit,&iamturrispnecipuaíubaquasfundataadlucemvenit, ceteris /мм d*,r»
ftrucbirisia¿tafunc fundamenta. Incola; Veteris ciuitatis, qua; de ruinis Gcntum sivfi***b-i
cel larum eXtat,&portum habet egregium,& arcem munitiflimam , mœnibus care-
ban t;ad qua; conncienda rogatus Pontifex,parimodo portione vecrigalis со tribuir,
& iam opus propemodum abíolutum eft. Muri & al ti, & fpiffi oppidum cingunr.
CorruerantfubCaliftoPontifîcemarmoreçgradusicala;,perquos in aedem iànctî
Petri afeendebatunvetuftas marmora ipfacorr®ferat,& diu calcata CQtriuerat, adeo
io nihil refiftitaruo.Pontifex magno fumptu inftaurauit,fcalafq;ipfas c5modiores,pul-
;dd dir,&ftatuisadornauitmarmoribuscandidiifimisex Lyguria; mó-
;is In Q^adragefima quae fibi tertia fuit,grauiifime a;grotauit,pedcs, ma-
mmeros atqjomnes ferme artusebfidente podagra. Qua; res amicis a-
cerbTffima,qui tarnen vtieiunium omitteret nunqul impetrare potuerunt. Libérât9
prxteropinionemvulgi, quinta feria maioris hebdómada; in publicum apparuit,
duofq; Sigifmundos exeommurricauit, Auftrialem propter vim cardinali fan&iPetri
illatam,&: Malateftam , qui cenfus Ecclefia; Romanae débitos difloluere neglexif.
fet,quod ctiam in fequenti anno factum eft, poft adue&um iàn&i Andrea; caput,
quemadmodum fuo loco dicemus.

Potificis nepos,qui iam militia? aferiptus eflet,ad Cc cum copiis mitteretur : fic enim j^j^jl
intelletluros omnes Pra;fulis animum fibi non efíe adueríum. Miifis igitur Romam
lcgatis, Antonius vt ad fc iret.magnopere contendit.Annuit Pontifex,vtq; nepotem
inftru&iorem mitteretjoannem ex familia Comitum Romanorum ei adiunxit, qui
paulo ante à Picinino defecerat egregium copiarum ducem,& Venetorum olim fti-
pendiishonoratum:huiciexccnti équités fuere, ducenti pedites¿ Antonio équités
ocb'ngenti,peditesquadringenti:his addituseft Petrus Summenfis cumpeditibus
40 ducentiSjequitibustriginta^ajcmilitumman'inipiàmaiorihebdomadajiterinre-
gnum pet medios hoftes accepit.Dux Sorç,& Honoratus Caietanus impediré tráíi-
tum aggreifi non pra:ualuere.Reftabat apud Mignanum difficilior tranfitus , vbi co
herentes aíperrimi colles vallem modicam, & anguftam relinquunt,anguftiorem
reddebat palus,& harc ipfa muro claudebatur. Mignanum oppidum eft nobilium
Neapolitanorum,quibus Ratta;cognomentum indidere. Beneuentanus archiepi-
fcopus,quem poftea Pius depofuit,exhac gente ortum habuit,pratfidium hoftes im-
pofuerant,quo prohiberi Antonio tranfitum putauere,fed longe deeepti funt. Qua-
priraum Ioannes & Antonius hue appuIere,mox Ímpetu facto muri obicem difiece-
rc,&apcrtoadituillçiitranfiuerunt,vnustantumvulneratuseft,qui paulo poft apud
f o Capuam obiit. Andreas Luccnfis Iacobi epifcopi Papienfis, qui poftea cardinalis af-
fumptus eft germanus nobilis eques,qui dum ftrenuemagis, quam caute pro impe-
dimentis,quaehoftes inuaferant contendit,nondum recepta galea, fagitta confoflus
eft ocuIum:ceteri álacres in Capuanum peruenere. Qua rc cognita lactitia ingens
Fcrdinandojfiduciaq; acceflit,hoftibus mctus,quibus Pontificis animum haud qua-
quam immutatum eile conftaret.Fama enim v ulgatum erat obTerracinam à Ponti-
цг COMMENT. PII P АР Ж IL
fice captam,deinceps nihil abeo Gallis forraidandum efle. Aucbisigiturhiscopiis
Fcrdinandus,dum in confilio qua;rit,qua hoftes aggrediendi fint, optimum factum
exiftimatumeft,Caftellummarisinprimisoppugnari, id eft oppidum non procul
ab hoftio Vulcurniegrcgicmunitum, in quo validum erat ducis SinuciTx pradîdi-
um,& oppidanorum armata iuuentus. Vuhurnus ex Apennino cadens longo fluxu
apud Capuam ponte iungitur,deinde per plana ad hoc caftellum placide labitur , &
in proximo exoneraturmarijfluuiorum qui Carapaniamirrigant maximus. Cam-
paniam noftraxtas terram Laborisappellat,inde accepto vocabulo, quöd maxime
arabilisfit,&hominesfua facilitate,^ fructuum prouentu ad Jaborandum, idefta-
gros excolendos inuitct. Quidam ex eo corruptum vocabulum exiftiman t, quöd in i о
Campania,non procul à Capua,populi fuerint Leborii appellati. Approbato confi-
lio expugnandicaftelliprouincia, Antonio demandâtur, quam & fi naturafuaper-
arduaerat,frequentestamen pluuia;, & aquarum affidua inundado difficiliorem
reddidit. Oppi d um humili loco fitura, ac foifis latioribus aqua plenis defenfum,ad-
iri non poterat, quin augefcente pluuiarum diluuio , caftra in quis Antonius erat
equos atq; homines inftar paludis inundauerat; nec tarnen pertinax dux ab incepto
deftitit,neq}adhoramintermiíTaeftoppugnatio. Exipfis vndis équités, & pedites
emergentes,miflilibus oppidanos infeftabant: verum cum irriti conatus viderentur,
bombarda: adducb: funt ex Neapoli validiflïma;,qua;lapidem iacientes grandioré,
vnoictu& partem muri deiicerenr, & duas,trefve domos oppidanorum penetra- го
rent,& obuia quaeque profternerent.Pugnatum eft te bombardis , & aliis machinis
diebus aliquot,&: non paucihincatqueindeinterempti funt, verum plures ex ho-
ftibus. AtduxSinueffepropinquuspromortuis, ac fauciis íntegros in horas mili
tes fufficiebat,& Antonio non cumhoftibus folum,fed cum pluuia , & inundantib9
aquis,& argillofa terra,&cumexercitu,quiretinebatur inuitus, pugnandum erat:
nihil tarnen animo fra&uspropofitum tenuit,& bombardarum auxilio , qua» muros
aífiduequatiebant,victoria tandem potitus eft. Attonita;,& perterrita; muliercs fre-
quentibushominum funeribus,cum modo filios, modo parentes , ас viros ame ora
fuá cadentes cernerent,& ipfarum aliqua^nonnunquam i¿tu lapidum taita: corrue-
rentivlulatu,ac clamoré horribili,&plancl:u lacerantes ora per oppidum difeurren- 30
tes,vt hoftibus tandem ccderentjqui reliqui fuerant viros hortari acqj obreftari ecc-
perunt:Periiíreiampopulimagnampartem,necrepelIi humana ope hoftem poíle,
/ qui diuinis reftitifíet impedimentis,nee pluuia potuiflet arceri, quid fi redeat fereni-
tas,quis retinebitimpetum ? igneac ferro periturum oppidum, pacifeendamcum
hoftefalutem,priuíquam oppidum ingrcdiatur.Milites qui prafidio erant , veriti ne
aboppidanistraderentur,fimulcumilli?deditionem fecere. Antonius praeter lau-
des,& nomen vi&oris,nihil in ea pugna lucrifecit: ípes fuit oppidum non par ui jp-
uentuscirelinquendumjquiproduceSinueflc, à quo tenebatur fubrogatus efîet:
Verum Ferdinandus ad ecclefiam Capuanampertinereaffirmans, apud ie rctinuir,
tantumconceptafcmelTerracinenfisindignatiopotuit;fiuelucri dulcedo fuit,ca- 40
ftelli eius expugnatio,haud parui momenti fuit,qua: Vulturno claufo ab incurfioni-
bushoftmm,noniblumCapuanum,fedAucrfanum,&Neapolitanum agrum libe-
rauit.
ш"ы?'& Rcftabat aliud oppidum,Sarno adiacens fluuio,non procul ab eius oftio,Scapha-
mùrim ce- tum accola; vocitant,per quod hoftes in Neapoßtanum vfque ad turrim 0£raui,qua
^Élptítper Graecam appellant,nihil non infeftum relinquebat.-placuit & hune aditum hoftibus
Antonuim auferre; negocium Antonio datum.qui non minori,vel animo,vel ingenio Scapha-
^Grul'jü* tum'4u^m mar*s caftellum expugnauit,nec minus hic quàm ibi vel laboris,vel peri-
fonÇt(l(tjfu4, culi fuit. Quo in loco dum tenet obfidionem,aIterum maris caftellum cum parte co-
& vtfimm piarumeximproukbadortuscepit,acdiripuit.Àrcemqua:munitiiîimaerat,obtine- 5°
TeZ'/cfiLîi rc non potumcuiuspraefecluSjVt ante diximus auro corruptus,quamuis cfietCathe-
тяюш lanus,ad Gallos defeçerat.Duo funt in regno Neapolitano oppida,qua: maris caftel-
mtr'' la vocantur: verum alteridiícretioniscaufaVulturnicognomentum addidere: hoc
cuius arcem venditam diximus,in littorc maris fitum eft è regione Neapolis ad radi
ces montis,in quo Surrentum,&: Litterarum ciuitas ad Occidentem, & memorabi-
Hsad
LIBER Qjy I N T V S. f щ

lis ad Oriente Amalphitana rupes iácct,Caírellis,palatiis, & oppidis adornata quam-


p!urimis;Turris Greca,cuius fecimüs mentionem,odauo diftat à Neapoli milliario,
arque idcircoodaui didam putanr>non Odauii.villacft,&:ipfa in maris litcore.loco
eminenti,fíne mœnibus,rufticanoa:difîcata morc.In medio Lucreräedomus fuere,
quamadamaíTc Alfoníum diximus, paulo Vrbaniorcs. In rupe, qua: mari imminer,
palatiura regis fuir , rege indignum,nihil in eo inueniíTes , quod laudare poûes : vilis
aula, &viliuscubiculuminhabirauit,prolpedus rantum exvnicafeneftrainmare
graciífimus patria; placuit: vndc & Neapolis,& Caftellum maris, & infula Caprearu,
&: Myfenum,& alios complures inrueri monres hcebar;& fub eain ipfo maris littore
i о fonslimpidiifimus dulcisaqua;,acfrigidiflimusfcaturiebar. Alfonfo peraeftatem hie
frequenrer iècefliis fuir,fiue quod aërem, Sc ventulos íalubriores inuenit , Hue quod
à Lucretia eum locum incolente diiîungi non potuir. Per nodem in palatio fuo dor-
miebar,fecuritatis caufa , maris akioribus , &: militú excubiis dcfenfus:dies apud Lu*
cretiam duxit,cubiculo in eius horco exxdificato .Villa: fupereminet Veièuus rnons,
qui nunc ab oppido Summa nomen ducit, vitibus confiais , qua; arboribus fuftenra-
tar,vini Gra:ci grati copiam gignunr.Hunc olim ariiífe ipfa terra: facies oftendit cine-
r¡ iîmilis,& lapides nigri , atque combufti , qualcs videmus ex mincraferri , cxpreflo
fti perelTe metallo.Ipfe mons biceps eft,qualem fer unt elfe Parnafum,Nyfa, Cirraque
memorabilem. Vnus erat antea vertex , & fub со fulphuris magna vis , quaincendio
10 occulto'confumpta, dehifcentc terra, fummum cacumen fubildens, duos reliquic
collcs,& vallem inter vtrunque non modicam, & baratrum aperui t ; ex quo cum in-
cendiumcmeriuTet, fupra quàmcredibilc vidererur, Magnum ferunt Pliniumfe-
cundum Veroncnfcm,qui naturalem fçripfic hiftoriam, cum elTecpraífeclius Roma
nas claífis apud Myfenum in ftationemanentis, eövifendi gratia accurrifle, &dum
incaute miraculi caufam perfcrutatur , noxio exhalante vento , ас puluere fuftocatu
eflfe,arque hune cxcellenti viro fuifleobitum. Ha»cdeTurriGra:ca dixifle placuir,
qua; per hoc tempus virtute Antonii faluata eft , redado in poreftatem Ferdinandi
Scaphati oppido, claufoque hoftibus Sarni tranfítu.
Fcrdinandusannofuperiorc expugnato Formicularum oppido, eaque Baronía ыпагп-
3 o cum comitatu Cerretano,Cafcrrano,ianda: Agathcs,compluribusoppidis in pote ЛяляЛ.в«
fta tem acceptis, caftella qua: fuerant Iacobi Antonii Sei ini fex rccuperauerar,agrum y?«j#/i>; «r-
omnem Salernitanum,quem Foriam vocanr,cum vicispluribus , arque caftellis ar- сЫе^г'0>^
mis obtinuerat.InCalabris per fuos duces féliciter pugnauerar.In Apuliis per équités, р7и»!я^«г
quos ab Epyro.atque Albania accerfíuerat,hoítium agros vaftauerat,Caudinamque iTtSm\
yaílem ingrefliis montis Sarculi arcera,Ducetam, Miladianum vallum , Arpadium,
& alia plura oppida.partim vi,partim dcditioneacceperat;atque in conípetlu hoftiú,
qui apud Iofualdumconfederant,oppidaduoSerram&Montemapertumexpugna-
uerat,&: à Neapoli Paludium víque, quod odo millibus à Beneuento abeft , per paf-
fus circiterquadragintamillia, Apuliamverfusiccraperuerat : Luceriamque prope
4 o adfeptimummilliariumpcrucnerar, oppido fandi Bartholoman (quod de gaudio
vocirantjarmis obten to.Beneuentum quod olim Samnitum caput finíTe memorant,
perideemporisad Ecclelíam redierat.prius Alfonfo paruerat,&: ante illum muiros
annos.velregibuSjquipraxeíTeran^veltyrannis. FcrdinandusexconuentionePio
reftituitinuitus,cum aliter regniconceffionemobtinerc non poflèr. luftumneceífi-
tas fecit. Pius Rauennatem prxfulem eo rranímiferat, qui vrbem pro RomanaEc-
clefíagubernarer. Nutabantanimiciuium, &: Alfoníi odio infenfifílio,ad Francos
inclinabanr.Loci archiepifeopus , qui eilet Andagaucnííum partium , dies ас nodes
vrbem luftrabat armatus , & aflimulans vereri ne Cathelani per fadionem aliquam
incrom ittcrentur,feruare ciuitatem proRomana Ecclefia publice aiebat;occul te ve-
jo ro cum hoft. bus fentiens,aperireillis portas adnitebatur. Occupatio Caudinxval-
lis Romanorum olim clade memorabilis,quos Samnites fub iugú mifere , & Rauen-
natiscuftodiadiligcnsinfidiasauerrir. Archiepifeopus vbidetedam fraudemintel-
lexit.relida plebe íua,adfratrum caftella conrugir,&quafipriuatus homo, & apoda
ra fui ordinis,dimiMo epifeopali habitu, per Gallorum caftra difeurrit. Dum Ferdi-
nandus Caftello maris ab Antonio expugnato , cerram Laboris expurgare hoftibus
M
i}4 COMMENT. PII РАРЛ£ II.
contenait , Picininus in Aprutiis cum Mattharo Capuano,& Marcoanronio audaci-
buscopiarum ducibus farpc manus conicruit : verum nunquam totis viribus pcri-
clitatumeft; cumipfeLauretum, illi ciuitatcm Pcnnarum obtincrcet. Matthauis
Picininum pro vocaturus in equum profe&us , in campum acics vnivcrfas produxit.
Picininus in monte, qui propinquus erat caftra continuit,nccpugnandi copia fecit,
haudignarusincautiducis eile fine pra:rogativa,nifí neceifitas vrgeat prarliumcom-
mirterc. Temeritatem hoftisfuturamfibihonori putavit, cuius tanta effet audacia,
vt ex loco vel i n ;quo pugnam mifeere non du bitaret : non íucceffit coníílium. Mat-
thazus poftquam horis aliquot fruftra deícendere Picininum expeítavit , receptui íi-
gnum dedit , atq; in urbem reduítis copiis,fumpto cibo,non diu moratus, iterú cum i o
parvamilitum manu fpcculatú quid holies agerentegreflus eft. lili in oppidum fe re-
eeperär. Proficiíutur ad Laureti víq; fontem,qui non procul à moenibus erat , & au
dacia fpé facióte , clamoribus irritare Braccianos pergit,quos tumultuarie aiïumptis
armis occui rentes,ac manus confercre audenteSjloco difturbat, atq; in oppidum n5
fine dedecoi e redire compellit. Ea res ajftimationi Picinini non parum detraxit, qui
pauIopoft,dimiiîïs Aprutiorum montibus,in quis rerû inopia laborarct,ad interiora
regnic5grel1bs,in terra fandiSeverinicomitú descendit. Ioannes Rhenatifilius ad
cum venit,qui iampridem modo in Apulis,modo in terra Laboris fuerat. Captafunc
primo ad ventu nonnulla caftella,qua: abfq; praiïdio relicl:a,non tam virtuti hoftiú ,
quàmfamecciTerunt. Ventum eftadoppidum,quod Montorium appellant, in valle ia
profundaron procul à Salerno ; paruum inerat pra:iidium,verum oppidani non ru
des meenia tutabantur ; pugnatu eft diu promuris,quos afeederc miles fa^pc adnixus,
iîeperepulfus eft; atrox ibi pratlium commiflum,in quo non pauci hincatqj inde per-
icre , inter quos Vadcmonrenfis comes inter Gallos nobiliflimus, &: Ioanni Andega-
ucnfi fanguinc iunftus; qui du inter primos acri animo muros oppugnat.nec ceden-
tibus fuis V ult ccdcrc idus lapide mortem oppetiit. Omifla eft eius dici oppugnatio,
dum viri clariífimi funus ducitur. Poftera die reintegrato certamine,cú iam feffi op
pidani conçu Ла , &c iam ruitura tucri amplius mœnia nequirent,pa¿ii corporu.ac re-
rum falutéfefèdediderunt: fed qua: fides armatimilitis ? ingreflus exercitus obuios
quoique trucidauir,rapina: omnia expofuit, oppid um incendit, mulierum pudicicia 3 о
fœdavir,fic Gallus dum песет amici vlcifcitur fidem violât.
cefmn.it- Circa idem tempus in Calabris non parvarerum mutatio fada eft. Cofentia eius
rwtfrMb Provmc'aî primaria cívicas, negociatores plurimos aluit,qui res fuas ad exteras natio-
»c dtrtpth,' nés deferentes, &: illuc alienas importantes, máximas opes congeflere; atq; vt Nc a-
tiofes. polim in terra Laboris,ó¿ Aquilam in Aprutiis,ita&:Cofentia inCahbris,ccteris prç-
ftare vrbibus aiTerebant,non tulere divitiarièipfas crefeentibus opibus , &: ambitio ,
& luxus creuit : cetciiîima difeordiarû fomenta. Diflcnticntes inter fc cives qui Fcr-
dinandi odio tenebantur,impatientcs ocii ad Gallos dcfecere.Maniîr arx in potefta-
te regis, qua cum vcríariin periculodidiciflcnt, Alfonfus Hifpanus , Robcrtus Vrfí-
nus,& alter Roberms S. Severinicomes,cgregiicopiarú duces prxftoafíucrút, atq; 4C
intromifío per ai cem milite in vrbcmdefccnderc. Pugnatumtftinipíís viaruman-
guftiis.cumcivesin extremo periculo pro tutandis aris, ac focis arma fumpfiflent:
verum bre vis ca contentio fuit,cú hinc miles nutritus in caftris,& aífiduo hbor с du-
rat,us,illinc vrbana,& mollis iuuétus arma verfaret, fuperati ciues,partim ca.fi partim
captihofti vicioriamreliquerc.Vrbs direpta ea perpefla eft,quz vicionbus placuerc.
Pra,*dáfupra íepties centena millia auri nummü a:ftimauerüt:excrcitus argéto, &: au-
rograuisindeabiit. Antiqua ciuitasapudquam AlaricümagnüGothorúrcgcm in
alueú propinqui fluminis fcpultú tradut,patratç proditionis, hoc modo pecnas dedit.
B»r$nesí¡u¡- Dum hxc aguntur in regno , Alexander Sfortia , & Federicus Vrbinas aperto iam
däRomani Veris tempore, apparatis, arque ornatis copiis, eöfe profc&urosaiunt, quoPon- j«
tk "ptidu rifexiubeat. Non erat ducis Mcdiolanieadcm fententia, qua? Penrificis, illi opti-
ftoiuti,(¿ mumfairu videbatur, rcdditanonnullis facb'ofis baronibus Ecclcfix fubditis, pa-
^^'"¿^"'.cequamcunqueoptarent.excrcitum aduerfus Ferdinandi hoftes in regnum pro-
[ttpuniii. pere mittendumfore; ficenim bellum citius finiri poíTe;eademqi Coima: Floren-
tini opinio fuü.Pontifex expugnandum ante omnia eos barones cenfebat , qui leges
pacis
LIBER QJV I N T V S. I3;
pacis honeftas refpuiflènt , nec pugnaridum foris , nifi domi pax effet ; ñeque feren-
dum,vtfubditi fuis iuperioribus leges dicerent: ab illis hoftcsEccleílíe inagrum Ro-
manum addudos ad vrbis víque mœnia prardas fuiíTe fa&as,iuiïbs tenerc pacem, ar
que boftem rernittere,contempfiiIè.Vicit íenrenria Piijambo duces in Sabinum du-
centes,dum vix caftra locaflent,mulra in deditionem oppida acceperun t ; tyranni e-
nim , arque oppidani magno belli apparatu percerriti , fe, ac fuá omnia in manu Pon-
tificis pofuerunt ; cum praíertim magnas illas bombardas in caftris intclligerent ad-
du&as,quas paulo ante Auguftinus Placentinus eiufce artis egregius opifex,iubente
Pontífice fudcrar,quarum primam ex nomine patris Pii Pontificis , Siluiam appella-
10 uit;alteram ex nomine matris Vi&oriam, de qua Campanus poeta dariífimushos
verfusediditj..
Rtmpere qu& videorfonitu Victoria t&lunt-,
^ Çumqutfuis muros turribus eiieere: \
ï ' y^írmamuo,tueorque Pii,quantumerigit tile
Voce bonos\Ши tantum egofiemo malos.
Tertiam , qua: nondum ad prœlium duela eft,^Eneam , quôd id fufirit ante Praefii-
latum Pontificis nomenj&híecreliquis maior qua: trecentorum pondo cmifit.ille
duccntorum,in quis tanta vis reperta eft,vtnulla murorümolcs refiriere valeret.Au-
ftoiraqueex bombardis timorc,feditioíipcramicos gratiain Potttificis qua^fierunr,
*° quibusfupplicantibus Pontifex pepercit, &: oppida nónulla, vbi vitadcgerepoílent,
reliqumficq; tyran nos ad res nouas fpec~tantes,c: finibus fceclefiíe bello íubmouit.
Alexander dum ifta geruntur p?ofe¿tus in Aprutic% Populi comirem ad Ferdi- ^SSL
nandi obedientiam reduxit,5¿ comitiíTam Cœlani,Sulmonem,Theanu,quamThc- рмт.
tidis vrbem putant, & alia eius regionis oppida,qu£E nutare videbantur, in officio c5-
firmauir.Mattba.us Capuanus faneli Flauiani oppidum viexpugnauir,caftella pluri-
xna Iofia:abftulit,Theramumintcmpeftano£teadiens, adiuuantibuscxulibus,per- (
fraila porta,ciuirateabfque fanguine potitus eft.
Inter ha:c Pontifex rogatus à fuis ciuibus beatam Catherinam Senenfem inter cl""
Anclas Chrifti virgines referre,accito epifcoporum concilio,qui tunc erant in vt be, therms. Si-
3° de vita, &miraculisinquifitione per tres cardinales faíta, qui omnia qua: inuenetat
coram retulere. Interrogato conuentu quid videretur, cureipondiflent vniuerfi ca-
nonizandam virginem fore;in Baillica bead Petri fuggeftumapparariiuflit, in quo
re diuina perada orationem habuit de laudibus virginis, quam hic non inferu mus
in voluminereliquarumorationumconfcriptam.Ea finita llimmo cardinalium,epi-
icoporum,abbatum,&: aliorum qui affiftebant pradatorum confenfi, adhibitis fole-
m«itatibus confuetis , Catherinam ipfam in Catalogo fanítarum virginum afcri-
bi mandatât, commemorationem eius fieri quorannisinftituit, vifitantibusfepul-
chrum in quo iacent oiTa , in ecclefia S.Maria; fupet Miueruam,indulgentias feptem
an norum conceflî t,ac canonizationis litteras ipfedi£tauit,quç inter alias eius epifto-
4° Jas continentur.
Arderé iam Roma cœperat feruente Iulio menfe,rugere cardin ales caumata , nec j'^l'*^.
curíales immorarivclle, xftiuumaërem cundí horrerd Pontifiei haudfatistutum сф,&ри
videbatur hofte propinquo, ab vrb'e procul abirc.Sorani adhuc , &c Aquilani,& muid *jjJf*j™£
per AprudosinfidiabanturEccleíiíe:ftatuitigiturTyburereliquum£cftatis agerc,fic J^,^
& ciuitatem-nutantem in officio retineri,& noxium vrbis flatum euitari poíTe.Quod «ти%тя*
cum acccpiíTet Federicus Vrbinas copiarum ductor , Romam veniens , ac Pontifia *"UHj9'
cera maximum ad¡cns:Si verum eft,inquit, quod accepi Pie Prarful , non poíTum no
admiratijiturum te Tybureftrumorrquis hoc cöfiliidcditr an excidit memoria illius
populi perfidiarPlebs eft inimica tibi,Picinini cofiliis aufcultat,Euerfum diligit,nihil
5o magis odit quam tuumcaput, his tehominibuscredes, qui Cxpc hoc annociuitatem
Cüíis militibuselauferuntjhoftbus apcruerunt?Age Pontifex,confuletti£efaIuti,íérua
d ignitatem,{erua & nos qui ex tua vita pendemusdn te vno fpes noftra fita eft, tecum
cadimuSjtecum íúrgimus,íálua caput tuum quod cum tota faluatur Ecclefia. Lauda-
uerunt qui aderant cardinales & aulici Federici verba ; nam & illis plena pcriculoru
Tvburdnaprofeffio videbatur. Pontifex in nunc modú refpondit : Qua perfidia vel
M z
Пб COMMENT. PII РАРЛЕ IL
potius dementia Tyburtini hoc anno fint vfi, non fumus obliti ; quippe quôd eorum
operain extremas difficultates incidimus,fi obtinuiflet PicininusTybur , quod pro-
pe aftuitjRoma excederé oporrebat,quando extra mœnia nihil erat tutu.nec Roma
nus eft,qui carere pecoribus poflît;facilius cum Tybure Roma perditam, quam Ty-
bur cum Roma recuperaueris : Nobis сигге eft dubiam ciuitatem , & prorfus nutan-
tem in partem noftram adducere,atque in officio retinere:quod fac le fiet nobis illic
per aliquot menfes habitantibusmec nos terret plebis amor in Picininum,aut in nos
odium:mutabile vulgus eihnullius populi diuturna voluntas,nunc odit,nunc amar,
multitudinis confilia ex vtilitate pendent ; & qua: maiora poflimt emolumenta prac-
ftari populo,quàm eaqua; Romana curia fecum affert'Locantur domus,venduntur i о
fruges,vina,& pécora mutantur in aurum,ad ínfimas quafci.mqj res etiam lucra per-
ueniunt.Sciunt hxc T.y burtini, atqj ideirco petunt, vt ad eos earn us , non eft occafio
praztermittenda , ibimus , aut fugient qui feditiones parare confueucrunt , aut territi
filcbunt,& fefe nobis fubiieient. Boni ciues,quorum non eft vrbs omnino vacua,no-
bifeum fentient;& quis erit,qui vel Ivfcere contra nos audeat,curialibiis,& milicibus
& parte ciuium hincatque inde ftipatos? Non fumus e us animi, vt noftra in ciuirate
vim timeamusjipfí metuent qui peccauere,& nobis facultas erit arcem erigere,&r c?- -
uitati frenum imponere:Nouimus vulgi mores,viâorix omnia parent. Edomitis toc
tyrannis cum Tiburtio, cundís qui malefapiebant cadentibus animisocclufaftinc
ora. Acquieuit his diesis Federicus,atquein caftraferecepit, qua: non procul erantà ¿o
monte Ccelio.montem Ccelium vocant Monticellum, quem Deiphebus tenuit.
Vtgtmreur Pontifex paucis poftdiebus ex vrbe intempefta no£te dífccdens,ad Anieocm, or-
morätpud tonondumfoIe,peruenit. ^uotranfmiflo,Federicum,&cardinalemTheanenícm
TrthmM obuinmhabuitcumdecemequ;tumturmis,quiadpontemvfqueLucanumfecuri-
UPúfirmo; tatiscaufafuerunt comités. Óbledatuseft Pontifex fplendorearmorum,&equo-
T h$£ú rum'ac militum ornatu : nam quid pulchrius caftrorum acie ordinata ? Fulgebar fol
áatavenia, in clypeis , & galearum,criftarumq; facies mirabilem reddebat íplcndoré: quot fuc-
é-armtoa- rum ЛГГГЮгит turma;,totquafi filuaílancearum apparuerunt.luuentusjiucatqj illue
currere,equosingyrumflecl:ere,enfcsvibrare,haftascircumferre,dimicationis fpe-
ciern oftentare.Federicus qui multa legiííet,interrogare Pontificem , an prifei duces ? •
arqueac noftri temporil armati fuiflent. Pontifex & in Homero,& in Virgiliogcnus
omnearmorum inueniri deferiptum dicere, quibus noftra vtitura:tas , & alia multa
qua? obfoluerunt. Poetas etfi fingunt aliqua , ea tarnen plerumque deferibere , qua:
in vfu aliquandofuerunt,nequt prorfus à vero difeederc. Incidir & fermo de Troia-
no bello.quod cum penitus extenuare Federicus adniteretur,Pontifex magnum fu-
ifle oftendit,nec fine caufatantameius extare memoriam.Cumque de Afiaquoquc
mentiofieret, qua: minor vocatur,nèc de limitibus conueniret, Pontifex poftea na-
clus ocii paululum apud Tybur Afiam ipfam dcfcripfit ex Ptolema:o, Strabone , Pli-
nio,Quinto Curtió, u!io Solino, Pomponio Mela, & aliis veteribus aucloribus q и ас
fibi vifa funt ad rei cognitione idónea fufcipiens:fermo dulcis,& alaccr inter Pon> ifi 4%
cem,&Federicum de antiquis hi ftoriis ad pontem vfqj Lucanum protra&us eft. Ulie
dimifloexercitu,Pontifcxiterû Anicnem tranfiuit. PopulusTyburtinusad fecunda
milliariú,cumramisoliuarú,&cantibuseumexcepit; fi m ni capita f £tionfi,&:iêdi-
tiofaiuuctus,&:pacisamatoresciuesc5uencrunt, quiledicamPontificibfubeuntcs,
cumtremorepariteracamorefuumdominuinvrbemportauere. Nonnulliqui plus
deliquerant,fuam magis culpa, quàm Pontifias clemeritiam aduertentes in exiliura
фоте abierunt,horû bona proferipta funt,reliquis omnibus venia data cft.Duo fue-
runt rebellionis duces,Toccius,& Clemens quidam nomine,ille aftutia,hic cliente-
la potës,amici ambo ас Picinino per fœdera iunfti, qui fxpe aperire hofti portas ten-
taueranr,aucl:orefquefuerant ne miles Ecclefiafticus intromitteretur. His Praful ad f 0
fevocatis,ac bJandecompelIatis,impunitatemgeftorumpromifit.Exinconcione ci
uium fe coram habita,errata populi, &ftulta confilia,&quo fuiffet in penculo ciuicas
expofuit.Poftremovtarcë conitruia?quo animo paterenturfuafit; docensmultis ra-
tionibus id elfe vrbi falut are, quod facile obtinuit , cum viri boni,ad cópefeendos te
merarios arcem neceilariam elfe cognofeerent. Seditiofi obtëta venia peccatorum,
• adueria-
LIBER Q_V I M T V S. ц7
aduerfariPapa;, quifuiíTetineosclementiflimusnon auderent. Iecitigiturfunda-
mentain fublimiorildco vrbis,vbi vecercm fuiiTe ruine adhuc exilantes indicabant.
Duas erexic turres.quarum muri viginti pedes fpiflïtudinis habuerunt, altitudinis al
tera centum triginta,altcracentum;tcliquis mûris fuamproportionem attribuit.fof-
fam latam , ac profundam circunduxit : cifternas duas cfFodit : portam marmoribus
adornauit,in quis hos verfus infculpi iufîît:
Grata bonù,inuifa malis,inimicafuperbis
Sum tibi, Туbur enimfie Pius infiituit.
Extat& hoc Campani Epigramma:
11 De Tyburtina,quam nunc Pius erigit arce,
Jîhiid'vulgus tota ßnttat vrbe , rogos? ,
EjfePiummitem,nectampuniffè nocentes,
£>uam ne quid noссant confuluijfeferunt.
Cumquefit ingenioprinceps mitißimm^uunt,
i_yfrgoliagratam Tyburisejfefidem.
Niligitur doleos Tybur,ficlauderisarce,
Non Piushoc ,fedtufurgere cogis opus. 4"
K^ít tufiquereris ,fcimus qua canfa querelo
péneos Phryx efi , Туbur es K^írgolictim.
10 Opus quamvis multi laboris, & magni fumptus eilet , vno tarne anno abiblutum
eft,excepto duplici muro,quem ftatuit ab arce,vfque ad portam vrbis produecre, cui
demeeps nauabitur opera. Fabrica viginti millibusaurcis perfid non potuiíTet, niíl
operarios & Ту burtini,&: alii Ecclefia; fubditi íinemercede adhibuiíTent. Structura
cunctilaudauerc&opuspcrneceíTariumexiftimarunt, quo vicinorum audacia, &
ipííus vrbis tcmeritas compefceretur,nec minoris^tilitatis iudicata eft arx Pia inTy- 1
bu re, quam moles Hadriani in vrbe, quando & Tyburtina ciuitas alterum Roma;
munimentum cenfetur.
Tyburapud veteres famanotum,in ángulo iacet prealti montis , non procul ab е- ^ TJ^Mi
ius radice ex plano circiter mille paffibusillucafcenditur. Pars vrbis in quafitaeft téfiais pi.
3 ° at X à reliquo monte qui fupereminer, lata &: profunda foífa difeinditur , à porta qua; ICU.&W"
moliucta,&Pcneítreducit,vfqucadalteram Anienipropinquam,quaiturinprata, мм»о.
a priori quam diximus porta, vfqueadaliam,qua recta eil: ad Lucanum pontem via,
Óc Romam refpicit. Pra:rupta;rupesvrbemcuftodiunt,&murus,quemconftruxic
rex Alronfus, dum illicagerct repente excitatus. Reliquas vrbis partes Anioipfe tu -
tiffimas reddit,adeo in profundum demeríus , vt vix pateat in cum intuitus. Hic flu-
uius ex montibus oritur, non procul à Sublacenfimonaílerio , vallem nemorofam
percurrit placido meatUjvfqueadmonafterium ipfum,ilIicobie¿turupium, multo
fragore in profundum labicur,necpriusquicfcit,quàm reliáis fcopulis.&ingentium
íaxorum repagulis in plana defeendit. Ferfit Tub fpecu quod Bcnedictus inhabitauit,
■4° olim murum fuiiTe,qui retento amnis curfu,in íiiperiori valle lacum fecerit,atqi inde
vocari monaíleriumSublacenfejpofteadecidentemurOjdefeciííe lacum. Amnis per
vallem amanara fertur , & íeíliuo tempore opacam , inter prata , & agros, &: caftclla
compluraad monafterium fancti Clementisiterum obicetu montium coarctatur,
nec fine rumore , & gemitu fpümofus ad Vicumuarú pcruenit,& quáuis portea quie-
tius incedat, nufquam tarnen placidas vndas habet, donee prata Tyburtina contin-
gi t,ibi paululum clementius labitur. At v bi muros attigit Ту burtinos,& adducentos
circiter paflus,relicta à ímiítris vrbe percurrit, deficiente iam viainter prominentia
faxa magno caíu,maiori murmure, ac ftrepitu in fubiectam ac profundam vallem
pr*ecipitaturvno falru , vt audiri humana; voces nequeant , nec prius querelas ponir,
Î o q uám prope ad Lucanum pontem peruenit, per quem dimiíTus , iam placidus eft: , &
nauigabilis , fi arboru m impedimenta tollantur. Non procul à ponte Miluio in Ty-
bcrim deuo'uicur,noitraa:tasTyberonem appellatíiungiturdimiíToTybureponti-
biisquatuor:primumlùbipfooppido,Ponticulumappellant:aItcrumLucanum,vbi
moles marmórea pro túmulo quondam erecta nobiliífima; Plautiorum familia;,niic
arcisvíumprarítat: tertium MammeumquemcondidiíTe tradunt Mammeamlm-
M J

i
i}8 С О M M E N T. P 1 I P A P JE 11
pcratoris Alexandri matrem.-quartum Solarium à Narfete Eunuco conditum,aquas
habet in omni curfu lympidas , & admodum gélidas , in quis trutas complures inue-
niunt.Pars Tyburis vitra Anienem iacet parua,& ob ciuium ieditiones parum inha-
bitata,qua: lignco ponte iungitur. Supra fluuiura ciuium aedes,& altiflîma: rupes pro
mûris funr. In ipfa vrbenihil eft , quod magnopere mireris,pra:ter «edificium quod-
dam vetuftum» maxiims&altiffimis fornicibusercéhim; ponamhodie Obfcuram
vocant: indeolimfuit in vrbem aditus, &depofitisibin\ercibus, vecbgalia foluc-
bantur ; arque fuerunt olim feu negociatoribus,aut publicanis.fcu clans viris ampia,
& pulcherrima diuerforia , nunc bobus ftabula patent , Se fuper teftudini bus , fubli-
mique te£to horti olerum excoluntur. Cernuntur & reliquia: cuiufdam templi, feu i о
Vefbe,feu alterius Dei,in Anienis rupe altis erecb columnis3&: no procul ab arce ve-
ftigiacrantnobilis Amphitheatri,qua:arx omnia cofumpfit. Pars Anienis per ciuita-
tem deriuata,& molis, & a:dificiis , ac fontibus fatisfacit , vrbemqj ipfam magnopere
exornat.Extra vrbem ad tertiumcircitermilliarium,Hadrianus Imperator nobiliífi-
mamvillamexaidificauit,inftarmagnioppidi. Extant adhuctcmpIorûfublimes,& *
ampia: teftudines.Cernuntur &: aularum,& cubiculorü femidiruta ardificia. Vifun-
tur & péri ftyIi orum ,& maximarum columna: porticuum , & pifcinarii , ac lauacro-
rurn veftigia,in qua: deriuata quondam Anienis portio,a:ftiuos refrigerabat aidores.
Vetulias omnia deformauit,quos pi¿h' tapetes , & intexta auro aulca , muros texere,
nunc hederá veílit. Sentes & rubri creuere,vbi purpurati confedere tribuni, &. régi- %&
narum cubicula ferpentes inhabkant,adeo fluxaeft mortalium natura rerum. Inter
hancvillam,ô^Tyburvineta,&oliucta pulcherrima iacet, & inter vineasomnsge-
neris arbores inuenies,& punicarum maximum numerum, qua: granata producunt
poma,magnitudinis,& faporis eximii. Vndiquc circa vrbem a:ftiuo tempore amec-
niflîma vireta,in qua: laxandi animi gratia Pontifex cum cardinalibus Ггсре exiuit,&
modoinaliquo gramine fub oliuis confedit, modo in viridiprato fuper Anienis la
bium , vnde fpeäaret perlucidas aquas. Prata funt in valle rcduda,multis aquarum
fontibus rig Jta , fecundo à TyburëmiliariOjper qua: olim ex Amené deriuata vis a-
quarum,altiflîmis fornicibus ad montes ducebatur , qui Romam profpcftanr. Inde
perfubterraneosmeatus,fiueadHadriani villam.fiue ad vrbem mittebantur.Extant 3 e
adhuc ipforum aqua:du¿tuum magna; moles,ac fublinies,verum interrupts ; in quis
conftruendis quanta fueritimpenfa,ruinaetiâhodiedocet.Pius in his pratis3& circa
fearurientes fontes,ac circa v n> brofas arbores fepe quieuinaut de república cum car-
dinalibusagens,autlegationesaudiens,qua:ipfumquocunqueirefjfequebátur.Ha-
bitauitPiusTybureapudMinoreSjloco edito, vndevrbclicebatinípicere,&infub-
ie£ram planiciem Anienis curfum, &; hortorum perplacidaviieta, nec aliud erat
quod obleclaret.Domus antiqua,& ruinofa plena muribus fuit,qui ad magnitudiné
cuniculorumhucatqueillucdifcurrentesjinquietas noeles reddebant. Ventiquoqj
quorum ditiflîmaciuitas eil,infcfti erant,nec pluuias arecrelicebat in habitáculo ri-
mofo , & ninv um vetulio , cuius reparandi monachi religio!! parum , nullam curam 4°
fufeeperant. Hos Pontifex deiecir,cum eflent Conucntuales , &: vitam duccrent în-
honeftam,&locoeorumObferuanresintroduxir. . . ;
De »tigintj Blondus Flauius Tybur fextodecimo ab vrbe milliario diilare arbitratur,& àGrç-
Tyburu, ó- cis(Strabonc telle ) multo ante Romam fuiiîè conditû. Virgilius Ту burtium condi-
tmptfiam- toremfacir,cuiusfraterCatillus propinquomonti nomen demerit; eamque ciuita-
Aum Bit», tem vnam ex quinqué fuiíTe,qua: arma ALnex iunxerint;Superbú vero ideodici, vcl
Лнт' quia nobile fucrit, vel quodafenatuSupcrbifuerintappellatiTyburtini. Virgihus
fub Albunea Tybur elle oftendit: Seruius Albuncamaltumciîe fontem exponit m
Tyburtinis montibus,ab aqua: qualitate fie appellatum:& Plinius Tyburtinum lapi
der» adeonfternendam ornandamque vrbem plurimum valuiíTc affirmar:&: Helius *
Sparfanus de Hadriano Imperatore ita feribit : Ту burtinam villam mire a:dificauit,
ita vt in ea & prouinciarum,&locorum celebérrima nomina poneret.Ty bur llmpli-
cium Pontificem Romanum genuit. Federicusprimus Imperator hanc vrbem ab
aliisThcutonicisfpoliaum,acdirutamreftituit:fupra earn montes funt ardui,& late
dirFuiî,in quibus fortiffimi Equicoliolim habitaucre:ha:c Blondus. Pontifex hoc ia
) loco
LIBER Q_V I N T V S. ц9
loco paulo minus quàm tres menfes habitauit,non finealacritate animi propter lo
ci amœnicatem.quamuis curis vrgerecur aífiduis,& bellorum , & quas vel pacificus 1
fuggcrir Pontificatus.
Nicolausinterea cardinalisThcaheniîs,&Federicus Vrbinascum copiis in со- ^"*£я'™»
mitatu Albi,&Tagliacocii duxcrejquorum parce in poceftatem Vifinorum redada, p» duui^
eiedoq-, Picinini pra:u*dio,in Aquilanum ducere ftatuerunc, infeftifqj fignis planicie Et^fi'<&
omnem vrbi íubiedá, vnoincurfu populaci l'une: capciuosfupra ducentosabduxe- ^ ¿L'js//!
re,boues,iumenra,mulos,grcges,& amienta omnis generis, vt eft terra animalium
altrix,prope innumerabil íaabegere frumenca in aréis munda, & qua: à folo feparata tru'ulmm-
io cranr,qua:adhucha;rebancdiripucre. Colleda prxda,&in vnum congefta apud í,Hm *Jfimü
fandumVidorinum, quodeft vrbi ad quarrú milliariumrus propinquum caftralo- гми'лп!^
cauere,vt vidciicx Aquilavexilia,3¿cencoriapoíTenc,noníine magna ciuiumigno- wceptimU
minia, qui canquam paruas Eccleíía: copias antea concempiïiîènr,& in.oculis confti- ^^olTmiucm
tucas populiagros.&fuburbanafpoliaripríedia toleraflencjnecauii eíTcnc oceurre- perfidia
re,íblamq-, vrbis falutem in mœnibus colloCaíTcnt:íénfere quid poiïècEccleiia,&qu/
fe feroces, ac magnánimos iadicaueranc,damno & pudore muldaci func : digna Dei
vicio. Aquilani quondam, Martíno Quinco fedence,Eccleííaftico praríídio aduerfus
Bracciu¡ndefcirTífucrunt,&aduerfLisPiumPontifícem poftea cum Bracciânis ar
ma iunxere:ingrata ciuitas.nec diui Bernardini corpore digna, quae aduerfus matre,
4© ádiberatricem iiiamRomanam Ecclefiam cornuaprxfumpíkerigerejfednonpec-
cauitimpunc:diípoliatuscftager Aquilanot um primoj&ide nde vrbis muri magna
exparte,& muitJí ciuium a:des,&templorumnonparuaxdiriciaterra:motibus agi
tata corruerunt.C;.rdinalis,&Federicus vb¡ nulla ab hoftibus pugnandi copia facía
eft,cum prxda recelferun ,ac per Vias afperrimas, &: precipites Auezanum petiere :
faepe inter eundum cum hofte Congreffi,Paternumqj oppidum primo , & deinde A-
uezanum ipfimpet compoíícioncm accepereReliquacomitatus Albi,&Tagliaco-
tiicau;ella,parrim vi,parcimconuencionibusobtinuerunc,hisdempcis qua: erant in
poceftace Coiumnen/ium,quibus Poricifex pacem efle Voluic, ne.maius excicaretur
incendium. Aquilani medio cempore fuis rebus confulcurimelius, legaros adeardi-
3 ° nalé miftrcjin ¿ jeias belli patentes, qux his c5ditionibus сосеШе funt : vt abftinétes
ab аилам per annü quicfceretjquib. peradis, exercicus inagrú Romanum redudus,
per Campaniam aduerfus ducé Sorç profedus eft,qui agros Campaniç ftomanç in-
fefta bat. Primo aduentuagrumeius vfq;adSorampopulatus, pârumabfuit, quina
ciui bus adm;tterccur,quibus vica ducis ingraciííima efíer. Praíuencus ab со recrocef-
Íjc,&:adCaftellucium caftra funt pofíca,qu6dopporcunoin loco iacerec ad prohibe-
dos commeatus.Ineo Anconius,cuiusfuprameminimus, cum pedicum praíldio ad
cuftodiam excubabje. Hic Vir olim magnus,ac primarius apud Senenfes fuit, quem
natura mulcisornauicdocibus,ftacuraprocera,&honefto corpore,licterarumdodri-
najfacundia,prouidcntia,coníilio, liberalitace, & animi magnitudine: quibus re-
4° bus tnfru ti in modumvrbanam fibi plebcm conciliauic: verum his virrucibusingécia
correfpondere vitia, mens infida , ambicio , ac prodicionum iuge ftudium. Primas
eius prodiciones apud Luccnfes emeríere,quórum cyrannumPaulum Guinigiü,qué
ííbi cópacernicatis ciculo deuinxerar,dolocapcúin man'Fraeifci Sforciçcradidit, пес
ipfiFrácifco poftea tídelis fuit,à quo in Aquapedenrc pra:fed9,vt ante diximu$,oppi-
duEugenio védidit.Ptodidit&NicoIaüPicininü,áquorecepcoftipédio fugir.Flore-
tinis íxpe mccitus eft,à quib.ne noxiuseflet annul ftipé accepic. Profed9 aliquando
venatu,cumBroIiuperucniflet,ideft oppidum Florentini agri.nôjpculàScnis^nui-
tatus ab ci us loci nobilibus,acceptauit:in arcem afcenditj acq; inter bibédum capeos*
hoípites cöiecit in vincula, & oppidum nopaucisdiebusretinuit: Alfonfo regi Ara-
jc gonum,<S¿EugcnioPontificifxpefídemmencicuseft. Poftrcmo mulcis modis pro-
dere paciiáeftadnixus,proptcrquodinexiliumadus adfummam peruenit inopia.
Duo flierunt eodc cempore viri apud Senenfes, moribus prorfus difpares, Bernardi-
nuSj&Anconius.illeopcimus facraTheologia: magifter,canoniciq> iuris dodor,val-
de adhuc iuuenis eftcclus facrá miliriam in ordineMinorú fedacus eft; hic peffimus»
n.l vnquam niíi arma ad quodeunq; facinus pat aca geftaûitàlle praedicator cloqué-;
- Ц 4
цо COMMENT. PII PA VJE II.
tiajacfuauitatefcrmoniSjgrauitatequepraíítans quocunq; venir, tanta cum homi-
numfrcquentia,vtcumecclefía:multitudjnemnoncaperent,inplateis pulpita col-
locaren cu r,paccm pra;dicauit:hic nulli feruans fidem,belli feminafparfir: ille nil ali
ud curabar,niíi qua; ad religionem pertinent,ía:cularium nihil cupiens hic religio-
niscontemptornilfíbi íatis eile putabat:illum virginem obiiíTe prodiderunt : hic
nullamvencremintentatamreliquit:deniq; ille fuis obedicns fuperioribus, refor-
<^nata diui Francifci regula, vitaaufterioreinftituta/acratiífimum Dei Itfu nomen in
quadam tribus litterisdepi&um tabella circumferens, dum omnes homines hor-
ratur,vtilludpropriisindomibusaddamioncs expellendos feruarent, omnibus a-
matus с vita deceífit,& inter Chrifti íanctos Confeflbres à Nicolao quinto relatus Ю
eíl:hunccontumacem,omnibusodiofum,quem patria extorrem,cum omnes ferme
Italia; tyrannie luis dominus eieciílent. Soranus tandc dux c5plexusin Caftellutio
(vt dictum cft)cum praefidio collocauit, qui cum ex mûris venientes Ecclcfia; copias
vidiilet:En,inq'uit,comitesEcclefiafticumexercitum cernitis.?finite,veniant, cum
feminis pugnabimus:diuires nos prardafaciet: video pallere aIiquos,quid timetis?
An EcclefiíE claues,pluris quam gladios noftros facitis? Religio yobis metum incu-
tit,&inanePapa:noméveremini,quemChriíti vicarium vocát.1 vana fuperftitio eft.
IsDei minifter eít,cuius preualet gladiusrmihi nullus vnqua íacerdos imperabitjde-
ipicio id genus hominum.Taliavociferanti, lapis tormeto miflusíeneoíilétiumim-
poíuit,quiiuxtaeum propugnaculi parte deiecit:Appropinquans.n.caftelloFederi- ю -
ci miles manu baliitis,& minoribus bombardis,quasvocant ipingardas5pugnam pro
muriscóferuit Situs loci arduus,cxpugnationemdiebus aliquot retardauir. Interea
Soranus auxilia vndiq;acciuit.Sinueflk dux turmas equitum fex adduxir. Honorât9
Caietanusftrenuusdux,veceranufqi miles duas,CaroIus Balionus vna, Caudolani
duas mifere,& alii alias;Breuiq; fuperior Sorani exercitus,numero militumEccIefia-
íticofa&useft.Itaq; jpuocaread pugna Federicum obtre&anté irridere; verum Ec-
clcfia; ducé c5pellare,cui templa magis quam caftra conueniant , &¿ mulicbri corde
exertos no audeatintueri gladios:Ille rumore contépto,nó quid diccrent,fed quid a-
gerét hoftes prouide*re,vim repellere,infidias euitare,caftra ems hinc hoftiumcaítris
iuncb fuere inCaírellutio,ica vt obfídétis,& obfeífi locú teuerem, & hinc hoíb's im- 5 °
petum propulíarentjinde oppido infultarent: Ea belli faciès vtriqj exercitui grauis,
dieb.paucisperdurauit.Poftremo cum Federic'fumma vi oppidum aggrcfliis expu-
gnaíl"ec,atqi in oculis hoftium direptum incendifret:Soranus,& qui ei íuppetias attu-
lerant,rcliäis caftrisjnon fine dedecore abierunt. Antonius captus,in vincula conie-
¿tus elt,&: in Vrbinatem agrum tranfmiílbs,v bi in hanc vfq; diem diri carecris incó
moda perfert,& qui tantopereíacerdotescontempfit,nunc facerdotum auxilia im-
plorat.Soranus paulo poít,relidus ab amicis,cum fpem aliam nullam h.iberet, miC-
fis ad Federicum legatis,his conditionibus.pacem pepigit; vt licerct fibi ad Calendas
vfquelumas nullarum partium eíTe,quia exilio tempore Fcrdinandi vexilla erectu-
ruseíTer,& fe voluntan eiuspermiíTurus.ob cuius rei obferuantiam, duooppida in 40
Pontiíícismanutradidic,opportunÍsíítalocis,&egregiemunita,FontaHam,¿¿: Oli-
uerii domum;atque ita hiemis aduentu, milites ad hyberna rediere. Soranus fuo mo
re fidemementitus nihil feruauiteorum,quícpromiferat,quamuis pa&a cum Fede
rico pcrcuíTa, Ferdinando regi ftipulationibus, Se iuramentis fortior.bus piomi-
fiíTet.
Gȧ* FtrJU Ferdinandusin Apuliamprofe&us poft vaftatosTroia;, Luceriar, finitimarq; re-
"lia"" £' 8'oms agros,&paulumSanguinis,cumomnib.oppidis,inobfcquium,&rídem rece-
tißi'^tem- ptum,in môtanaquçfancli Angelí appellaturduxit exercitum, atq; omnia caftella
pi¡ compiU ciusregionis,primo incuríu in verba fuá iurarecompulit,pr3rterd-'o Ifchitellam , &
fnbmpt. faneli Angeli montem,adquem propterloci opportunitatem,6:quia totius regionis $ o
eratcapur,exercitumadmouit;miiÏÏfqj legatis,cumoppidani dedicionc faceré reçu-
farent,dato ргагШ /ígno,tametfi erat oppidum in xditiflîma rupe iîtum,& propugna-
toribus abundaret,po(t mediam tarnen ferme horam,quàm oppugnari cœptum mi-
litum virtutecaptumdireptumq;eit.TyrannusIoci Loyfius minutulus in arcemfe
rccepir,qui nunc monsfandi Angeli vocitatur,olim Garganusdi£tuselt,mutatione
* Hominis
LIBER Q^V I N T V S. i4i
nom'nisaba;derecepir,quacinfummocacumine Michaeli Archangelo dicata tiî,
propter miraculum ïauri,quod illic contigifle memoria: prodidere. Locum accola:
fummareligionecoluntjaíFerunc&cxterni muñera auri, &argenti, votafupplices
multa perfoluunt.ex quibus ditiflimum çôftruxere templum. Hoc Ferdinandus fuo
magno malo compilauic;hic enim bellum fibi prolixius, ac periculofius , quis ei du-
bitetradumeireíNófuntimpunita facrilegia,odere fuperi fuarum raptores rcrum,
necreligionishofti Temper atrident:tranfit& ad polleros contempts diuinitarispç-
na.Pius cum aeeepiflet nobile templum direptum eile, admodum doluit, Ferdi-
nandumq; grauioribus increpauit edidtis.Ule inuitum fe reeepifle Deo íacrata dona
i o refpódit,neceíTíi ati non potutíTe obuiam ire:exercitum propter inopiam rebellatu-
rum fuifte,n.ifi id fpolii inter milices diuififletrverum non abftulifle feaurum à Deo,
mutuum cccpifl'c,redd'turumq;cumvfuris,fíregni vi&or euaferit. Pontifexcum
fa&um mutari ncquiret,reccpta promiflione futura; fatisfa&ionis acquieuit.
Piiufquam Poncifex vrbedifeederec, cum Sigifmundus Malatefta aperte rebel-
lafler,& coaótis non paruis copiis,agrumEccleíia: inuadere ftatuiíTet, Bartholomae9
epifeof usCornetanus magno vir ingenio, & qui pauloantegubernationéPerufiná^Mb**-
liíerar.aduerfus feroce hoftem ad cxercitum,qui erat inPiceno legationem acce-
ialo bonus,fallaci prouidus opponeretur. Locaucrant caftra Ecclefiaftici in
ladamapudamnem NeuIam.Hoftesadtertiummi!liariumaberant>Cicchus
inus non multis diebus ante,Poncificis ftipendioaccepto, proditor ad pro-
remdcfecerat:Foroliuienfishicnationefuit,exfamil amagni Bröl i, quem pri-
mum,e¡e¿bs Thentonicis,ac Gallicis.cecer fq; ducibusexternis, Italicam militiam
adeumfplendorem,inquommceft,aiunt inftaurafle. Cicchus indignum tali vel
auojvclproauo fcreddidic;qui prima ftipendiaprodi ione fœdauic,ac dignumTy-
berto germano,cuius paulo poft detecb proditionis fcelera,caufam pra?buere,vt fibi
ipii mortem confciret.SigifmundusBrandolinilxtaiusaduentu ,accopiis au£tus,ag-
gredi hoftem con fticuit. Quod cum refciflet per exploratores Cornetanus, accerfitis
in tcronum belli ducib9,vt ic ad pratlium pararenr,admonuit;& quanta quifq¡ virtu-
- te prxftaret,in hoftium aduentu periculum faceret, cuftodibus non procul ab hofte
3° conftitutis,qui motumomnemilliusexploraret. Sigifmundus intempefta noéte ar
ma oexerci.ti,acturmis¡nordincpofitis,cum exploratores parum diligenter fuum
cxplcu fient officium,circa ipíum Solis ortum,ad Ecclefia;caftra pcruenit , priufque
vallum oppugnare,quamaduentarevifus eft: trepidatum tam repentina inuafione
tetis caftris.ncq; dux,neque miles fatis praefenti animo fuit. Cornetanus huc,atq; il-
luc difcurrere,horcari duces,ac milites arma raptim capcrent, foflam, vallumqj tue-
renturrnunc corde opus eiïe fi viri fint,no eiicientur inuiti,pugnarent audaci animo,
finonproEcclefia acfaltem pro gloria, ncqueillam ignominiam fubire vellent, vc
caftris exuercntur:Qua re nihil eft militi fcedius. Paruerunt aliqui, quibus honefti
maiorcurafuit,incerquospromptior,&audentiorvifus eft Petrufpaulus Foroliuie-
40 fisjCuiusfuprafecimus mencionem, qui aliquandiu hoftis impctum retardauit: fed
dumcognitoSigifmundoplenus animi extra ordinemprogreditur,illumq; vulnere
appetit,nondum obligata galea ab ignoto milite obtruncatur. Hic virifortis exitus
fuit.IoannesFrancifcus cognomento Notus de Balneo, & Alexander Mathelicx
dominus,& loannes Picininus,& alii nonnulli egreg;e fuo loco pugnaces caftra de-
fenduntifed non omnibus in locis parvirtusreperitur.Ingrediunturexaliaparteho-
ftes,ex alia fuga ab hisincepit, quibus frigidior erat circa pracordia fanguis, inter
• liuosinuentus eft Ludouicus Maluecius Bononiéfis.qui cum équités quadringen-
tosftipendio Pomirjcisaleret,quadragintatantum duxerat in caftca, atquenecar-
rois,nequeequis,vc par erat,in tanta neceifitateinftru&os. Laudatushicaliquado a-
j о pud Vénetos fuic,cum illis militaret,hic nomen amifit.Fugiente Ludouico cum iam
caftra tenerencur ab hofte,& Cornetanus fuga: fecommific. Pars cxercicus adpro-
pinquaEcclefi2eoppidaconfugit:pars capta eft. Tercenti& amplius équités in ma-
nus hoftium peruenere;inter quos prxcipui fuerunt loannes Franciicus,& Alexan-
denimpedimcnta plurium,&ipfiusCornetaniinterceptafunt. Sigifmundus hac vi
ciais, Nidoftorium cum exereitu petiit, ad quem locum non paucicon-
T4i COMMENT. PII PAPiE II. LIB. V.
fugcranr cxrcliquiis Ecclefiaiticis,qui feruari oppidum poíícdiffifi, pa£bi ííbi, acre-
bus fuis falutcmquxfiiicrcSed qua: paita Sigifmundumligent?cohortem in egret
fos с veftigio mifit,&: qua: fecum ferebant,fimulqj arma,&: equos illis abftulir,&: op-
pidocapro,atqueinimicedirepto.AliaduoDon procul inde per deditioncm acce-
pit,& violata fide expofuitprcdç. Quibus rebus attoniti Picenfes, quo fc vcrterent
nefciebantjquamuis Francifcus cius prouinciadegatus ciuicates ambiens, ipem au-
xilii propinquam faceret.
t'^'p^ien' P°nt'^ex lacobum Papieniêm epifcopum ad res rcuiièndas mifit, qui accepta pe-
% \nPitnü, cunia mutuo ab amicis,Ecclefia:exercitus reliquias in vnum collegit, &datonouo
& Etfbfi*- ftipendio opportunis locis,vt hofti rcfiftcrent diipofuit;& ad Pontificem iam Tybu- 1 о
tm иф- re mancntem rediens,ftatum rerum enarrauit, exercitum fatis fortem eile ad prohi-
toMit.&fr» bendamhoftiumexcurfionem.verumImperatorc carere, quitantis copiis preefle
^vntm norit,aut quem tot viri fortes vcrcantur,paritatem ducum difcordiam parerc,arma-
tos équités presbyteros togatos contcmncre, facerdotes de bello gerendo , aut pace
componenda coníiilcre poíle. At cum fado opus eft, & iam dextra gladium ftringir,
cciTareiacerdotisimperium,nccaudirivocem presbytcri, armatum militcm nulli
obcdire,nififortiori,ciuitatesPiccnitrepidarc,nutarcmuItorum ánimos, ad fortio-
res inclinan populos,nifi dux adfitexpertus,&cuiusaucl:o ritas magna fit,vcrendum
eflbne prouinciaingensaliquoddetrimentumpatiatur. Res in confilio agitata eft:
vnuminteromnesinueneruntjcuiducatus tanti exercitus committendus videre- ю
tur.Ncapolionem gentis Vrfinac principem, qui & Alfonfo regi , & Venetis fumma
cumlaudemilitaflct,& inmagnis exercitibus duxiilèt ordines , inuidia procctum
Romanorum impedimento erat,Vrfinorumgloriam animo non íequo ferentium,
nec fatis tutum videbatuream familiam,qux ceteris potentiapraftaret, in Romano
agro potentiorem eíficcre.Sed vicit omnia neceflîtas: Ncapolio dux creatus in Pice-
num miíTus eft,&: cum eo Iacobus Vintimilienfis epifcopus,qui legatum ageret; cu
ius aduentu confirmati prouincialium animi, nuncios Sigifmundi defedionem ex
pédiantes èveftigioeiccere.Sigifmundusquivfqueadmontem Luponis profeftus
cratjCxercitumfineduce contemnens, rbi Neapolionem adefle cognouit, virum
nobilem,&famaclarum , qui Pontificalibus copiis prarfe&us euet,retro 3о
in fuarcceífit.Cornetanus cpifcopus,qui miífionem iampri-
dem peciuuTet , fucceiTore ad uenicntc, ad ecclc-
iiam fuam perrexit.

COMMEN-

1
GO M MEN TARI О RVM

at? РИ II . PONT- MAX.


LIBER SEXTVS.
Pvd Germanos intcrea fréquentes conuentus habici funt,pro-
curante Dyethero elecb Maguntino, qui extra Ecclciïam fa- ,
ctus,quoniam non latisrecit mercatonbus, a quibus mutuum тмит
prodiîroluendaannataiampridem acceperat, tanquam iniuria ^^ceG^"
fuiíTetarFe¿tus,ad futurum concilium appellauit: conuocacifque Roduiphief-
plunb.Gcrmanorum conuentib'5Jpceres vt appellationi fuœad- fictfX>/M
Tt-
harrerent, magnis preci b. inuitauit; ficqj& aduerfus Romana Ее- ßeTßtm'
ôtralmpcratoré multa molit'eft.In eaq;fupremaorbis capita erigerccor-
-;s iacere non dubitauitmec cëfuras vcritus Eccleilafticas,quamuis exco-
IO nftuariû ingrcffus,diuinafcedás minifteria,miflarumfoIcmnib. per co-
tcptum interfuit. Quod cum Pótifex maximus accepiíTet,Rodulphum decanú Vor-
m acicfem,&Franc>fcú canonicúToletanu,aIterií ciuilis iuris interprete,alterúTheo
lógica: do&rinœmagiitrum, ad eummiíit,vtres Germánicas infpiceret, atq; ipflus
Dvei heri,aut mollirent animum,autfurorirefiftercnt.C5uenerant Maguntia: ora-
cores princi púGermanoru m,cü quibus & Gregorius Haimburgenfís aderat , Sigif-
mundtAuftrialislegatuSjtanquáhíereticusiampridemdamriatus. Süaferelegati,ne
hoHiini herético c5municaretur:fpreuiteorumverbaDyetherus,Gregoriüq;inpri-
misaudiendü ad conuentum,cuipraefidebatadmifit,&quaEvelletdicereiuffit,cuius
oratio plena blafphemiarum,atq;errorum fuit: vndepoiteanô iam Gregorium fed
io Erroriümappellauerccatholici.Pofteum&Dyetherusipíé verba fecit in hune fer
me modum. Quib.me modis perfecutus fuerit fuperioribus diebus Romanus Ponti-
fex,nullumveitrumarbitror,virifortes,ignorarc:repetam tarnen breuiter, fi quisi-
gnoret,qua:nonintomncs.Inprimiscûeiremadecclefiam MaguntinâclecbiSjmi-
fîlfemq; procuratores pro vetericonfuettidine, adimpetrandam confîrmationê viq;
Mantuam.vbi tum erat Romana curia: diu preces meas fufpendit, contempfitque,
procuratores vacuos remifit, cum nollent indignis petitionibus aíTentirc : petebatur
magnavisauriconfîrmationiscjuiâjiuramentuminfolitumexigcbatur, illudqj in-
tercetera prorfus indignum requirebatur, vt conuentus nationis fuo iniuifu non
cogerem.Prartereo alia multa nationi Germanica: grauiífima de decimis,atq; indul
jo gentiis,adquaspra:ftareiubebaraffenfum:mbftinui quoad potui non acerbo ani-
mo dilationem.Rcmiii procuratores,nouas adieci preces,pecunias obtuli, quas co-
fueíTent mei praedeceflores Apoflrolico airario pro confirmationeinferre. Diu pro-
tra&areseft.Poitremo cum alio modo confirmationem obtinere nequirem , iura-
ui praeter confuetudinem,antequam annus elabereturad prafentiam me Pontifîcis
conferre,negociatoresrogatiàmeis procuratoribus in íefe onus facienda; folutio-
nis,& me fibi in formuIa,quam vocant Camera;,obligatum aflumpferunt. Praeteriic
tempus,non potui in prœfixo termino fatisfacere,excommunicatus tum , & publice
denunciatus.bsecdemea caufa. Ca:terum quantum ad vosattinet, quid fibivel-
leveldecimas,quas pctunt,velindulgentias,quasaiFerunt,arbicramini?Bellumcon-
40 tra Turcas geredumaiunt, pecuniaopusefle:infidia:funt,qu6d fimeaudiueritis,no
prauialebunt fraudes. Ego ad futurum concilium appellaui, non tarn quodiniufte
fumcxcommunicatus,quàmneprouincialesmeidccimarûonereafficiantur. Vni-
cnm hoc nobisremedium aduerfus Apoftolica: fedisimperiumreli&umeft. Vos fî
Tapietis excmplo meo,& vobis ipils,& fubditis veftris peropportune confuletis. Cu
ca dixuTet,&'am propemodum perfuafaconcio videretur: ÄflurgensRodulphus pa-
144 COMMENT. PII VAJ>M И.
tria lingua(nam&DyetherusTheutonice verba feccrat) inhunc modura locutus
eít.DaveniamDyechcrcfihocin conuentü praeítantiílímorurn virorum , fummi
Pondfícis innocentiam defenfurus,calumnias tuas repulero;& vos proceres pro co
rrí uni omnium patre,magiftro,&dominoloqucnti benignas aures adhibete. Con-
tumcliofus eft Chriftí vicario Dyetherus: falfam calumniam illi irrogat:proculà
vero abfuic oratio fua,iniuriam intulic,non accepit. Audite rem geftam ; Ci mentiar,
adíunc procuratores, qui Dyetheri negocia apud Mantuamtracbuere; ipfi teftimo-
nium perhibebuncRogatus PontifexMaximus DyetheruminEccleflaMaguntina
conhrmare,facturumfedixiLquodpetereiurquamprimumelc6tus ad curiam pro-
fícifccremr,conuentum haberi Mantua:,de tuenda religione coníulturum. Voca- 1 °
tum eo fuifle praceíTorem fuum,par forc fubrogatum illi id concilium,adire pro fuá
prouincia,qua: maxima eflctrefponíurum,quis hoc reprehendat ? quis Pontifîccm
accufecdetuendaorthodoxafidefellicitumípiumdefideriumjpiam Praîfulis men-
tem male interpretatur Dyetherus.Iubent facri cañones eum qui ele&us eft ïtoma-
num adiré Pontificem,confirmationemq; coram perere. Quid delicti eft eum ad-
uentumrequirere,quiiure debetur? Vocatos ad íynodum epifeopos parère opor
tet^ qua; íynodusmaioremobcaufama:uonoftro celebrara eft, quam Mantuana,
íi licuit iam confecratos illic epifeopos accerííri,non licuit eleótosífi fuit honefta vo-
catiOjquisrecufationemlaudetíTurpiteradPontificatumvenilH Dyethere, prima
tua: dignitatis rudimentainobedientiampra:tuIcrej àrcbellionecœpifti. Dicisin- id
gentcmpecuniarumfummamfuiflepctitam.Quid agis bone vir? íiccine verum ^р-
culabiicis?cauencmcndaciisaufcultcs,mcntiii omnes funt, qui vel nummum v-
num abs te flagitatum aflerunr,vltra fummam in camera prataxatam , decern millia
auri nummum principalis taxatio requirit,minutaq; qua: vocant feruitia , &: littera-
rum expeditio,& oratorum fumptus circiter quattuor millia depofcunr. Nec ex te
quicquamvlterius,velexa&um eft,vclpoftulatumi ñeque vnquam memoria no-
ftra Maguntina ecclefia minus foluit Treuereníis,qua2 multo minor cft,íub Califto
tertio triginta millia dcdit.Qmdhabes,quodqueraris> Nimia Pontifias benignitas
fuperbumtefecit:iamvcroquoddeconciliogcneraIij& conuentibus nationis af-
feruifti,quis tolcret?nunquam h«ec excogitata fuerunt,nc dicam petitamarn quid ad 3 °
te Germanica congregatio?Iiberum eft Thcutonicisquandovenit Imperator con-
uenire;generalisconciliiconuocatio Romani Pra:fuliseft, non Maguntini; ilium
mandare fas eft,teobedireoportet:atbitrarisconciliinomenodiofum efiePio i fal-
lerismihil tamilliiocundumfuerir,quàm in conuentu tonus Chriftianiorbis appa-
rerejin quo tandem & tua,& aliorum rebellium contumacia plecli poflecfi adfit ge
neralis í/nodus,pra;fidenriaeiuserit.Ipíécaput,ipfedux,ipfe moderator habebitur:
temultipra:cedent,quamuisnoHeseadodrina,vtmagna in Ecclcfia audeas appa-
rere.Nam quid diccres,qui vix vnum,aut alterum profcrre verbum latine nofti ? En
qualem inucnimus generalis concilii aíTertorem,bene habet Ecclefia, quando ad te
denique ventum eft,ex cuius arbitrio concilium pendeat.De decimis, atque indul- 40
gTitiis non videris memorix tenere,qua: tua fponte obruliiti daturum tc illis curium
in tua prouincia:verum partem cupere,vendere tuas operas voluilti : ncc tunc pro-
uincialiumtecuratcnebat,necmiferebarisfubditorum, necfpoliari Germanos au-
ro dolebaSjdum portioncm accipercs. At Pontifex deftinatam in opus fidei pecunia
partiri tecum nefas duxit, cuius tibi ret nenda: animum nunquam induxit,quod
DeodandumeftcCjfacnlegiumcxiftimauitad priuatos transferre vfus.Noneft Pius,
qui vnumdicat,altemmfaciat;quod habet in corde, habet in ore. Ego menfarium
noui,q i deditargcnmm,ncqueinobfcuro res acta eft. Pontifexfuam portionem,
cardinales fuam,rcliqui miniftri fuam acccpere. Extant libri camera:, extant publica
doc<¿mcnta,excsotidoneiteftes.Ve]lecmercator, qui tua caufa ad inopiam vcrgit jo
verumtedicercmendaciumtuum, & fibi in area, &: tibi in confeientiadamnofum
cft.Dicisiniuftamefl"etuamexcommunicationem:quomodoiniufta? fi in eo tem
pore uoniacisfecifti, in quo fub pcena excommunicationis difloluerc mutuum te-
ncbarc?atíiueu:ila,fiueiniuftatimendafuit.-íbreuifticenfuras,non timuifti percuf-
ius anathemate,diuinisteoniciii immiícuifti,fa¿lus extra Ecclefiam, ingrediEccle-
LIBER SEXTVS. , i4j
fiam non horruifti, polluifti facrás ceremonias, non honorafti,ncc vcritus es irfegu-
laritatem incurrere:fed appelíaui dices. Quando appellafti ? fane iam cum laca efíet
excommunicationis fcntentia, & iam Roma: , Maguntia: ¿ Colonia:, multifqüe ahis
in locis publicara. Ruffus oro , à quo iudice prouocaíti ? ab eo certe qui non habet in
terra fuperiorem i nam qüis maiof Papa in terris с qua; celfíor audoritas ? quar fublí-
mior dignicas?qu2C poteftas álcior,quám Iefu Chrifti vicariatus?ab eo appellaftiDye-
there , qui tarnen œgre terres , fi quis prouincialium tuorum à te ipfo appcllaiïèt , fed
quem appellafti iudicem? quem prouoeafti tua: caula; cognitorem ? Futurum conci-
lium,dicis,äppellaui:& vbi eft futurum concilium? vbifedet? vbi tribunal eius requi-
1 ° remus?Pulcnra inuentio,vt impünitá fint fcelera,vt liceat fine metii iudicii aliena in-
uadere. Is iudex appellatur,qui nufquam reperitur. In conuentu Mantuano aduerfus
han с nequiciam lex edita eft, qua: appellant! ad futurum concilium, earn irrogat
pœnam,qua reimaieftatis,& fautores hxreticorum ple&untur.Intelligis qua: te poe
na expe&et Dyethere;quamuis Apoftolicarfedis decreta parui cxiftimas, cui non fa
ds erraffe fuic,nifi & alios tuo errore inuoluas,quando & hos proceres, vt appellatio
ns tuae aftipulentür hortaris. At vos viri prudentes, quid fibi velit ha:c appellatio , 8¿
qu.tncumfecumaíFeratveneni,planeintelIigitis.Fugitehancpeftem,noliteDyethe-
ri caiifâ, & animas veftras,& nationem perderc:adgehennam omnes xdificant, qui
facrofan&a: Romana: Ecclefia; obedientiam declinant.Et quid erit natio. noftra,fi li-
2,0 cet ad futurum concilium appellare ? Quis epiicopus ? quisiudex fuo fatis officio fa
ciei? qua: manebic obedientia ? quae fententia executionem habebit ? omnes qui ap
pellant.! Romano Prafulead futurum concilium fupremum tribunal ciTe fatentur,
quod appellant. Sine medio igiturad futurum concilium patebitappellationisvia:
ca enim eft fupremi tribunals prçrogatiua, vt fine medio prouocetur. Perniciofum
eft hoc virus,¿£ nationi noftra;,& Apoftolica: fedi,quç profecto#on meruit,vt nobis
audoribus fuam eminentiam perdat : Ipfa mater noftra eft : ipfa nos Chrifto regene-
raciit:ipfa nos latte tidei nutnuic , & vera: doctrina» lumine illuftrduit. Nolicc patres,
nolite fratres matrem contemnere,nolite conculcare Apoftolicam fèdem. Et vbi re-
quiremus glorram noftra,fi hxc perierit ? Quid hoc mali eft ? Superiores cunóti con-
3 ° temnimus,& dum Iiberi omnes efîè volumus,nemo no feruit.Decimas,&induIgen-
tias horretis , qua: pecunias nationis exhauriunt:bono eftote animo , nihil ab inuitis
Papa requirit. Bellum aduerfus Turcas indixit; iperauit quodoratores Veftri Man-
tua: promiferunt ratum futurum , decimas , atq¿ indulgentias eorum confilio decrc-
uit,cx quibus pecuniç ad bellum neceflaria; cogerentur.fi non placet religioni opem
afterre,libericitis:confulitein medium tarn vobisvicini, quamltalis. Turca: funt,
communi periculo res agitur: nolite arbitran ab inuitis auxilia Pium expecbre. Ego
& collega meus rldem facimus nationem Germänicam , nifi fponte fua volueric , ni
hil collaturam,cuius rci fi opus fuerit decretum dabimus. Vos pro veftracircumfpe-
ctione Chriftiana: religionis ftatum,& inualefcentem Turcarum potentiam,&: peri-
4° cula.qux noftris capitibus imminent,& quibus modis inftanti ruina: fit occurrendu,
iudicabitis. HaxRodulphum in conuentu Maguntino peroraflc nonnulli affirma-
uerunc: plctique quamuis cgregie locutum,pauciora tamen , & minus libere dixiflè
tradidcrunt: confiât conuentum eius orationeperfuafum, nihil eorum fecifle, quae
Dyctherus efflagitauerit , Grcgoriumqueinde confufum abiiflè, acteftes,quipro
Dyethero produdi fuerant,aduerfus eum depofuifle.
Conuentu difloluto, fra&us animo Dyetherus , Apoftolicis nunciis ad fe vocatis, Dytthmpit
multa de rebus geftis locutus.futurum fe deinceps alium virum promifitjappellatio «"«.ó-jfr-
ni renunciaturum,ac Pío dum viueret pariturum,li íperaret le veniam,&gratiam in-
uenturum.IUi de venia nihil dubitandum elle dixerc,gratiam non fe intelligere qua- ¿duipintU-
У ° lem vellet : cum declaraíTet annatam fibi remitti fuum defiderium eíTe,quia pauper- а/акЬит!
tace premeretur , neqj arfirmauere fperanda gratiam , neqj negauere fa&uros fe de re
ipfa Pontifici verbú: verum difficile eíTe Apoftolica: camera: iura dimitti ab eo Pon-
1 1 fice , qui multis effet grauatus oneribus : appellationem fi reuocauerit fua: rei con-
fulcurum. Vi&us his Dyetherus , accerfito tabellione , & paucis teftibus appellationi,
quam publice interpoiuerat,occulte renunciauit, vt que non ta appellafTe , qua & ар ■
r4* COMMENT, PII VAVJE П.
pellationem reuocafle pudebat.Idem fécerat paucis dicbus antcFedericus Rhenen-
fis Palatji comes,cum Rodu,lpho inftruente appclíationi, quam Dyetherus interpo-
fuerar>male íe adhjefííTe didiciíTct:fed neuter in via permanfit,ambo ad vomitum rc-
diere. Dyetherus diuina & humana iura со n temnens,n ulla excommu nicationis ab-
folutione obtenta , diuina profanauit officia infra cempus à iure ftatutum , epiicopa-
lem ordinem neglexit acciperercreditoribus nunquam fatisfecit: iuramentum , quo
fe curiam petiturum aftrinxerat impudenter violauit:nouas aduerfus Pontifican ex
citare turbas procurauit : canónicos ecclefia: Ллаг per contumcJiam eiecit: bellis cru-
cntiffimis feimmifcuit: villas, & ccclefias inccndit: iiibdi eis grauiflimaimpofuttone-
ra:aliis vxores abilulit, aliis fubftantiam arripuit.facerdotia pretio vendidit: redden- 1 о
di iuris nullum adhibuitftudium: fœda omnium rerutn facies, apud Magun tinos
capituli nulla reuerentia,lamentari populus, conqueri clerus , nemo mum praefulem
laudare. Qui bus Pontifici renunciatis , cum omnes ex Rhenanis partibus venientes,
Dyetheri regimen accufarent,vitamque turpifllmam efle dicercntmon cenfuit Pius
temeritatem , ac nequitiam hominis vlterius ferendam fore ; fi modo potentem ali-
queminuenirct, quern poflèt aduerfus Dyetherum erigere inecclefia Maguntina
pontificem,nefententiamfruftraferret.MifitigiturIoannemFlaslandiumdecanum
Bafilienfem vnum ex cubiculariis fuis in Geimaniam,qui facta Dyetheri infpiceret,
& an inter canónicos Maguntinos quifpiarn eilet inquireret , qui fe Dyethero aude-
retopponere,opibus,atqueamicismuniius.IllifucceíIbrdatus;inucntusefl:exanti- i&
qua& nobili domo cognomento Naífau AduIfus,clero,& populo dile£rus,&: quem
canonici proeul dubio Dyechero pratulificnt,fi libera fuiíTct eleétio capituli, & non
In paucos fadacompromiífio,pccuniis &malis artibus patuiiTet. Septem fuere com-
promiiTarii,vt ante diximus, tres Adulfum,tres Dyetherum elegcre,feptimus tribus
millibuscmptusa^DyetherumacceíMt. £x maionbus Adulfi complurcs ccclefias
Maguntina: praefuerunt , quotum memoriam mirum in modum prouinciales extol-
lunt. Fuit &aliquando Imperium in eius familia, qua; apud Germanos illuftris ha
betur^ in Adulfo doctrina, & mores generi refpondebanr. Hunc cum Ioannes
conuenifletpercuncbtuseft,an animus fibi eiTet aduerfus Dyetherum Maguntinam
ccclefiam accipere. Adulfus induciis ad refpondendum obtentis , rem ad amicos de- 3 °
fert: conuentus difficilis erat magnorum virorum fine fufpicionc. Simulant igitur
peregrinationem ad Aquaigrani, quo tempore eo concurfus habetur, conucniunt
inter eunduni Coloniç AgnppinaTj&difcuflb in vtrarrqj partem ncgocio,acceptan-
dam Ecclefiá cenfent: Adulfo promittuntauxilia,iuramentis fefc obi igant, fcribunt •
que Pontifici, fi littcra; prouifionis eo modo mittantur , quo fit cü Ioanne conuentü,
nullum fore dubium, quin Dyetherus eiiciatur. Confcii eius rei fuerunt Ioannes ar-
chiepifcopus Treuerenfis cum Germanis fuis,Georgio epifcopo M< tenfi, &: Carolo
marchione Badenfi.Vlricus comes Virtebergcnfis,&: Ludouicus LanchrauiusHaf-
fia;,& tres canonici in capitulo Maguntino prxcipui. His fuaforibus , atq; impulfori-
bus,& Adulfus acceptare Maguntináecclefiam , & Pius Pontifcx illi comittere per- 4 °
fuafus eft.Ioanncs rebus ita conftitutis,ad Pontífice rediir, cum Ту bur pctere itatuif-
fet,atq; illuceü fecutus,qua: inuenerat expofuit.Quinq; cardinales aderant : Rotho-
magenfis,Zamorrefis,Spoletanus,S. Sufanna;, & Vicecancellarius.His Pontifex ac-
cerfitis,Dyetheri fcelera,& cótumaciá proponit,& quid in tata rcbellione fit agendu
percun¿tatur,fecretofubpceneexc5municationis indict o.Cenfentomnesdepone-
dum,cuius tantaqj crimina referrétur , пес opus eíTe tela iudicii aduerfus Dyetherû,
qui publice ad futurum concilium appcllalTet, peieraflctque пес itatuto tempore fa-
cris pontificialibus fuiflet initiatus:manifefta crimina non egere ordinario proceflu.
Adulfum&fua virtute,&progenitorum claritate Maguntinam mereri ecelefiam.
Deponitur è veftigio Dyetherus, Adulfus in eius locum fuíficitur,Iiberan tur vafalli à S 9
iuramento pra:ftito,iubenturque nouo electo iufiurandum fideli tatis cxhibere. Fiút
litrerar,ac íoanni cubiculario iiimmo filcntio in.Germaniá perfereda: traduntur, qui
tanquam aliud acturus Bafileam proficiícitur,ac deinde perRhenum ad conltitutam
diem Maguntiam nauigat. Adfunt coniurati, & cum eis Ludouicus comes Felden-
fis ex Baioarix ducibus,conuocatur capitulum,conueniunt fréquentes canonici, Sc
cum
LIBER S E X T V S. 147
cum hisDyetherus adcft.lbi Adulfus litteras Apoftolicasin rranurcnes,achicpifco-
pum Maguntinum fefe conilitutum à Romano Pontificedeclarat , Dyethcrumquc
depofitum.iuberq; Heteras legi,ac fibi poiTeifionëEcclefiç tradi. Dyctherus rei noui-
tateattonitusaliquariduiquidagatincertusitande appellarefe,inquit,àPontifîcen5
-beneinftructoadeundem ocneinftruendú. Canonicis parère fe cupientiiîimisani- v
roisPioPontificidicunt;Adulfumqjcomplexantesinep¿rcopaliroJiocollocanr,erqí
obcdientiamprasílancExultarvniuerfaciuitaSjclericiaJteralreruminuitanr^amqi
diem efle ràtentur,qua tandem feux tyrannidis excuflerint iugum. Dyetherus poft-
quam fibi capitulum,& vniuerfum aduerfari clerum animaduertir, cum paucis clam
10 vrbéegrcditur,&admunitifTimaqua;fibi parebantoppidaconfugit. QuodfiÁdul-
fus,quemadmodú facultas fuit.eura intercepiiTer,& fe ipfum,&Magitntiná ecelefiá,
atque omnes circumiacentes regiones)ingentibus(quar poftea fecuta: funrjcalamira-
tibus liberaíTet. Non prouidét omnes omnia,& ipfa fiepe felicitas hebetat intelle&ú,
Adulfum nimia con fidentia decepit , qui tanquá cum capite membra omnia fuie re-
cepiílet ecclefiaíjcontcmpíit aduerfarium.-fecutum eft deinde bellú , in quo cum fu-
perior eilet Adulfus, & in dies fecundionbus fucceílibus vteretur , Dyetherus per a-
micos agere de concordia cœpit,ceiîurumq; Adulfo polIiceri,fi fibi caftella quedam
dumviucret,relinquerenturpoífidenda,exquibushoneftefubftertt'aripoíret. Con-
ucnerant vtriufqj legad non procul à Maguntia , formulamqj pacis ediderant , quam
ío partes acceptauerunt,&Dyetherusquidéfubícripferat,&iureiurandofirmauerat.In
ea cautum erat archiepifeopatus honore apud Adulfum remancre, Dyethero reddi-
tus aliquos cedere,& oppida quçdam in quibus ageret xuum.Senfit ea Palatinus,ne-
que pacem ecclefiçMaguntinxê re fuafore putauit,cú Adulfus marchioni Badenfí,
¿comici Virtembergenfi fuis inimiciseft amicus. Miífisigitur nunciisadDyethe-
rum,ftulteillumageredixit,qui nobile ecclefiam,& primainter Germanos ecclefia-
fticam dignitatem fponte dimitteret,degeneris efle animi , honores refugere , Ifem-
burgenfemfamiliam,deqin natuselTet, fuá culpa perpetuo futuram infamem, qua;
alioquin inter Germanos,& nobilis, & torneamento digna cenferetur. Caueret ne
tantam fu o ^eneri notaminureret: fi hoftis per fe ferre nequirct impetum , nollet id-
,5 0 circo ignominiofam ample&i pacem, futurum fe auxilio , neqj paíTurum Adulfi par
tes vi doria potiri.-percuteret fœdus fecum,conditiones arquas inuenturum , fupera-
rurumq; proculdubio tandé Adulfum. Annuit Dyetherus contempta iurifiurádi re-
igione.Qnis cnim femelperiurus iuramento tciietur, &noniterumatq) iterum pe-
ieratíConuencrefimul ambo,Palatinus Dyethero validum promifitexercitúj Dye
therus ci caftella quídam munitiífima , &:magni cenfus , pro quibus arm is antea de-
cercaueiant illico tradidit,qua:fupraducentamilliaxftimaucrunt.Duie res Palatini!
traxere,auaritia ícilicet,& inimicitia Badenfium , quibus incommodú afierre cupie-
bat. Tum vero ambitioni fux moregercre videbatur,fi Maguntinam ecclefiam,cum
qua fa:pe contenderat,ferro,&: igne dilaniatam cerneret. ^ riUuüt
4o Libet pauca de Palatino referre, quado eius mentio incidit. Pater eius Ludouicus eo^"PJ^
princeps elector fuit,& in Baioarica familia primus apud Theutones,confilio&:opi- »wo,
bus poílens,in cuius cuftodia Ioannes vigefimus tertius Romanus Pontifcx , cum in £J£¡JJ^
Conftantienfi concilio fuiiTetdepofitus,aÜquandiumanfit,abeo ad fucceflorem ш»тег
Martinum quintú poftea tranfmiílus. Huictresülii fuere: Ludouicus,Federicus,& *£*ши
Robertus: Ludouico , qui primogenitus erat , elecbratus ceífit , & omnis hxrcditas,
qujead comitatum palatii Rhenenfis pertinet, Federico non magna dominii portio,
Tertius Ecclefix'traditus eft, Herbipolenfem prxpofituram fortitus. Ludouicus ex
domo Sabaudix duxit vxoré Mafgaritam,quae ptius Loyfio regi Sicilia: nupferat, &
illo defu neto ad patrem vidua redierat,iam natu grandis,nec viro iunior ad fecundas
j o nuptias migrauit,ex quibus natus eft Philippus, quo paruulo pater deceífit , & matre
ad tenias nuptias tranfeuntein familia Virtembergenfi,acccpto viro, tutela eius ad
Federicum delata,qui ex tutore pater voluit fieri impuberem, atque adhuc vix verba
formare valcntem pupillum fibi filium arrogauic; prouincialibus non tam confenti-
entibus,quàmdifl'entiretimentibus,&vtpupilli tutelam vtiliter gerere videretur,
iuf eiurando fe aftrinxit vxorem nunquam ducere:fic non patris modo naturalis,fed
N г
f4$ COMMENT. PII РАРЛ IL
adoptiui quoquc habiturum haereditatem. Ad virilem xtatem protiectum iñterea,íc
qui annos fupra triginta natus effet , & prouinciam gubernat uru , & electoratus offi
cio fatisfacturummon ftabat iuris autoritäre quod geftum crar,Imperatoris non ac
cedente decreto.Rogatus eft Imperator arrogationem confîrmarcj reicclxfuntpfc-
cesranquamindign«c;Federicus tarnen nihilominus pro eleâ:oreiêgcifit,necccteri
electores eum recufauere.Fuerút qui dicerent , Nicolaum Pontificem quintum ad-
optioni robur adiieere non abnuifle. Nobis eares incognita eft, quäuis Federici arn-
bitione plane cognouimus,cuius temeritas an auaritia maior fit.difficile iudicaueris.
Turpe fuit nepotem ac pupillüm fuo regno fpoliare : turpius vt ampliores obtineret
opescelibem vitampromittere.Forfitandicetaliquiscontinentemfuifle,aclibidi- 10
nis experte; immo vero aliena coniugia inuafit, virginibus vim intulit , & inter fcorta
verfatus , turpiflimam egit vitam:in nulla re pra;terquam in armis gloriam nactus, in
quibus & aliquando temeritas viri fortis prarbuit opinionem. Hunc cum belli ioou
Dyetherus accepiflet , aequata: funt propemodú hinc acqueinde vires ;.tum villa: in •
cenià:,vaftati agri,oppida diruta,certamina adeo multa cruenta, & crudelia peracta,
cxdes paflim perpetrata:,multa: captiuitates , raptae virgines ac nupta: , n ulli xmi ve
nia data,nonecclefiisparfum,nonmonafteriis;diuina& humana vtrobiquefœdata.
Dyetheri pater cum fa:pefiliumadmonuilTet, neRomanam Ecclcilam contemne-
ret,ne Maguntinam laceraret,poftquam Ce fruftra conari animaduertit, fubito dolo
re correptus interiit. Vir nobiliS) &: qui apud Maguntinos archiepifcopos in confilio 40
primum tenuiflet locum.
сми/к ВеШ Ha»c dum Germanos inter aguntur , apud Francos rex Carolus fato fungitur , cui
jlyjfö omnes Gallia: paruere,quibus hodie Francia: nomen eft.Scripturi plctaqj digna me-
moratu.qua: fub hoc rege contigerunt paulo fupraxratem noftram, ordiemurj fic e-
nim clarior fiet hiftoria. Nortmannia prouincia eft Gallia: ad Oceanum pcrtingens,
hinc Morinis, quos noftra arras Piccardos appell«tt,inde Venetis iuncta , quos Brito-
nes vocant-Nortmanni id eft Boreales homines ab vltimo Septentrioneper Oceania
nauiganteSjflumcn ingrefli Lygerim,circumiacentem regionem occupauere, eique
de fuo nomine vocabul urn indidcre Hanc reges Angliarperfucceflîonéad fefpecta-
re aiebantîFrancifuamefteafrîrmabanr.Hiec belli premium , &caufafuit : Pugnatú J 9
eft fajpe variante victoria in agro Pictauienfi, cum totis viribus belli fortuna tentare-
tur,atrociflimam,8¿cruentiflImampugnamcommi(ere, in qua multi proceres ceci-
derunr,inter quos loannes Bohemia: rex, qui vel excus conianguineo regi fuppctias
i tulerar,confoifus interiit. I pfeautem rex Franciae, item loannes nominecaptus in
Angliam ductus , nec multo poft mcerore confe#us vita exceflk , relictis quatuor fi-
liis,quorum fenior Carolus eiusnominisquintus regno potituseft. Ludouicus fe
cundo genitus Andegauenfem ducatumaccepit,&deindcregnum Sicilia: confecu-
tus,obiit in Italia. Tei tius ducatum Bituriceniêm obtinuit. Quartus Philippus со-
gnometo Audax fine principatu remanfit:idcirco dictus Audax,quia capto patrc.cc-
dentibus reliquis , nec de prclio fugit,nec capi fubftinuic , fed animo praîfenti multa 4e
vi corporis, fuá fe virtute faluauit. Carolus paternumbellu m proíecutusmagnisíc
cladibus inuoluitjcum regnum,& Hifpani,& Anglici lacerarent s nam rex Nauarrar,
fumptisarmis,portionem non paruam Galliarum inuaíerat. Sed intelligens Carolus
duos fe fimul hoftes , eoídemque reges ferre non poíTe , alterum fibi placandum fta-
tuit,alteruminíequendum,pacem cum rege Nauarrxmercatus; Anglicos armis ag-
greflus tota Gallia pepulit,paucis caftellis in Nortmannia,circa fines Britannix,& ш
AquitaniaBurdigalaciuitate, cum nonnullis oppidulis hofti rclictis. Victor pace
potitus ad reformatíoné regm Ce c5uertit,caftella,&: arces,& villas magnifiée exaîdi-
ficauit.monaftcriapulcherrimaconftruxitvirorum, ас mulierü, quibus ampliífima
prxdialargitus eft.Dirutas vrbes inftaurauit,&ad priftinum nitorem reduxit.Creue- f o
runt fub eomirum in modumrcgni opes, & aucta cft maiorum gloria. Huic vita
functo, filius fucceífit Carolus fextus, qui vxoremexdomoBaioarialfabcllamdu-
xit. Alteri filio , qui ducatum Aurel ianenfem fortitus eft, ex filia V icecomitum Ga-
leacii filia, Philippiforornupfit.Iaitiorcgnihuius Frandenfes bellicofi, & audaces
populi Morinis contermmi,&: Oceani accola:, Ludouicum comitem è regno pepu-
lerc:
.LIBER SEXTVS. r4*:
plures erarit comitatus Arthcfii fcilicet,Burgundia:, Niuernia: Rachel, vni-
щни filiam habebat canta; poffeifionis ha:redem:hanc Philippo Audaci de-
iecvxorem j auxilia regis aduerfus Frandenfes pacTrus. Rex his nuptiis lactams,
ducatum Burgundixpatruodonat.BiparticaenimBurgundiaeic,ducatus regi Fran
cia: fubeft,coraicatuslmpcrio.Congregaturexercicus,&:iunäis viribus in Franden-
íes itur,qni prçliis aliquot fuperati pacem peciere,quam cum paulo poílea violaífenc,
iterurn bello pulfati funt,& in loco,cui Rofembecca nomen eit,fummis vtrmque vi
ribus concuirere. Victor regius excrcims, fupra criginta millia Frandcnfium cecidic,
atque vltra procedens , Grandaucnfes fubigere conatus eft. Uli non cam libertacem,
i о quàmvitam poneré parati,occurrentes in armis,pugnandi copiam fecere.Rex auda-
ciam gentis admiratus,periculofumq5 ducens cum his manu confcrere,qui vita con-
remnerencjfiftcre íígna iuific,mhToqi caduceatore, aequas pads conditiones obtulit,
nec ilU clemenciam regis contempfere.Dies placici apud Tornacu ftatuta eft,vbi au-
dicis controueiûis,pax demii reperta,quae vfq; in hanc diem Tornacenfis appellatur.
Per idem tempus noualis cum Britonibus orca.Ii funt Galliarum populi,qui ex ínfu
la Britanni olim(vt antearelatum eít)pulfi, eas incontinenti terras occupauere, quas
Venetipriusincolueranc,exquibusai&aeftciuicas Venetenfis. Huius gentis princi-
pem regiFranciar,tanquam Nortmannia: duci, fubiectum efle Gallici voluerunt , &:
homagii iure obnoxium. Id Britones negauere , ob quam rem indignatus Carolus,
2 0 Frandenh* victoria tumens,Brito nés hoftes regni déclarât , c5gregaciíqj copiis in eos
duck,haud dubius quin gentis proteruia compefcat. Sed cum Cenomanos preter-
iflet ,& iam iam ingredi Britanniam pararet , gloriabundufque patentibus in campis
medias per acies obequitarec : Heu fallaces mortalium fpes , & inanes hominum co-
gitatus,morbo, quern vocant maniam , fubito corripitur , mutatur in alterú nomine,
ihilca loquicur,& ftultiora tentar,nec recte refpondec interrogatus. Quod cum pro-
ceres anirnaducrtiíTent,magno mœrore агТе£Н,огшАо belli coniilio , rege in Parifios
reducunt,vbi grauefcente in dies morbo,raens ill i proríus excidit ; exiftimabat non-
nunquáfe vicrcum eíTenec tangi patiebacur, virgas férreas veftiméris inferebat.mul-
tifque modis iefe armabat ne cadens frangeretur -, habebat tarnen dilucida internal-
5 0 la,pudebatque prions vita: ad fe reuerfum,atqueidcircofolitudinemamabat. Ferut
eum aliquando currim altiilima afcendifle,in cuius cacumine cum monachú quem-
piam orFendiíTet,interrogaíretque quid ageret,& ille reipondiflet, turris altitudinem
fe mirarijiuffifle vt deorfum faltaretjfic en:m & iiiblimicacem turris mecirecur,& rem
memorabilemef^eret:monachummaiorafefaciurumdixifTeiiiuberetur, iturum
ad radicem curris,atq; inde in mblime faltaturu : Regem noluiífe credere nilî iurato,
& monachum pro feruandavitaiîmulaiïè feiurare. Multa in huncmodiiftulti regis
actareferuntur. Proceres vbi corruptum eius cerebrum plane intellexerunt , ne re-
gnum fub infano principe ruerec,curatore opus efle cenfuerunt,fed no tarn pernicio
sa, regis demencia,q4pm procerum contentio,atque ambitio fuit. Regi tres erant pa-
40 trui,&moribus &a:tate adregendum idonei,erat&fracer Aurelianenfiü princeps,
qui íe praeferendum,quamuis iuniorem,&inexperrum arbitrabatur. Proceres incer-
ti quern potiffimumeligerent, in diueriastrahebanturfentetias.Crefcebat indies de
gubernacionc concenci© , nec lis erat de paupcre regno , nec tarn regis curam,quàm
regias opes quxrere principes videbantur. Inter loquendum cum pertinacius infta-
ret AurclianenfisjQuid tu,inquit,PhiIippus audax,iam iènex ad nepotem,rcgem vis
regere,qui tc ipfum nefcis regcreellle veluti contumelia tactus,&:infania iuuenili ac-
cenfus. Philippo colaphum incuifit,qua: res & fibi3& regno fuit exitium; nam quam-
uis Philippus , vt erat fapiens dum vixic, nepotis fcelus pro regni pace reliquit inultú:
Ioanncs tarnen eius filius paternaminiuriam impacato ferens animo, nihil Aurelia
ne nenfi pacifice loquebacur.Extabant,&aliis decaufis fimultates, quiemortuo Philip
po aperciflima odia pepererunc. Acceflerat & mulierum malignitas, & caucus amoris
furor,iuuenes ambo,& fine parentum fbeno, deliciis affluentes , in amore nupta: fe-
mina: ceciderunt,eoque dementia: prolapfi funt, vt quam virumfallere noifent , fibi
quiíque fidam putaret,neque poíTentriualem ferre,adeoque atroces inimicicia: hinc
cxariere,vt alter alterius vitç i niidiaretur.prçoccupauic facinus Ioannes,ac licarium
N 3
i;« COMMENT. PII PAPiE Ù
in fe paratum,maiori pretio condudum,aduerfus armulum couertit. Sicarius, Aure-
lianenfem è curia, vt mos erat , cum paucis nodu domum redeuntem, mula vcdum
obtruncauit,ac per tenebras euafit incognitus.Latuit aliquandiu fcelus, íed cú pera-
do funere , proceres audorem tantas nequicias inquirerent , ha:rerentqj conieduris;
Ioannes, in aure ducis Andegauenfis patrui fui placide infufurrans , in vltione inquic
paterna: iniuriae meo iuíTu necatuseft; Aurelianenfis obftupuit iênex,mul:ifque ver
bis ncpotem increpitans , qui fratrem regis interfeciflet j vt quamprimum abire fi?a-
iit,nec iperaret tantum fcelus inultum fore. Ule in Flandriam aufugit.quae patns do-
talis fuerat. Regni proceres,nefandamexecraticaedem; Aurelianenfis interfedifi-
Jios,pracipuis honoribus extulere:Ioannem pan icidii damnauerunt , & exercitibus i о
in Burgundiam dudis,magnam prouirjeia: partem depopulati funt.
ßieoruorü. Per idem tempus in agro Leodienfi,qui femigermanicus eft,quamuis fermone v-
Máforum- tatur Gallico, coque corrupto , Coruus in alta rupe fibi nidum conftruxerat , & oua
fimicañm pofuerat,diuque foucrat. Id conipicatus accipiter , nadus boram , qua coruus abtf-
prtiiumi- fetjconfra&is ouis3nidum occupât : rediens coruus,iniuriam vlcifci pergit : pugnant
r ambo diujpoftremo non tarn fatiati, quam laífi , velut ex compofito certamen rclin-
quunt,& alius in Orientem,alius in Occidentem volat. Poftridie in eadem regionc;
accipitrum,coruorumque tot per aera turmas volitare vifuntur, vt cadi afpedum tan-
quam nubes auferant.lmplentur clangoribus vicinç valles,& magnus infonat çrher.
Nec mora , velut à peritiflimis ducibus ordinate acies,prçlium committunt,&: ii vn- *o
guibus , illi roftro acriter prarliantur ; nunc hi,nunc i Hi cedunt vulnera , pennas euel-
lunt,& cadentibus plumis impletur regio. Agreftes inuifam antea , inauditamque
rem demirantur,& fpc daculo fluentes infolito,iufl1s ftare bobus, & raftris depofitis,
ftupidi atque attoniti , belli exitum pro aratris manent , baud ignari , quin magni ali-
quid hoc miraculo portendebdtur: vidi t amen cot ui magna occifione, relido nido
abierunt.Paulo poll in eodem Ioco,crudelis pugna commiíTa eft. Duo de pontificio
Leodienfi contendebant, & quando feifla erat eceleíia , hinc Gregorio duodecimo,
illincBenedidotcrtiodecimo, Chrifti tunicamad fe trábente, nec poterat iuris or-
dinelis terminari,adarma ventum eft.Ioannes Burgundia: dux, vni ex contendenti-
busadfuit, alccri Leodienfes opem tulerunt. Conuenereambo excrcitus in cum 50
locum , ex quo pulfi fuerunt coruirpugnatum eft, vi non minori , quàm ira; vidoria
Burgundis ceflit: ex Leodienfibus duo & triginta millia catfarofla in iacello recondi-
ta,quodeius 1 eimemoriam continer.Capto Leod:o,epifcopatusadvidorcm perue-
nit.Non fumusnefciifabulofum videri,quoddepradioauiumretulimus.Qujsenira
tantam illis inefle rationem arbitretur , vt ad certam diem locum^ic pugnatura: co-
ueniant ? Verum difficile eft egregiis aflertoribus fidem non adhibere ; nec noftra с x
poteftatecredulitaspendct; nobis inuitis abit, rediitque fides. Maiusnarrabimus,
quod fe vidiflè Nicolaus cardinalis fan dar Cacilia;, cuius audoritas fuperiori narra-
tioni aftipulabitur. In agro Bononienfi , cum Eugcnii copia: aduerfus rebelles oppi
dum caftra tenerent:formica: minufculas, ficcam , feu pyrum, fi?u aliam arborem in- 4*
fédérant, accefllt maiufcularum multitudo, priorefquelocodeiecit,multismoiru
peremptis. Viderunt h&*cplurimi è caftris milites , & cum aliquandiu de prselio ho-
rum animalium locuti efltnt:Ecce formicarum minurarum infinitum agmen, trun-
cum atboris circumuallant,&cateruatim aicendentes non fine diiciplina & ordine,
ranquam munitionem aliquam oppugnaturar , in hoftes pergunt. Quibus vifis n^a-
iufcula:fupernefcfcexpcdiunt.&locaoccupantopportuniora,necircumueniripof-
fint. Afcendunt paulatim turma: minorum,&cominuspugnamineunr. Maiores
roftro valenriores, modo has, modo illas trucidant, laniant,conterum : caditinfi-
nitus numerus, &aceruusinteremptarum crefçitin horas. Verum vbi pes pedi,&
roftrum roftro committitur, & confertiifima: mffcenturacies, vnamque ma ufcu- yo
lam decern autvi'gintiminufculiccircumftantesaggrediuntur, crebrifque lacefiunt
vulneribus , neceifario pauciores cc dunt , & in fugam vería: , vbi ad fummum arlo-
ris verticem perueniunt , vfque ad vnam omnes necantur. Ha:c non cardinalis mo-
do , fed omnis Ecclefiafticus fpedauit exercitus. Auditor pro fuo arbitrio de his ju
dicium faciei : nos apad audoi es veri pcriculum relinquimus. Ioannes autem Leo
dienfi
LIBER S E X T V S." ijí
dienfi victoria elatus, exercitumffivera eft fama) centum mill i и m pugna torum in
Parifios duxit,arq5 in campo caftrametatus eft, qui ex Vlmoandini nomen habuit;
aducrfariosindeadpugnam prouocans,qui cumeflenttantis viribus impares,haud
i occurrere prafumpferunt,quamuis latrociniis potius, quam prîdiis Bur-
:eflerent,ipfe campos tenens, & vndiqj infultans,late populatus agros
ireptisoppidisinmodumtriumphantisdomumreuertit. lnterceflere de-
indepax modo,modo bellumjnulla quies diuturnafuir,
Paulo ante id teporisRiccardus rexAnglia: reddita Fräcis pace, & accepta in vxo- d$ m
re regís filia, Cum nonnulla in Nortmannis oppida reftituiflet,ab Henrico duce Clo - A*&* > **•
) ceftria; nepote fuo in vincula conieótus,& in carcere necatus fueratrregnum vi vfur- ^Zf^lîu
patum, Henrico ceífit,quamuis eftent mortuo regepropinquiores coníanguinei,qui k'**««/««
íecundum lcgcs proferendi videbantur.Sed quar vox legibus inter arma?multas me- Gaäu'
|facir,necparricidamaudentàregnorepellere,quëtueturferrum. Ille cum
rnaflet non incruentus Henricum ex fegenitú regni fucceflorem reli-
îic vir fuit,animo&:ingenio excellentitqui regnoAnglia: à pâtre per par-
liumquasfito,Francorumetiam coronam adiungerecurauit:cuiuspropofitû,&:
i bellis feíTa,& odia procerum adiuuabant.Rupta igitur Riccardi pace , clafle
m magna coparata,regem te Francia:,&Anglia: vocitans , in Nortmanniam
Ijfoccupatifq; nonnullisoppidis,& vaftitateagrorum facta, in Piccardiam
*o penerrauit:fperans Burgundia:ducem,qui ce ten's Fran eis eilet infenfus, in fuacaftra
rü,arq;iunctis cum eo viribus,facile hoftes fuperatum iri. Continuit te domi
indus, neq; adeo fuo fe regi refponditinimicum efle,vt Anglicis Franciam va-
?us,adinngi comes poflet,quamuis regni,& regis hoftis declaratus eflet.Inter-
)annes dux Aurelianenfis,cius qui fuerat interfectus filius, coactis in vnum Fra-
corum virib9,exercitum ferme fexaginta millium pugnatorum contraxit , atq; hofti
obniäperrexit,mcditantiq; fugam,& per compendia tfiarum in Angliam properan-
ti,ftulto conlllio iter praxi ufit.Redeadmonent, qui fugientibus hoftibus argëteum
pomemfternendumaiunt:rarofugiendovincitur: iàepe aditum fugae non patuiíTe
profuk,cum defperatio virtutemexacuitjVteft illudpocticum.Vnafalus viclis.nul-
3 o lâTperarefulutê.Henricus vbifcvndiq; claufumanimaduertit, caduceatorê adFra-
cosmittir,qui omnia deGallisoccupatareftituat, fibi fuifque reditum in Angliam
impctret.Quem cum Francifuperbiaelati vacuum remififlent, accerfítis ordinum 0r/tíiettn
ducTroribus,Côpertum3inquit,habco,milites,in bello plurimum valere iuftitiam,nec ridreguAn.
tarn ope humana,quàm Dei brachio parari vi&oriam: Nos cupidi glorie, & opum a- ilBrumt
. ,. r i. * ... ■ r XT i- j- • • • • tommtlito-
uidi,regnumahenum per lniunaminualimus. Non tulit diurna pietas íniquumpro- „eSt& ce».
pofitummofquepropemoduminhoftiummanus dedit: circumuenti vndique (а-АШм
mus,nec victoria: aduerfus tantum exercitum,nec ípes fuga; relicta eft. Illud me re- CTHm'
ficit,&:fubleuar,quodab initio dixi, ex iuftitia penderé victoriam,fautoremq;pia;
cauikDeum efle:refumite omnes animum, & gaudcte mecum. Adeft nobis diuina
4° gratia,qti£c iniuftam caufam noftram,reddidit iuftarmmifimus ad Francos pacem o-
rantesrreddere ablata promifimus,tantum nos incólumes abire finerent: nolunt pa
cem, corpora noftra ad ca:d6 petunt,fanguinem noftrum fitiunt.maior cfteorum ar-
rogantia,quàm noftra fuit:fuperat eoruminiquitas,noftram, fuperbiifime refpode-
runc- Atfuperbis refifticDeus;ibieritvictoria,vbi minor eft culpa, eras pratliu expe-
ctate,quantú quifq; animi,ac virium habet,tantum in pugna reprxíentet : verum no
tam veftris ex manibus,quàm Dei dextera falutem fperarc, quae vt nobis fecunda fit;
peccata noftra confiteamur, h^miliq; cerde diuinam mifericordiam imploremus.
Atq; his di&is fecit ipie primus, quod alios hortabatur,exemplum regis multitudo
íecutaNec illa noctealiud quàm defaluteanimarumincaftrisAnglorumcogitatum
f o eíbomnes ranquam morituri,fçquentis diei pra?lium cxpectabant. At inultum fe ca-
furumnemo fperauit. Longe alia nox,alia: v giliae in Francorum caftris fuere : Ixta-
ri omnes, bibere,gloriari,pernoxaleainmanibus eíTe, nunquam tubas, nunquam
cornuacefiare,proceres alter alterum inuitare;intervina,&epulas captiuos Anglo-
rum parciri, deque hiSjtanquam de pecunia ia£hs ludere talis, acfortiri. Cum illu-
xiiTet,ftrucl:ishinc&illincaciebus,pnmiquipugnam inciperent, nobiliores dele-
N 4
ць COMMENT. PII PAPiE IL
¿ti proceres,atq;(vt efl: in Gallis confuetudo)dignioribus,prima: mandat» acies , fed
„поп cam facile vibraturlancea,quàm talus iacitur, nee tarn lcuimanucurfusequo-
rum regitur,quàm feminarum ducitur chorea.Indurati pluribus bellii Anglici,& af-
fueta malo iuuentus,non magno negocio,dclicatam Gallorum nobilitaté reiiciunt,
&ruptishoftiumordinib.in medias turmas c5globatiferuntur:atq; obuios quofq;
ptofternuncFranci vbi primos cederé animaduerterunt,neq; auxilio, ncqj conûlio
ÏUis fuere,ilmul fpe perdita,fuga omnes fœdam fccerc. Vi£torAnglicus , viq; ad no-
£té infecutus hoftë,cedendo,capi6doq} feiTusjcum rediiflet in caftra, 15gc plures ca-
pciuos,quamcapientesinuenit.Veritufqinoclurnapericula,feruatisnobiIioribus,o-
mnem plebem,&ignota capita iuífit intcrfici.Hoftile fa£tum,& inhumanum,non ta i о
cruenturapr¿elium,quámvicl:oriafuit.InhacpugnaAntoniusdux Brabantia: ceci-
dit,&Eduardus Barenfiumcumduobus fratribus,& proceres ас nobiles multi per-
ieic;duces Aurelianenus,Borbonii,& Alenconia:,& comités, atq; barones côplures
capciui in Angliam ducli funt,de quibusHenricus apudfuos magnifiée triumphauit.
fwé^Ar* RcbusFrancorumin hune modumafflicliSjhaud aliud remedium, qui reîiquie-
теЫасогнт rant regni proceres,adhiberi pone putauerunt,quàm militum magifteriú , ad comi
da, crude- temArmeniacideferrc,eiq; belli fummam credere. Id officii GalliciContemftabilc
ю$мм,Ся- vocant;muka huic cum Burgundis leuia fuerunt praelia,in quibus non aliud nomen
poluu,&iu. inuocatum cit,quàm Burgundorum,& Armeniacorum, atqjhinc duae facciones in
t¡¡MtVm*' Galliaemerferunt,capitalibusodiisintcrfedecertantes. Peridem tempus Ioannes 2.0
nondum régi fuoconciliatuSjCum per amicos porta iîbiquxdam Paricniis promit-
teretur,collecT:o raptim milite,celeri curfu,ad vrbis mœnia proficifcitur,& patefacla
porra.cumcopiisingreditur.Nonmultisante dicbus rex eo fe receperat, adducto
filio infante,quem mandaucrat in arce nutriri. Aurora fuit,cum Burgundi ciuitatem
intrarunc,quorumauditotumultu, capta iam vrbe, nobilis quidam equesnatione
Brito,qui poftea Parifienfis prxpofitus di&us eil,pofthabitis aliis curis , in arcem ad
regis filium properauit,nudumq} leftulo eripiens,quàm celerrime per Baftiliam , &
occultas vias vltra Lygerim fluuium tranfportauic.Quam rem alii Francia; falutem,
alii malorum omniii qua; portea emerferunt fuiíTe feminarium tradidere: vrbe capta
rexinpoteftatéBurgundi venit,cuiuseratpatruelis,prodignitatehonoratus,prode- 3°
mentia cuftoditus. Armeniaci,&:Grandifprati comites,& regni cancellarius,acMel-
denfis cpifcopus,& alii multi proceres,ac faccrdotes in carcercm coniecti font, atq;
illic diu macerati.Dein ablente Ioanne Armeniacorum cxercit9,vt dominum fuum
liberaret,perarcemingrefcisvrbeminuafit, fed inerat validum Burgundi praeiidi-
um.quod populo ciiuracis adiun£tum,facile Armeniacos repulit.In eo tumultu,tre-
pidantcadhuccmitate,liél:oriudicii cognomento Capeluca, multisex plebe conci-
tacisjin carccres impetum fecit,perfra¿toque oftio,omnes quos fupra nominauimus
crudelitcrobcruncauit,necnob)litati parcens, пес faccrdouo,cun£torum indigna
mors vifa. Armeniaci tantum comitis necc violate religioni imputauerunr , qui pau
lo ante aureumbeati Ludouici feretrumcfacrarioabitulilTet, ac repofuiflet argen- 4®
tcum.Adiitfequentibusdicbus,&: alios carceres Capeluca, acnofolumcriminisre-
os,fed pecunia: quoq; debitores in tetemit.Ibat hie feroci animo,tetro vultu, tcrribi-
li afpe&u per vrbem,cruentis ftipatus fatellitibus,& Armeniacorum fe hoftem di£H-
tans,quorum principé intcrfecerant,quemcunq; odio habuit Armcniacum vocitás
iugulauit. Occidebanturopulenticiues quocunq; irent,nec diuitibus mulicribus
parcebatur:nonforum,nontemplumtutumerat, nullifua domus fecurum refugiii
fatisprxbuiningrediebanturfuribundifatellitescgri^isciuium œdes,&: alta irrum-
pebât palatia, ca;fisq; dominis,conitupratis matronis,fupellectilem omnem diripie-
bant. Quidam viros nobiles ex alciffimisfe,ncfti:ispra:cipitarunt,locatis in via fociis,
qui cadentes cufpidibuscxciperentlancearum. Erat fœda res vrbem nobilem,in Sc
qua philofophiç,& omnium bonarumartiumvigerentítudia,latrociniis, cardibus,
adnlteriis,atq; omni turpitudini patentem cernere.Nec miferius quicquam illa ciui-
tatefuit.qux vnius tortods expofita libidini,nihil fan dum habuit, nihil tutu ; cruorc
&turpitudine omnia plena vifebantur,nullafinclucT:u domus, nufquamlaetitia: pa-
üor& tremor cunóla poifidebat.Ea cum acccpillet Ioannes, miíertusciuitatis deie
. , beneme-
L1BÉR SEXTVS. ' Щ
bértemerentis,corediit.Intiantivrbem Capeluca,tanquavnus ex pfocerib.lateri co
mes ad hçfir,atq5 vfqj irt regiam inter primos adequitauit. Interrogatus dux , cur tan-
tum lK>norisfcclcratoimpcndcretborniiii:rcfponditfcnobi]ernvirurnputauifle,qui
imiltisft¡patüscomitibnsoccurriílec.Atvbi certiorfa&uscftC3pelucamelTe,quirot
praeftantes virosinterrcciíTcr,arq;vrbem nefando cruorc fœdafler,nihil moratusho-
miñ-ЛП capi,S¿adfiippIiciumrapiiuífic.Quicumducereturad mortem,quamquam
fe vrbis liberatorem aifererct,&auxilium plebis implorarct,nullú reperíc adiUtorerri;
dedkqjfuorurnflagitiorummeritam pœnam.Non tarnen hoc modo pacata ciuitas
eft, RclL bant fupra decern m i Ilia latronum ex plebe fœderatorum, qui praedç cupi-
io ditate.&fcelerum impunitateallciäi,Capeluca;ruerantcomites,potens & timenda
multitudo,qua.* nec rapinis abftinerc,neceiici,aut capi facile poterat. Vfus vaframé-
to Joannes Armcniacorum manura in propinquum vrbi caftellum aduentafle dicit>
feqjillosobiiderevelle.-paratcopias.&ordinato exercitu,iter arripiehs, priores ire
Capelucxfacellircsiubet,qinnihiIfraudisfuipicantes,la:tivrbemegrediuntur.Ioan-
ncsrecro portas claudiiubet,necrcdcuntesadmitti finit. Uli vbi deJufos fe vident
ignari quid a*ant,fine ducc.fine pecunia,fineconfilio,alii hue, alii illuc diicurrunt;
multi abhoftibus capti,atqj occifi funt:plures inedia perierunt, qui per nemora lati-
rantes,etiam beftiarum efca fuerunt;arqj in hunc modum ciuitas liberara eft. Sed
qua: peftem hominum euaferat.ferarum rabie vexari carpir. Lupi qui latronum ca-
Ao dauerain filuis deuoraflcnt,vias publicas turmatim obfidere,& ad portas vícn ciuitá-
tisveuientes humana raperecorpora,nectutum iter cuiquam,niíiarmato,&plurib.
llipato foci is patereömncs viarum aditus,&omnes per circuitum agros àlupis obti-
nci i, nulla non die'éorumaud.riploratusjquivel filios,velconfanguincos abimma-
nibusferisdeuoratosqucrercntur; fuitq; cumbeftiisnon minus atrox, quam cum
vi;is bellum. Digna Dei vltio, vt qui cum fracribus conuenire nequiflent,ferarum
tnoritbus raperentur.
Hcnricus A:ïglicushiscogriids,tempusi(ioneum naevus, ad occupandam Fran- ¿«giúora;
ciüm cu defuheiis natu maioribus regii fanguinis iuniores atroci bus inter feodiis со- f"/^^
ceftarenr.RexmentècXcediflec, & plurimi in Anglia proceres capti detinerentur. odes W-
3° Itcrum claflè parata in Nortmanniamdefcendit,expofitirqjinterracopiis,nonpau-^",/' Jj!cit>
caeiusreg onisoppi.Jaoccupauit.Quod intelligentes Delphini gubernatores;hic dmcJL/t*-.
vnicus regis erat filius,qucm fupra feruatum ex captiuitate Parificnfi diximus, non í'"*
ali jra faluandi regni viá inuenire poiTe putauerurit,quàm Burgundo reconciliari:fic
enim vnirisvmbuspotentiflimoregiobfifti poiTe.Percomrr.unes igituramicoscum
Ioaune agu nt, vt conftituta die ad Monteriarium fe conférât, de pace a&urum : nam
& Delphinus eoconuencurusfit.Id oppidum ad confluentes Ionam,& Scquanam
fitum eft.Pf orícifeitur eó plcnus fide Burgundus,nihil doli, nihil infidiarum timens,
atqs vt primum ad confpc&um Delphini venit,recognofcens domini fui filium,eun-
demq; coniimguineum,reuerentiam pro vetetiamorefaciensin adorantis modum
4° ad pnncipis genua fefe proftrauit.Tum prarpofitus Parificnfis,isqui puerum regium
trans Lygeiim.vt diximus,afportauerat: Aduenifti proditor,inquit,& tua tecum ad-
DC ntauit dics.fangutnem tuum regio fanguini reddes, & proditi regni pcenas dabis.
Ego te manibus meis Aurelianenfis quern occidifti manibus parentabo,atque acce
pts bipenni,magnanimum ducem Delphini pedes obiculantem inrerfecit. Quod
icelus non tarn trifte Francis, qiiàm laîtum Anglicis fuit. Henricus vbi occiium tan-
tum principem audiuit:Hxc,inquit,Burgundi nexmea vita eft , hoc mihi nuncium
Francia; regnum aftërt,& altera capiti meo coronam imponi::mifllfqiIegatisadPhi*
lippum vnicumIoannisfiliumadmoduadolefcentem:Doleo,inquit,patremtuum
tarn ciudeliter occifum efle,gencrofum,& fortem principem in eius fanguine : non
ус Gallia modo, fed omnisChriftiarra religio lçfacft.Tufivirfueris,&Ioânisfilius,haud
quaquam paternam mortem inultam fines. Abunde tibi ad vindictam fuppetuntfa-
culcatcs,qub J íi tuis armis non fatis confidis,adfunt mea Ego tecum in tuo genitore
Cum lxfus: vnus enim fanguis fumus.tccum p writer vlcifcar, nec tu fanguinis tui Del-
phinumpucato:namquopa£torcxdemcns,&:impotens eum genuerit? Abuiaviri
morbo regina hoc monftrum ex alieno concepir,à quo tuus genitor obtruncatus eft.
PlacaerePhilippo Anglicimandata,nec moraf<jdus cum со percuffit, pace cu fatua
iy4 COMMENT. PH РАРЯ II.
rege his legibus compofita.Fiïiam eius Cathcriná ante dement iam natam Henricus
vxorem ducar,regnumq; viuoregegubernet,mortuo,Francia;coronam ferat, Del-
, phinustanquam ex adulterio genitus,& perduellis,exha;res cito. Ab eo temporeAn-
gliciis,qúifeiampiidcm Francia;, atq; Anglix regem nominauerat, mutato titulo,
pro rege Francia: regni gubernator,& hxres appcllatus cft,cui non folum Pari Iii , ac
Burgundij&Nortmanni, fed omnes ferme citraLygerim habitantes paruere, &in
Aquitania,Burdegalia cum pluribusoppidis,eiusimpcrmm fécula eft. Quibusper-
aclisprorluuio ventris,vtaiunt,cxtin<5lus,in occidentali monafterio apud Lundo-
nias cúpatribusfuisconditus eft. Vir certcclarus, & inter reges lui temporis facile
princeps.Angliaei obfequentiffimafuit, Scotia: regem captiuum habuit,francos ю
multis,magniíq; prxliis fudit,eorumq; regem in gubernatione accepit.Subiedis po-
pulis ius incorruptum dixit.plumeos lectos Anglicis interdixit. Ferunt animum ei
fuiile,fi regnu Franciçtotum obrinuiflet, vmi vfum auferre, omnefq; vineasaratro
vertere,nihil ta eneruare hominú vires quam plumas,& vina poranti.Poft eius obi-
tum Carolus quoq;Francix rex,intrá femeftre tëpus moritur. Henrico ex filiaCaroli
natus filius:item Henricus nomine lucres fuii,quéAnglici fui regni diademate in vr-
beLundoniarum honcftatum,in Franciäduxere,&apudParifiosfeptem annos na-
tum coronauere.Sccuti font eum qui patri paruerantjacceflerunt, &: noui, aut armis
edomiti,aut metu traftbgubcrnationem regis patruus geffir. Cloceftria; dux manu
promptus,& confilio validus,qui prions belli reliquias infe&atus, non paucis cladi- 2.0
bus Gallos afflixit. Ferunt qui boni rerumcxilb'matoreshabentur, in his Galliz tu
multous, plus quamdiicentahominummillia,ferro,ac fame periiiTc. Obfeflumeft
ab Anglicis per hôctempus Aurelianum,quamuiseius vrbis princeps captiuus in
Angliadegeret.Idvirinobilesdeteftatifunt, tanquam degeneris animi fit eius viri
arces oppugnari,cuius corpus in poteftate habeas.Aurelianeniis poftquam fuos ci-
ues obfidione premi cognouit, vt fe Burgundo traderent ad cos feripfit : cupientibus
obtempcrare,prohibitusab AnghcononannuitBurgundus,atque hinc origo dif-
fenfionis inter Philippum,& Anglicosdudta cft. Acceiîïtquod altera Philippi foror
duci Cloceftria; nupta,dum hxc agerentur,non fine opinione fumptj veneni morte
obiit.Crefcebant indies hinc atep hinc fimultates,non tarnen in animum Burgund! 3°
cadere potuit,vt ad eos reucrterctur,qui patre occiderantmoccbat minus folito Fra-
cis,& iua cuftodiens temperabat ab armis.
lourmifuti. Inrcreadefperatis pene Francorumrcb9,puclIafexdccim annos nata nomine Io-
raculof», ü anna,pauperisagricolç filia, in agro Tullenfi cum porcoscuftodiret,diuino afflata
fupr» fidem fpiritu,ficut res eius gcltardcmôûrantjreliclogrege^cpat ctibuspofthabitis, adprç-
fku fectum proximi oppidi,quod folü eius regionis in fide Francorú remanferat fefe cö-
fert,duclorefq; petit,qui fibi ad Delphinum iter demonftrent. Qiuerit prefectos iti-
neris caufam.-habere fc inquit diuina mandata,qua: ad illum perferat, fibi , &¿ regno
falutaria.Ridet'pra'fectusamentemq; putans fpei nit.Inftantcm multis pertetat mo-
dis;fit mora plurium dierum,fi fortemutaret puella propofitum,aut in ea aliquid rc- 40
perireturindignum.Atvbiconftans,&immutabilis, nulliufq; confeia turpitudinis
inuentaeft.QindfciOjinq'iitprajfeclus, anha;cDeivoluntJsfi;:?fa;pc regnum Fra-.
cia? diuina fcruauereprarfidia.-forfitan &noftris diebus aliquid in cxlo , pro noftra
faluteordinatumeft, quodperfeminam patefiat; felectifque tribus /pectata; fidel
feruis,puellam ducendam ad Delphinum commendat. Decern ferme dierum iter
faciendum erat,& agros medios,aut hoftis tenebat,aut amicus hofti.Tráfiit cundas
difficultatcsinoífeníav rgo,veftibus indura virilibuSjDelphinumq; ;pud Bituriges
morante adiit,qui fraótus animo tot cladibus acceptisnon iam de rtgno tuendo,led
delocoquxrendojvbifecuramvitam fecurusagerepoíTet,anxius erat. In Hifpania
regis Caftellx.acLegioniseaartate florcntesopes habebantur, qui cum Delphinoco
Ьс conlanguin*tatis,& amiciria: vinculo iungebatur: hunc rogare ftatucrat , vt rcgni
Francia; curam, «fe coronam fufcipicns,angu!um fibi aliquem terrç со < ceder et, in
quo tuto lacitaret.Talia meditantem virgo conuenir,& rcftitutis prafedi litteris au-
diripetiit.Dclphinusrcinouitatepermotus,dilufionemq; veritus, Caftrcnfi cpifco-
poconfdlbriiuointerrheologos apprimc dodo, pucllam examinan dam comittit,
nobili-
LIBER SEXTVS. ttf
nobilibuiq; matronis feruandam tradit.Intcrrogatade fide,ea refpondit , qua: Chri-
ftiana?reIigioniconueniunt:examinatademoribus,pudica, & honeftiffiraa reperi-
tunfit pluribus diebus examen.nihil in ca fi&um, nihil dolofum , nihil artemaligna
excogitatum inuenitur,in habitu fela difficultas maneriRogata curvcftesvitiles mu-
lieri prohibitas induifler,vfrginem fefe ait,virgini vtrunq; habitum conuenire , fibi à
DcomandatmTiefleveftibus,vtvirilibusvteretur,cui &armaeflent tra&anda viri-
lixSic probata rurfus in confpe£tu Delphini reddita:Ego ad tc,inquit,veni regu Дп-
guisDeiiufl'u nö meo confiliorls mandat vt me fequaris.íiparuerisreltituá tibi tuum
<ólium,Remifq; propcdié tuo capiti coronam impona. Delphinus rem difficillimä,
1 о quç promitteretiir ait:Remorú ciuitatem,in qua reges coronan íolerét,remotiffimá
eiTe,ó¿: ab hoftib.obtincri,nec vfqiiam iter patere tutum; Aurelianum,qua: media ci-
u¡tascílct,ab Angl. eis obfideri,nec vires Francos habere^quib9 miferis obíeífis fub-
ueniretur,multo minus coronationi ñauare opera poíTc. Nihil his meta vifgo : Non
vana,inquit,promitto,fi Deocredis,&: mihi crcde:eius nuncia veni , arma tibi mini-
ftrabodiuinituSj&inuilïbili ferro aperiamiter,parebuntquocunq;ierispopuli,&:vl-
tra tua ligna fcquenturnobiles.Nec tu mihi obíidionem Aurelianenibm obieceris,
banc ego ante omnia din*bluam,& ciuitatemliberam dabo,tantum mihi hos équités
qui te penes adíiint cöcedito.Res aliquandiu in confilio diuerfis fentétiis agitata eft,
alii captam mente pueIlam,'aliidaemonioillufam, alii Spiritu fan£to plenam puta-
*° bant,&ii Bettuliam,atq; alias olim ciuitates per feminas fuifle faluatas referebant:
regnumq; Fiancie'iepediuinitusadiutum, nunc quoq; per virginem, quam Deus
mittcrer,poHc defendí, idq; fragili commiilüm fexui,ne Franci luo morefuperbien-
tes in fuá vircute confidant, nccvefanam puellam quoquomodo putandum, cuius
confili i fenfu plena client: vieil hxc fententia,& Aurelianenfem prouinciam puellç
crediderut.Dux femina belli fa£b eft: allata funt arma: adducti equi: puella ferocio-
rem afccnditj&ardens in armis,haftam vibransfaltare,currere,atq;ingyrum le ver-
tere,haud alicer coegit cquum,quàm de Camilla fabula: tradunr. Quod cú proceres
adüertiirent,nemo inuentus cft,qui ducatum femina; contempfent. Nobilifllmus
qu'fqj aflumpt'S: rmispercupidefettatuseft virginem,quae paratis omnibus itineri
3o feco nmificDirrlcillimusperterram ad Aurelianum patebat aditus.Itinera quçque
prçolufo