Anda di halaman 1dari 26

αρχιτέκτονες

ΠEPIO∆IKO ΣYΛΛOΓOY APXITEKTONΩN


∆IΠΛΩMATOYXΩN ANΩTATΩN ΣXOΛΩN
ΠANEΛΛHNIAΣ ENΩΣHΣ APXITEKTONΩN
Bρυσακίου 15 & Kλάδου, 105 55 Aθήνα
τηλ.: 210 3215 146/fax: 210 3215 147
e-mail: sadas-pea@tee.gr • www.sadas-pea.gr Περιοδικό του ΣA∆AΣ-ΠEA | τεύχος 61 – περίοδος B | Ιανουάριος/Φεβρουάριος 2007
‘ARCHITEKTONES’
JOURNAL OF THE ASSOCIATION OF GREEK ARCHITECTS
Issue 61, Cycle Β, January/February 2007
Vrysakiou 15 & Kladou, 105 55 Athens Περιεχόµενα
tel.: +30 210 3215 146/fax: +30 210 3215 147
18 «Σηµείωµα της σύνταξης»
∆IOIKHTIKO ΣYMBOYΛIO
22 «∆ραστηριότητες ∆.Σ. ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ»
Πρόεδρος: Παναγιώτης Γεωργακόπουλος
Aντιπρόεδρος: Γιώργος Νικολάου
Γεν. Γραµµατέας: Γιώργος ∆ιαµαντόπουλος Ε Π Ι Κ Α Ι Ρ Α
Tαµίας: Αλέξανδρος Βράκας 26 «Η οικιστική του Κ.A. ∆οξιάδη και η αρχιτεκτονική της
Ειδ. Γραµµατέας: Αργύρης ∆ηµητριάδης εντοπίας»
Mέλη: Σαράντος Βενιζέλος
Πόλυ Γεωργακοπούλου
28 Β. Παναγιωτοπούλου, «Νίκος Βαλσαµάκης Αρχιτέκτων»
Μαρία Κουρµπανά 29 Α. ∆ηµητρακόπουλος, «“πυρ-πόλις-ει”: πυρ-πόλη-ση και
Κώστας Μπαρδάκης Εξώφυλλο: ∆ιαφήµιση του εργοστασίου πυρ-πολίτες»
Κώστας Μπελιµπασάκης Παπαστράτος δηµοσιευµένη στο περιοδικό 30 «Υβριδικά τοπία»
Θανάσης Μπούµης Αρχιτεκτονική, 1960
Παντελής Νικολακόπουλος
32 Ο. Βενετσιάνου, «Designwalk: Μια περιήγηση στα
Ουρανία Οικονόµου δηµιουργικά γραφεία στου Ψυρρή»
Θανάσης Παππάς
Βασίλης Χατζηκίδης Α Φ Ι Ε Ρ Ω Μ Α

Επάγγελµα αρχιτέκτων
Ι∆ΙΟΚΤΗΤΗΣ-YΠEYΘYNOΣ
ΣYMΦΩNA ME TO NOMO [Επιµέλεια: Ν. Κεφαλογιάννης, Α. Κωτσάκη, Μ. Σίνου]
Παναγιώτης Γεωργακόπουλος ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ 50 Ε. Καλαφάτη, «Η αναζήτηση του ρόλου του αρχιτέκτονα
στη σκιά του πολέµου»
Tα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν Όλγα Βενετσιάνου
Μιχάλης ∆ωρής 54 Ν. Κεφαλογιάννης, «Ο σύγχρονος αρχιτέκτονας και η
τις απόψεις των συντακτών τους.
∆ιονύσης Καννάς αναγκαία πολλαπλότητα του ρόλου του»
Oι επίσηµες θέσεις του ΣA∆AΣ και των άλλων
Ειρήνη Κουφέλη
Συλλόγων Αρχιτεκτόνων δηµοσιεύονται στη Αµαλία Κωτσάκη
57 Χρ. Παπαγεωργίου, «Ο νέος αρχιτέκτονας στο σύγχρονο
στήλη ∆ραστηριότητες του συλλόγου. Έλενα Λαϊνά επάγγελµα του θαύµατος και της αστάθειας»
Μιχάλης Λεφαντζής
Άννα Μελανίτου
60 Κ.-Β. Σπυριδωνίδης, «Η σύγχρονη ταυτότητα του
Tιµή τεύχους 0,003 €
Ναταλία Μπαζαίου αρχιτέκτονα ως προσδοκία της εκπαίδευσης και ως
Βασιλική Παναγιωτοπούλου αίτηµα της πρακτικής»
∆ηµήτρης Πολυχρονόπουλος
Μάρω Σίνου 62 Α. Κωτσάκη, «Αρχιτεκτονική πολιτική. Πολιτική
Χαρίκλεια Χάρη αρχιτεκτονική»
Φραγκίσκα Χρυσολούρη
66 Μ. Σίνου, «Αρχιτεκτονική και περιβάλλον: βίοι
Ανταποκριτές: παράλληλοι ή αντίθετοι;»
EK∆OTHΣ Αριστοτέλης ∆ηµητρακόπουλος
Σωτήρης ∆ηµακόπουλος [Κύπρος] 69 Nτ. Βαΐου, Ρ. Λυκογιάννη, «Όταν ο αρχιτέκτων είναι
ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΕΚ∆ΟΣΗΣ-∆ΙΑΦΗΜΙΣΕΙΣ Νεκτάριος Κεφαλογιάννης γυναίκα»
[Βαρκελώνη]
ΕΚ∆ΟΤΙΚΗ 3D Ρ. ∆ηµακοπούλου & ΣΙΑ ΕΕ 72 Α. Γερόλυµπου, «Αναζητώντας έναν ξεχασµένο σύλλογο
∆ηµήτρης Μανίκας [Βιέννη]
Βουλιαγµένης 49, 116 36 Αθήνα Μανώλης Ντούρλιας [Παρίσι] αρχιτεκτόνων»
τηλ.: 210 9235 487-9 Γ. Προκάκης, Α. Καλαντίδης
fax: 210 9222 743 [Βερολίνο] 75 Λ. θεοδωρίδου-Σωτηρίου,«Πρόσφυγες αρχιτέκτονες στη
ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ EΠIMEΛEIA ΕΚ∆ΟΣΗΣ Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέµου»
Όλγα Σηµαιοφορίδου Υπεύθυνος από ∆.Σ.:
Γιώργος Νικολάου
KAΛΛITEXNIKH EΠIMEΛEIA 78
Γραµµατεία Σ.Ε.: Στέλλα Ρίζου Β Ι Β Λ Ι Ο Π Α Ρ Ο Υ Σ Ι Α Σ Η
Γιώργος Kαλοµηνίδης
∆IOPΘΩΣH KEIMENΩN
Βιργινία Παυλίδου
ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ∆ΙΑΦΗΜΙΣΕΩΝ
Λάµπης ∆ορλής
∆IAΦHMIΣEIΣ Επιθυµία του Συλλόγου είναι, να αξιοποιήσει τις απόψεις όλων των συναδέλφων µέσα από τις σελίδες του περιοδικού.
Βάνα ∆ιαµαντοπούλου, Είναι δυνατόν, όλες οι συνεργασίες που θα αποστέλλονται στο περιοδικό, είτε υπό µορφή παρουσιάσεων έργων, θέσε-
Αρετή Κατή, Μέλπω Παπαδοπούλου, ων και επιστολών να καταχωρούνται στις σελίδες του.
Χρυσούλα Μουσουράκη H Σ.Ε. ενηµερώνει όλους τους συναδέλφους που επιθυµούν να αποστείλουν υλικό, να τηρούν τις αναγκαίες τεχνικές
ΓPAMMATEIA προδιαγραφές που ισχύουν για το περιοδικό.
Νίκη ∆ανιηλίδου Κάθε συνάδελφος που εκδηλώνει την πρόθεσή του για αρθρογραφία στα προγραµµατισµένα αφιερώµατα πρέπει να
DTP SERVICE αποστέλει πρώτα ενηµερωτική περίληψη του άρθρου του.

Sharpen Τα κείµενα πρέπει να είναι αποθηκευµένα σε δισκέτα και να συνοδεύονται από PRINT-OUT και φωτογραφικό υλικό. για
άρθρα αφιερωµάτων η έκτασή τους πρέπει να κυµαίνεται από 1000-1200 λέξεις (συµπεριλαµβανοµένων των παραπο-
EKTYΠΩΣH-ΒΙΒΛΙΟ∆ΕΣΙΑ µπών ή των σηµειώσεων), για άρθρα επικαίρων 700 λέξεις και για επιστολές 400 λέξεις.
Αφοι Αθ. Τσακίρη ΑΕ Είναι απαραίτητη προϋπόθεση για περαιτέρω επεξεργασία από την Σ.Ε. το υλικό να αποστέλλεται µόνο στην Γραµµατεία
Κηφισού 18 ΑΘΗΝΑ του ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση των βιβλίων για βιβλιοπαρουσίαση.
τηλ.: 210 5124 578, 210 5126 570 Θα είναι πολύ χρήσιµο για όλους το περιοδικό να ∆ΙΑΒΑΖΕΤΑΙ και να ασκείται κριτική για το περιεχόµενο και την εµφά-
ΑΠΟΣΤΟΛΗ: Ευάγγελος Μοσχόφης νισή του από όλους τους συναδέλφους.
σηµείωµα της σύνταξης Στηρίξτε την έκδοση
√ À ™∞
π° ∏
∂¶∂ £Àªπ™
À¶∂
¡ του περιοδικού µας
R Εξοφλείστε τις συνδροµές σας στον ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ
R Εγγραφείτε στον Σύλλογο

Το επάγγελµα του αρχιτέκτονα από το απώτερο παρελθόν µέχρι σήµερα είναι άρρηκτα συνδεδεµένο Αγαπητοί συνάδελφοι,
µε τις κοινωνικοπολιτικές και οικονοµικές συνθήκες και φυσικά µε την γενικότερη πολιτισµική εξέ-
λιξη. Οι µεταλλάξεις που έχει υποστεί ο ρόλος του αρχιτέκτονα στην κοινωνία είναι πολλές. Στις Η ανταπόκρισή σας ήταν πολύ µικρή, στην επείγουσα πρόσκληση που σας απευ-
µέρες µας αν κάτι χαρακτηρίζει τον ρόλο αυτό είναι η πολλαπλότητα.
θύναµε στο προηγούµενο τεύχος του περιοδικού, για εξόφληση των συνδροµών
Στην εξέλιξη αυτή, η συµβολή της τεχνολογικής ανάπτυξης και των ΜΜΕ είναι καθοριστικής σηµα-
σίας. Παράλληλα, ο επαναπροσδιορισµός της σχέσης που αναπτύσσεται ανάµεσα στο επάγγελµα του
σας στο Σύλλογο, έτσι ώστε να στηρίξετε µ’ αυτόν τον τρόπο την απρόσκοπτη έκ-
αρχιτέκτονα και την εξουσία, οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις µε τα ζητούµενα των πελατών, όπως και δοση και αποστολή του περιοδικού «Αρχιτέκτονες», το οποίο, µετά τις τεράστιες
ο προβληµατισµός για το περιβάλλον θα βρουν αντικατοπτρισµούς στον ρόλο που ο αρχιτέκτων αυξήσεις των ταχυδροµικών τελών αποστολής (από 3.000,00 € το τεύχος, σε
καλείται να διαδραµατίσει στην σύγχρονη ή και µελλοντική κοινωνία. 14.000,00 € !!!) αδυνατούµε πλέον να αποστείλουµε.
Το αφιέρωµα επιχειρεί να καταγράψει την εξέλιξη αυτού του ρόλου, να εκτιµήσει τη συµβολή των
αρχιτεκτόνων σε πολιτισµικό επίπεδο, να αναπτύξει προβληµατική για τη σηµερινή κατάσταση εντο- Σας καλούµε ν’ ανταποκριθείτε στο κάλεσµα µας, καταβάλλοντας στο λογαριασµό
πίζοντας τα σύγχρονα φαινόµενα και να διαβλέψει το µέλλον. Ο τρόπος άσκησης του επαγγέλµατος
του Συλλόγου στην Εθνική Τράπεζα το ποσό των 20,00 €, για ετήσια συνδροµή ή
και η καθηµερινότητα που αυτός επιβάλει, µια µατιά σε πρώιµες συνδικαλιστικές προσπάθειες
καθώς και οι απόψεις των νεωτέρων συναδέλφων που τώρα βγαίνουν στον επαγγελµατικό στίβο
30,00 € για εγγραφή και συνδροµή, ούτως ώστε να µπορέσουµε απρόσκοπτα να
αποτέλεσαν θέµατα προς διερεύνηση. Στη συζήτηση δεν µπορούν να λείπουν και οι αρχιτεκτονικές συνεχίσουµε την έκδοση και την αποστολή του περιοδικού «Αρχιτέκτονες» σ’
σπουδές και το πώς αντιµετωπίζουν την επαγγελµατική κατάρτιση των φοιτητών, όπως και οι από- όλους εσάς που θα ανταποκριθείτε.
ψεις επαγγελµατιών αρχιτεκτόνων για το πιο πάνω κρίσιµο θέµα.
Καταθέστε την συνδροµή σας στον Λογαριασµό 146/480197-02 της Εθνικής Τρά-
Το παρόν αφιέρωµα µε χαρακτήρα προσυνεδριακό αναγγέλει το επικείµενο 11o Πανελλήνιο Αρχιτε- πεζας δηλώνοντας απαραίτητα το ονοµατεπώνυµό σας ώστε να πιστωθεί η συν-
κτονικό Συνέδριο του ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ µε θέµα ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ και θέτει τις βάσεις της προβλη-
δροµή σας.
µατικής που πρόκειται να αναπτυχθεί.
Για το ∆ιοικητικό Συµβούλιο

Ο ΠΡΟΕ∆ΡΟΣ Ο ΓΕΝ. ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ


Π. ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ. ∆ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ

Σας επισυνάπτουµε σ’ αυτό το τεύχος ένα «απόκοµµα» προσωπικής υπενθύµισης, το οποίο εφό-
σον το αφαιρέσετε από το περιοδικό, µπορείτε να το έχετε µαζί σας, ώστε µε τις άλλες σας συναλ-
λαγές στην Εθνική Τράπεζα, να θυµηθείτε να εξοφλήσετε τη συνδροµή σας στο Σύλλογο.


ΟΝΟΜΑ:

ΕΠΩΝΥΜΟ:

ΟΝΟΜΑ ΠΑΤΡΟΣ:

ΑΡΙΘΜΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΥ: 146/480197-02 της Εθνικής Τράπεζας

ΠΡΟΣ: ΣΑ∆ΑΣ – ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ

ΠΟΣΟ: 20,00 ή 30,00 €


18
επίκαιρα
Άποψη της έκθεσης Η οικιστική του Κωνσταντίνου Α. ∆οξιάδη και η αρχιτεκτονική της εντοπίας
∆.Σ. ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ

∆ραστηριότητες

Προς τον Υπουργό ΠΕΧΩ∆Ε Steiner, γραµµατέας: Lluis Hortet) του Βραβείου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη Σύγχρονη Αρχιτεκτο-
µέση: Sines Art Centre
κο Γεώργιο Σουφλιά νική – Βραβείο Mies van der Rohe 2007 – επέλεξε τα επτά τελικά έργα για το Βραβείο, ένα από τα πλέον κάτω αριστερά: Phaeno Science Centre
σηµαντικά και αναγνωρισµένου κύρους βραβεία της διεθνούς αρχιτεκτονικής σκηνής. Το όνοµα του κάτω δεξιά: School for Management)
Θέµα: α) Πλαίσιο αρχών και κατευθύνσεων για την παραγωγή δοµηµένου περιβάλλοντος νικητή θα γνωστοποιηθεί στα µέσα Απριλίου.
β) Τροποποιήσεις-προτάσεις του ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ επί του σχεδίου νόµου:
«Έκδοση οικοδοµικών αδειών, έλεγχος των ανεγειροµένων οικοδοµών, τροποποιήσεις Η επιλογή αποτελεί πιστή αντανάκλαση του κύριου στόχου που διέπει το Βραβείο και ο οποίος είναι η
των διατάξεων περί κτηµατολογίου και άλλες διατάξεις» αναγνώριση άρτιων και καινοτόµων σχεδίων που χαρακτηρίζονται από υψηλής ποιότητας κατασκευή,
γ) Αρχιτεκτονικοί ∆ιαγωνισµοί καθώς και η αναγνώριση των καλύτερων αρχιτεκτονικών έργων που κατασκευάστηκαν στην Ευρώπη
δ) Επαναλειτουργία του Εθνικού Συµβουλίου Χωροταξικού Σχεδιασµού και Αειφόρου Ανάπτυξης και τα τελευταία δύο χρόνια. Υποστηρίζοντας το Βραβείο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραµµίζει το
του Ανώτατου Πολεοδοµικού και Αρχιτεκτονικού Συµβουλίου ρόλο που παίζουν οι πολιτιστικές δραστηριότητες ως µηχανές δηµιουργικότητας και καινοτοµίας στην
Ευρώπη.
Κύριε Υπουργέ
Η κριτική επιτροπή επέλεξε επίσης 33 έργα τα οποία, λόγω της εξαιρετικής τους ποιότητας, θα συµπε-
Από το προηγούµενο έτος, σας έχουµε στείλει τα κείµενα που αντιστοιχούν στη θεµατολογία του ριληφθούν στην έκθεση και στον κατάλογο του Βραβείου 2007. Τα έργα αυτά βρίσκονται στην Αυστρία,
παρόντος εγγράφου. το Βέλγιο, την Κροατία, τη ∆ανία, τη Γαλλία, τη Γερµανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη
Νορβηγία, τη Σλοβενία, την Ισπανία, την Τουρκία και το Ηνωµένο Βασίλειο. Η κριτική επιτροπή έκανε
∆υστυχώς όµως και παρότι τα προβλήµατα στην παραγωγή, τόσο των µελετών όσο και των έργων, την επιλογή της από µία αρχική λίστα 273 σχεδίων 32 χωρών, τα οποία είχαν ολοκληρωθεί µεταξύ 1ης
καθώς επίσης και τα επαγγελµατικά ζητήµατα συσσωρεύονται και πολλαπλασιάζονται, δεν πραγµα- Ιανουαρίου 2005 και 31 ∆εκεµβρίου 2006 και είχαν προταθεί από µία µεγάλη οµάδα ανεξάρτητων
τοποιήθηκε καθ’ όλη τη διάρκεια της υπουργικής σας θητείας µέχρι σήµερα, και παρά τις επανειληµ- διεθνών επαγγελµατιών και από τις Ευρωπαϊκές Εθνικές Οργανώσεις αρχιτεκτόνων.
µένες εκκλήσεις µας, καµία συνάντηση µαζί σας.
Οι επτά τελικές επιλογές είναι:
Θεωρούµε την ανυπαρξία διαλόγου του Υπουργείου Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και ∆ηµοσίων • Pôle universitaire de sciences de gestion (School for Management), Bordeaux, Γαλλία. Αρχιτέκτονες:
Έργων, µε τον ιστορικό Σύλλογο των Αρχιτεκτόνων, αδιανόητη, γιατί έτσι δεν παράγονται λύσεις στα Anne Lacaton & Jean Philippe Vassal/Lacaton & Vassal Architectes
προβλήµατα κοινού ενδιαφέροντος. • Centre Chorégraphique National (National Choreographic Centre), Aix-en-Provence, Γαλλία (Rudy Ricciotti)
• Phaeno Science Centre, Wolfsburg, Γερµανία. Αρχιτέκτονες: Zaha Hadid
Πληροφορούµεθα ότι αυτές τις µέρες προτίθεστε να καταθέσετε το νοµοσχέδιο σχετικά µε την • Mercedes-Benz Museum, Stuttgart, Γερµανία. Αρχιτέκτονες: Ben van Berkel/UN Studio
έκδοση οικοδοµικών αδειών και δυστυχώς δεν έχουµε λάβει καµία γνώση επί του τελικού σχεδίου • Centro de Artes de Sines (Sines Art Centre), Sines, Πορτογαλία. Αρχιτέκτονες: Manuel Aires Mateus,
νόµου, το οποίο όπως γνωρίζετε αφορά άµεσα τον κλάδο των Αρχιτεκτόνων και για το οποίο ο Σύλλο- Francisco Aires Mateus/Aires Mateus e Associados
γος µας, σας έχει καταθέσει ολοκληρωµένες προτάσεις τροποποιήσεων. • Edificio Veles e Vents (America’s Cup Building), Valencia, Ισπανία. Αρχιτέκτονες: David Chipperfield,
Fermin Vasquez/David Chipperfield
Ένα άλλο σηµαντικό θέµα για µας αποτελούν οι Αρχιτεκτονικοί ∆ιαγωνισµοί, για τους οποίους δυστυ- • MUSAC, Museo de Arte Contemporaneo de Castilla y Leon (MUSAC, Contemporary Art Museum of
χώς ακόµα εκκρεµεί ο καθορισµός (όπως προβλέπει ο Νόµος) των µελετών που θα πραγµατοποιού- Castilla y Leon), Leon, Ισπανία. Αρχιτέκτονες: Luis M. Mansilla, Emilio Tunon/Mansilla + Tunon.
νται αποκλειστικά µ’ αυτούς.
Η τελετή βράβευσης θα πραγµατοποιηθεί στις 14 Μαΐου 2007 στη Βαρκελώνη, στο Mies van der Rohe
Σας υπενθυµίζουµε ότι ο ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνια Ένωση Αρχιτεκτόνων έχει επεξεργαστεί αναλυτικά και
σας έχει αποστείλει, ένα νέο πλαίσιο διεξαγωγής των Αρχιτεκτονικών ∆ιαγωνισµών, βασισµένο τόσο
στα ελληνικά δεδοµένα, όσο και στα ευρωπαϊκά πρότυπα, το οποίο βελτιώνει και εκσυγχρονίζει το
υπάρχον πλαίσιο.

Παράλληλα ζητάµε την επαναλειτουργία και ανάδειξη των θεσµικών οργάνων για την αρχιτεκτονική,
την πολεοδοµία και τη χωροταξία: α) Εθνικό Συµβούλιο Χωροταξικού Σχεδιασµού και Αειφόρου Ανά-
πτυξης και β) Ανώτατο Πολεοδοµικό και Αρχιτεκτονικό Συµβούλιο.

Για όλα τα παραπάνω, ζητάµε να ορίσετε συνάντηση µαζί µας, για την έναρξη διαλόγου, µε εσάς και
τους συνεργάτες σας.

Βραβείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη Σύγχρονη Αρχιτεκτονική:


οι επτά υποψηφιότητες για το Βραβείο Mies van der Rohe 2007

Η κριτική επιτροπή (πρόεδρος: Ricky Burdett, αρχιτέκτων, µέλη: Peter Cachola Schmal, Beth Gali,
Bettina Götz, Luis Fernandez Galiano, Ellen van Loon, Mohsen Mostafavi, Francis Rambert, Dietmar

22 ε π ί κ α ι ρ α ε π ί κ α ι ρ α 23
σίας ΥΠΠΟ, το οποίο είναι ερειπωµένο και εγκαταλελειµµένο. Κατά τον 2263 Απόφαση του Υπουργού ΠΕΧΩ∆Ε και µε Πρόεδρο τον καθηγητή κο
ίδιο τρόπο είχε γίνει και η παραχώρηση της σηµερινής έδρας του Συλλό- Βασενχόβεν Λουδοβίκο. Έκτοτε συνεδρίασε σε τακτά χρονικά διαστήµατα
γου από το ΥΠΠΟ. και εκτάκτως αρκετές φορές. Είχε εποικοδοµητική παρέµβαση προς την
Παρακαλούµε να ορίσετε το χρόνο συνάντησης µας και να µας ενηµερώ- Πολιτεία, διεκπεραιώνοντας και γνωµοδοτώντας σε αρκετά και σοβαρά
σετε σχετικά. ζητήµατα χωροταξικού σχεδιασµού.
∆υστυχώς όµως το όργανο αυτό είναι ανενεργό από το ∆εκέµβριο του
2003, παρότι αποτελεί γνωµοδοτικό όργανο, προς τη ∆ιοίκηση και τον
Υπουργό Χωροταξίας, που άπτονται της εθνικής χωροταξικής πολιτικής
Προς την Υπουργό Παιδείας και πολιτικής αειφόρου ανάπτυξης.
κα Μ. Γιαννάκου
Θεωρούµε απαράδεκτη και καταχρηστική τη στάση της Πολιτείας, απένα-
Θέµα: Συνεργασία Υπουργείου Παιδείας και ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνιας Ένωσης ντι σ’ ένα θεσµοθετηµένο όργανο, που εκπροσωπεί ένα µεγάλο µέρος επι-
Αρχιτεκτόνων στηµονικών και κοινωνικών Φορέων, την περίοδο κατά την οποία εξελίσ-
σονται σοβαρές χωροθετικές ρυθµίσεις και παρεµβάσεις στον ελλαδικό
Με την δηµιουργία νέων τµηµάτων και εξειδικεύσεων σε διάφορες σχο- χώρο, χωρίς η Πολιτεία και το ΥΠΕΧΩ∆Ε να λαµβάνουν υπόψη τις απόψεις
Pavilion. Ο νικητής θα λάβει βραβείο 50.000 €, ενώ η Ειδική Μνεία Πρω- λές, τόσο στα ΤΕΙ όσο και στα ΑΕΙ και µε την έκδοση Προεδρικών διαταγµά- τους.
τοεµφανιζόµενου Αρχιτέκτονα θα βραβευτεί µε το ποσό των 10.000 €. των που καθορίζουν τα επαγγελµατικά δικαιώµατά τους, έχει διαµορφω-
θεί ένα χαώδες και αλληλεπικαλυπτόµενο πεδίο επαγγελµατικής δράσης. Καλούµε το ΥΠΕΧΩ∆Ε να ενεργοποιήσει άµεσα το θεσµοθετηµένο αυτό
Νικητής του Βραβείου 2005 ήταν το κτίριο της Ολλανδικής Πρεσβείας στη Πολλές φορές οι επαγγελµατικές δραστηριότητες διαµορφώνονται και όργανο.
Γερµανία, το οποίο σχεδιάστηκε από τους OMA/Rem Koolhaas και Ellen van εκτός γνωστικού αντικειµένου, µε τραγικό αποτέλεσµα στην ποιότητα του Τονίζουµε ότι σοβαρές χωροθετικές ρυθµίσεις (Εθνικό Χωροταξικό, ΧΥΤΑ,
Loon. Την Ειδική Μνεία πρωτοεµφανιζόµενου Αρχιτέκτονα είχαν λάβει οι παραγόµενου έργου και κυρίως αναφορικά µε το αντικείµενο της ειδικό- Χωροταξικά Περιφερειών κλπ.), πρέπει να λαµβάνουν υπόψη τους αντι-
NL Architects/Pieter Bannenberg, Walter van Dijk, Kamiel Klaasse και Mark τητας του τεχνικού επιστήµονα, µε τραγικά αποτελέσµατα στο δοµηµένο προσωπευτικούς κοινωνικούς και επιστηµονικούς Φορείς που συµµετέ-
Linnemann για το BasketBar τους στην Ουτρέχτη. περιβάλλον. χουν.
Τα τελευταία δε χρόνια οι κοινοτικές οδηγίες περιπλέκουν περισσότερο το
Για περισσότερες πληροφορίες, επισκεφτείτε την ιστοσελίδα του Ιδρύµα- πρόβληµα. Η απουσία γνωµοδότησης του ΕΣΧΣΑΑ, είναι πιθανόν να δηµιουργήσει
τος Mies van der Rohe: www.miesbcn.com προβλήµατα νοµιµότητας πράξεων της ∆ιοίκησης, που έχουν εκδοθεί
Κυρία Υπουργέ, χωρίς τη σχετική γνωµοδότηση του οργάνου.
Μετάφραση από τα αγγλικά: Στεφανία Φέρρο Ο ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνια Ένωση Αρχιτεκτόνων µέσα από την µακρόχρονη
πορεία του, έχει διαµορφωµένες θέσεις για όλα τα παραπάνω. Το πλαίσιο Οι εκπρόσωποι των Φορέων:
των θέσεων του, σας έχει κατατεθεί µε το επισυναπτόµενο έγγραφο µας, Γενική Συνοµοσπονδία Εργατών Ελλάδος (ΓΣΕΕ), Καπετανάς ∆.
Α.Π. 35430/30-10-06, µε θέµα: «Αρχές και κατευθύνσεις για θεσµική Κεντρική Ένωση ∆ήµων και Κοινοτήτων Ελλάδος (ΚΕ∆ΚΕ), Αµοιρίδης Ι.
Προς τον Υπουργό ΥΠΠΟ µεταρρύθµιση στην άσκηση του επαγγέλµατος των Μηχανικών». Τεχνικό Επιµελητήριο Ελλάδος (ΤΕΕ), Μπανιάς Ν. και Κλουτσινώτη Ο.
πάνω ατριστερά: America’s Cup Building κο Γ. Βουλγαράκη Ζητάµε συνάντηση µαζί σας για την έναρξη διαλόγου στα ζητήµατα κοινού Γενική Συνοµοσπονδία Επαγγελµατιών Βιοτεχνών Εµπόρων Ελλάδας (ΓΣΕΒΕΕ),
πάνω δεξιά: MUSAC, Contemporary Art Museum of Castilla y Leon ενδιαφέροντος. Ασηµακόπουλος ∆.
µέση: National Choreographic Centre
Θέµα: Συνεργασία ΥΠΠΟ και ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνιας Ένωσης Αρχιτεκτόνων Πανελλήνια Συνοµοσπονδία Ενώσεων Γεωργικών Συνεταιρισµών (ΠΑΣΕΓΕΣ),
κάτω: Mercedes-Benz Museum
Τσιφόρος Γ.
Κύριε Υπουργέ Ένωση Νοµαρχιακών Αυτοδιοικήσεων Ελλάδος (ΕΝΑΕ), ∆ήµου Σ.
Προς τον Υπουργό ΠΕΧΩ∆Ε Γεωτεχνικό Επιµελητήριο Ελλάδος (ΓΕΩΤΕΕ), Μπαθρέλλος Γ.
Ο ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνια Ένωση Αρχιτεκτόνων και το Υπουργείο Πολιτισµού κο Γεώργιο Σουφλιά Οικονοµικό Επιµελητήριο Ελλάδος (ΟΕΕ), Φασιανός Χρ.
τα τελευταία χρόνια, είχαν διαµορφώσει ένα σταθερό πλαίσιο συνεργα- Ξενοδοχειακό Επιµελητήριο Ελλάδος (ΞΕΕ), Φωκάς Γ.
σίας κυρίως µέσα από το ∆ίκτυο Αρχιτεκτονικής. Θέµα: Εθνικό Συµβούλιο Χωροταξικού Σχεδιασµού και Σύλλογος Ελλήνων Πολεοδόµων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ), Λουκάκης Π.
Κοινός στόχος η προώθηση πολιτιστικών δράσεων, µε άξονα την αρχιτε- Αειφόρου Ανάπτυξης (ΕΣΧΣΑΑ) Σύνδεσµος Ελλήνων Περιφερειολόγων (ΣΕΠ), Λαδιάς Χρ.
κτονική δηµιουργία, την αρχιτεκτονική κληρονοµιά και το ρόλο της στην WWF HELLAS, Καραβέλας ∆.
εξέλιξη της κοινωνίας. Παρά τις επανειληµµένες εκκλήσεις µας προς το ΥΠΕΧΩ∆Ε για την επανα- Ελληνική Εταιρία Προστασίας Περιβάλλοντος και Πολιτιστικής Κληρονο-
∆υστυχώς όµως για δυόµισι περίπου χρόνια, έχει απενεργοποιηθεί το λειτουργία του Εθνικού Συµβουλίου Χωροταξικού Σχεδιασµού και Αειφό- µιάς, Καρράς Κ.
∆ίκτυο Αρχιτεκτονικής από το ΥΠΠΟ. ρου Ανάπτυξης, το θεσµοθετηµένο αυτό όργανο, συνεχίζει να είναι ανε- ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνια Ένωση Αρχιτεκτόνων, Γεωργακόπουλος Π.
νεργό.
Κύριε Υπουργέ Για το σκοπό αυτό µε πρωτοβουλία του ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνιας Ένωσης Αρχι- Κοινοποίηση:
Με τις υπ’ αριθµ. Α.Π. 34578/27-02-2006, Α.Π. 34724/21-03-2006 και Α.Π. τεκτόνων, πραγµατοποιήθηκε συνάντηση των Φορέων που το απαρτίζουν, Πρωθυπουργό κ. Κ. Καραµανλή
35321/2-10-2006 επιστολές του ΣΑ∆ΑΣ-ΠΕΑ, σας ζητήσαµε συνάντηση για την Τετάρτη 24 Ιανουαρίου 2007, όπου οι απόψεις στα θέµατα που συζη-
να εξετάσουµε τα θέµατα που αφορούν τη συνεργασία µας. τήθηκαν και αφορούν την επαναλειτουργία του θεσµού του Εθνικού Συµ-
Με κατεύθυνση την ανανέωση της συνεργασίας µας, σας ζητάµε εκ νέου βουλίου Χωροταξικού Σχεδιασµού και Αειφόρου Ανάπτυξης (ΕΣΧΣΑΑ),
συνάντηση, για ανταλλαγή απόψεων και για να σας καταθέσουµε ένα νέο συνοψίζονται στο παρακάτω κείµενο: Προς την ΕΜ∆Υ∆ΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ
πλαίσιο δράσης και συνεργασίας µαζί σας. • Σύµφωνα µε το Ν. 2742/7-10-1999, «…Το Συµβούλιο αποτελεί όργανο
Θέµατα της συνάντησης µας θα αποτελέσουν: κοινωνικού διαλόγου και διαβούλευσης για θέµατα ιδιαίτερης σηµασίας, Σε απάντηση του υπ’ αριθµ 2013/15-12-06 εγγράφου σας, για ενεργή στή-
1) Ανασυγκρότηση του ∆ικτύου Αρχιτεκτονικής. που αφορούν στην άσκηση της εθνικής χωροταξικής πολιτικής και πολιτι- ριξη και συµπαράσταση στα αιτήµατα σας και στην κινητοποίηση που
2) Συνεργασία για τον καθορισµό εκδηλώσεων µε θέµα «Εβδοµάδα Αρχι- κής αειφόρου ανάπτυξης…». πραγµατοποιείτε, το ∆ιοικητικό Συµβούλιο του ΣΑ∆ΑΣ-Πανελλήνιας Ένω-
τεκτονικής». • «…Το Συµβούλιο συνέρχεται τακτικά µια φορά το εξάµηνο, εκτάκτως δε σης Αρχιτεκτόνων αποφάσισε να στηρίξει τις αποφάσεις σας, καλώντας τα
3) Αναβάθµιση της έδρας του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων. Σας ζητάµε να οσάκις παραστεί ανάγκη…». µέλη του σε αποχή από τις Α’θµιες και Β’θµιες ΕΠΑΕ και τα ΣΧΟΠ των
παραχωρηθεί στο Σύλλογο, το όµορο κτίριο επί της οδού Κλάδου, ιδιοκτη- Το ΕΣΧΣΑΑ συγκροτήθηκε σε σώµα στις 28 Ιουνίου 2001, µε την 15148/ Νοµών και Περιφερειών, που καλύπτει η ΕΜ∆Υ∆ΑΣ Αττικής.

24 ε π ί κ α ι ρ α
νέδριο για τη ζωή και το έργο του Κωνσταντίνου
Η οικιστική του Κ.A. ∆οξιάδη και η αρχιτεκτονική της εντοπίας
έκθεση

Α. ∆οξιάδη, που οργάνωσε ο Σύνδεσµος Φίλων


και Συνεργατών του από 19 έως 21 Ιανουαρίου
2007.
Για την προσωπικότητα και το έργο του Κωνστα-
ντίνου Α. ∆οξιάδη µίλησαν Έλληνες και ξένοι
συνεργάτες του, ακαδηµαϊκοί και άλλοι επιστή-
µονες. Μεταξύ αυτών οι:
Αλέξανδρος Τοµπάζης (αρχιτέκτονας-επίτιµος
Από την 1η ∆εκεµβρίου 2006 έως τις 11 Φε- αριθµό χωρών του πλανήτη εγγράφεται εξίσου
διδάκτωρ του ΑΠΘ), Γιάννης Φρατζεσκάκης (πο-
βρουαρίου 2007 ήταν ανοικτή για το κοινό στο στην ιστορία της πολεοδοµίας και της αρχιτε-
λιτικός µηχανικός-οµότ. καθηγητής ΕΜΠ), Από-
Μουσείο Μπενάκη της Οδού Πειραιώς µια έκθε- κτονικής, όσο και στην πολιτική ιστορία της κοι-
στολος ∆οξιάδης (συγγραφέας), Ανδρέας ∆ρυ-
ση για τη ζωή, τo έργο και τις ιδέες του διεθνούς νωνικοοικονοµικής ανάπτυξης. Συνδέεται επί-
µιώτης (πολιτικός µηχανικός-πρόεδρος και διευ-
φήµης αρχιτέκτονα και πολεοδόµου Κωνσταντί- σης µε την αυξανόµενη παρουσία των Ηνωµένων
θύνων σύµβουλος Delta Singular), Γιάννης Πα-
νου Α. ∆οξιάδη. Ελάχιστοι είναι οι πολεοδόµοι Εθνών και της ∆ιεθνούς Τράπεζας στον Κόσµο
λαιοκρασάς (οικονοµολόγος-βουλευτής), ∆ηµο-
παγκοσµίως, το έργο των οποίων µπορεί να που γεννήθηκε µέσα από τον ∆εύτερο Παγκό-
σθένης Αγραφιώτης (κοινωνιολόγος-καθηγητής
συγκριθεί ως προς τον αριθµό των ρυθµιστικών σµιο Πόλεµο. Με την παρουσίαση σχεδίων και
στην Εθνική Σχολή ∆ηµόσιας Υγείας), Γιώργος
σχεδίων, ως προς τη διεθνή παρουσία, αλλά και φωτογραφιών των σηµαντικότερων έργων ενός
Μ. Σαρηγιάννης (αρχιτέκτονας-καθηγητής ΕΜΠ),
ως προς τη θεµατική ποικιλία των µελετών, µε από τους πιο σηµαντικούς σχεδιαστές του χώρου
Παναγιώτης Τουρνικιώτης (αρχιτέκτονας-καθη-
αυτό του Κωνσταντίνου Α. ∆οξιάδη. Κατάφερε στον 20ό αιώνα, αλλά και µε εικόνες και ταινίες
γητής ΕΜΠ), Παναγής Ψωµόπουλος (αρχιέκτο-
σε πολύ µικρό διάστηµα, κατά τη δεκαετία του από τους κύριους σταθµούς της δυναµικής του
νας-γραµµατέας της World Society for Ekistics,
’50, να ανέλθει στο διεθνές στερέωµα και να σταδιοδροµίας, η έκθεση «Η οικιστική του Κων-
εκδότης του περιοδικού Ekistics), Γιάννης Πεπο-
παραµείνει σε αυτό σαν µια µεγάλη µορφή της σταντίνου Α. ∆οξιάδη και η αρχιτεκτονική της
νής (καθηγητής στο Georgia Institute of Tech-
ιστορίας της πολεοδοµίας. Η σφραγίδα του στη εντοπίας» αποτέλεσε µια προσπάθεια αποτύ-
nology, ΗΠΑ).
διαµόρφωση του χώρου σε ένα πολύ µεγάλο πωσης του εύρους και του περιεχοµένου της
πολύπλευρης δράσης ενός Έλληνα µε διεθνή
ακτινοβολία. Το κεντρικό θέµα ήταν ο σχεδια-
σµός και η ανάπλαση πόλεων και οικισµών στην
Ασία, στην Αφρική, στη Λατινική Αµερική, στις
ΗΠΑ, και βέβαια στην Ελλάδα. Η παρουσίαση
επιπλέον του κτιριολογικού έργου και του ενδια-
φέροντός του για τους εσωτερικούς χώρους ανέ-
δειξε πλευρές του ∆οξιάδη που είναι λιγότερο
γνωστές. Άλλες ενότητες της έκθεσης εστίασαν
στην εικαστική και φωτογραφική δηµιουργία
του, στη δουλειά για το θέατρο που σφράγισε
τα νεανικά του χρόνια, στο ρόλο του ως Υπουρ-
γού Ανοικοδόµησης αµέσως µετά τον Β΄ Παγκό-
σµιο Πόλεµο, αλλά και στο διεθνή ρόλο του στο
πεδίο της επιστήµης. Στο πλαίσιο της έκθεσης
πραγµατοποιήθηκε στις 1 και 2 ∆εκεµβρίου 2006
διεθνής επιστηµονική διηµερίδα µε συµµετοχή
διάσηµων θεωρητικών της αρχιτεκτονικής και
της πολεοδοµίας, καθώς και κοινωνικών επιστη-
µόνων που έχουν ασχοληθεί µε το έργο και τις
ιδέες του ∆οξιάδη. Την εναρκτήρια οµιλία έκανε
ο Mark Wigley, κοσµήτορας της Αρχιτεκτονικής
Σχολής του Columbia University της Νέας Υόρ-
κης. Το βιβλίο για τον Κωνσταντίνο Α. ∆οξιάδη
µε αφορµή την έκθεση εξέδοσε ο Ίκαρος µε
επιµέλεια του Αλέξανδρου-Ανδρέα Κύρτση ο
οποίος ήταν επίσης επιµελητής της έκθεσης και
διοργανωτής της διεθνούς διηµερίδας. Η έκθε-
ση, το βιβλίο και η διεθνής επιστηµονική διηµε-
ρίδα ήταν προϊόν πρωτοβουλίας του Ιδρύµατος
Κωνσταντίνου και Εµµάς ∆οξιάδη. Και στις τρεις
περιπτώσεις αξιοποιήθηκε το πλούσιο υλικό
που διαθέτει το αρχείο Κωνσταντίνου Α. ∆οξιάδη
(www.doxiadis.org). Υπό την αιγίδα του Ιδρύµα-
τος Κωνσταντίνου και Εµµάς ∆οξιάδη τέθηκε
όµως και µια άλλη σηµαντική εκδήλωση: Το συ-

26 ε π ί κ α ι ρ α ε π ί κ α ι ρ α 27
Νίκος Βαλσαµάκης Αρχιτέκτων «πυρ-πόλις-ει»: πυρ-πόλη-ση και πυρ-πολίτες
έκθεση

σχόλιο
Βασιλική Παναγιωτοπούλου, αρχιτέκτων Αριστοτέλης ∆ηµητρακόπουλος, αρχιτέκτων

Με την έκθεση-αφιέρωµα στο Νίκο Βαλσαµάκη, Είτε µε την ανανέωση της µορφολογίας της πο- Εν πρίσµα εµπρησµών κού πιονιερισµού και απροκάλυπτης επίκοισης
η Αθήνα δια του Μουσείου Μπενάκη – Κτίριο λυκατοικίας, ηµιυπαίθριος χώρος, οπισθοχώ- [παράδοξο ιδεολόγηµα υπέρ εµπρησµών]* της ελληνικής υπαίθρου, διότι αν συµβεί αυτό,
Οδού Πειραιώς, τίµησε τα 55 χρόνια της αδιάκο- ρηση της όψης, υλικά κατασκευής, είτε µε τη σβήνεται, απενεργοποιείται το πολιτισµικό πρό-
πης αρχιτεκτονικής δηµιουργίας του. µεταφορά της ευέλικτης κάτοψης στο σώµα τυπο της ελεύθερης αγοράς, της ιδιωτι[α]κής
Στην έκθεση, 17/1/2007–18/2/2007, της οποίας της, είναι πάντοτε στα όρια ανατρεπτικός, έτσι Πυρ πόλις ει; Όχι, αυτό δεν το έλεγαν οι αρχαίοι πρωτοβουλίας. Ίσως αυτό ακριβώς είναι το ανο-
τη σύλληψη και την επιµέλεια είχε ο ίδιος, πα- ώστε όπως διαπιστώνει ο ∆ηµήτρης Φιλιππίδης ηµών πρόγονοι, το έπρατταν όµως. Η πόλη µολόγητο ιδεολόγηµα της πλήρους παράλυσης
ρουσιάστηκε ένα φωτογραφικό πανόραµα, µέ- στη «Νεοελληνική Αρχιτεκτονική» να µην ακού- [άστυ] αποτελεί προϊόν της φωτιάς, ή αλλιώς, το και υποκρισίας που παρατηρείται. Ίσως γι’ αυτό
ρους µόνο, της προσωπικής αρχιτεκτονικής γρα- γονται διαµαρτυρίες για τα κτίριά του. πυρ γεννά αστικότητα. παραµένουµε σχεδόν η τελευταία χώρα του δυ-
φής του. Με την κατοικία στην Ανάβυσσο (1961), και την Ακόµη και η πλατεία Συντάγµατος ήταν κάποτε τικού κόσµου ουσιαστικά χωρίς κτηµατολόγιο.
Σε τι συνίσταται όµως το «βαλσαµακικό» σύµπαν; εµφανή αναφορά του στη διεθνή προπολεµική δάσος. Πιθανότατα είχε και τροπικά άγρια ζώα – ∆εν είναι τυχαίο άλλωστε, ή µάλλον είναι ενδει-
Ένα παζλ που ενώ δίνει την εντύπωση του ολο- µοντέρνα αρχιτεκτονική, ανατρέπει για άλλη πλέον έχει άτροπα. Κάποιοι, εµπρηστές, το πυρ- κτικό της πολιτισµικής εκλέπτυνσης, ή αντί-
κληρωµένου, ο Βαλσαµάκης µε την επόµενη, µια φορά τη σκηνή. Μεταλλικά βαφτά υποστυ- πόλησαν και οικειοποιήθηκαν τη γη. Πολλούς στροφα, του εκχυδαϊσµού µιας κοινωνίας, η
κάθε φορά, κίνησή του, µας αποδεικνύει πως λώµατα, µεγάλες επιφάνειες ανοιγµάτων, λε- αιώνες αργότερα, τα µεσαιωνικά χαρακτικά και αντιστοιχία οικονοµικής πυραµίδας και µορφω-
ήταν ηµιτελές. Ανά πάσα στιγµή µπορεί να το πτοί πρόβολοι συνδυάζονται µοναδικά µε λι- πίνακες απεικονίζουν ένα απόλυτα φαλακρό τικού επιπέδου. Βρίσκει κανείς τους πλήρως
συµπληρώνει, µερικές φορές και να το ανατρέ- θοδοµές, λευκά σοβατισµένες επιφάνειες τοί- λεκανοπέδιο. Είναι γνωστό άλλωστε πως γενι- αναλφάβητους εργάτες των βάναυσων τεχνών
πει, κι όµως κάθε φορά να φαίνεται πλήρες, χων, αλλά κυρίως µε την καθαρότητα του τότε κότερα η ανθρώπινη παρουσία στον πλανήτη να θησαυρίζουν στην [ουσιαστικά µαύρη] αγορά
πάντοτε µέσα στα αυστηρά όρια της καθαυτού ελληνικού τοπίου. είναι παρασιτική, καταστροφική. Το γνωρί- ακινήτων, πρωτεργάτες και κύριους επενδυτές,
αρχιτεκτονικής πράξης. Άλλωστε, σαν ένα τε- Πάντοτε µέσα στην οικογένεια της ελληνικής ζουµε, βιώνουµε ένα πεπτωκότα κόσµο. Η συντελεστές της χυδαίας ανοικοδόµησης και
ράστιο επιµήκες παζλ µέσα στο χρόνο, ξετυ- πρωτοπορίας, µε όπλο τη δουλειά και την εµµονή ανθρωπότητα ελαύνει µέσα από τον εκφυλισµό ταυτόχρονα πρωτοπόρους της παράνοµης εργο-
λίχτηκε και η παρουσίαση του έργου του, στην στην αναζήτηση της βέλτιστης κατασκευαστι- της φύσης. δότησης αλλοδαπών. Στο άλλο άκρο της ίδιας
έκθεση. κής και αισθητικής τελειότητας, πορεύεται από Οι φάσεις αποικισµού και ίδρυσης πολιτισµού εξίσωσης αντίκειται ο ανοµολόγητος εκπεσµός
Το κτίριο στον Βαλσαµάκη είναι ένα «γεγονός», δεκαετία σε δεκαετία, δηµιουργώντας κτίρια είναι τρεις και είναι απλές ώστε να τις συλλαµ- των εντεταλµένων διδασκόντων της ανώτατης
µε κατ’ εξοχήν γνώρισµά του τη χρονικότητα. σταθµούς, κατοικίες, κτίρια γραφείων, ξενοδο- βάνει και ο πρωτόγονος άνθρωπος, ο κοινός εκπαίδευσης, που µε [ολοένα και πιο] κουτσές
Αυτή είναι που το καθιστά µοναδικό, ζωντανό χεία, δηµόσια κτίρια. αποικιστής, ή στις µέρες µας, ο αναπτύσσων: Ο συµβάσεις και τεράστιες καθυστερήσεις λαµ-
και ταυτόχρονα επισφαλές. Γιατί πάντα κάτι Συνεχίζει ακάθεκτος µέχρι σήµερα. Ο Βαλσα- εµπρησµός, η αποψίλωση και η εκποίηση – η βάνουν την πενιχρή αµοιβή τους ώστε να καλύ-
µπορεί να αλλάξει µέσα στο χρόνο. Γιατί µόνο µάκης ένας πρώιµος «νοµάς» της αρχιτεκτονι- ανάπτυξη προς καλλιέργεια ή οικοδόµηση. ψουν στοιχειωδώς τα έξοδα κίνησής για τη λει-
έτσι εκφράζεται ο σκοπός του, η εποχή του. κής σκηνής, πριν ακόµα οι θεωρίες περί νοµαδι- Μετά όµως, αναµένεται τουλάχιστον, πως επέρ- τουργία κρατικών ιδρυµάτων έτσι και αλλιώς
Μια τοπογραφία δυνατοτήτων έρχεται και κλει- σµού κάνουν την εµφάνισή τους στη διεθνή χεται ωρίµανση, η πόλη γεννά κάτι πέρα από τα κείνται συνήθως κλειδωµένα.
δώνει ερµητικά επάνω στη σχεδιαστική του αλλά και την εγχώρια αρχιτεκτονική θεωρία, απαραίτητα, γεννά πολιτισµό. Συντάσσει Αν η τελευταία εναποµένουσα «βιο-µηχανία»
δεινότητα. περιπλανιέται, αφουγκράζεται, ακουµπά, αγγί- θεσµούς και µέσω αυτών, τρόπους διαφύλαξης είναι στον ελλαδικό χώρο, η «ανάπτυξη ακινή-
Ήδη από την πολυκατοικία στη Σεµιτέλου (1951), ζει, αναµετριέται σωµατικά. Κι ύστερα ερµη- των ισορροπιών µε τη φύση. Πιθανά προάγει των», που έµµεσα συνυφαίνεται την καταπά-
παρ’ ό,τι θέµα κατ’ εξοχήν εµπορικό, ανακατα- νεύει, και πάλι σωµατικά, µε το χέρι και το µυα- τρόπους οικονοµικής ανάπτυξης που δεν επα- τηση, τον εµπρησµό, που εκποιεί αυτό το οποίο
τάσσει τον τρόπο που θα αντιµετωπίζεται η πο- λό του, µεταφυτεύει, αναδηµιουργεί, ολοκλη- φίενται πλέον στην εκποίηση θεόδοτων αγαθών άλλοι αγωνίστηκαν ώστε να ανακτήσουµε, αυτό
λυκατοικία από εδώ και πέρα. ρώνει, και εντέλει αναγεννά, πρώτα στο σχεδια- όπως η γη. Αν συνεχίσει να βιώνει ένα καθε- που δεν παράχθηκε από εµάς, την ελληνική γη,
στήριο κι ύστερα στο γιαπί. στώς άγριας δύσης, καταπατητών, εµπρηστών τότε µάλλον πορευόµαστε την αντίστροφη πο-
Αν και δεν δίδαξε επίσηµα σε κάποια αρχιτεκτο- και λοιπών αυθαιρεσιών, νοσεί. ρεία από αυτή που προσποιούµαστε. Άλλωστε η
νική σχολή, εντούτοις υπήρξε «δάσκαλος» µε την Η Αθήνα, η Ελλάδα εν γένει, θεωρείται η κοιτίδα βδελυγµατική συνταγή της αρριβίστικης «προ-
κυριολεκτική σηµασία του όρου. Με την αρχιτε- του δυτικού πολιτισµού, λέµε. Ίσως γι αυτό σωπικής από-κατάστασης» [ή µάλλον αποσύν-
κτονική του, τα δηµοσιευµένα έργα του, την προ- ακριβώς συνεχίζει προκλητικά να επιδεικνύει θεσης] όχι µόνο δεν εκλείπει αλλά ανθεί, αφού
βολή και ανάλυση τους, ανάθρεψε γενιές Ελλή- τη βιαιότητα αυτού του πολιτισµού, της απλη- η προγονική βάση της κοινωνικής πυραµίδας
νων αρχιτεκτόνων, που άλλοτε δειλά και άλλοτε στίας και της συγκαλυµµένης ασυδοσίας: του διογκώνεται από τον όχλο αναλφάβητων αλλοε-
ξεκάθαρα έχουν ενσωµατώσει, και κάποιες ίσως εµπρησµού και της καταπάτησης. θνών εποίκων που εναποτίθενται σε διαδοχή
ελάχιστες εξαιρετικές περιπτώσεις, έχουν διε- Ίσως γι αυτό τόσο κεντρικά, στην πρωτεύουσα της µαζικής εγχώριας µετοίκησης της µεταπο-
ρευνήσει τη γραφή του στο έργο τους. ενός έθνους ανθεί η αναπτυξιακή αυθαιρεσία: λεµικής περιόδου.
Ο Βαλσαµάκης, εµβληµατικός ο ίδιος, περισ- η κοιτίδα ενός πολιτισµού, η µητρόπολη, οφείλει
σότερο ίσως από τα εµβληµατικά κτίσµατά του, να παραµένει άσβεστη φλόγα, ένα αέναο σύµ-
διδάσκει ακριβώς µε τη δωρικότητα της στάσης βολο των µεθοδεύσεων αυτού, επιδεικνύοντας
του. ακατάβλητη δυναµική και διάθεση για «ακόµη
Σχεδιά-ζει, χτί-ζει ασταµάτητα. Αυτό ίσως, είναι περισσότερο». Υπό το πρίσµα αυτό, αποτελεί * Το κείµενο πυρο-δότησαν σκέψεις µετά από έρευνα
το πιο ηχηρό µήνυµά της έκθεσης-αφιέρωµα θεµελιώδη προτεραιότητα να ανασταλεί κάθε αγοράς ακινήτων στην Αττική, που έδειξε πόσο γρήγορα
στο έργο του. πρωτοβουλία για τη σύνταξη κτηµατολογίου, υφαρπάζονται από «ιδιώτες» οι οικοπεδοποιηµένες
για τη µεταβολή του καθεστώτος καιροσκοπι- εκτάσεις κατόπιν εµπρησµών.

28 ε π ί κ α ι ρ α ε π ί κ α ι ρ α ε π ί κ α ι ρ α 29
Υβριδικά τοπία
έκθεση

∆ελτίο Τύπου

Το Ελληνικό Ίδρυµα Παρισίου παρουσιάζει (19 άλλων ως µια νεοαστική µεταφορά της χαµένης
Ιανουαρίου-25 Μαρτίου 2007) µέρος της δου- υπαίθρου στις πρωτεύουσες του 19ου αιώνα. Η
λειάς της γλύπτριας τοπίου Νέλλας Γκόλαντα διπλή του υπόσταση (αναπαράσταση της µακρι-
και της αρχιτέκτονος τοπίου Ασπασίας Κουζού- νής υπαίθρου στην καρδιά της πόλης) το καθι-
πη. Πρόκειται για δυο γλυπτικές διαµορφώσεις στά ικανό να αποδώσει µερικές από τις πιο δύ-
σε ορεινούς όγκος της Αττικής Τα µη ενεργά λατο- σκολες πτυχές του έργου των δύο γυναικών.
µεία ∆ιονύσου στην Πεντέλη, σε έκταση 137 Εκφράζει απόλυτα το πολύσηµο χαρακτήρα µίας
στρεµµάτων, και η διαµόρφωση της ∆υτικής αρχιτεκτονικής πρακτικής που κατορθώνει να
περιφερειακής Υµηττού σε µήκος 8 χλµ. Τα δύο σµίξει αντίθετες έννοιες, όπως το τεχνητό και
διακριθέντα σε ευρωπαϊκό επίπεδο έργα, προϊόν το φυσικό, το πρωτογενές και το µεταγενέστερο,
συνεργασίας, µοιράζονται κοινές, πρωτοπορια- το αστικό και το ορεινό, το ακίνητο και το συνε-
κές αντιλήψεις για την αποκατάσταση τοπίων. χώς µεταβαλλόµενο.
Αυτό που καθιστά τα λατοµεία ∆ιονύσου και τη
Η παρουσίαση στο Ελληνκό Ίδρυµα είναι µια διαµόρφωση στον Υµηττό υβριδικά τοπία είναι η
κριτική εγκατάσταση, που επαναδιαπραγµατεύ- ικανότητά τους να προσδιορίζονται ταυτόχρονα
εται την έννοια της έκθεσης αρχιτεκτονικής µέ- από τέτοιες αντίθετες έννοιες.
σω της ένταξης των εκθεµάτων σε ένα κατ’ εξο- Το πανόραµα, που επεξεργάστηκε η Ασπασία
χήν χρηστικό χώρο. Κουζούπη σε συνεργασία µε τη φωτογράφο Jo-
Η κριτική διάσταση του εγχειρήµατος οφείλεται hanna Weber, είναι ένας αποκωδικοποιηµένος
επίσης στη χρήση µιας εκθεσιακής πρακτικής, εκθεσιακός µηχανισµός, που αναλύει και συντε-
που ιστορικά έχει διαµορφώσει τη δυτική αντί- λεί ταυτόχρονα µία συνειδητή ετεροτοπία.
ληψη για την αναπαράσταση του τοπίου. Η διαδραστική φύση της εγκατάστασης ενός
Πρόκειται για το κυκλικό πανόραµα του 19ου επανακωδικοπιηµένου τοπίου µέσα σε έναν
αιώνα, µια πρακτική που εµφανίστηκε στο Παρίσι εσωτερικό χώρο αποκαλύπτεται µε τις απλές
και έσβησε µε την επικράτηση του κινηµατο- κινήσεις του παρατηρητή καθώς αυτός αποκρυ-
γράφου. πτογραφεί τις εικόνες ως τµήµατα τοπίων ή
Το πανόραµα µπορεί να ερµηνευθεί µεταξύ απλά κινείται στον χώρο χρησιµοποιώντας τον.

30 ε π ί κ α ι ρ α ε π ί κ α ι ρ α 31
Designwalk: Μια περιήγηση στα δηµιουργικά γραφεία στου Ψυρρή
έκθεση

Όλγα Βενετσιάνου, αρχιτέκτων

Το Designwalk, η κοινή έκθεση που οργανώ- (σχέδια, βίντεο, εγκαταστάσεις) αλλά σχολιάζει
θηκε στις 26, 27 και 28 Ιανουαρίου από γραφεία και συµµετέχει. Οι επισκέπτες κυκλοφορούν µε
της περιοχής του Ψυρρή που δραστηριοποιού- τον χάρτη του designwalk ανά χείρας, φορώ-
νται στον χώρο του design προέβαλε µια άλλη ντας µια κονκάρδα µε τη φράση «design object».
ενδιαφέρουσα διάσταση και προσέγγιση στην Έρχονται σε επαφή µε τον κόσµο του design,
λέξη/έννοια «γραφείο». Απέδειξε, µε ζωντανό διαµορφώνουν άποψη όντας συγχρόνως οι ίδιοι
και πρωτότυπο τρόπο, ότι δηµιουργία και βιοπο- θεατές αλλά και ενεργά στοιχεία της όλης περιή-
ρισµός, έννοιες κατά βάση αντίθετες, µπορούν γησης.
να συνυπάρχουν.
Στο designwalk συµµετείχαν τα γραφεία Team-
Οι περισσότερες συµµετοχές αφορούν έργα strut, Φωτεινοπούλου και Μάντζαρη, G, Sereal
που εµπνέονται από την πόλη και ειδικότερα Designers, The Switch Design Agency, Typical
την περιοχή του Ψυρρή. Απολαύσαµε µια από mutations, Poor Designers, The Design Shop,
τις λίγες εκθέσεις/events όπου ο κόσµος όχι Warda, We Design, Π6, MNP, το Bios και οι εκ-
φωτογραφίες: Cathy Cunliffe µόνο παρακολουθεί µε ενδιαφέρον τα εκθέµατα δόσεις ΟΞΥ.

32 ε π ί κ α ι ρ α
αφιέρωµα

Επάγγελµα αρχιτέκτων
Επιµέλεια: Νεκτάριος Κεφαλογιάννης, Αµαλία Κωτσάκη, Μάρω Σίνου
οو ·ÚÈÛÙÂÚ¿: ∞Ó·ÛÙ¿ÛÈÔ˜ √ÚÏ¿Ó‰Ô˜ Παρά την παρουσία καθηγητών όπως ο Ερνέστ Εµπράρ, ο αναλύουν όχι µόνον το περιεχόµενο της έδρας αλλά και
οو ‰ÂÍÈ¿: ∂ÌÌ·ÓÔ˘‹Ï ∫ÚÈÂ˙‹˜ Αλεξ. Νικολούδης, ο Αν. Ορλάνδος, ο Εµµ. Κριεζής και ο τη συµβολή του µαθήµατος στη διαµόρφωση του µελλο-
‰›Ï· οو: µ·Û›ÏÂÈÔ˜ ∫Ô˘ÚÂ̤ÓÔ˜
∆. Πικιώνης, στο περιεχόµενο σπουδών της Αρχιτεκτονι- ντικού αρχιτέκτονα, καθώς και στις συζητήσεις στο Σύλ-
[ËÁ‹: ∏ ∞ı‹Ó· ÛÙÔÓ 20fi ·ÈÒÓ·. 1900-1949:
Η αναζήτηση του ρόλου ∞ı‹Ó· ∂ÏÏËÓÈ΋ ¶ÚˆÙÂ‡Ô˘Û·]
κής βαραίνει σηµαντικά το θεωρούµενο αναγκαίο για τις
σπουδές µηχανικού. Αναφέρω ενδεικτικά, ότι στο αναλυ-
λογο των τακτικών καθηγητών ΕΜΠ, µε αφορµή την
εκλογή των νέων καθηγητών, τίθεται το θέµα του προσα-
του αρχιτέκτονα στη σκιά του πολέµου τικό πρόγραµµα του 1940-41 τα µαθήµατα που µπορούµε νατολισµού των σπουδών συνδεδεµένο µε τον προσδιορι-
να θεωρήσουµε ότι συνιστούν το διακριτό γνωσιακό αντι- σµό της ταυτότητας του επαγγελµατία αρχιτέκτονα.
κείµενο της αρχιτεκτονικής αντιπροσωπεύουν το 60% των
της Ελένης Καλαφάτη, αρχιτέκτονος, ∆ρ Ιστορίας ωρών διδασκαλίας και ασκήσεων, ενώ τα µαθήµατα που Μετά τις εκλογές, θα διεξαχθεί στα συλλογικά όργανα της
σήµερα θα χαρακτηρίζαµε συνθετικά καταλαµβάνουν το Σχολής µια ευρύτερη συζήτηση για τον αναπροσανατολι-
26% των ωρών διδασκαλίας. Παράλληλα, η Σχολή λει- σµό των σπουδών και τα συµπεράσµατα θα διατυπωθούν
τουργεί όλο αυτό το διάστηµα µε σηµαντικά κενά στο σε υπόµνηµα µε προτάσεις «περί αναθεωρήσεως και
Η κοινωνιολογία των ελευθερίων επαγγελµάτων (και όχι εµπειροτεχνών από το χώρο της παραγωγής της κατοι- πρόγραµµά της. Βασικές έδρες παραµένουν κενές για συµπληρώσεως του προγράµµατος των µαθηµάτων της
ελεύθερων, δηλαδή δεν σηµαίνει υποχρεωτικά ότι ο επαγ- κίας. Για την κατοχύρωση αυτή ωστόσο είναι απαραίτητο µεγάλο χρονικό διάστηµα ή συγχωνεύονται, ενώ οι περισ- Σχολής και περί εξετάσεως γενικωτέρων τινών ζητηµάτων
γελµατίας δουλεύει για δικό του λογαριασµό) θεωρεί την οι κατευθύνσεις των σπουδών στην Αρχιτεκτονική να ανα- σότερες έδρες είναι έκτακτες, γεγονός που µειώνει στο αφορώντων την αρτιωτέραν λειτουργίαν αυτής», το οποίο
εκπαίδευση ως το πρώτο κριτήριο του «επαγγελµατι- δείξουν µια διάκριση της γνώσης, η οποία θα υποστήριζε ελάχιστο την επιρροή της Σχολής στην πολιτική του ΕΜΠ.4 θα συζητηθεί στη διάρκεια δύο διαδοχικών συνεδριάσεων
σµού». Τα πλαίσια αυτού του σηµειώµατος δεν επιτρέπουν τη διαφορετική επαγγελµατική υπόσταση των αρχιτεκτό- της Συγκλήτου τον Οκτώβριο 1942.7 Και αυτό είναι το δεύ-
να αναφερθούµε στις σηµαντικές διαφοροποιήσεις των νων. Και αυτό είναι εξαιρετικό δύσκολο όταν από το 1887 Την κατάσταση αυτή θα διαπιστώσουν στις αρχές της τερο βήµα που επιχειρεί η Αρχιτεκτονική Σχολή προς την
σχετικών προσεγγίσεων, ωστόσο µπορούµε να θεωρή- το γνωσιακό αντικείµενο της αρχιτεκτονικής έχει εκχωρη- δεκαετίας 1940, στις συζητήσεις στα συλλογικά όργανα κατεύθυνση της «επιστηµονικής επαγγελµατοποίησης»
σουµε ότι για να διεκδικήσει την αναγνώριση/νοµιµοποί- θεί στην Σχολή Πολιτικών Μηχανικών, η οποία, επιπλέον, του ΕΜΠ, πολύ καθηγητές. Σύµφωνα µε τον Ν. Κιτσίκη, των αρχιτεκτόνων. Είναι χαρακτηριστικά από αυτή την
ησή του ένα ελευθέριο επάγγελµα –να προάγει και συγ- διατηρεί προνοµιακές σχέσεις µε τη δηµόσια διοίκηση στο τέλος της προηγούµενης δεκαετίας, την εποχή της άποψη τα κεφάλαια του Υποµνήµατος: Πρόγραµµα µαθη-
χρόνως να περιχαρακώσει τη θέση του στον κοινωνικό ασθένειας του Αλεξ. Νικολούδη, η Σχολή µε τόση δυσκο- µάτων 5ετούς φοιτήσεως. Γενικά ζητήµατα αρτιότητας λει-
καταµερισµό εργασίας– πρέπει να µπορεί να προβάλλει Η Αρχιτεκτονική Σχολή ιδρύεται ως µια ειδική Σχολή στα λία κατάφερνε να εκπληρώνει τον προορισµό της, ώστε ως τουργίας της Σχολής. Συµπλήρωση θέσεων επιµελητών και
τουλάχιστον δύο χαρακτηριστικά: ότι είναι κάτοχος µιας πλαίσια ενός πολυσθενούς τεχνολογικού ιδρύµατος που, πρύτανης είχε καταλήξει ότι θα έπρεπε, για να µην δίνονται βοηθών. Ευρυτέρα διάδοσις και κατανόησις της αρχιτε-
εξειδικευµένης γνώσης/δεξιοτήτων που αποκτήθηκε µέσω κατά το γερµανικό πρότυπο, θα περιλάµβανε όλες τις ειδι- διπλώµατα που δεν ανταποκρίνονται στο γόητρο του κτονικής ιδέας εν Ελλάδι. Κατοχύρωσις του κλάδου των
µια σχετικά µακροχρόνιας πανεπιστηµιακής εκπαίδευσης κότητες του επαγγέλµατος των µηχανικών στο πλαίσιο της ΕΜΠ, να καταργηθεί η αυτοτελής Σχολή της Αρχιτεκτονι- Αρχιτεκτόνων εν τη Πολιτεία.
και βεβαιώνεται από τον αντίστοιχο τίτλο σπουδών λειτουργίας αυτόνοµων σχολών.1 Στη συζήτηση για τη κής και να γίνει τµήµα τής Σχολής Πολιτικών Μηχανικών. Η γενική τάση που διαπιστώνεται είναι, όπως επιγραµµα-
–βασική προϋπόθεση για την ελεγχόµενη είσοδο στο µεταρρύθµιση καθώς και στο σχετικό νοµοθετικό πλαίσιο, ∆ιαπιστώνει όµως ότι το τελευταίο διάστηµα τα πράγµατα τικά το διατυπώνει ο ∆. Λαµπαδάριος «δηµιουργία µάλλον
επάγγελµα– και το ότι η άσκηση αυτών των ειδικών δεξιο- το αντικείµενο και ο προορισµός της Σχολής χαρακτηρί- άρχισαν να αλλάζουν.5 καλλιτεχνών αρχιτεκτόνων και ουχί αρχιτεκτόνων-µηχανι-
τήτων είναι σηµαντική για το δηµόσιο όφελος. ζονται από εξαιρετική αοριστία.2 Το µόνο δεδοµένο είναι Πράγµατι, κατά τη διάρκεια της πρυτανείας του Ν. Κιτσίκη κών». Σε ότι αφορά το πρόγραµµα σπουδών αυτό µετα-
ότι ανήκει στο Πολυτεχνείο και υπάγεται στο Υπουργείο (Σεπτ. 1939-Αυγ. 1941) δροµολογείται µια πορεία αναδιορ- φράζεται σε ποιοτική µείωση της µαθηµατικής κατάρτισης
Σε αυτή τη συλλογιστική µια αποφασιστική στιγµή στη Συγκοινωνίας. Συνεπώς πρόκειται να εκπαιδεύσει αρχιτέ- γάνωσης της Σχολής Αρχιτεκτόνων, η οποία έµελλε να των σπουδαστών, δηµιουργία ειδικής συντετµηµένης διδα-
ιστορία της «επιστηµονικής επαγγελµατοποίησης» των κτονες µηχανικούς.3 κρίνει την τύχη της. Το πρώτο σηµαντικό βήµα σε αυτή την σκαλίας µαθηµάτων διδασκοµένων σε άλλες Σχολές του
αρχιτεκτόνων αποτελεί η περίοδος 1940-1944. Τα δύσκολα πορεία αποτελεί η ίδρυση νέων εδρών και οι αντίστοιχες Ιδρύµατος., και αντίστοιχα ενίσχυση των διδακτικών ωρών
χρόνια της κατοχής στο χώρο των µηχανικών, στους Στον Μεσοπόλεµο θα φανούν οι αρνητικές επιπτώσεις εκλογές, που έχουν ως αποτέλεσµα να δηµιουργηθεί ένας των «αρχιτεκτονικών» µαθηµάτων και προώθησή της
επαγγελµατικούς και εκπαιδευτικούς θεσµούς καθώς και αυτής της αοριστίας στον προσδιορισµό του αντικειµένου ισχυρός πυρήνας καθηγητών, που θα επηρεάσει, τις περαι- διδασκαλίας ορισµένων από αυτά (Οικοδοµική, Μορφο-
σε µη θεσµοθετηµένες συσπειρώσεις, γίνονται επεξεργα- και των στόχων της Σχολής η οποία µάλλον εκφράζει µια τέρω εξελίξεις.6 Στις εισηγητικές εκθέσεις, οι οποίες όλες λογία, Ιστορία της Τέχνης, Ελεύθερο Σχέδιο) στα πρώτα
σίες και διατυπώνονται θέσεις για την «επόµενη µέρα». Σε αµφιθυµία απέναντι στην αναγκαιότητα της ύπαρξής της. έχουν συστηµατικό και προγραµµατικό χαρακτήρα και έτη, µε την εξής συλλογιστική, όπως την διατυπώνει ο Π.
αυτό το γενικότερο πλαίσιο στην Αρχιτεκτονική Σχολή του
ΕΜΠ συζητούν τον ρόλο που επιφυλάσσεται στους αρχι-
τέκτονες και τη συνεπακόλουθη αναδιοργάνωση των
σπουδών, διατυπώνουν προτάσεις και προωθούν ρυθµί-
σεις, που θα καθορίσουν τη φυσιογνωµία της Σχολής για
τα επόµενα τριάντα χρόνια.

Η Αρχιτεκτονική Σχολή ιδρύεται το 1917 στα πλαίσια µιας


ευρύτερης µεταρρύθµισης που αναβαθµίζει το Πολυτε-
χνείο σε ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυµα ισότιµο µε το
Πανεπιστήµιο.
Οι νέοι διπλωµατούχοι αρχιτέκτονες θα πρέπει να πετύ-
χουν την επαγγελµατική τους αναγνώριση κινούµενοι µέσα
σε ένα τοπίο πυκνοκατοικηµένο από αρχιτεκτονούντες:
στρατιωτικοί µηχανικοί, πολιτικοί µηχανικοί, ακόµη και
µηχανολόγοι, και βέβαια εµπειροτέχνες.
Πρώτο βήµα µιας επαγγελµατικής στρατηγικής είναι η
ίδρυση του ΣΑ∆ΑΣ, το 1922, µε καταστατική στόχευση
την κατοχύρωση της θέσης των διπλωµατούχων αρχιτε-
κτόνων στη µελέτη και επίβλεψη των οικοδοµικών έργων
και τον πολεοδοµικό σχεδιασµό, και τον εξοβελισµό των

50 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 51
Μιχελής: «Οι νεοεισερχόµενοι σπουδασταί ακριβώς διότι Σύγκλητος καλείται να συµβάλλει προς αυτή την κατεύ- ‰›Ï· ¿Óˆ: ¡ÈÎfiÏ·Ô˜ ∫ÈÙÛ›Î˘ Σηµειώσεις Μεταλλειολόγων– µε την ακόλουθη επιχειρηµατολογία: «Όντως
δεν έχουν τύχει ειδικής προπαιδεύσεως οφείλουν να αντι- θυνση «εφ’ όσον αναγνωρίζει ότι ο Αρχιτεκτονικός κλά- [ËÁ‹: ∂. ºÂÛÛ¿-∂ÌÌ·ÓÔ˘‹Ï-∂.µ. ª·ÚÌ·Ú¿˜, 1. Η Γερµανία είναι η µόνη χώρα στην οποία γίνεται αναφορά στο αισθητή είναι η έλλειψις ειδικής Αρχιτεκτονικής Σχολής εν τη κοι-
12 ŒÏÏËÓ˜ ·Ú¯ÈÙ¤ÎÙÔÓ˜ ÙÔ˘ ªÂÛÔÔϤÌÔ˘] τίδι αυτή της Αρχιτεκτονικής, η δε µόρφωσις Χηµικο-µηχανικών
ληφθούν ότι η ατµόσφαιρα εις την οποίαν θα κινηθούν δος της Ελλάδος πρέπει να έχη αυτοτελή Σχολήν εις τους εκτενές α’ κεφάλαιο «Η τεχνική εν Ελλάδι εκπαίδευσις εν συγκρίσει
είναι διαφορετική της των άλλων Σχολών όπου επικρατεί κόλπους του ΕΜΠ, αντάξια όχι µόνον του Πολυτεχνείου προς τ’ αλλαχού κρατούντα» στο Υπόµνηµα του Συλλόγου των Καθη- και µεταλλειολόγων µηχανικών, εις ους οφείλεται κατά το πλείστον
οو: ™Ù‹ÛÈÌÔ ÛÎËÓÈÎÔ‡ ·fi ÊÔÈÙËÙ¤˜ Ù˘
ένα πνεύµα άκρατου θετικισµού». Θα πρέπει επίσης να αλλά και του Πολιτισµού της Χώρας και των απαιτήσεων ™¯ÔÏ‹˜ ∞Ú¯ÈÙÂÎÙfiÓˆÓ, 1934 γητών του Σχολείου των Βιοµηχάνων Τεχνών Περί προαγωγής της τεχνι- η κολοσσιαία πρόοδος της Γερµανικής βιοµηχανίας, προώρισται
σηµειώσουµε ότι, µέσα στη λογική της παροχής εξειδικευ- τας οποίας δηµιουργεί η µοναδική αρχιτεκτονική µας [ËÁ‹: √È ·Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈΤ˜ ÛÔ˘‰¤˜ ÛÙÔ ∂ª¶ κής Εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι, 28 Οκτωβρίου 1913, λιθόγραφο. Η ίδια και επί της ελληνικής Κοινωνίας και Πολιτείας να επιδράση πλου-
µένης επαγγελµατικής γνώσης προωθείται η επέκταση της παράδοση». 1917-1974, ∞Ú¯Â›Ô ¢ËÌ‹ÙÚË Î·È ∞ÏÂÍ¿Ó‰Ú·˜ προτεραιότητα στο γερµανικό µοντέλο και στο Υπόµνηµα περί ιδρύ- τοπαραγωγικώς, ευεργετικώτατα» Η αναφορά στο προγονικό
διδασκαλίας και η προσαρµογή στις απαιτήσεις των αρχι- Στόχος των προτεινόµενων, όπως συµπερασµατικά διατυ- ªˆÚ¤ÙÙË] σεως της Μετσοβίου Πολυτεχνικής Ακαδηµίας, [1903], λιθόγραφο. Βλ. κλέος είναι σταθερή στην περίοδο που µας απασχολεί.
τεκτόνων, και ορισµένων «τεχνικών» µαθηµάτων που διδά- πώνεται, είναι να επιτευχθούν οι συνθήκες για τη διαπαιδα- επίσης Γ. Αντωνίου, Οι Ελληνες Μηχανικοί. Θεσµοί και ιδέες 1900- 3. Βλ. ∆ηµοσθένης Πρωτοπαπαδάκης, Προς βελτίωσιν και συµπλή-
σκονταν από κοινού µε άλλες σχολές, όπως τα µαθήµατα γώγηση «καλλιτεχνών αρχιτεκτόνων, µε πνεύµα Ελληνικόν». 1940, Αθήνα, Βιβλιόραµα, 2006, σ. 120. ρωσιν του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αθήνα, 1915, σ. 6.
Τεχνολογία δοµησίµων Υλών, Οικοδοµική, Σιδηροπαγές 2. Στο Υπόµνηµα περί ιδρύσεως της Μετσοβίου Πολυτεχνικής Ακαδη- 4. Παραθέτω χαρακτηριστικά την τοποθέτηση του Ν. Κιτσίκη κατά
σκυρόδεµα. Ο στόχος αυτός θα επιβεβαιωθεί και σε συζήτηση του µίας, του 1903, προβλέπεται η ίδρυση µιας Γενικής Σχολής και 7 την προαγωγή του ∆. Πικιώνη σε τακτικό καθηγητή: «Είναι γνω-
Στα γενικά ζητήµατα για την αρτιότερη λειτουργία της 1943 µε αφορµή την επαναφορά του Α. Ορλάνδου στο ειδικών, ανάµεσα στις οποίες και η Αρχιτεκτονική «προπαρασκευ- στόν ότι ακόµη διά πολλούς η Αρχιτεκτονική είναι Τέχνη, βεβαίως
Σχολής θίγεται το θέµα των εισαγωγικών εξετάσεων, που Πολυτεχνείο µετά από αίτηµά του. Όπως σηµειώνεται σε άζουσα αρχιτέκτονας διά τας δηµοσίας και ιδιωτικάς ανάγκας». τοιαύτη αντίληψις δεν επικρατεί εις το ΕΜΠ, έχω δε την γνώµην ότι
ζητείται να διαχωριστούν από τις εξετάσεις των υπολοίπων σηµείωµα της Σχολής: «ο προορισµός της Σχολής έγκει- Στο Υπόµνηµα των καθηγητών, του 1913 προτείνεται η προσθήκη η Αρχιτεκτονική εύρε παρ’ ηµίν την ορθήν κατεύθυνσιν και προσα-
σχολών και να γίνονται µε τρόπο ώστε να αποκαλύπτεται η ται κυριώτατα βεβαίως εις κατάρτισιν δηµιουργικών αρχιτε- τριών νέων ειδικών σχολών –Αρχιτεκτονικής, Χηµικοµηχανικής και νατολισµόν. Πάντως η τέχνη, η Αρχιτεκτονική ως καθαρά τέχνη
ειδική προδιάθεση του υποψηφίου. Για το σκοπό αυτό κτόνων, ικανοποιούντων τας ανάγκας και τας επιδιώξεις πρέπει να µετέχη εις όλας τας εκδηλώσεις του Συλλόγου των
προτείνονται ειδικά θέµατα και διαφορετικοί συντελεστές της σηµερινής εποχής της χαρακτηριζοµένης µε το ίδιον τακτικών καθηγητών και πρέπει εποµένως να εκπροσωπείται εις
βαρύτητας εις βάρος των µαθηµατικών και υπέρ των σχε- αυτής κοινωνικόν και βιωτικόν, φιλοσοφικόν και αισθητικόν τον Σύλλογον τούτον. (...) θα έπρεπε να υπάρχη µεταξύ των τακτι-
δίων και της έκθεσης. περιεχόµενον, ως πράττουν αι Αρχιτεκτονικαί Σχολαί όλου κών καθηγητών και εις εκπρόσωπος της τέχνης, και διά λόγους
Στην ίδια λογική βελτίωσης των σπουδών προτείνεται πρα- του κόσµου. Αλλ’ εκτός του προορισµού τούτου η Αρχιτε- πρακτικούς αλλά και διά λόγους καταλλήλου προσανατολισµού
κτική εξάσκηση έξι µηνών κατά το διάστηµα των διακοπών κτονική Σχολή νοµίζει ότι είναι η ενδεδειγµένη εν Ελλάδι της Σχολής και καταλλήλου συνθέσεως των δυνάµεων αι οποίαι
των τριών πρώτων ετών, ενώ τονίζεται η σηµασία των υλι- να περιβληθή την εντολήν της συστηµατικής µελέτης του την αποτελούν. (...) Ακριβώς όµως αυτό επιβάλλει, εις εκ των καθη-
κών βοηθηµάτων διδασκαλίας (συλλογές, βιβλιοθήκη), παρελθόντος, όσον αφορά γενικώς την Ιστορίαν της γητών, ο µάλλον εξ ιδιοσυγκρασίας και ως εκ της έδρας του
καθώς και της δυνατότητας να γίνονται σπουδαστικά ταξί- Τέχνης».8 Για το σκοπό αυτό προτείνεται να ιδρυθεί στο κατάλληλος να αναλάβη την εκπροσώπισιν των τεχνών µεταξύ των
δια εντός και εκτός Ελλάδος «προς επίσκεψη και µελέτη προσεχές µέλλον «Ινστιτούτον ιστορικών σπουδών και τακτικών καθηγητών (...) διά κρίσιν καλλιτεχνικών εδρών ή ζητηµά-
Μνηµείων της Τέχνης». ερευνών», µε αντικείµενο την αρχαιολογία, ως κλάδος της των εν γένει. Κατά συνέπειαν είναι αναγκαίον να αυξηθή ο αριθµός
Στα ίδια πλαίσια µια από τις σηµαντικότερες βελτιώσεις Σχολής Αρχιτεκτόνων, που θα παρέχει ακαδηµαϊκούς τίτ- των τακτικών Καθηγητών της Σχολής αυτής, ο οποίος είναι λίαν
είναι η εισαγωγή της διπλωµατικής εργασίας, µε τη µορφή λους στους αποφοίτους του. Τονισµός, λοιπόν, της ουµα- περιωρισµένος», (Αρχείο ΕΜΠ. Πρακτικά Συλλόγου Τακτικών
µιας πλήρους επαγγελµατικής µελέτης, την οποία ο σπου- νιστικής διάστασης των αρχιτεκτονικών σπουδών αλλά και Καθηγητών 1941, 5η συν., 8/10/1941).
δαστής θα επεξεργάζεται για τρεις µήνες. Το θέµα της ένα νέο επαγγελµατικό πεδίο για τους αποφοίτους. 5. Αρχείο ΕΜΠ. Πρακτικά Συγκλήτου 1942, 24η συν., 13/10/1942.
διπλωµατικής θα δίνεται από κοινού από τους καθηγητές 6. Συγκεκριµένα, από τον Ιανουάριο 1940 έως τον Νοέµβριο 1941,
Αρχιτ. Συνθέσεων, Οικοδοµικής, Ρυθµολογίας και Μορ- Αυτή η τελευταία κατεύθυνση της Αρχιτεκτονικής Σχολής, εκλέχτηκαν ο Κ. Κιτσίκης στην έκτακτη έδρα της Ειδικής Κτιριολο-
φολογίας και ∆ιακοσµητικής και ειδικής Εσωτερικής Αρχι- που χαρακτηρίζεται ως «τάσις (...) όχι µόνον προς µελέτην γίας (25/1/1940), ο οποίος τον Αύγουστο 1941 προάγεται σε
τεκτονικής και Πολεοδοµίας, και θα συµπληρώνεται µε συγκεκριµένων συγχρόνων προβληµάτων, αλλά και προς τακτικό καθηγητή της νέας τακτικής έδρας των Αρχιτεκτονικών
σχέδια του µαθήµατος της Οικοδοµικής, µε στατικούς ικανοποίησιν αναγκών καθαρώς επιστηµονικού και πνευ- Συνθέσεων, ο Α. ∆ηµητρακόπουλος στην κενή τακτική έδρα της
υπολογισµούς του µαθήµατος Τεχνικών Κατασκευών και µατικού περιεχοµένου»9 είναι εκείνη που θα προβληθεί, Πολεοδοµίας (30/1/1940), ο Α. Προκοπίου στην νέα τακτική έδρα
Σιδηροπαγούς σκυροδέµατος και τέλος µε φάκελο προµε- στις 13 Νοεµβρίου 1943, στην ιστορική πρυτανική οµιλία της Γενικής Ιστορίας της Τέχνης (17/8/1940), εκλογή που ακυρώ-
τρήσεων, περιγραφή της κατασκευής και έκθεση για το του Ν. Κιτσίκη, στην οποία διατυπώνονται οι βασικές θηκε από το Συµβούλιο της Επικρατείας, και στην επαναπροκυρη-
σκεπτικό της συνθέσεως. γραµµές της µεταρρύθµισης των σπουδών του Πολυτε- χθείσα θέση εκλέχτηκε ο ∆. Ευαγγελίδης (25/11/1941), ο Ι. ∆εσπο-
χνείου συνδεδεµένες άµεσα µε την «σχεδιοποιηµένη ανοι- τόπουλος στην έκτακτη έδρα των Αρχιτεκτονικών Συνθέσεων (η
Για την ενίσχυση της επαγγελµατικής κατοχύρωσης των κοδόµηση» της χώρας στην µεταπολεµική περίοδο. πρώην έκτακτη έδρα της Ειδικής Κτιριολογίας) (13/11/1941), ο Π.
αποφοίτων της η Σχολή εξετάζει µέτρα για να «επιτευχθή Μιχελής στην τακτική έδρα της Αρχιτεκτονικής Μορφολογίας και
η καλλιέργεια καλλιτεχνικώς ανεπτυγµένου κοινού και εν τη Ρυθµολογίας (12/11/1941), ο Ν. Χατζηκυριάκος-Γκίκας στην Έκτα-
Χώρα ηµών όπερ θα ήτο ο αντιλήπτωρ των προσπαθειών κτη έδρα του Ελευθέρου Σχεδίου (22/11/1941), ενώ ο ∆ηµήτρης
µας διά την Αρχιτεκτονική και την Τέχνην», όπως σηµειώ- Πικιώνης προάγεται σε τακτικό καθηγητή (8/10/1941).
νεται στο Υπόµνηµα. Εκτιµά ότι σε αυτό θα συνέβαλλε η 7. Αρχείο ΕΜΠ. Πρακτικά Συγκλήτου 1942, 23η συν., 9/10/1942 και
επαφή µε ξένες Σχολές και τα σπουδαστικά ταξίδια καθη- 24η συν., 13/10/1942.
γητών στο εξωτερικό, αλλά και η µετάκληση σηµαντικών 8. Αρχείο ΕΜΠ. Πρακτικά Συγκλήτου 1943, 36η συν., 29/10/1943.
ξένων αρχιτεκτόνων για διαλέξεις. Επίσης η ενεργοποίηση Το κείµενο του σηµειώµατος παρατίθεται αυτούσιο στην πρυτα-
του θεσµού των ακροατών, που µπορούν µε δίδακτρα να νική οµιλία του Ν. Κιτσίκη της 13/11/1943. Βλ. Εθνικόν Μετσόβιον
παρακολουθήσουν ένα κύκλο µαθηµάτων, καθώς και η Πολυτεχνείον, Λόγος του πρυτάνεως κ. Νικολάου Κιτσίκη προς τους
συνδροµή της Σχολής για την έκδοση ειδικού αρχιτεκτονι- σπουδαστάς των Ανωτάτων Σχολών του Ε.Μ. Πολυτεχνείου, Αθήνα
κού περιοδικού. 1943, σ. 24. Φαίνεται ότι ο Ν. Κιτσίκης ήταν ο εµπνευστής της πρό-
Τέλος ζητείται η θεσµική κατοχύρωση του κλάδου των τασης.
αρχιτεκτόνων και η κατάργηση του δικαιώµατος των Πολι- 9. Ό.π., σ. 25.
τικών Μηχανικών να ασκούν παράλληλα και το επάγγελµα
του αρχιτέκτονα. Η εκτίµηση είναι ότι αν δεν επιτευχθεί
αυτό δεν υπάρχει λόγος ύπαρξης αυτοτελούς Σχολής. Η

52 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 53
Ο σύγχρονος αρχιτέκτονας και
η αναγκαία πολλαπλότητα του ρόλου του
του Νεκτάριου Κεφαλογιάννη, αρχιτέκτονα

Μέσα στο σηµερινό µεταβαλλόµενο και πολυσύνθετο κοι-


νωνικό πεδίο στο οποίο ζούµε και καλούµαστε να δρά-
σουµε, είναι λογικό ο σύγχρονος αρχιτέκτονας να υπο-
χρεώνεται να προσαρµοστεί σε αυτό, αναπτύσσοντας την
κατάλληλη τακτική. Μια τακτική που να του επιτρέπει, από
τη µία, να µπορεί να αντιλαµβάνεται και να «χαρτογραφεί»
την εκάστοτε υπάρχουσα κατάσταση, διαβάζοντας τις ενδε-
χόµενες τάσεις και προοπτικές που του παρέχει η κοινωνία.
Από την άλλη, να µπορεί να µεταβάλλεται και να προσαρ-
µόζεται, µε επικαιροποιηµένη επιχειρηµατολογία και ανανε-
ωµένη οπτική για τα προβλήµατα του χώρου και τις προκλή-
σεις της κοινωνίας. Πρώτα από όλα όµως, θα πρέπει να
είναι σε θέση, µε ρεαλισµό, να αναγνώσει τη σηµερινή του
κατάσταση και να εντοπίσει την παθογένειά της.
Ζωτικό κοµµάτι από τη µέχρι πρόσφατα περιοχή δράσης νωνία και συνεχίζουν να την απασχολούν, κάθε φορά µε
του έχει καταληφθεί από άλλες επαγγελµατικές οµάδες, διαφορετική µορφή. Αυτό είναι φανερό από τη συνεχιζό-
πολλές φορές µε υπαιτιότητα δική του. Τα τελευταία χρόνο µενα αυξανόµενη βιβλιογραφία, που αναφέρεται σε
ο νεώτερος, τουλάχιστον, αρχιτέκτονας έχει κληρονοµή- χωρικά ζητήµατα, σε διάφορες επιστηµονικές περιοχές
σει µια πραγµατικότητα (κυρίως στην Ελλάδα) που (κοινωνιολογία, ψυχολογία, πολιτική οικονοµία, πολιτική
δύσκολα αντιστρέφεται. Οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισµοί επιστήµη κλπ.) αλλά και από τις καθηµερινές «αντιδράσεις»
είναι ελάχιστοι, καθυστερούν να οδηγήσουν σε αποτέλε- που προσπαθούν να εξωτερικευτούν κοινωνικά, µέσα από
σµα και οι περισσότεροι δεν υλοποιούνται. Μεγάλο κοµ- εθελοντικές δράσεις ή µέσα από τις εφηµερίδες. Η αιτία
µάτι των επαγγελµατικών δράσεων του αρχιτέκτονα έχει που ο αρχιτέκτονας, κατεξοχήν επιστήµονας του χώρου,
καταληφθεί από όµορες επαγγελµατικές οµάδες (πολιτικοί βρίσκεται συχνά έξω από τη συζήτηση περί χώρου, είναι
µηχανικοί κυρίως) που στη συνείδηση του µέσου πολίτη, ότι έχει αυτοσυρρικνώσει τον ρόλο του στο επίπεδο του
είναι ικανές να διεκπεραιώσουν το αρχιτεκτονικό έργο. σχεδιαστή µε βάση αποκλειστικά αισθητικά κριτήρια, θεω-
Μπροστά σε αυτή την πραγµατικότητα, ο αρχιτέκτονας, ρώντας ότι το µόνο που τον διακρίνει από τα άλλα επαγ-
καλείται να βρει το δρόµο του και να συγκροτήσει την ατο- γέλµατα που απειλούν τον επαγγελµατικό του ζωτικό χώρο
µική και συλλογική του στρατηγική, γνωρίζοντας ότι πολ- είναι η αισθητική. Φτάσαµε λοιπόν στο σηµείο, από τα
λές από τις de facto καταστάσεις που έχουν δηµιουργηθεί κέντρα αποφάσεων ή διαµόρφωσης της κοινής γνώµης,
δύσκολα αλλάζουν (εξαιτίας κυρίως των προσωπικών και από τη µία, ή από τις εθελοντικές οµάδες πίεσης για συγκε-
εφησυχασµένων στρατηγικών των προηγούµενων γενεών κριµένα χωρικά ζητήµατα, από την άλλη, να ζητείται περισ-
αρχιτεκτόνων, που δεν µπόρεσαν να δουν πέρα από τα σότερο η γνώµη κοινωνιολόγων και ανθρωπολόγων, από
εσωτερικά προβλήµατα του µικρού ελληνικού αρχιτεκτονι- ότι αρχιτεκτόνων. (∆εν αναφέροµαι εδώ στην έρευνα, γιατί
κού κύκλου). αυτό το πεδίο µοιάζει ήδη χαµένο από χέρι).
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο χρειάζεται µια διπλή στρατηγική. Μια πιθανή εξήγηση για τη σηµερινή κατάσταση του αρχι-
Από τη µία, να επαναδιεκδικήσει κοµµάτια του επαγγελµα- τέκτονα ίσως είναι, (κυρίως λόγω των σπουδών του) ότι
τικού χώρου που ανήκουν κυρίως ή αποκλειστικά στο γνω- έχει διαµορφώσει µια agenta µε «κοινωνικά ζητήµατα» που
στικό του αντικείµενο και από την άλλη, να εφεύρει νέα θεωρεί ότι θα έπρεπε να απασχολούν την κοινωνία, αντί να
πλαίσια επαγγελµατικής δράσης. Το δεύτερο, παρουσιάζει µελετά και να δραστηριοποιείται σε ζητήµατα που στην
ενδιαφέρον, όχι µόνο γιατί επεκτείνει την περιοχή δράσης πραγµατικότητα την απασχολούν. Έχει δηλαδή υιοθετήσει
του, αλλά και γιατί συγκροτεί µια επαγγελµατική µορφή µια ελιτίστικη στάση, µε επικίνδυνα «αποστολικά» χαρα-
(ένα επαγγελµατικό προφίλ) που ανανεώνει την εικόνα του κτηριστικά, µε τη δογµατική έννοια του όρου. Και έχει κατά
στο κοινωνικό σύνολο και επαναβεβαιώνει την ικανότητα συνέπεια αφήσει, τα χωρικά ζητήµατα, που κατ’ αυτόν ανή-
δράσης του, άρα, κατά συνέπεια, συγκροτεί µια πιο ισχυρή κουν στην «βρώµικη πραγµατικότητα» (dirty realism) σε
βάση διεκδίκησης των πρώτων. άλλες επαγγελµατικές οµάδες, µερικές από τις οποίες
Τα ζητήµατα του χώρου ανέκαθεν απασχολούσαν την κοι- έχουµε ήδη προαναφέρει.

54 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 55
ÛÂÏ. 54 Αυτή η κατάσταση αρχίζει να αλλάζει σταδιακά στο εξωτε- συγκρότηση µιας επιτυχής στρατηγικής παραγωγής και
¿Óˆ: ™˘ÌÌÂÙÔ¯‹ ÛÙËÓ Biennale ∞Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈ΋˜ ρικό. Ίσως, αυτή να είναι η αιτία που ορισµένοι νεώτεροι διαχείρισης ενός µηνύµατος για τα χωρικά ζητήµατα, µπο-
ÙÔ˘ Rotterdam (2005) «The Flood». πÛ·ÓÈÎfi
αρχιτέκτονες (αλλά και ελάχιστοι µεγαλύτερης ηλικίας) ρεί να οδηγήσει σε αναβάθµιση, µε τον καιρό, της συλλο-
ÂÚ›ÙÂÚÔ. «Intelligent Coast». ¢È¿ÁÚ·ÌÌ· ÙÔ˘-
ÚÈÛÙÈ΋˜ ·Ó¿Ù˘Í˘ ÛÙËÓ πÛ·Ó›·.
έχουν επιλέξει να ζήσουν ένα µεγάλο χρονικό διάστηµα
στο εξωτερικό, να εµπλακούν σε αντίστοιχες καταστάσεις
γικής θέσης των αρχιτεκτόνων. Για παράδειγµα, στη Βαρ-
κελώνη, πέρα από διάφορες οµάδες και αρχιτεκτονικές
Ο νέος αρχιτέκτονας στο σύγχρονο
οو: Biennale ∞Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈ΋˜ ÙÔ˘ Rotterdam
(2005). ™ÙÚ·ÙËÁÈÎfi˜ ۯ‰ȷÛÌfi˜ ÁÈ· ÙËÓ Tarra- και να αναµετρηθούν µε την εκεί πραγµατικότητα, αντί «δεξαµενές σκέψης» (think tanks) που έχουν επιφορτισθεί επάγγελµα του θαύµατος και της αστάθειας
gona Ù˘ ∫·Ù·ÏÔÓ›·˜. «Mare Vostrum: New ενός ασφαλούς «εκπαιδευτικού τουρισµού» µικρής διάρ- µε αντίστοιχους ρόλους, ο σύλλογος αρχιτεκτόνων της
Tourist Organization» κειας, για µια «γρήγορη αρπακτή» ενός ακαδηµαϊκού τίτ- Βαρκελώνης (COAC) έχει αναπτύξει επιτυχηµένες επικοι-
λου. Στη σηµερινή παγκοσµιοποιηµένη κοινωνία, µε τα νωνιακές στρατηγικές µε αποδέκτες την κοινωνία της Βαρ- του Χρίστου Παπαστεργίου, αρχιτέκτονα
ÛÂÏ. 55
™˘ÌÌÂÙÔ¯‹ ÛÙÔ Dubrovnic Festival of Architec- αντίστοιχα παγκοσµιοποιηµένα προβλήµατα, η επαφή κελώνης. Παράλληλα, οι αρχιτεκτονικές οµάδες δράσης
ture 2005 (∫ÚÔ·Ù›·). HyperEurope, Institute of συναδέλφων µε το εξωτερικό και η συνδιαλλαγή/συνεργα- του είναι σε θέση να εντοπίσουν τα σηµεία λήψης αποφά-
Advanced Architecture of Catalonia σία µε τους εκεί συναδέλφους, είναι «εκ των ων ουκ άνευ», σεων, σε διάφορα επίπεδα, και να συγκροτήσουν τακτικές
όχι βέβαια µε µια «γενιτσαριστική» υποταγή στο οτιδή- προσέγγισης και αλληλεπίδρασης.
οو: ∆Ô˘ÚÈÛÙÈ΋ ·Ó¿Ù˘ÍË Î·ı’ ‡„Ô˜. ∆Ô ÌÔ-
ποτε, αλλά µε µια κριτική διαλογική σχέση. Ίσως η ικανό- Η επαγγελµατική επιβίωση και επέκταση του σύγχρονου
ÓÙ¤ÏÔ ÙÔ˘ Benidorm (πÛ·Ó›·)
τητα κατοχής µιας διευρυµένης γνώσης του πώς επιλύο- αρχιτέκτονα περνάει µέσα από την ικανότητά του να διευ-
νται προβλήµατα ή τίθενται χωρικά ζητήµατα «έξω» να ρύνει το κύκλο των επαγγελµατικών του δράσεων, µε επί-
είναι µια ιδιότητα του σύγχρονου ρόλου του αρχιτέκτονα. κεντρο την κατασκευή. Η έκβαση αυτής της απόπειρας
Στα πλαίσια αυτού του πολλαπλού του ρόλου, ο αρχιτέ- εξαρτάται από την ικανότητά του (ή όχι): α) να αναδείξει
κτονας έχει ανάγκη να αποκτήσει µια αυξηµένη εξωστρέ- σηµαντικά κοινωνικά και οικονοµικά θέµατα που αφορούν
φεια προς το υπόλοιπο κοινωνικό σύνολο. Οφείλει να την περιοχή και τη χώρα του, µε µια χωρική οπτική, β) να
µάθει να εξωτερικεύει τις σκέψεις και τις προτάσεις του µε αναλύσει συγκροτηµένα τις πολιτικές και κοινωνικές παρα-
όρους που µπορούν να γίνουν κατανοητοί από αυτό, µέτρους τους, γ) να αναδείξει τον σηµαντικό ρόλο που
δηλαδή να αφορά τα πραγµατικά προβλήµατα που προ- διαδραµατίζει η κατασκευή και ο αρχιτεκτονικός σχεδια-
βληµατίζουν την κοινωνία. Σε αυτό τον στόχο σηµαντικό σµός επί του συγκεκριµένου θέµατος, σε περιπτώσεις
ρόλο διαδραµατίζουν οι εκθέσεις και οι αρχιτεκτονικές ειδικά που αυτό δεν είναι αυτονόητο και δ) να αποδείξει «Η ιστορική ανάλυση έχει εν γένει υποστηρίξει την οπτική που επαγγελµατική και ακαδηµαϊκή ωριµότητα. Το όριο που θα
εκδόσεις. ∆εν αναφέροµαι προφανώς σε αυτές που πραγ- ότι η αρχιτεκτονική είναι µέρος της επίλυσης και όχι του θεωρεί ότι ο ρόλος του αρχιτέκτονα είναι να προβάλει στο έδα- καθορίσει τον τρόπο µε τον οποίο ο σηµερινός νέος αρχι-
µατοποιούνται για εσωτερική αρχιτεκτονική κατανάλωση, προβλήµατος. Προς αυτή τη δύσκολη επαγγελµατική φος τις εικόνες των κοινωνικών θεσµών, µεταφράζοντας την τέκτονας θα αντιµετωπίζει στο µέλλον την αρχιτεκτονική
από αρχιτέκτονες, για αρχιτέκτονες, µόνο και µόνο για την κατεύθυνση, πειστικότητα και αποτελεσµατικότητα µπορεί οικονοµική ή πολιτική δοµή της κοινωνίας σε κτήρια και οµάδες ως περιοχή γνώσης, ως επάγγελµα, ως δηµιουργία και ως
κατοχύρωση µια καλύτερης θέσης στον ενδο-αρχιτεκτο- να του δώσει η αυξηµένη διαχειριστική του ικανότητα και η κτηρίων. Για τον λόγο αυτό η αρχιτεκτονική ήταν, πρώτα και τρόπο κοινωνικής συµµετοχής. Το δίληµµα αυτό αφορά
νικό ανταγωνισµό ή για τη δηµιουργία σφαιρών επιρροής επιχειρησιακή του δυνατότητα... κύρια, η προσαρµογή του χώρου στην υπάρχουσα κοινωνικοοι- τον βαθµό στον οποίο κάθε νέος αρχιτέκτονας θα µπορέ-
µέσα στη µικρή, αρχιτεκτονική (και µάλλον ενδοστρεφής) κονοµική δοµή. Θα εξυπηρετούσε (η αρχιτεκτονική) τις δυνά- σει µέσω των επαγγελµατικών του επιλογών να συµβιβάσει
κοινότητά µας. µεις στον τόπο και, ακόµα και στην περίπτωση των περισσότερο την ανάγκη του/της για δηµιουργία µε τα σύγχρονα δεδο-
Στην σηµερινή «επικοινωνιακή» εποχή, η σύλληψη, κοινωνικά προσανατολισµένων πολιτικών, τα προγράµµατά του µένα του επαγγέλµατος και θα µπορέσει να προσδιορίσει
συγκρότηση και αποτελεσµατική µετάδοση ενός πειστικού θα αντικατόπτριζαν τις προνοµιούχες οπτικές του υπάρχοντος είτε θα αφεθεί στο να αποδεχθεί τον βαθµό προσαρµο-
µηνύµατος, µε απήχηση σε ευρύτερα σύνολα, αποτελεί πολιτικού πλαισίου»1 γής του σε ένα καθεστώς παραγωγής.
κεντροβαρικό κοµµάτι του ρόλου µας. Με άλλα λόγια, η Η δραµατικότητα της επαγγελµατικής αυτής περιόδου
Η παραπάνω παρατήρηση του Bernard Tschumi δεν προ- κάθε νέου αρχιτέκτονα εντείνεται βέβαια όχι από τίποτα
σθέτει κάτι νέο στη γνώση µας για την αρχιτεκτονική ως διαφορετικό, παρά από την απλή φυσική ροπή του νέου
κοινωνικό εργαλείο και λειτουργία. Μας υπενθυµίζει προς την ανατροπή κάθε παραδοσιακής σηµαίνουσας
ωστόσο παραστατικά µια πραγµατικότητα της αρχιτεκτονι- αλυσίδας, το προβοκάρισµα κάθε καθορισµένης τάξης
κής, µια οικεία σε όλους λειτουργία της ως επαγγελµατική πραγµάτων, την ανάγκη του να προτείνει νέες ακολουθίες
περιοχή που συµβάλλει καθοριστικά στην παραγωγή του σύνδεσης θεσµών και χώρου και την επισφράγιση της σύγ-
κοινωνικού περιβάλλοντος κάθε εποχής. χρονης πραγµατικότητας µε το δικό του µοναδικό σηµάδι.
Ο αρχιτέκτονας, ως επαγγελµατική κατηγορία, µπορεί να
χαρακτηριστεί ως ο λειτουργικός κρίκος, ο παράγοντας Τα πράγµατα όµως σήµερα λειτουργούν µε τρόπο καθορι-
¿Óˆ: ∞fi ÙËÓ ÂΉ‹ÏˆÛË ‘post-Marathon’ ÛÙÔ
που αποκαθιστά τη συνέχεια της συµβολικής αλυσίδας και στικά διαφορετικό από ότι γνωρίζαµε ως τώρα. Όπως σε
ÂÚ›ÙÂÚÔ Ù˘ ‘Serpentine Gallery’ ÛÙÔ §ÔÓ‰›ÓÔ διατηρεί την άρρηκτη ακολουθία µεταξύ θεσµών, κοινωνι- όλα τα επαγγέλµατα έτσι και στην αρχιτεκτονική αναπτύσ-
ÙÔÓ √ÎÙÒ‚ÚÈÔ ÙÔ˘ 2006, Ì ı¤Ì· ‘Ù¤¯ÓË-·Ú¯ÈÙÂ- κής δράσης και χώρου. σονται πεδία µε δεδοµένα ως τώρα ανοίκεια. Αντίστοιχα, ο
ÎÙÔÓÈ΋ Î·È ·ÁÔÚ¿’ Î·È ‰ÈÔÚÁ·ÓˆÙ¤˜ ÙÔ˘˜ Rem Πέρα όµως από την παραπάνω παρατήρηση, αυτό που για τρόπος µε τον οποίο ο νέος αρχιτέκτονας µπορεί να συµ-
Koolhaas (·Ú¯ÈÙ¤ÎÙÔÓ·˜ ÙÔ˘ ÂÚÈÙ¤ÚÔ˘) ηÈ
µας συγκεντρώνει ειδικό ενδιαφέρον εδώ, αφορά τον µετέχει δηµιουργικά στο περιβάλλον του επαγγέλµατος
Hans Ulrich Orbist (‰ÈÔÈÎËÙÈÎfi˜ Î·È Î·ÏÏÈÙ¯ÓÈ-
τρόπο µε τον οποίο η πραγµατικότητα αυτή αντιµετωπίζε- αλλάζει ριζικά.
Îfi˜ ·Ú¿ÁÔÓÙ·˜ Ù˘ Serpentine Gallery). ∏ ·Ú-
¯ÈÙÂÎÙÔÓÈ΋ ·ÔÎÙ¿ ÌÈ· ÌÂÙ¿-·Ú·ÁˆÁÈ΋ ·Í›· ται από την εκάστοτε γενιά νέων αρχιτεκτόνων και τους Έως σχετικά πρόσφατα, ακόµη και κατά τη Μοντέρνα
ˆ˜ ÔÏÈÙÈÛÙÈÎfi ÚÔ˚fiÓ Ì ÙËÓ ÌÔÚÊ‹ ÂÓfi˜ τρόπους µε τους οποίους οι νέοι ανταποκρίνονται και περίοδο των ανατροπών, ο αρχιτέκτονας, διαθέτοντας
event. ∆Ô event ·˘Ùfi ·ÎÔÏÔ˘ı› ÙÔ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfi δίνουν απαντήσεις σε σχέση µε τις ειδικές συνθήκες κάθε συγκεκριµένα εργαλεία, κατέχοντας τη χρήση τους και
ÁÂÁÔÓfi˜ Ô˘ Â›Ó·È Ô Û¯Â‰È·ÛÌfi˜ Î·È Î·Ù·Û΢‹ εποχής. Στο ερώτηµα αυτό, εµφανιζόµενο µε τη µορφή χρησιµοποιώντας κατοχυρωµένες µεθόδους διατηρούσε
ÙÔ˘ ÂÚÈÙ¤ÚÔ˘. ∏ ·Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈ΋ ÎÔÈÓfiÙËÙ· ηÈ
διλήµµατος, καλείται να απαντήσει µέσα από τις πράξεις τη δυνατότητα να απαντήσει σε συγκεκριµένα ερωτήµατα,
΢ڛˆ˜ Ó¤ÔÈ ·Ú¯ÈÙ¤ÎÙÔÓ˜ Û˘ÌÌÂÙ›¯·Ó Ì·˙Èο
Û ÌÈ· ÂΉ‹ÏˆÛË Ô˘ ÔÏϤ˜ ÛÙÈÁ̤˜ ı‡ÌÈ˙Â
του κάθε νέος αρχιτέκτονας, κάθε εποχής, ο οποίος δια- σε αναγνωρίσιµες συνθήκες και ακόµη διέθετε του τρό-
·Ú¤Ï·ÛË ‰È·ÛËÌÔÙ‹ÙˆÓ ÙÔ˘ ·Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈÎÔ‡ σχίζει την ευαίσθητη αυτή περίοδο, το όριο που διαχωρίζει πους να αντισταθεί και να υπερασπιστεί, όποτε χρειαζόταν,
Î·È Î·ÏÏÈÙ¯ÓÈÎÔ‡ ‘star system’ την ασφάλεια του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος από την οικεία επαγγελµατικά περιβάλλοντα. Η δυσκολία, την

56 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 57
οποία καλούνται να αντιµετωπίσουν οι αρχιτέκτονες, οι λείων κατανόησης των σύγχρονων δεδοµένων, τόσο στη ¿Óˆ Î·È Î¿Ùˆ: ∞fi ÙËÓ ¤ÎıÂÛË Ù˘ Zaha Hadid είναι εκ των προτέρων καθορισµένη. Όσο και αν σήµερα ντίας, είτε χαρισµατικού δηµιουργού να µην µπορεί να
οποίοι τις πολύ πρόσφατες δεκαετίες εισέρχονται στο µερικότητα της εµπειρικής τους πρόσληψης, όσο και στην ÛÙËÓ Rove Gallery ÙÔ˘ §ÔÓ‰›ÓÔ˘ ÙÔÓ √ÎÙÒ‚ÚË αναπτύσσεται η συζήτηση για την έντονη εξειδίκευση του σταθεί σε ένα περιβάλλον όπως το σηµερινό. Παρ’ όλα
επάγγελµα, έγκειται στο πολυπαραγοντικό περιβάλλον το ολότητα τους. ÙÔ˘ 2006. ∆· ÂÎı¤Ì·Ù· (̷ΤÙ˜, Û¯¤‰È·, video) επαγγέλµατος, αυτή µπορεί µόνο µερικώς να καθοριστεί αυτά θα πρέπει ίσως να παραδεχτούµε ότι σε ένα µεγάλο
ˆÏÔ‡ÓÙ·È ˆ˜ ·ÓÙÈΛÌÂÓ· Ù¤¯Ó˘ Î·È Ë ·Ú¯ÈÙÂ-
οποίο καθορίζει σήµερα τη φύση του. Ένα περιβάλλον, Η ανάγκη για καινοτοµία, παραγωγή νέων προϊόντων ως πραγµατική. Καθώς από την άλλη δεν µπορούµε να βαθµό στον νέο αρχιτέκτονα προσφέρεται πια ένα πλού-
ÎÙÔÓÈ΋ ·ÔÎÙ¿ ÙËÓ ˘ÂÚ·Í›· ÂÓfi˜ ÚÔ-·Ú·-
όπου πολλές παραδοσιακές αξίες του επαγγέλµατος πια χώρου και η ενσωµάτωση της µεταβαλλόµενης πραγµατι- ÁˆÁÈÎÔ‡ ÔÏÈÙÈÛÙÈÎÔ‡ ÚÔ˚fiÓÙÔ˜ Ô˘ ‰È·Ù›ıÂÙ·È αγνοήσουµε το γεγονός ότι ο κύκλος δραστηριοτήτων σιο επαγγελµατικό περιβάλλον. Ο ίδιος ο πλούτος του
δεν θεωρούνται δεδοµένες, τόσο όσον αφορά τη φύση κότητας που καθορίζει σήµερα η τεχνολογία. ÛÙËÓ ·ÁÔÚ¿. ∏ ·Ú¯ÈÙ¤ÎÙÔÓ·˜ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÒÓÙ·˜ του αρχιτέκτονα επεκτείνεται όλο και περισσότερο. περιβάλλοντος αυτού και οι δυναµικές που προσφέρει δεν
της αρχιτεκτονικής, όσο και την ίδια τη φύση του επαγγέλ- Η «δυνητικοποιητική» δράση της έρευνας, η οποία δηµι- ÙËÓ ·ÁÎfiÛÌÈ· ·Ó·ÁÓÒÚÈÛË ÙÔ˘ ÔÓfiÌ·ÙÔ˜ Ù˘ Κατηγορίες, όπως το ‘curating’, ο συντονισµός και διαχεί- αποτελούν βέβαια από µόνες τους τις ικανές και αναγκαίες
µατος. Η αρχιτεκτονική δεν µπορεί σήµερα να περιγραφεί ουργεί περισσότερο ερωτήµατα παρά δίδει απαντήσεις. Η ÂÎÌÂÙ·ÏχÂÙ·È ÎÂÚ‰ÔÊfiÚ· Ù· ÓÂ˘Ì·ÙÈο ‰ÈηÈ- ριση ‘events’, η επιµέλεια εκδόσεων και εκθέσεων, η διαχεί- συνθήκες για τη διαµόρφωση της δηµιουργικής αντίστα-
ÒÌ·Ù· ÙˆÓ ‰ËÌÈÔ˘ÚÁÈÒÓ Ù˘ Ô˘ ÚÔËÁÔ‡ÓÙ·È
ως µια µονοσήµαντη δραστηριότητα, ένας κλειστός δηµιουργία, µε τον τρόπο αυτόν, µιας «νέας επιστηµονικό- ριση και προβολή των προϊόντων του χώρου, η παραγωγή σης. Καθώς στις συνθήκες αυτές ο νέος αρχιτέκτονας δια-
Ù˘ ηٷÛ΢‹˜
κύκλος και να προσδιοριστεί από ένα πρόγραµµα που τητας», η οποία επιφυλάσσει και για τον αρχιτέκτονα έναν θεωρίας, η πολυδιάστατη συµµετοχή στο ακαδηµαϊκό θέτει, είτε τη δυνατότητα για ένταξη σε ένα περιβάλλον
προδιαγράφει µια δραστηριότητα και που αναφέρεται σε ρόλο πέραν του παραδοσιακού του ρόλου ως µηχανικού- περιβάλλον, επεκτείνουν ένα έτσι κι αλλιώς διευρυµένο παραγωγής του χώρου όπου θα αναπαράγει τα δεδοµένα
ένα κοινωνικό συµβόλαιο µε την παραδοσιακή έννοια. δηµιουργού απαντήσεων προς µια νέα του διάσταση ως επαγγελµατικό περιβάλλον και δηµιουργούν νέες πραγµα- της παγκοσµιοποίησης, είτε εκµεταλλευόµενος το πλούσιο
Αντίθετα, η αρχιτεκτονική µοιάζει να συµβάλλει στην φρο- επιστήµονα-δηµιουργού ερωτηµάτων. τικές επαγγελµατικές κατηγορίες της αρχιτεκτονικής. Ένα και πολυπαραγοντικό περιβάλλον έρευνας και πειραµατι-
ντίδα των σύγχρονων θεσµών για την ανάπτυξη συνθηκών επαγγελµατικό περιβάλλον όπου το αρχιτεκτονικό προϊόν σµού να προσφέρει νέα δεδοµένα στην παραγωγή και
που να µπορούν να υπερκαλύπτουν τη σταθερότητα και τα Όσο και την ίδια τη φύση του επαγγέλµατος: αποκτά την αξία ενός πολιτιστικού µετα-προϊόντος και το ερµηνεία του χώρου. Συνεισφέροντας έτσι στην αµφισβή-
παραδοσιακά κεκτηµένα και να ευνοούν νέες παραµέ- Ο νέος επαγγελµατίας δεν εισέρχεται σε ένα επαγγελµα- βάρος δίδεται στην διαχείριση της µετα-παραγωγικής του τηση δεδοµένων χωρικών µοντέλων σύµφωνα µε την
τρους, όπως την παραγωγή κέρδους, καινοτοµίας, επικοι- τικό πρόγραµµα µονοσήµαντα ορισµένο. Ρόλος του δεν (post-production) αξίας. παράδοση που ξεκίνησαν κάποιοι άλλοι νέοι αρχιτέκτονες,
νωνίας, καταναλώσιµου προϊόντος, ανταλλαγής γνώσης είναι να εκτελεί µια εργασία και κυρίως η εργασία αυτή δεν Με τον τρόπο αυτό όπως σε όλα τα επαγγέλµατα, έτσι και σε κάποιες άλλες –µακρινές αλλά και πρόσφατες– εποχές.
και όλες αυτές τις ιδιότητες που σε σύγχρονες συζητήσεις στην αρχιτεκτονική γεννιέται ένα νέο είδος επαγγελµατία,
περιγράφονται ως χαρακτηριστικά της παγκοσµιοποίησης γνωστό ως «επαγγελµατίας χαρτοφυλακίου» (‘portfolio ∆εν µπορούµε λοιπόν να αγνοήσουµε τις ευκαιρίες που
και της παγκόσµιας αγοράς. professional’), ο οποίος δεν χαρακτηρίζεται από την επαγ- δίνονται σήµερα, ακόµη περισσότερο από ότι παλιά, σε
γελµατική σταθερότητα, αλλά από την ιδιότητα του να νέους για την αποδέσµευση από τον κλοιό της ελληνικής,
Έτσι, ο νέος αρχιτέκτονας καλείται να προσαρµοστεί σε συµµετέχει σε πολλές διαφορετικές επαγγελµατικές κατη- επαγγελµατικής και ακαδηµαϊκής εσωστρέφειας, η οποία
ρέουσες και µεταβαλλόµενες συνθήκες, οι οποίες αφο- γορίες και τη δυνατότητα του να παράγει καινοτοµία σε πολλές φορές αποκλείει και καθηλώνει στη συστηµατική
ρούν τόσο την ίδια τη φύση της αρχιτεκτονικής, όπως: πολλούς διαφορετικούς τοµείς του επαγγέλµατός του. αναπαραγωγή συνθηκών και πλαισίων. Από την άλλη όµως
Η ανάπτυξη της σηµασίας της έρευνας. Όχι µόνο η µένει να δούµε σε ένα οικείο επαγγελµατικό περιβάλλον το
έρευνα, η οποία έτσι κι αλλιώς ευνοείται στο ακαδηµαϊκό Τέλος, περισσότερο από τις ικανότητες, το «ταλέντο» ή οποίο χάνεται και του οποίου, εκ των πραγµάτων, τα πολι-
περιβάλλον, αλλά και η έρευνα ως εργαλείο άσκησης της την παραδοσιακή έννοια της επαγγελµατικής «αυθεντίας», τικά δεδοµένα αλλάζουν, λόγω ριζικών αλλαγών στην ίδια
πρακτικής και αναπόσπαστο συστατικό της. το επικοινωνιακό περιεχόµενο που αποκτά σήµερα το τη δοµή του, ποιο θα είναι το υγιές αντίβαρο. Ποιοι θα
Ο διατοµεακός χαρακτήρας της έρευνας και ο πολυπαρα- επάγγελµα του αρχιτέκτονα, ανάγεται σε καθοριστικό είναι οι όροι των αλλαγών αυτών και ποιες οι κριτικές αντι-
γοντικός χαρακτήρας της πρακτικής. Η αρχιτεκτονική δεν παράγοντα, ο οποίος έχει τη δύναµη να ευνοήσει ή να στάσεις. Και ακόµη περισσότερο ποιος θα είναι ο ρόλος
αποτελεί πια µονοδιάστατη επαγγελµατική και γνωσιολο- αποκλείσει έναν νέο αρχιτέκτονα από την παραγωγή. Η των νέων αρχιτεκτόνων ως το δυναµικό εκείνο του επαγ-
γική περιοχή καθώς ο χώρος ως αντικείµενο γνώσης και σηµασία της επικοινωνίας και του κύκλου γνωριµιών (γνω- γέλµατος, το οποίο διατηρεί τον ενθουσιασµό και τον
παραγωγής διεκδικείται από πολλές άλλες περιοχές. Το στού ως ‘lobbing’), αποβαίνει κυρίαρχη και περισσότερο οραµατισµό για λογαριασµό όλων.
προϊόν του χώρου σήµερα προκύπτει ως αποτέλεσµα σηµαντική ακόµη ίσως και από τον ίδιο τον πραγµατικό Μένει τελικά να δούµε µε ποιους τρόπους οι νέοι µπορούν
αλλεπάλληλης συµµετοχής και εµπλοκής πολλών διαφορε- κύκλο εργασιών του ως επαγγελµατία που παράγει χώρο. να ορίσουν τα δικά τους σύγχρονα «κοινά», που θα δια-
τικών παραγόντων. σφαλίσουν τον νέο κοινωνικό ρόλο της αρχιτεκτονικής.
Η διαρκής ανατροπή των γνωσιολογικών δεδοµένων, η Έτσι, ξαναγυρνώντας στο αρχικό µας ερώτηµα περί του
εµφάνιση άγνωστων και αχαρτογράφητων περιοχών, οι διλήµµατος που καλείται να αντιµετωπίσει ο νέος αρχιτέ- Σηµειώσεις
οποίοι αφορούν και την παραγωγή του χώρου. Η πραγµα- κτονας σήµερα, θα υποστηρίξουµε ότι και σήµερα έχει ο 1. Tscumi Bernard: Architecture and Disjunction, The MIT Press,
τικότητα αυτή δηµιουργεί την ανάγκη για µια πρακτική, την αρχιτέκτονας δυνατότητες επέµβασης και δηµιουργικής Cambridge, σελ. 5.
οποία ο Fredric Jameson ονοµάζει «γνωσιολογική χαρτο- αντίστασης. Ίσως βέβαια η φυσιογνωµία του αρχιτέκτονα 2. Jameson Fredric: Το µεταµοντέρνο ή η πολιτισµική λογική του ύστε-
γράφηση»,2 δηλαδή την ανάγκη για αναζήτηση νέων εργα- ως αναγεννησιακού αρχιµάστορα, επιστηµονικής αυθε- ρου καπιταλισµού, Νεφέλη, 1999.

58 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 59
γραµµατισµού και διαχείρισης του χρόνου» την οποία οι µας συστήµατος δεν είναι σε θέση να αναπτύξουν κριτική
Αυστριακοί θέτουν ως πρώτη προτεραιότητα ιεραρχώντας σκέψη, δεν τα καταφέρνουν και πολύ καλά µε την επικοι-
µεταξύ των δέκα την «ικανότητα λήψης αποφάσεων και νωνία, δυσκολεύονται να συνεργαστούν, δεν αυτενεργούν
Η σύγχρονη ταυτότητα του αρχιτέκτονα διαχείρισης έργων» και την «ικανότητα κατανόησης των αποτελεσµατικά, δεν σχεδιάζουν καλά και δεν ξέρουν να
ως προσδοκία της εκπαίδευσης και ζητηµάτων της στατικής, της κατασκευής και των εγκατα-
στάσεων, τη γνώση των βιοµηχανικών υλικών και των
µαθαίνουν. Οι δεξιότητες για τις οποίες οι σχολές µας
παίρνουν κάτω από τη βάση είναι «η ικανότητα προγραµ-
ως αίτηµα της πρακτικής κανονισµών». µατισµού και διαχείρισης του χρόνου» (4,3), «η δυνατό-
τητα ανταπόκρισης στις επιθυµίες των ανθρώπων και
του Κωνσταντίνου-Βίκτωρα Σπυριδωνίδη, αρχιτέκτονα, επίκ. καθηγητή ΑΠΘ Στο ερώτηµα «σε ποιο βαθµό το εκπαιδευτικό σύστηµα στους περιορισµούς των θεσµών και του κόστους» (4,7),
καλύπτει κάθε µια από τις ιεραρχηµένες ικανότητες», βρί- «η ικανότητα λήψης αποφάσεων και διαχείρισης» (4,5), «η
σκουµε πολύ ενδιαφέρουσες απαντήσεις. Οι ικανότητες δυνατότητα κατανόησης των πολιτικών και οικονοµικών
Σηµειώσεις που κρίνονται ως σηµαντικές εµφανίζονται να µην καλύ- κινήτρων πίσω από τους οικοδοµικούς κανονισµούς και τις
Η σχέση ανάµεσα στην αρχιτεκτονική εκπαίδευση και την Ποια είναι τα στοιχεία που θα συνθέτουν αυτήν τη νέα 1. Η διεξαγωγή αυτής της έρευνας υπο- πτονται επαρκώς από την εκπαίδευση, ενώ για εκείνες που απαιτήσεις των πελατών» (4,7), «η επάρκεια της γνώσης
επαγγελµατική πρακτική είναι µια ιδιαίτερα ευαίσθητη ταυτότητα; Αντιλαµβάνονται αυτά τα χαρακτηριστικά µε στηρίζεται από το Architects Council of το εκπαιδευτικό σύστηµα φαίνεται να τις διεκπεραιώνει των βιοµηχανικών υλικών και των κανονισµών» (4,6), «οι
σχέση. Ασταθής, σχεδόν αστάθµητη, άλλοτε διαχυτική και τον ίδιο τρόπο εκπαίδευση και πρακτική; Τα ιεραρχούν µε Europe (ACE) και την European Associa- αποτελεσµατικά καταλαµβάνουν µακρινές θέσεις στον γνώσεις συντήρησης και αναστύλωσης» (4,8) και «οι επι-
άλλοτε απόµακρη, επιθετική ή συγκαταβατική, γεµάτη αντι- τον ίδιο τρόπο; Συµπίπτει ο στόχος µε την προϋπόθεση, η tion for Architectural Education (EAAE). κατάλογο. Για παράδειγµα, «η δηµιουργική ικανότητα δόσεις στο σχεδιασµό του τοπίου» (4,7).
φάσεις, αντιθέσεις, αντιπαραθέσεις αλλά και συµπληρωµα- προσδοκία µε το αίτηµα; Αυτά είναι τα κεντρικά ερωτή- 2. Η έρευνα πρόκειται να ολοκληρωθεί τον παραγωγής νέων ιδεών και µορφών» που η εκπαίδευση
τικότητες, συνέχειες, συµφωνίες. Κάθε ένα από τα µέρη µατα της έρευνας που πραγµατοποιείται σε ευρωπαϊκή κλί- Ιούνιο του 2007. Τα ερωτηµατολόγια στα εµφανίζεται να εξασφαλίζει κατά 71% και σηµειώνει τον Από την πλευρά τους οι πανεπιστηµιακοί εµφανίζονται να
που τη συνθέτουν έχει τη δική του ατζέντα, τις δικές του µακα1 και χρηµατοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή οποία βασίστηκε η έρευνα είναι επισκέψιµα υψηλότερο βαθµό, βρίσκεται στην 19η θέση στη λίστα, ενώ συµφωνούν µε τους επαγγελµατίες αρχιτέκτονες για τη
προτεραιότητες, τους δικούς του στόχους και στρατηγικές µέσα από το πρόγραµµα «Σωκράτης». Σκοπός της έρευ- στην ιστοσελίδα www.enhsa.net/tuning.htm. η ικανότητα εφαρµογής των γνώσεων στην πράξη που σηµασία της ικανότητας των αποφοίτων να αναπτύσσουν
που προβάλλονται πάνω σε µια δική του αντίληψη για τη νας είναι να καταγράψει τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις 3. Βέλγιο, Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Γερ- βρίσκεται στην 6η θέση καλύπτεται µόνο κατά 52%. Είναι κριτική και αναλυτική σκέψη και την τοποθετούν στην
σύγχρονη ταυτότητα του αρχιτέκτονα. Πρόκειται για δύο στον τρόπο που ιεραρχούνται και από τις δύο πλευρές οι µανία, Σουηδία, Ιρλανδία, Ελλάδα, Εσθο- φανερό ότι υπάρχει µια γενικότερη δυσαρέσκεια του επαγ- πρώτη θέση της ιεράρχησης. Στον πίνακα 1 βλέπουµε τις
εν γένει διαφορετικούς κόσµους που µέσα στην «εντός εν δυνάµει ικανότητες, δεξιότητες και γνώσεις που θα πρέ- νία, Μάλτα, Αυστρία, Ισπανία, Ελβετία και γελµατικού κόσµου από τις επιδόσεις του εκπαιδευτικού συγκλίσεις και αποκλίσεις στον τρόπο ιεράρχησης των
των τειχών» διαφορετικότητά τους δηλώνουν ότι προσδο- πει να κατέχει ο/η απόφοιτος µιας αρχιτεκτονικής σχολής Νορβηγία, ∆ανία, Τουρκία, Σερβία, Ιτα- συστήµατος αφού ο µέσος όρος των ποσοστών κάλυψης δέκα πιο σηµαντικών ικανοτήτων.
κούν συγκλίσεις, συνέχειες και συµπληρωµατικότητες. προκειµένου να ασκήσει το επάγγελµα του αρχιτέκτονα. Αν λία, Πορτογαλία, Ρουµανία και Πολωνία. όλων των ικανοτήτων των αποφοίτων είναι 57,52%. Με
και η έρευνα είναι σε εξέλιξη,2 θα επιχειρήσουµε την 4. Ο αριθµός των δέκα ικανοτήτων επιλέ- άλλα λόγια οι σχολές στην Ευρώπη βαθµολογούνται από Οι διαφορές στις ιεραρχήσεις αποκαλύπτουν τα χαρακτη-
Την τελευταία δεκαετία παρατηρούµε ένα αυξηµένο παρουσίαση ορισµένων ευρηµάτων της από τη συµµετοχή χθηκα µόνο για λόγους οικονοµίας χώ- τους επαγγελµατίες αρχιτέκτονες µε 5,75 για την αποτελε- ριστικά των δύο διαφορετικών προσεγγίσεων στη συγκρό-
ενδιαφέρον για τον επαναπροσδιορισµό του προφίλ του µέχρι τώρα 648 επαγγελµατιών αρχιτεκτόνων και 468 πανε- ρου και κλίµακας αυτής της ανάλυσης. σµατικότητά τους να εκπαιδεύσουν του αρχιτέκτονες στις τηση του σύγχρονου προφίλ του αποφοίτου. Με επικαλύ-
σύγχρονου αρχιτέκτονα. Αναδύεται µέσα από τις ταχύτα- πιστηµιακών από διάφορες χώρες3 της Ευρώπης και αποτυ- Επίσης για τους ίδιους λόγους δεν πα- ικανότητες και τις γνώσεις που εκείνοι θεωρούν σηµαντικές. ψεις αλλά και σηµαντικές διαφορετικότητες. Με συγκλίσεις
τες αλλαγές στο οικονοµικό και πολιτικό τοπίο, τις συνθή- πώνουν µε ασφάλεια ορισµένες τάσεις και δυναµικές. ρουσιάζονται οι διαφοροποιήσεις της Οι Έλληνες αρχιτέκτονες εµφανίζονται να βαθµολογούν αλλά και µε χαρακτηριστικές αποκλίσεις. ∆ε θα έπρεπε
κες άσκησης του επαγγέλµατος και τις µεγάλου εύρους αντίληψης της ταυτότητας κατά ηλικία και τις επιδόσεις των σχολών µε 5,74, δεύτερο υψηλό σκορ κανείς να ισχυριστεί ότι οι προσεγγίσεις αυτές θα έπρεπε
µεταρρυθµίσεις της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης που υπο- Σύµφωνα µε τους επαγγελµατίες αρχιτέκτονες, από µια φύλο των ερωτούµενων. µετά τις σχολές της Σουηδίας που βαθµολογούνται µε 6,12. να ταυτίζονται. Το αντίθετο. Είναι η διαφορετικότητά τους
δεικνύονται από τις πολιτικές της ΕΕ για τη δηµιουργία λίστα 35 ικανοτήτων, δεξιοτήτων και γνώσεων οι δέκα πιο 5. Εκ µέρους όλων των συνεργατών Η µικρότερη εµπιστοσύνη προς τις σχολές διατυπώνεται επιβεβληµένη και αποτυπώνει την αυτονοµία των δύο
του ευρωπαϊκού χώρου για την ανώτατη εκπαίδευση. Ιδιαί- σηµαντικές4 για το σύγχρονο προφίλ των νέων αρχιτεκτό- αυτής προσπάθειας θα ήθελα να ευχαρι- από τους Ιρλανδούς αρχιτέκτονες που τις δίνουν 5,22. αυτών κόσµων να αναπτύσσουν τις προτεραιότητές τους
τερο χαρακτηριστικό αυτού του επαναπροσδιορισµού νων περιγράφονται στον πίνακα 1. Σύµφωνα µε αυτόν, οι στήσω θερµά εκείνους και εκείνες που µε βάση τα δικά τους εσωτερικά δεδοµένα, τους περιορι-
είναι ο (προ)καθορισµός ικανοτήτων, δεξιοτήτων και γνώ- αρχιτέκτονες στην Ευρώπη θα πρέπει να εκπαιδεύονται διέθεσαν το χρόνο τους για να συµπλη- Από την έρευνά µας προκύπτει ότι οι επαγγελµατίες αρχι- σµούς και τις στρατηγικές. Από την έρευνα αυτή διαφαίνε-
σεων που θα αποτελούν ένα είδος «γενετικού κώδικα» ώστε να είναι σε θέση να σκέφτονται, να επικοινωνούν, να ρώσουν το σχετικό ερωτηµατολόγιο. τέκτονες θεωρούν πως οι απόφοιτοι του εκπαιδευτικού ται η δυνατότητα ή και αναγκαιότητα ανάπτυξης ενός
της σύγχρονης ταυτότητας του αρχιτέκτονα. Από την συνεργάζονται, να αυτενεργούν να σχεδιάζουν και να πεδίου δυναµικής συνεργασίας που µπορεί να αναπτυχθεί
εξέλιξη αυτού του «κώδικα» αναµένεται να αναδυθεί µια µαθαίνουν. Είναι ενδιαφέρον ότι όλα όσα «πρέπει να σε δύο τουλάχιστον επίπεδα. Το πρώτο αφορά την
νέα ταυτότητα αρχιτέκτονα, πάντοτε διαφορετική αλλά ξέρουν» ιεραρχούνται στο τέλος της λίστας µετά την 23 περιοχή των συγκλίσεων και µπορεί να έχει ως στόχο την
ανελλιπώς ενταγµένη σε ένα κοινό και αναγνωρίσιµο θέση µε µόνη εξαίρεση «την ενηµέρωσή τους σε θέµατα ανάπτυξη από κοινού πρωτοβουλιών για την υποστήριξη
«είδος». που αφορούν τη σύγχρονη συζήτηση για την αρχιτεκτο- της ανάπτυξης ή βελτίωσης των επιδόσεων των αποφοί-
νική» που βρίσκεται στη θέση 14. των στις ικανότητες που από κοινού θεωρούνται σηµαντι-
Το νέο ‘project’ της εκπαιδευτικής διαδικασίας γίνεται κές. Το δεύτερο επίπεδο αφορά τις ικανότητες που διαφέ-
τώρα ο σχεδιασµός και η υλοποίηση αυτού του κώδικα Η ιεράρχηση αυτή, δεν παραµένει ίδια σε κάθε χώρα. Για ρουν στο βαθµό ιεράρχησης, εµφανίζονται ως σηµαντικές
που κάθε εκπαιδευόµενος θα ιδιοποιηθεί και θα εξελίξει µε παράδειγµα οι Έλληνες αρχιτέκτονες,5 δίνουν µια πολύ στην αντίληψη των επαγγελµατιών αρχιτεκτόνων και δεν
το δικό του τρόπο. Βρισκόµαστε µπροστά σε µια ενδιαφέ- κοντινή ιεράρχηση µε εκείνη των Γερµανών και των παρουσιάζουν ικανοποιητικό βαθµό κάλυψης από το
ρουσα µετατόπιση της λογικής που κατευθύνει τη διαµόρ- Άγγλων αν εξαιρέσει κανείς τη βαρύτητα που δίνουν οι εκπαιδευτικό σύστηµα. Στην περίπτωση αυτή θα µπορού-
φωση των προγραµµάτων σπουδών στις Αρχιτεκτονικές τελευταίοι στα ζητήµατα ενέργειας και βιωσιµότητας. Αντί- σαν να αναπτυχθεί ένα πεδίο κοινών δραστηριοτήτων
σχολές της Ευρώπης. Από µια διαδικασία σχεδιασµού των θετα, οι Ιρλανδοί αρχιτέκτονες αποκλίνουν σηµαντικά στην «εκτός των τειχών» περιοχή για την υποστήριξη των
σπουδών µε κεντρική ιδέα µια προκαθορισµένη και τελικά καθώς θεωρούν την «ηθική δέσµευση» ως την πιο σηµα- ανεπαρκώς εξασφαλισµένων δεξιοτήτων, ικανοτήτων και
µοναδική εικόνα του αρχιτέκτονα, σε µια διαδικασία σχε- ντική διάσταση της προσωπικότητας των νέων αρχιτεκτό- γνώσεων.
διασµού ενός προγράµµατος µε κεντρική ιδέα τη δοµή νων και µέσα στη δεκάδα τοποθετούν δεξιότητες όπως «η
µιας εν δυνάµει εικόνας. Από µια στρατηγική µε άξονα ικανότητα διαχείρισης της πληροφορίας», «η δυνατότητα Μέσα στη δυναµική των αλλαγών θα ήταν µια χαµένη
κυρίως το τι πρέπει να ξέρει ένας απόφοιτος της σχολής, κατανόησης των πολιτικών και οικονοµικών κινήτρων πίσω ευκαιρία αν δεν επιχειρούσαµε και ένα µεταρρυθµιστικό
σε µια στρατηγική µε άξονα το τι θα είναι σε θέση να κάνει από τους οικοδοµικούς κανονισµούς και τις απαιτήσεις βήµα προς την κατεύθυνση επαναπροσέγγισης των προσ-
κανείς όταν ολοκληρώσει τις σπουδές του. Από µια λογική των πελατών». Οι Βέλγοι αρχιτέκτονες δίνουν την ίδια δοκιών της εκπαίδευσης µε τα αιτήµατα της επαγγελµατι-
που βλέπει τη διαδικασία σε µια λογική που βλέπει το εν προτεραιότητα µε τους Ιρλανδούς στην «ηθική δέσµευση» κής πρακτικής και προς αυτήν την κατεύθυνση η έρευνά
δυνάµει αποτέλεσµα. αλλά µέσα στη δεκάδα εµφανίζεται «η ικανότητα προ- µας επιδιώκει να κάνει ένα µικρό βήµα.

60 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 61
βάνουν στο πρόγραµµά τους µαθήµατα σχετικά µε την σεις αφορούν κυρίως κτήρια αστικά σύµβολα θεσµών στο
πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής.3 κέντρο της πόλης. Χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις
Ανάλογα φαινόµενα επικρατούν και στις αρχιτεκτονικές αρχιτεκτόνων που υπηρέτησαν για παράδειγµα τα ορά-
Αρχιτεκτονική πολιτική σχολές όπου την προσέγγιση τέτοιων θεµάτων στις καλύ-
τερες περιπτώσεις επωµίζονται τα ιστορικά µαθήµατα, και
µατα του Ελ.Βενιζέλου για εξευρωπαϊσµό υπήρξαν ο Αλέ-
ξανδρος Νικολούδης5 και ο Εµµανουήλ Λαζαρίδης6 και οι
Πολιτική αρχιτεκτονική βέβαια υπό την προϋπόθεση ότι η ιστορία της αρχιτεκτονι- δύο αρχιτέκτονες της École des Beaux-Arts, µιας σχολής
κής αντιµετωπίζεται ως εξελικτική διαδικασία και όχι ως όπου η εκπαιδευτική κατεύθυνση προέβλεπε την κατάλ-
εξέταση του τελικού παραγόµενου έργου. Αυτό έχει ως ληλη προετοιµασία αρχιτεκτόνων που θα τεθούν στην
της Αµαλίας Κωτσάκη, ∆ρ αρχιτέκτονος ΕΜΠ συνέπεια, αντίθετα από ότι συνέβαινε στο παρελθόν σε υπηρεσία της εκάστοτε εξουσίας. Τα κτήρια που προέκυ-
διάσηµες σχολές του εξωτερικού µε κορυφαία ανάµεσά ψαν κρίνονται επιτυχηµένα ως προς την έκφραση του
τους την παρισινή École des Beaux-Arts4 µέχρι και την πολιτικού στόχου που υπηρετούσαν, όχι όµως για την ανα-
εποχή του Μεσοπολέµου, η καλλιέργεια του αισθητηρίου νεωτική τους δύναµη και την αρχιτεκτονική καινοτοµία.
Ο σχεδιασµός του δηµόσιου χώρου βασισµένος στην από τα µέσα που µπορούν να καταστήσουν τους πολιτι- για την αξιόπιστη διάγνωση των αρχιτεκτονικών απαιτή- Αντίθετα, όταν επρόκειτο για προγράµµατα ανέγερσης
ανάπτυξη του διαλόγου µεταξύ αρχιτεκτονικής και πολιτι- κούς τους στόχους σαφείς. σεων της εξουσίας να λανθάνει ή και να απουσιάζει εντε- κτηρίων κοινής ωφελείας (π.χ.: τα σχολεία του ’30, οι προ-
κής ή γενικότερα εξουσίας αποτελεί έναν από τους πλέον – την ικανότητα των αρχιτεκτόνων να διαγνώσουν τις λώς στους αρχιτέκτονες. Αποτέλεσµα η αδυναµία τους να σφυγικές κατοικίες ή τα προπολεµικά νοσοκοµεία), η πολι-
ενδιαφέροντες τοµείς άσκησης του αρχιτεκτονικού επαγ- αρχιτεκτονικές απαιτήσεις των πολιτικών και να τις µετου- τεθούν στην υπηρεσία της ή ακόµη και να την υπονοµεύ- τική ηγεσία δεν δίστασε να εµπιστευθεί δηµόσιες υπηρε-
γέλµατος. Η πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής σχετι- σιώσουν σε αρχιτεκτονική πράξη. σουν συνειδητά. σίες (αιτία τα πενιχρά οικονοµικά;) στελεχωµένες από
ζόµενη άµµεσα µε ιδεολογίες και θεσµούς επιβεβαιώνει ότι – την καλλιέργεια των πολιτών που θα κατανοήσουν το Όσον αφορά στο ευρύ κοινό, ειδικά τα τελευταία χρόνια, αξιόλογους αρχιτέκτονες7 µε αποτέλεσµα να παραχθούν
η σχέση της µε την εξουσία κάθε άλλο παρά αµελητέα πολιτικό µήνυµα του αρχιτεκτονικού έργου. την «επιµόρφωσή» του έχουν αναλάβει τα ΜΜΕ µε αποτέ- εντός δηµοσίου τοµέα κτήρια που ικανοποιούν και τους

µπορεί να είναι. Αυτό τεκµηριώνεται από την πληθώρα των ∆ύσκολα µπορούµε να εντοπίσουµε περιπτώσεις πολιτι- λεσµα η αρχιτεκτονική να ταυτίζεται µε το life style, πολύ δύο στόχους: µεταφορά του πολιτικού µηνύµατος για ενί-
αρχιτεκτονικών έργων, που έχουν µετουσιώσει ιδεολογι- κών στη σύγχρονη Ελλάδα, που διέθεταν σηµαντική καλ- µακράν της αναζήτησης πολιτικών και κοινωνικών νοηµά- σχυση του Κράτους Προνοίας και προώθηση της αρχιτεκτο-
κούς στόχους σε εθνική δηµιουργία και συχνά χαρακτηρί- λιέργεια τέτοιου τύπου. Η σχέση που ανέπτυξε ένας των. νικής µε πρωτοποριακά κτήρια-σταθµούς στη νεοελληνική
ζονται ως σταθµοί στην ιστορία της αρχιτεκτονικής. Ποιες µικρός αριθµός τους1 µε την αρχιτεκτονική βασιζόταν Οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη γόνιµης σχέσης ανά- αρχιτεκτονική.
̤ÛË: ∂ÌÌ. §·˙·Ú›‰Ë˜. ªÓËÌÂ›Ô ∞ÁÓÒÛÙÔ˘ είναι όµως οι προϋποθέσεις για την ανάπτυξη γόνιµης πιθανώς σε µια επιφανειακή µίµηση πρακτικών ευρωπαϊκής µεσα στους αρχιτέκτονες και την εκάστοτε πολιτική ηγεσία Την εµπιστοσύνη προς το δηµόσιο και τους αρχιτέκτονές
™ÙÚ·ÙÈÒÙË (1928). ∞' µÚ·‚Â›Ô ·Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈÎÔ‡
σχέσης ανάµεσα στους πολιτικούς, τους αρχιτέκτονες και προέλευσης, στις κοινωνικές σχέσεις που ανέπτυσσαν µε εµφανίζουν διµερώς δυσκολίες. του απέδειξε έµπρακτα και ενίσχυσε ο Κ. Καραµανλής
‰È·ÁˆÓÈÛÌÔ‡. ÀÛÙÂÚ· ·fi ÌÂÁ¿Ï˜ ·ÓÙȉڿÛÂȘ
τον πολίτη ως τελικό αποδέκτη; Πώς έχει εξελιχθεί αυτή η αρχιτέκτονες ιδεολογικούς υποστηρικτές τους και σίγουρα ∆ύσκολα θα υποστηρίζαµε ότι η συγκεκριµένη σχέση έχει µεταπολεµικά, την δεκαετία του ’60, µε κυριότερο συνερ-
ÔÏÈÙÈÎÒÓ Î·È ÎÔÈÓ‹˜ ÁÓÒÌ˘ Ì ÛÎÔfi ÙË Ì·-
Ù·›ˆÛË Ù˘ ·Ó¤ÁÂÚÛ˘ ÚÔÛˆÈο Ô ∂Ï.µÂÓÈ- σχέση στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών και πώς δια- προέκυψε ως αποτέλεσµα ορθής διοίκησης. Μέχρι ευδοκιµήσει στη σύγχρονη Ελλάδα, δεν παύει όµως να γάτη του τον Προκόπη Βασιλειάδη, ο οποίος ως προϊστά-
˙¤ÏÔ˜ Â¤‚·Ï ÙËÓ ˘ÏÔÔ›ËÛ‹ ÙÔ˘ γράφεται το µέλλον; σήµερα σηµάδια προόδου για την ανάπτυξη αυτής της είναι ενδιαφέρουσα λόγω των ιδιαιτεροτήτων που εµφανί- µενος της ∆ιεύθυνσης Πολεοδοµικών Μελετών του
καλλιέργειας δεν θα µπορέσουµε να διακρίνουµε. Κανένα ζει όσον αφορά στους τοµείς άσκησης του επαγγέλµατος Υπουργείου ∆ηµοσίων Έργων8 συνέβαλε καθοριστικά
‰›Ï· ̤ÛË ·ÚÈÛÙÂÚ¿: ∞ÏÂÍ. ¡ÈÎÔÏÔ‡‰Ë˜ (1926). Η ανάπτυξη της σχέσης αυτής θα µπορούσαµε απλου- εξάλλου από τα ενδιαφερόµενα µέρη δεν έχει προσπαθή- όπου αυτή απέδωσε καρπούς. στην επιλογή του ∆ .Πικιώνη για τη διαµόρφωση γύρω από
ºÔÈÙËÙÈ΋ §¤Û¯Ë ∞ı‹ÓˆÓ. ∞Ó¿ıÂÛË ·fi ÙÔÓ
στευτικά να θεωρήσουµε ότι βασίζεται σε τουλάχιστον σει προς αυτή την κατεύθυνση αντίθετα από ότι συµβαίνει Η περίοδος του Μεσοπολέµου χαρακτηρίζεται από την την Ακρόπολη και βέβαια συµµετείχε ενεργά στην ανέ-
∂Ï. µÂÓÈ˙¤ÏÔ Ì À. ¶·È‰Â›·˜ ÙÔÓ ∞Ï. ¶··Ó·-
ÛÙ·Û›Ô˘ τρεις προϋποθέσεις: σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.2 Οι ανώτατες σχολές που ανάπτυξη σηµαντικών σχέσεων ανάµεσα στους πολιτικούς γερση του Hilton, δύο αρχιτεκτονικών έργων µε φανερή
‰›Ï· ̤ÛË ‰ÂÍÈ¿: ∫. §¿ÛηÚ˘. ¶ÚÔÛÊ˘ÁÈ΋ – την εµπλουτισµένη πολιτική καλλιέργεια και εµπειρία των κατά τεκµήριο προετοιµάζουν στελέχη που θα υπηρετή- και αρχιτέκτονες ελεύθερους επαγγελµατίες µε ιδεολογική πολιτική διάσταση. Η επιλογή της τεχνικής υπηρεσίας του
ÔÏ˘Î·ÙÔÈΛ· ™Ù¤Á˘ ¶·ÙÚ›‰Ô˜ (1933-36) ηγετών που θα κατανοήσουν ότι η αρχιτεκτονική είναι ένα σουν την πολιτική και τη ∆ηµόσια ∆ιοίκηση δεν περιλαµ- ταύτιση. Οι αναθέσεις που προέκυψαν από αυτές τις σχέ- ΕΟΤ για να στηρίξει τον τουρισµό, όπου ανάµεσα σε

62 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 63
̤ÛË ·ÚÈÛÙÂÚ¿: ∞. ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓ›‰Ë˜, •ÂÓÔ‰Ô- άλλους αξιόλογους αρχιτέκτονες9 χρηµάτισε προϊστάµε- Σε κάθε περίπτωση πάντως από τις αρχές του 20ού αιώνα όµως το γεγονός ότι ένα κυβερνητικό κτήριο µπορεί να Ε.Φεσσά-Εµµανουήλ, Εµµ. Μαρµαράς, ∆ώδεκα αρχιτέκτονες του
¯Â›Ô •ÂÓ›· ÛÙË ª‡ÎÔÓÔ (1960) νος και ο Άρης Κωνσταντινίδης, απεδείχθη αλάνθαστη. µέχρι σήµερα, οι µαταιώσεις των έργων και η γενικότερη γίνει πόλος έλξης τουριστών ενισχύοντας τον εκδηµοκρα- Μεσοπολέµου, Αθήνα, 2006, σελ. 111-138.
̤ÛË ‰ÂÍÈ¿: O ∫. ∫·Ú·Ì·ÓÏ‹˜ ÂÈÛΤÙÂÙ·È ¤Î- 7. Οι Ν. Μητσάκης, Π. Καραντινός, Κ. Παναγιωτάκος, Θ. Βαλε-
Το επιβεβαιώνουν τα Ξενία. Αρχιτεκτονική αξιώσεων και δυσπραγία αποτελούν καθεστώς και η µόνιµη αιτία που τις τισµό και καταργώντας τα όρια µεταξύ πολιτικών και πολι-
ıÂÛË ÌÂÏÂÙÒÓ ÙÔ˘ ∂√∆ (1959). [ËÁ‹: °. ™ËÌ·È-
ταυτόχρονα ξεκάθαρη έκφραση του πολιτικού µηνύµατος: διαπερνά εντοπίζεται στις συνεχείς αλλαγές των κυβερνή- τών». ντής, Ι. ∆εσποτόπουλος, Α. Σιάγας, ∆. Πικιώνης ανάµεσα σε
ÔÊÔÚ›‰Ë˜, ¢ÈÂχÛÂȘ]
ο τουρισµός ως ένας από τους κύριους µοχλούς οικονοµι- σεων που ανατρέπουν τις αποφάσεις των προηγουµένων, Ο επαναπροσδιορισµός αξιών, ζητουµένων και επιδιώ- άλλους αξιόλογους αρχιτέκτονες στελέχωσαν την Τεχνική Υπη-
‰›Ï·: ¡. ¢ËÌÔÔ‡ÏÔ˘, ƒ. ™·˝ÙË, ¡. ÃÚÈÛÙÔ‰Ô˘- κής ανάπτυξης και εκσυγχρονισµού. Η καθαρότητα της µε αποτέλεσµα να µην εξασφαλίζεται ο απαιτούµενος ξεων είναι κάτι παραπάνω από βέβαιος. Παρ’ όλα αυτά, ρεσία του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας επί Ελ. Βενιζέλου (Υπουρ-
Ϥ·. ¢ËÌ·Ú¯Â›Ô ºÈÏ·‰¤ÏÊÂÈ·˜ ∞ÙÙÈ΋˜. ∞' µÚ·- ιδεολογίας και οι ορθές διοικητικές πρακτικές αποδεικνύο- χρόνος υλοποίησης των έργων. Στις περισσότερες περι- προθέσεις για διερεύνησή του δεν διαφαίνονται. Η δηµό- γός Παιδείας Γ. Παπανδρέου) 1928-1930 και σχεδίασαν τα γνωστά
‚Â›Ô ·Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈÎÔ‡ ‰È·ÁˆÓÈÛÌÔ‡ (1987) νται προϋποθέσεις για την προαγωγή της αρχιτεκτονικής πτώσεις, η πολιτική εκµετάλλευση της αρχιτεκτονικής σια αρχιτεκτονική θα εξακολουθεί να τονώνει το κοινωνικό πρωτοποριακά σχολεία της εποχής. Βλ. Μπούκη Μπαµπάλου-
και του συµβολισµού της.10 περιορίζεται στην παραγωγή µεγαλεπίβολων σχεδίων και φρόνηµα και η προτεραιότητά της µπορεί να υπάρξει Νουκάκη, «Τα σχολικά κτήρια», άρθρο στον κατάλογο της έκθε-
Το θέµα είναι αρκετά σύνθετο και επιβάλλει εκτενή έρευνα προπλασµάτων που παραµένουν ανεκτέλεστα και χρησι- µόνο µε κοινό ιδεολογικό υπόβαθρο περί αυτήν. Στο σης Η Αθήνα στο 20ό αιώνα. 1900-1940. Η Αθήνα ελληνική πρωτεύ-
προκειµένου να οδηγηθούµε σε ασφαλή συµπεράσµατα. µοποιούνται ειδικότερα προεκλογικά για λόγους εντυπω- όνοµα του ενδιαφέροντος που προκαλεί ο σχεδιασµός ουσα, Αθήνα, 1985, σελ. 109-115.
Με τις κατ’ αρχήν όµως παρατηρήσεις αρχίζει να διαφαί- σιασµού. Η πρακτική αυτή εξακολουθεί να απαντάται της, ποιό από τα ενδιαφερόµενα µέρη θα επωµισθεί το Οι Π. Καραντινός, Κ. Λάσκαρης, ∆. Κυριακός στελέχωναν την
νεται ότι ο τοµέας όπου στο παρελθόν η σχέση πολιτικής συχνά ως τις µέρες µας και σίγουρα ένα µερίδιο ευθύνης βάρος της διερεύνησης των διαύλων επικοινωνίας; Ο κλή- τεχνκή υπηρεσία του Υπουργείου Πρόνοιας (1931-41) µε φορέα το
και αρχιτεκτονικής στη σύγχρονη Ελλάδα έχει αποδώσει για την κακοδαιµονία του δηµοσίου χώρου στην Ελλάδα ρος µάλλον πέφτει στους αρχιτέκτονες. ελληνικό δηµόσιο, που κατασκεύασε τις γνωστές προσφυγικές
καρπούς, αυτός µάλλον είναι ο δηµόσιος. Εύλογη προσέγ- της ανήκει. Σηµειώσεις πολυκατοικίες στο ∆ουργούτη, Λεωφ.Αλεξάνδρας κλπ. Βλ. Μάρη
γιση σε µια εποχή όπου ο στόχος ήταν η συγκρότηση του Στην αυγή του 21ου αιώνα η σχέση αρχιτεκτονικής και πολι- 1. Ελευθέριος Βενιζέλος, Αλέξανδρος Παπαναστασίου, Κωνσταντί- Κωνσταντινοπούλου, «Η οργανωµένη δόµηση», άρθρο στον
Κράτους και το βέλτιστο αποτέλεσµα µε την µικρότερη τικής βρίσκεται σε καθεστώς ριζικών µετασχηµατισµών και νος Καραµανλής. κατάλογο της έκθεσης Η Αθήνα στο 20ό αιώνα. 1900-1940. Η Αθήνα
δαπάνη. Ένας δηµόσιος τοµέας όµως µε χαρισµατική ηγε- ο ρόλος των αρχιτεκτόνων συνεχώς µεταλλάσσεται. 2. Για παράδειγµα στην Ολλανδία οι δηµοτικοί άρχοντες εδώ και ελληνική πρωτεύουσα, Αθήνα, 1985, σελ. 137-139.
σία, στελεχωµένος από αξιόλογους συναδέλφους, µε ικα- Οι ιδεολογίες που στήριζαν την άσκηση της εξουσίας κα- 15 χρόνια υποχρεούνται πριν αναλάβουν τα καθήκοντά τους να Η τεχνική υπηρεσία του Υπουργείου Κρατικής Υγιεινής και Αντιλή-
ψεως µε προϊστάµενο τον Κυπριανό Μπίρη και στελεχωµένη ανά-
µεσα σε άλλους από τον Περικλή Σακελλάριο διαδραµάτισε σηµα-
ντικό ρόλο στην υλοποίηση του µεγαλόπνοου προγράµµατος ανέ-
γερσης νοσηλευτηρίων και κτηρίων κοινωνικής πρόνοιας, γνωστού
ως «προγράµµατος Κοριζή» που ξεκίνησε το 1936. Βλ. Ελ. Σακελ-
λαρίου-Herzog, Ελένη Φεσσά,-Εµµανουήλ, Περικλής Α. Σακελλά-
ριος, Αθήνα, 2006, σελ. 25, 51.
8. Μ. Λεφαντζή, «Η Νεοελληνική Αρχιτεκτονική µέσα από τον
Αθηναϊκό Τύπο της περιόδου 1944-1974», διδακτορική διατριβή,
Πανεπιστήµιο Αθηνών, Τµήµα ΜΜΕ, Aθήνα, 2000.
9. Οι Χαρ. Σφαέλλος, Γ. Σκιαδαρέσης επίσης υπήρξαν προϊστάµε-
νοι στην τεχνική υπηρεσία του ΕΟΤ πριν και µετά τον Άρη Κων-
σταντινίδη.
10. Γ. Πανέτσος, ό.π.
11. Για παράδειγµα, ο τονισµός ογκοπλαστικά και µορφολογικά της
αίθουσας συνεδριάσεων του δηµοτικού συµβουλίου µε τη συµµε-
τοχή των πολιτών που αντικατέστησε τον δηµαρχιακό εξώστη,
αλλά και η συχνή επιλογή του εµφανούς σκυροδέµατος αντί των
µνηµειακών µαρµαρεπενδύσεων είναι στοιχεία που απαντώνται
στις περισσότερες µελέτες που βραβεύθηκαν και αποτελούν
νοποιητικές αποδοχές και µε αρµοδιότητες που τους έρρευσαν ή τουλάχιστον έτσι έχει επικρατήσει να λέγεται. παρακολουθήσουν σεµινάρια «περί αρχιτεκτονικής». Αυτό επι- εύγλωττη αρχιτεκτονική έκφραση του επαναπροσδιορισµένου
παρείχαν τη δυνατότητα παραγωγής σηµαντικού αρχιτε- Το πεδίο ανάπτυξης διαλόγου, τουλάχιστον στην Ελλάδα, βλήθηκε από την κυβέρνηση σε µια προσπάθεια ανάδειξης της ρόλου της τοπικής αυτοδιοίκησης.
κτονικού έργου. ξεκινώντας από την περίφηµη µελετοκατασκευή και µε ολλανδικής αρχιτεκτονικής. Βλ. Γ. Πανέτσος, Πρακτικά συζήτησης 12. Ενδεικτικά αναφέρονται:
Μετά τη µεταπολίτευση του 1973, τη σκυτάλη θα πάρει η απόγειο τους Ολυµπιακούς Αγώνες του 2004, όλο και «Αρχιτεκτονική και νέα πόλη», ΙΣΤΑΜΕ, 26.5.2006, σελ. 6-8. - ∆ηµαρχείο Κηφισιάς, 1977, Α’ Βραβείο: Γραφείο Μελετών
τοπική αυτοδιοίκηση ως πεδίο ανάπτυξης αυτής της σχέ- περισσότερο µεταφέρεται ανάµεσα στους πολιτικούς και www.istame-apapandreou.gr/files/pdf/praktikaarxitektoniki.pdf Α.Τοµπάζη (υλοποιήθηκε).
σης µέσω των αρχιτεκτονικών διαγωνισµών που θα προκη- τους επιχειρηµατίες κατασκευαστές, θέτοντας τους αρχι- 3. Ευχάριστη έκπληξη αποτελεί στην Ελλάδα το Πρόγραµµα - ∆ηµαρχείο Ψυχικού, 1976, Α’ Βραβείο: ∆. Κατζουράκης, Κ. Κρό-
ρύξει για δηµαρχεία και πολιτιστικά κέντρα. Στο βάθρο τέκτονες συχνά στον ρόλο του παρατηρητή και του εκτε- Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πολιτική Επιστήµη και Κοινωνιολογία» κος, Η. Παπαγιαννόπουλος.
των βραβευµένων θα βρεθούν όσοι αρχιτέκτονες κατα- λεστή αποφάσεων παρά του ενεργού συµµετέχοντος. της Νοµικής Σχολής του Πανεπιστηµίου Αθηνών που οργανώνει - ∆ηµαρχείο και Πολιτιστικό Κέντρο Π. Φαλήρου,1985, Α’ Βραβείο:
νόησαν τον επαναπροσδιορισµένο ρόλο της τοπικής Από την άλλη πλευρά στην προσπάθεια διάγνωσης των το Εργαστήριο Πολιτικής Επικοινωνίας (καθηγητής Α.Ι.-∆. Μετα- Τ.-∆. Μπίρης και Π. Κόκκορης.
αυτοδιοίκησης µε τις συµµετοχικές διαδικασίες να πρυτα- απαιτήσεων της εξουσίας από τους αρχιτέκτονες έχουν ξάς) µε τίτλο «Τέχνη καιΕξουσία», το οποίο διερευνά γενικότερα - ∆ηµαρχείο Νέας Φιλαδελφείας, 1987, Α’ Βραβείο: Ν. ∆ηµοπού-
νεύουν και πρότειναν κτήρια οικεία στον πολίτη, χωρίς προκύψει νέα ζητούµενα µε σηµαντικότερο την πολιτική τη σχέση αυτή όπου η αρχιτεκτονική εντάσσεται ισοτίµως. λου, Ρ. Σαΐτη, Κ. Χριστοδουλέα (υλοποιήθηκε).
µνηµειακότητα και επιβλητικότητα, που εκφράζουν11 ακρι- διάσταση που αποκτά το κτήριο περισσότερο µέσω της 4. Αµαλία Κωτσάκη, «Το έργο το αρχιτέκτονα Αλ.Νικολούδη - ∆ηµαρχείο Θεσσαλονίκης, 1988, Α’ Βραβείο: Γραφείο Κυπριανού
βώς αυτή τη µεταστροφή. Αναπτύχθηκε λοιπόν σε αυτόν αναπαράστασής του παρά από τη χρήση του. Ο Norman (1874-1944) ως έκφραση του οράµατος του Ελ.Βενιζέλου για Μπίρη: Τ.-∆. Μπίρης και Γραφείο Ν. ∆ηµοπούλου, Ρ. Σαΐτη, Κ. Χρι-
τον τοµέα ένας γόνιµος διάλογος. Η αρχιτεκτονική στή- Foster όταν ρωτήθηκε από δηµοσιογράφο του Der αστικό εκσυγχρονισµό», διδακτορική διατριβή, Αρχιτεκτονική στοδουλέα.
ριξε πολιτικούς στόχους συγκροτώντας παράλληλα ανανε- Spiegel13 αν κατά τη διάρκεια του σχεδιασµού του Reichstag Σχολή ΕΜΠ, Αθήνα, 2005. - Κέντρο Νεότητας και πλατεία στο ∆ήµο Ζωγράφου, 1989, Α’
ωτικό αρχιτεκτονικό λόγο και η τοπική αυτοδιοίκηση συνεκτίµησε ότι το κτήριο αυτό πρόκειται να ασκεί τη 5. Με χαρακτηριστικότερα έργα: τη Φοιτητική Λέσχη Αθηνών, Βραβείο: Π. Κόκκορης, Ε. Παρασκευοπούλου, Γ. Καλαβρυτινού.
ευνόησε την παραγωγή αξιόλογης αρχιτεκτονικής. µεγαλύτερη επιρροή διεθνώς πολύ περισσότερο µέσω της 1926, τη Στρατιωτική Λέσχη, 1924 και την πρόταση για το ∆ικα- 13. Der Spiegel, 2.11.2003 και Hartmut Frank, «Built Democracy?
Προήλθαν έτσι νέες αξίες, ηθικές και αισθητικές. Ο διάλο- αναπαράστασής του τηλεοπτικά ή διαδικτυακά παρά µέσω στικό Μέγαρο Αθηνών, 1930. Αµαλία Κωτσάκη, ό.π. Notes on the Architecture of the Federal Republic of Germany
γος όµως δυστυχώς σταµάτησε στην απονοµή των βρα- της χρήσης του ως κοινοβουλίου απήντησε «δυστυχώς 6. Με χαρακτηριστικότερο έργο το Μνηµείο του Αγνώστου Στρα- 1949-1989», Two German Architectures 1949-1989, Germany, 2004,
βείων12 και σπάνια προχώρησε στην υλοποίηση των έργων. δεν µπόρεσα να φανταστώ κάτι τέτοιο. Με εντυπωσιάζει τιώτη, 1928. σελ. 25.

64 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 65
από τους ιδιοκτήτες, µε την έννοια ότι αν δεν «υπακούσει»
στις επιθυµίες τους και δεν καταφέρει να τους πείσει, για
αυτό που είναι σωστό και νόµιµο, απλά θα «χάσει τη δου-
Αρχιτεκτονική και περιβάλλον: λειά» και εκείνοι θα απευθυνθούν σε κάποιον άλλον, πιο
πρόθυµο επαγγελµατία. Αυτή η παγιωµένη συµπεριφορά
βίοι παράλληλοι ή αντίθετοι; έχει κλονίσει τους µηχανικούς που δυσκολεύονται πια να
εξασκήσουν το επάγγελµα σε συµφωνία µε όσα επιτάσσει
η επαγγελµατική ηθική.
της Μάρως Σίνου, ∆ρ αρχιτέκτονος University of Cambridge
Είναι προφανές ότι η κατάσταση που περιγράφεται δεν
αφορά µόνο σε µικρής κλίµακας ιδιωτικά έργα αλλά και
µεγάλης κλίµακας, όπου διακυβεύονται µεγάλα συµφέρο-
Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος είναι υποχρέ- ριση του πλούτου, τη διαχείριση της ενέργειας, την ανά- ντα και η προστασία του περιβάλλοντος συνήθως µένει
ωση και ευθύνη τόσο του κράτους αλλά και των πολιτών. πτυξη, τις µεταφορές και τόσα άλλα. Μάλιστα από το 2001 στο περιθώριο. Όµως τα µεγάλα έργα, όπως κι εκείνα που
Σήµερα ο αρχιτέκτονας µπορεί να συνδράµει στην προ- η προστασία της αρχής της αειφορίας προβλέπεται από συνήθως τραβούν την προσοχή και τα µάτια του τύπου,
στασία του περιβάλλοντος ακολουθώντας δύο βασικές το άρθρο 24 του Συντάγµατος1 που αφορά στην προστα- των σχολιαστών και θεωρητικών της αρχιτεκτονικής δεν
κατευθύνσεις: 1) η πρώτη κατεύθυνση έχει να κάνει µε την σία του περιβάλλοντος. Το επάγγελµα του αρχιτέκτονα είναι αυτά, που δηµιουργούν το µεγαλύτερο πρόβληµα. Το
προάσπιση και διατήρηση του φυσικού πλούτου σε κάθε δεν έχει ακόµη βρει τη θέση του µέσα σε αυτόν το ζωτικό τοπίο αλλοιώνεται κυρίως στην περιφέρεια από ιδιωτικά
κατασκευή, τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος γύρω από διάλογο παρότι η ίδια η φύση του είναι άρρηκτα συνδεδε- µικρής κλίµακας έργα, κατοικιών κατά κύριο λόγο, που
αυτή, καθώς και τη συµµόρφωση µε τη σχετική νοµοθεσία µένη µε τη διαχείριση, τόσο του κτισµένου όσο και του έχουν επεκταθεί σηµαντικά στις εκτός οικισµών περιοχές,
και 2) η δεύτερη κατεύθυνση αφορά στην ενσωµάτωση φυσικού περιβάλλοντος. καλύπτοντας αργά και σταθερά όλες τις µη δασικές εκτά-
οو: ¶¿ÓÂÏ Ê˘ÛÈÎÔ‡ ·ÂÚÈÛÌÔ‡ ÛÙÔ Commu- των αρχών του ενεργειακού και αειφορικού σχεδιασµού σεις γης. Το αποτέλεσµα είναι η µη αναστρέψιµη κατα-
nity Centre, Yirrkala, ∞˘ÛÙÚ·Ï›· στον αρχιτεκτονικό σχεδιασµό. Το άρθρο επικεντρώνεται σε δύο ζητήµατα που αφορούν στροφή του τοπίου. Αυτό έρχεται σε πλήρη αντίθεση µε
στη σχέση της αρχιτεκτονικής πρακτικής και της επίδρα- τον ορισµό της αειφόρου - βιώσιµης ανάπτυξης που υπο-
‰›Ï· ¿Óˆ: ™‡ÛÙËÌ· ÂÏÂÁ¯fiÌÂÓÔ˘ Ê˘ÛÈÎÔ‡ Τα περιβαλλοντικά θέµατα αντιµετωπίζονται ορισµένες σης της στο φυσικό περιβάλλον µε γνώµονα τους δύο στηρίζει ότι αυτή είναι η ανάπτυξη µε την οποία καλύπτο-
ʈÙÈÛÌÔ‡ ÛÙÔ πÓÛÙÈÙÔ‡ÙÔ ∞Ú·‚ÈÎÔ‡ ∫fiÛÌÔ˘,
φορές ως γραφικά και εκείνοι που ασχολούνται µε αυτά βασικούς κατευθυντήριους άξονες που προαναφέρθηκαν. νται οι ανάγκες του παρόντος, χωρίς να διακυβεύεται τη
¶·Ú›ÛÈ
‰›Ï· οو: ªÈ· ·fi ÙȘ Serres, ıÂÚÌÔ΋ÈÔ,
ως ροµαντικοί. Η πραγµατικότητα όµως δείχνει, ότι αυτά Το πρώτο αναφέρεται στις αυθαιρεσίες εις βάρος του δυνατότητα των µελλοντικών γενεών να καλύψουν τις δικές
ÛÙËÓ City of Science and Industry, La Villette, βρίσκονται σήµερα στο επίκεντρο του διαλόγου στα περιβάλλοντος στις οποίες οδηγούνται οι µηχανικοί, για να τους ανάγκες.4 Το επάγγελµα του αρχιτέκτονα θα έπρεπε
¶·Ú›ÛÈ µεγάλα κέντρα αποφάσεων και συνδέονται µε τη διαχεί- ικανοποιήσουν τους ιδιοκτήτες. Αυτές ποικίλουν από µια να προστατεύεται καλύτερα από τη νοµοθεσία αλλά και να
κοπή δένδρου χωρίς τη σχετική άδεια, έως και την οικο- ελέγχεται από σχετικούς µηχανισµούς µε τρόπο τέτοιο,
δόµηση σε δασική περιοχή ή µέσα στον αιγιαλό. Το δεύ- που δεν θα παρεµβαίνει στη δηµιουργική διαδικασία, αλλά
τερο αναφέρεται στην Οδηγία της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θα ενθαρρύνει την ορθή άσκηση του.
για την Ενεργειακή Απόδοση των Κτιρίων,2 που θα έπρεπε
να έχει ήδη µπει σε εφαρµογή στην Ελλάδα από τις αρχές Το δεύτερο ζήτηµα αναφέρεται στην Οδηγία της Ευρω-
του 2006 και στον κανονισµό του ΚΟΧΕΕ3 (Κανονισµός παϊκής Ένωσης για την Ενεργειακή Απόδοση των Κτιρίων,
Ορθολογικής Χρήσης και Εξοικονόµησης Ενέργειας) που που δίνει σαφείς κατευθύνσεις προς τη βελτίωση της ενερ-
ενώ ολοκληρώθηκε ήδη από το 2003, εξακολουθεί να γειακής απόδοσης των κτιρίων. Η οδηγία έχει ως στόχους
παραµένει ανενεργός. τη δηµιουργία του γενικού πλαισίου για µια µεθοδολογία
υπολογισµού της ενεργειακής απόδοσης κτιρίων, την εφαρ-
Το πρώτο ζήτηµα µπορεί να διακριθεί σε δύο περιοχές: η µογή ελαχίστων απαιτήσεων για την ενεργειακή απόδοση
πρώτη αφορά στη νοµοθεσία και στο αν και κατά πόσο η νέων και υφιστάµενων κτιρίων, την ενεργειακή πιστοποίηση
ισχύουσα νοµοθεσία προστατεύει επαρκώς το φυσικό καθώς και την τακτική επιθεώρηση των εγκαταστάσεων.
περιβάλλον. Υπάρχουν νόµοι που καταφανώς στοχεύουν
στη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος όπως για Η εφαρµογή της οδηγίας που θα οδηγούσε σε σηµαντική
παράδειγµα το προεδρικό διάταγµα για τις µικρές ανατολι- εξοικονόµηση ενέργειας δεν έχει προχωρήσει. Τον Οκτώ-
κές Κυκλάδες και κάποια άλλα µικρά νησιά του 2002 όπου βριο του 2003 ολοκληρώθηκε από το ΚΑΠΕ (Κέντρο Ανα-
απαγορεύτηκε ο πρώτος όροφος, οι πισίνες κ.ά. Στην νεώσιµων Πηγών Ενέργειας) ο περίφηµος ΚΟΧΕΕ, ο
κατεύθυνση αυτήν, της νοµοθεσίας, ο αρχιτέκτονας – οποίος επίσης έχει παραµείνει στο συρτάρι. Ο ΚΟΧΕΕ
ελεύθερος επαγγελµατίας δεν µπορεί ουσιαστικά να προ- είναι ένας πολύ αναλυτικός κανονισµός που αναφέρεται σε
σφέρει πολλά. Μόνο µέσω των συλλόγων ή των αρχιτε- όλα τα ζητήµατα που άπτονται του περιβαλλοντικού σχε-
κτόνων που εργάζονται στη δηµόσια διοίκηση θα µπορού- διασµού, ενέργεια, φωτισµός, άνεση κλπ. Πρέπει εδώ να
σαν να εκφρασθούν ορισµένες προτάσεις για τυχόν βελ- σηµειωθεί, ότι µολονότι η εφαρµογή τέτοιων κανονισµών
τίωση της υπάρχουσας νοµοθεσίας. Η δεύτερη αφορά είναι αναγκαία σε µια κοινωνία που προσβλέπει στην αει-
στην ανοχή που δείχνει το κράτος στις παρανοµίες που φορία, πρακτικά συναντά δυσκολίες, αφού ούτε οι αρχιτέ-
συντελούνται. Αυτή η πρακτική, εξωθεί στην αύξηση και κτονες αλλά ούτε και οι σχετικές υπηρεσίες κατέχουν τις
µεγέθυνση των παρανοµιών. Θεωρείται πια δεδοµένο, ότι ειδικές γνώσεις που απαιτούνται, τόσο για την κατανόηση
ο µηχανικός οφείλει να τις διαπράξει υπέρ του ιδιοκτήτη και την αρχιτεκτονική δηµιουργία υπό το πρίσµα της αει-
και εις βάρος του φυσικού περιβάλλοντος αλλά και των φορίας, όσο και για τον έλεγχο αυτής της αρχιτεκτονικής
συνανθρώπων του. Ο µηχανικός εκβιάζεται ουσιαστικά σύµφωνα µε τους κανονισµούς. Πρακτικά, εκτός από τον

66 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 67
̤ÛË: ¢È·ÚÎÒ˜ ·Ó·Ù˘ÛÛfiÌÂÓË ‰fiÌËÛË ÛÙËÓ κανονισµό της θερµοµόνωσης δεν υπάρχει άλλος, που να των επαγγελµατιών µε σεµινάρια έτσι ώστε να ενηµερώνο-
∫¤Ú΢ڷ στοχεύει στον ενεργειακό σχεδιασµό αλλά και στην εξέ- νται καθ’ όλη τη διάρκεια της επαγγελµατικής τους ζωής,
λιξη του επαγγέλµατος προς αυτήν την κατεύθυνση. όπως συµβαίνει σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες.

Τόσο στα νέα κτίρια αλλά κυρίως σε υφιστάµενες κατα-


Όταν ο αρχιτέκτων είναι γυναίκα
σκευές στις οποίες γίνονται ανακαινίσεις, οι δυνατότητες
για βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων είναι
µεγάλη. Αν αναλογιστεί κανείς, ότι περισσότερο από το
40% της συνολικής ενεργειακής κατανάλωσης στην των Ντίνας Βαΐου, αρχιτέκτονος, καθηγήτριας ΕΜΠ και Ρούλης Λυκογιάννη, αρχιτέκτονος
Ευρώπη, προέρχεται από τις κατοικίες,5 µπορεί να συνειδη-
τοποιήσει ότι η εξοικονόµηση της ενέργειας δεν θα

Το επάγγελµα του αρχιτέκτονα, όπως είναι γνωστό, µένης εργασίας στον ιδιωτικό τείνουν να κυριαρχήσουν. Η
υπήρξε παραδοσιακά και, σε µεγάλο βαθµό, εξακολουθεί δουλειά µε ∆ΠΥ σε µεγάλα αρχιτεκτονικά γραφεία και
να είναι ανδροκρατούµενο, παρά το γεγονός ότι η αυξα- κατασκευαστικές εταιρείες (που τυπικά εµφανίζεται ως
νόµενη συµµετοχή γυναικών, αµβλύνει την αριθµητική αυτοαπασχόληση), καθώς και η ανάληψη υπεργολαβιών για
κυριαρχία της ανδρικής παρουσίας. Στην Ελλάδα, οι συν- τη διεκπεραίωση µέρους της δουλειάς, στο γραφείο του
θήκες έχουν προφανώς πολύ διαφοροποιηθεί από τα τέλη εργοδότη ή στο σπίτι είναι ιδιαίτερα διαδεδοµένη, ιδίως
της δεκαετίας του 1950, όπου υπήρχαν µόνο 12 γυναίκες µεταξύ των νέων. Αυτό που συνήθως µένει εκτός συζήτη-
αρχιτέκτονες. Το ποσοστό των γυναικών φτάνει περίπου σης είναι πως η πλειοψηφία των εργαζοµένων µε τέτοιες
στο 40% στα τέλη της δεκαετίας 1990, χάρη στην αυξανό- σχέσεις και σε εργασίες χαµηλού κύρους είναι γυναίκες.4
µενη παρουσία των νεώτερων ηλικιών, που συναρτάται και
µε τον υπερδιπλάσιο αριθµό φοιτητριών σε σχέση µε τους Ο λόγος και η πρακτική
άνδρες συµφοιτητές τους στις αρχιτεκτονικές σχολές της Μετά από 40 χρόνια φεµινιστικής έρευνας για το χώρο και
χώρας.1 Όµως, πέρα από την έτσι κι αλλιώς σηµαντική το σχεδιασµό, oι ερµηνείες για τη διάκριση σε βάρος των
εικόνα των αριθµών, στο σύντοµο αυτό σηµείωµα θέλουµε γυναικών ποικίλουν και συχνά περιστρέφονται γύρω από
να σχολιάσουµε κάποιες λιγότερο προφανείς πλευρές της τη λεγόµενη «συµφιλίωση επαγγελµατικής εργασίας και
«ανδρικής κυριαρχίας», που έχουν να κάνουν µε την αρχι- οικογένειας». Το ζήτηµα όµως είναι πιο σύνθετο καθώς η
τεκτονική πρακτική και τον αρχιτεκτονικό λόγο. διάκριση πραγµατοποιείται σε πολλά επίπεδα, από την
εκπαίδευση µέχρι την άσκηση του επαγγέλµατος. Eίναι
Το πρότυπο του «ελεύθερου επαγγέλµατος» πλέον κοινός τόπος ότι ο χώρος, σε διάφορες κλίµακες
Στην κοινή αντίληψη, το πρότυπο του ελεύθερου επαγγελ- και πεδία αναφοράς, περιέχει ιδέες για την κατάλληλη
µατία εξακολουθεί να είναι κυρίαρχο και µάλιστα, σε πεί- «θέση» των γυναικών και των ανδρών, για τις δηµόσιες και
σµα των καιρών, διατηρεί τις συνδηλώσεις της αυθεντίας, ιδιωτικές δραστηριότητες και τα υποκείµενά τους, για τις
της καλλιτεχνικής φύσης του επαγγέλµατος και µιας ελευ- «αρµόζουσες» συµπεριφορές σε κάθε επί µέρους χώρο.5
θεριότητας των λειτουργών του. Ένα τέτοιο πρότυπο προ-
βάλλεται, και αναπαράγεται, από τα αρχιτεκτονικά περιο- Στο πλαίσιο αυτό ο σχεδιασµός (και ο λόγος γι’ αυτόν) δεν
δικά, διαµορφώνοντας ένα «star system που «βλέπει» κάθε είναι «ουδέτερος φύλου», αλλά πρακτική που εκφράζει και
έπρεπε να είναι ζήτηµα που αφορά µεγάλα κτίρια γρα- Σηµειώσεις αρχιτεκτονικό γραφείο σαν µία πυραµίδα µε τον Αρχιτέ- αναπαράγει έµφυλα πρότυπα και ανισότητες σε βάρος των
φείων ή δηµόσια κτίρια αλλά κάθε κατασκευή και κάθε 1. Άρθρο 24 του Συντάγµατος, «Για τη διαφύλαξη του (φυσικού κτονα στην κορυφή, αγνοώντας τις σύνθετες σχέσεις στην γυναικών, όχι µόνο όταν επικαλείται το «µέσο άνθρωπο»
κατοικία όσο µικρή και αν είναι. Είναι προφανές ότι το περιβάλλοντος) το Κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα αρχιτεκτονική και την κατασκευή».2 Αυτός ο αρχιτέκτονας ως αντικείµενο και αποδέκτη της, αλλά και όταν θέτει στο
θέµα της ενέργειας δεν αφορά µόνο στις βιοµηχανίες και προληπτικά ή κατασταλτικά µέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αει- είναι κατά τεκµήριο άνδρας, οργανώνει την καθηµερινό- επίκεντρο τις έννοιες της ετερότητας και της διαφοράς.
στις µεταφορές αλλά εξίσου και στο δοµηµένο περιβάλ- φορίας». τητά του µε άξονα το επάγγελµα και ασκεί την αρχιτεκτο- Έτσι, τόσο στο έργο των αποδοµιστών που εµπνέονται
λον και δη στις κατοικίες. Η εκπαίδευση του επαγγελµατία 2. Οδηγία 2002/91/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµ- νική από την οπτική της κυρίαρχης οµάδας των λευκών, από τα γραπτά του Derrida και δίνουν έµφαση στην τυπική
αρχιτέκτονα προς αυτήν την κατεύθυνση, αλλά και η δηµι- βουλίου της 16ης ∆εκεµβρίου 2002 για την ενεργειακή απόδοση ντόπιων και ετεροφυλόφιλων ανδρών της µεσαίας τάξης, αποδιοργάνωση και την αντιστροφή µέσα στο αντικείµενο
ουργία κινήτρων και στον ιδιωτικό τοµέα θα οδηγούσε των κτιρίων. απαλλαγµένων από οικογενειακές ή άλλες υποχρεώσεις. (π.χ. Peter Eisenman, Bernard Tschumi, Andrew Benjamin),
σταδιακά σε ένα λιγότερο ενεργειοβόρο κτισµένο περι- 3. Κανονισµός Ορθολογικής Χρήσης και Εξοικονόµησης Ενέρ- Για τις περισσότερες γυναίκες αρχιτέκτονες αποτελεί όσο και σε εκείνο θεωρητικών και κριτικών της αρχιτεκτο-
βάλλον. Για παράδειγµα, προς το παρόν δίδονται επιδοτή- γειας, (Αποφάσεις ΥΠΕΧΩ∆Ε 80206/33 & 80207/34 της 20/1/99), ζητούµενο η ανάδειξη των ίδιων των γυναικών ως υποκεί- νικής6 που είναι υπέρµαχοι της περισσότερο πολιτικοποιη-
σεις για µονάδες φωτοβολταϊκών µόνο σε τουριστικές Νοµοτεχνικό Σχέδιο, Υπουργείο Περιβάλλοντος Χωροταξίας και µενα (και βέβαια και ως αντικείµενα) µελέτης του χώρου. µένης έννοιας «ετεροτοπία» του Foucault,7 µόνο έµµεσα
εγκαταστάσεις. ∆ηµοσίων Έργων, ΚΑΠΕ (Κέντρο Ανανεώσιµων Πηγών Ενέρ- «Μπορείς να παίξεις το παιχνίδι του Eisenman αν δεν σου θα µπορούσαν να περιληφθούν οι γυναίκες: ως η «παρου-
γειας). επιτρέπεται να παίξεις, ή ούτε καν αναγνωρίζεσαι ως πιθα- σία του απόντος» που ο αρχιτέκτονας θέλει να αναπαρα-
Στην Ελλάδα οι γνώσεις των αρχιτεκτόνων για αυτά τα 4. Bruntland definition, WCED, 1987, Macnaghten Phil and Pinfield νός παίχτης;», αναρρωτιέται η Μ. McLeod.3 στήσει, ως µία «άλλη» αρχιτεκτονική. Εκεί που το οικουµε-
θέµατα είναι ελλιπείς κάτι που αναπόδραστα οδηγεί σε µια Graham, Planning and sustainable development: Prospects for νικό υποκείµενο του µοντερνισµού εξαίρεσε τις γυναίκες, η
επιβλαβή για το περιβάλλον αρχιτεκτονική πρακτική. social change. Στις µέρες µας και στον τόπο µας λίγοι είναι αυτοί που µεταστρουκτουραλιστική αποθέωση του «άλλου» και η
Ασφαλώς η αφετηρία του προβλήµατος εντοπίζεται στο 5. Οδηγία 2002/91/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συµ- µπορούν να ανταποκριθούν σε µια τέτοια εικόνα ελεύθε- απόρριψη των αντιθετικών δίπολων (π.χ. άνδρας/γυναίκα),
στάδιο της πανεπιστηµιακής εκπαίδευσης. Εκεί, η µελέτη βουλίου της 16ης ∆εκεµβρίου 2002 για την ενεργειακή απόδοση ρου επαγγελµατία αρχιτέκτονα-maître. Σε ένα διευρυµένο τις παρουσιάζει ως µέσο για την κατασκευή της ταυτότη-
του περιβαλλοντικού σχεδιασµού είναι εξαιρετικά περιορι- των κτιρίων. κύκλο δραστηριοτήτων, η άσκηση του επαγγέλµατος έχει τας των ανδρών.
σµένη. Παρά ταύτα, θα ήταν δυνατό να εφαρµοζόταν και πάρει ποικίλες µορφές, στο πλαίσιο των οποίων η µισθωτή
στην Ελλάδα το σύστηµα της υποχρεωτικής εκπαίδευσης εργασία στο δηµόσιο τοµέα και διάφορες µορφές εξαρτη- Υπάρχει µια «γυναικεία µατιά»;

68 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 69
ÂÈÎfiÓ˜: °˘Ó·›Î˜ ÛÙËÓ ∞Ú¯ÈÙÂÎÙÔÓÈ΋ ρεια της Καταλονίας (βλ. Mattogno, C. 1995, «Women architects τυπικά περιθωριοποιηµένοι, τοποθετηµένοι έξω από την καθηµε-
[ËÁ‹: Architectural Design (AD), vol. XLV, in Italy and in Europe» στο L. Ottes et al (eds), Gender and the Built ρινή ζωή (η φυλακή, το νοσοκοµείο, το µπορντέλο, το µουσείο
Aug. 1975, pp. 509-510] Environment, Assen: van Gorcum, σσ. 234-265). κλπ.). Βλ. Foucault, M. 1993, «Of Other Spaces: Utopias and
2. Scott Brown, D. 1989/2000, «Room at the top? Sexism in Heterotopias» στο J. Ockman, E. Eigen (eds), Architecture and
Architecture» στο J. Rendell, B. Penner, I. Borden (eds), Gender, Culture 1943-1968: A Documentary Anthology, New York: Columbia
Space, Architecture, London and New York: Routledge, σσ. 258- Books of Architecture and Rizzoli, σσ. 420-426.
265. 8. Βλ και τα ευρήµατα έρευνας που πραγµατοποιήθηκε στις Αρχι-
3. McLeod, Μ. 1996, «Everyday and ‘Other’ Spaces» στο D. τεκτονικές Σχολές ΕΜΠ και ΑΠΘ το 1994, στα πλαίσια ∆ιακρατι-
Coleman, E. Danze, C. Henderson (eds), Architecture and κού Προγράµµατος σε 6 χώρες της ΕΕ (Γερµανία, Βέλγιο, ∆ανία,
Feminism, New York: Princeton Architectural Press, σ. 9. Γαλλία, Μ. Βρετανία, Ελλάδα). R. Mayerl (συντ.) Gender Issues in the
4. Είναι χαρακτηριστικό ότι περισσότερες γυναίκες µηχανικοί (28% Decision Making Process with regard to Urban Space and Housing,
των απασχολουµένων) απ’ ότι άνδρες (20%) δηλώνουν αυτοαπα- Commission of the EC, Equal Opportunities Unit.
σχολούµενες, ενώ δουλεύουν πρακτικά µε τέτοιου είδους εργασια- 9. Π.χ. Booth, C., Gilroy, R. 1996, «Dreaming the possibilities of
κές σχέσεις. change», Built Environment, 22:1, σσ. 72-82.
5. Βλ. για παράδειγµα Boys, J. 1984, «Is there a feminist analysis of 10. Έτσι άλλωστε έχουν µείνει στο «περιθώριο της ιστορίας (της
architecture?», Built Environment, 10:1, σσ. 25-34, Greed, C. 1994, αρχιτεκτονικής)» εναλλακτικές προτάσεις σχεδιασµού κατοικίας
Women and Planning: Creating Gender Realities, London: Routledge, µε βάση τις ιδέες για «συνεταιριστικό νοικοκυριό» και για «σπίτια
Booth, C. 1996, «Breaking down barriers» στο C. Booth, J. Darke, J. χωρίς κουζίνες». Βλ. Hayden, D. 1980, A Grand Domestic Revolution,
Yeandle (eds), Changing Places. Women’s Lives in the City, London: Boston, Mass: MIT Press.
P. Chapman, σσ. 154-166.
6. Βλ. π.χ. Soja, E. 1989, Postmodern Geographies. The Reassertion of
Space in Critical Social Theory, London: Verso, Betsky, A. 1990,
Violated Perfection: Architecture and the Fragmentation of the
Modern, New York: Rizzoli, Carroll, D. 1987, Paraesthetics: Foucault,
Lyotard, Derrida, New York: Methuen.
7. O Foucault, µε τον όρο «ετεροτόπια» (heterotopia) περιγράφει
ό,τι είναι αδύνατον να συλληφθεί από τη σκέψη, ενώ παραπέµπει
στους «άλλους χώρους», τους χώρους που είναι κοινωνικά και

Θα ήταν πολύ απλουστευτικό να υποθέσουµε ότι η αύξηση τητας.9 Τέτοιες δραστηριότητες παραµένουν στη σκιά των
του αριθµού των γυναικών αρχιτεκτόνων οδηγεί αυτόµατα «µεγάλων» αρχιτεκτονικών παραδειγµάτων και δύσκολα
στη διαµόρφωση µιας διαφορετικής συνείδησης στη δου- εντάσσονται στην κυρίαρχη και προσφιλή θεµατολογία
λειά, ευαίσθητης σε θέµατα φύλου και έτοιµης να αναγνω- των εντύπων που αφορούν το επάγγελµα «εν γένει».10
ρίσει τους ποικίλους τρόπους µε τους οποίους διαφορετι-
κές γυναίκες και άνδρες (ανάλογα µε την εθνότητα, την Για να µιλήσουµε για τις πιθανές συνέπειες της αυξανόµε-
ηλικία, τη σεξουαλική προτίµηση κλπ.) χρησιµοποιούν και νης παρουσίας των γυναικών στο επάγγελµα του αρχιτέ-
αντιλαµβάνονται το χώρο σε διάφορες κλίµακες. Και θα κτονα χρειάζεται, πέρα από τα αριθµητικά στοιχεία, µια πιο
ήταν τουλάχιστον ουσιοκρατικό να πιστεύουµε ότι οι σύνθετη προσέγγιση. Απαιτείται έρευνα εστιασµένη στον
γυναίκες υιοθετούν ιδέες και σχεδιαστικά πρότυπα τελείως κόσµο των γυναικών αρχιτεκτόνων, στις επιλογές και
διαφορετικά από τους άνδρες. Αντίθετα, έχει παρατηρηθεί µεθόδους που χαρακτηρίζουν το έργο τους/µας σε διά-
πως συχνά φοιτητές και φοιτήτριες υιοθετούν αξίες και φορους τοµείς άσκησης του επαγγέλµατος (δηµόσιος
ιδέες των «µεγάλων ανδρών» που κυριαρχούν στο επάγ- τοµέας, εκπαίδευση διαφόρων βαθµίδων, αρχιτεκτονική,
γελµα και στο χώρο της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης.8 πολεοδοµία κλπ.) ιστορικά και σήµερα, στο πλαίσιο της
Ορισµένες γυναίκες έχουν σίγουρα αναπτύξει µαι διαφο- διαµορφωµένης στον τόπο µας επαγγελµατικής κουλτού-
ρετική προσέγγιση στη δουλειά τους, έχουν υιοθετήσει ρας. Τέτοια έρευνα µπορεί να θέσει ή/και να επαναπροσ-
ποιοτικά διαφορετικές διαδικασίες και µεθόδους και έχουν διορίσει σηµαντικά ερωτήµατα και προτεραιότητες που
συµβάλει στην αµφισβήτηση των παραδοσιακών στερεό- έχουν να κάνουν µε τον τρόπο άσκησης του επαγγέλµα-
τυπων για τις γυναίκες, αλλά και για το ίδιο το επάγγελµα. τος και το ρόλο των γυναικών ως υποκείµενα και αντικεί-
Έτσι, έχουµε ενδιαφέροντα παραδείγµατα φεµινισικών µενα της γνώσης και του σχεδιασµού του χώρου.
αρχιτεκτονικών συνεργασιών και δικτύων, όπως το ευρω-
παϊκό δίκτυο EuroFeM, γυναικείες οµάδες και αρχιτεκτο-
νικά γραφεία που οργανώνουν τη δραστηριότητά τους στη Σηµειώσεις
βάση του συµµετοχικού σχεδιασµού (π.χ. η οµάδα Matrix 1. Ενηµερωτικό ∆ελτίο ΤΕΕ, τ. 2091, Μάρτιος 2000. Σύµφωνα µε
στο Λονδίνο ή η οµάδα La Mujer Construje στη Μαδρίτη), έρευνα που πραγµατοποιήθηκε στα µέσα της δεκαετίας 1990, στην
ή της συµβουλευτικής σε συναδέλφους τους που εµπλέκο- Ελλάδα και την Ιταλία το ποσοστό των γυναικών αρχιτεκτόνων
νται ενεργά σε προγράµµατα οικιστικής ανάπτυξης, µε είναι το ψηλότερο (38%) ανάµεσα σε οκτώ χώρες (Φινλανδία, Γαλ-
στόχο την ευαισθητοποίησή τους σε θέµατα φύλου και ισό- λία, Ελλάδα, Ιταλία, Πορτογαλία, Ισπανία, Σουηδία) και την περιφέ-

70 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 71
111/28.2.1917 τον Σύλλογο ∆ιπλωµατούχων Μηχανικών και Άγγελο Γκίνη. Αν και η έλλειψη στοιχείων για οποιαδήποτε
Αρχιτεκτόνων Ανωτάτων Τεχνικών Σχολών και µε αριθµό παρέµβαση των δύο συλλόγων µπορεί να οφείλεται απλώς
112/28.2.1917 τον Σύλλογο Μηχανικών και Αρχιτεκτόνων στην µη-ανεύρεσή τους, δεν αποκλείεται συγχρόνως να
Αναζητώντας έναν ξεχασµένο Ανωτέρων Τεχνικών Σχολών. Αν η λέξη «διπλωµατούχος»
είναι σαφέστατη, η διαφορά ανάµεσα στην Ανώτατη -
ένιωθαν πλήρως ανέτοιµοι για τέτοιες µελέτες και, µέσα
στο γενικό κοµφούζιο που επικράτησε, να οδηγήθηκαν σε
σύλλογο αρχιτεκτόνων Ανώτερη σχολή δεν έχει ακόµη διευκρινισθεί. πλήρη αδράνεια.
Η υπόθεση αυτή τεκµηριώνεται από τα στοιχεία για την
Παραµένοντας σε πλήρες σκοτάδι σχετικά µε τον σύλ- επόµενη εµφάνιση του Συλλόγου. Πράγµατι στις 16.2 1920,
της Αλέκας Γερόλυµπου, αρχιτέκτονος, καθηγήτριας ΑΠΘ λογο των «Ανωτάτων», γνωρίζουµε ότι πρώτη φροντίδα 25 µέλη προερχόµενα από τους δύο πρώην αντίπαλους
των «Ανωτέρων» µε συνέλευση στις 7.7.1917 στο αρχιτε- συλλόγους ανταλλάσσουν «γνώµας επί της συστάσεως εν
κτονικό γραφείο του Ξ. Παιονίδη, είναι, εν µέσω «θεµάτων τη πόλει συλλόγου Μηχανικών και Αρχιτεκτόνων, ως µη
επαγγελµατικού ενδιαφέροντος», η τροποποίηση του υφισταµένου µηδενός τοιούτου, καθ' ον χρόνον πάντα τα
Επιστηµονικές οριοθετήσεις, επαγγελµατικά σιοι και δηµοτικοί υπάλληλοι, υπογράφουν χωρίς να ανα- καταστατικού! Να διακινδυνεύσουµε την υπόθεση ότι επι- λοιπά επαγγέλµατα συνηνώθησαν εις Συλλόγους» και
δικαιώµατα, σωµατειακή οργάνωση στις αρχές φέρουν το επίπεδο των σπουδών τους. Έλληνες υπήκοοι κρατεί πνεύµα συµφιλίωσης µπρος στο παράλογο της πραγµατοποιούν καταστατική συνέλευση στις 23.2.1920,
του 20ού αιώνα –χριστιανοί και εβραίοι, όχι όµως µουσουλµάνοι– αλλά και παρουσίας δύο συλλόγων; Πάντως λίγες µέρες αργότερα, στα γραφεία του Τεχνικού Τµήµατος του ∆ήµου. Πρόε-
άλλες εθνικότητες, όπως οι δύο δραστήριοι ιταλοί αρχιτέ- στις 5.8.1917 επέρχεται ένα συγκλονιστικό γεγονός, η κατα- δρος εκλέγεται ο Γ. Μενεξές και στο συµβούλιο συµµετέ-
Την Πρωτοχρονιά του 1917 ανοιχτή πρόσκληση στις εφη- κτονες Αριγκόνι και Ποζέλι, εµφανίζονται µεταξύ των στροφή του ιστορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης από χουν µεταξύ άλλων ο Ξ. Παιονίδης και ο Α. Γραικός. Για τα
µερίδες της Θεσσαλονίκης καλούσε σε συνάντηση τους µελών. πυρκαγιά. Στα επόµενα χρόνια δεν υπάρχει καµία πληρο- µέλη υιοθετείται η καταστατική πρόβλεψη των
αρχιτέκτονες και µηχανικούς της πόλης, για να ιδρύσουν ∆ιάσταση θα εµφανισθεί από την πρώτη συνάντηση φορία για δραστηριότητα του συλλόγου, µια σιωπή που θα «Ανωτέρων». Οργανώνεται εντευκτήριο και βιβλιοθήκη
έναν σύλλογο µε σκοπό την προάσπιση του επαγγέλµατός µεταξύ των επτά και αµέσως µετά µεταξύ των υπολοίπων συνεχιστεί µέχρι το 1920. τεχνικών βιβλίων και περιοδικών, εκδίδεται ∆ελτίον, ξεκινά
τους.1 που θα συσπειρωθούν γύρω από τις δύο πλευρές. Η δια- Εν τω µεταξύ, η εκπόνηση του νέου σχεδίου της πόλης, η σειρά διαλέξεων (για την ανοικοδόµηση της πόλης, για τη
Από τα έργα και τις ηµέρες του µυστηριώδους αυτού συλ- φωνία εξελίσσεται άµεσα σε ρήξη. Το ζήτηµα της αναζή- παρακολούθηση των έργων προστασίας των µνηµείων της, νέα υποχρεωτική χρήση του µπετόν στις οικοδοµές, για τη
λόγου, που παραµένει άγνωστος στους νεώτερους, ανα- τησης πολιτικών ερεισµάτων θέτει φανερά η µια οµάδα, η επέκταση των υποδοµών και κυκλοφοριακών της στέγαση των προσφύγων), ενώ παράλληλα µε διάφορες
δύονται ζητήµατα που ακόµη αναζητούν λύσεις. Η ισοτιµία που συγκαλεί τις συσκέψεις της στη Λέσχη των Φιλελευθέ- δικτύων κλπ., θα ανατεθούν από τον «επίτιµο» πρόεδρο παρεµβάσεις διεκδικείται η προστασία των µηχανικών ένα-
των σπουδών, η ανάδυση νέων ειδικοτήτων και επαγγελµά- ρων, επιδιώκει (και θα το κάνει) να αναγορεύσει επίτιµα του συλλόγου Ε. Βενιζέλο, σε δύο διεθνώς γνωστούς αρχι- ντι του ανταγωνισµού από αρχιµάστορες, καλφάδες και
των, η διεκδίκηση επαγγελµατικών αντικειµένων και η κοι- µέλη της τον Ε. Βενιζέλο (και µάλιστα επίτιµο πρόεδρο) ή τέκτονες, τον Γάλλο Ερνέστ Εµπράρ και τον Άγγλο Τόµας εµπειροτέχνες. Το καταστατικό θα αλλάξει και πάλι τον
νωνική διάσταση της παρέµβασης ήταν θέµατα που κινη- τον ∆.Α. ∆ιαµαντίδη, πρώτον υπουργό Συγκοινωνίας. Η Μώσον, σε δύο Έλληνες, τον Αριστοτέλη Ζάχο στον Ιανουάριο του 1922, απαγορεύοντας το δικαίωµα ψήφου
τοποιούσαν αντιπαραθέσεις µεταξύ των µηχανικών. Όσο σύνθεση της οµάδας είναι ποικίλη εθνικά, θρησκευτικά και οποίο ο ∆ήµος Θεσσαλονίκης είχε αναθέσει το σχέδιο στα επίτιµα µέλη.
κι αν την εποχή εκείνη (1917) η ελληνική κοινωνία επιχει- ως προς το επίπεδο σπουδών. Επιθυµούν έναν ανοιχτό της πόλης το 19143 και τον νεαρό Κωνσταντίνο Κιτσίκη, και Το 1924 ένας νέος σύλλογος Αρχιτεκτόνων Κωνσταντι-
ρούσε να εκσυγχρονίσει τις δοµές της, η υιοθέτηση «δυτι- σύλλογο µε τακτικά µέλη όλους τους εµπλεκόµενους σε σε δύο µηχανικούς, τον Γάλλο στρατιωτικό Ζοζέφ Πλεϋ- νουπόλεως συστήνεται στην Θεσσαλονίκη από 11 πρόσφυ-
κών» µορφών οργάνωσης δεν µπορούσε να γίνει εύκολα τεχνικά έργα, αρκεί να είναι διπλωµατούχοι σχολών έως µπέρ και τον καθηγητή του Μετσοβίου λιµενολόγο γες. Μέλη του όσοι ασκούσαν αποδεδειγµένα το επάγ-
και χωρίς κλυδωνισµούς. Το χάσµα µεταξύ ανώτατης, ανώ- και τριετούς διάρκειας, ενώ εγγράφουν ως έκτακτα χωρίς
τερης και εµπειρικής τεχνικής παιδείας, που στον δυτικό ψήφο, όσους ξεκίνησαν αλλά δεν ολοκλήρωσαν σπουδές
κόσµο γεφυρώθηκε µε µια ποικιλία δοµών και µε διαφορο- (εφόσον δεν είναι εµπειροτέχνες). Επιδιώκουν µια ενεργή
ποιηµένες αντιστοιχίες σε επαγγελµατικά δικαιώµατα µέχρι παρέµβαση, και µάλιστα προτίθενται να αναλάβουν την
να εξευρεθούν λειτουργικότερες λύσεις και ευρύτερες κατάρτιση των ανειδίκευτων. Θα τους ονοµάσουµε, για να
συµφωνίες, στην Ελλάδα αρχίζει να διαπιστώνεται στις τους ξεχωρίζουµε, «Ανώτερους».
αρχές του 20ού αιώνα και, όπως καλά γνωρίζουµε, δεν Η άλλη οµάδα είναι πιο οµοιογενής και δεν εκδηλώνεται
έχει κλείσει ακόµη. πολιτικά. Συνεδριάζει στην αίθουσα του παλιού θεσσαλονι-
κιώτικου αθλητικού οµίλου «Ηρακλής», απωθεί τις πολιτι-
Στις αρχές του 1917, η χώρα βρισκόταν ακόµη στην κές συζητήσεις, επιθυµεί έναν κλειστό σύλλογο που θα
περίοδο του ∆ιχασµού. Στο κράτος της Θεσσαλονίκης συγκεντρώσει την ελίτ µε ανώτατα διπλώµατα, και µόνον
ήταν εγκατεστηµένη η προσωρινή κυβέρνηση της τριαν- επτά από τους «άλλους» (τους µη-πτυχιούχους), που επι-
δρίας, ενώ η πόλη, ουσιαστικά κατειληµµένη, λειτουργούσε λέγονται και αναφέρονται ονοµαστικά ως καταξιωµένοι
ως «οχυρωµένο στρατόπεδο» των δυνάµεων της Στρα- στο επάγγελµα.2 Θα τους αποκαλούµε «Ανώτατους».
τιάς της Ανατολής. Η µεταρρυθµιστική δραστηριότητα της ∆ύο γνωστοί αρχιτέκτονες, ο Ξενοφών Παιονίδης και ο
κυβέρνησης των Φιλελευθέρων το 1914 (ίδρυση «τεχνικού» Απόστολος Γραικός, που πρόσκεινται στους πρώτους,
υπουργείου Συγκοινωνίας και αφαίρεση των τεχνικών αναλαµβάνουν ρόλο διαιτησίας. Ωστόσο οι «Ανώτατοι»
έργων, της πολεοδοµίας και των µεταφορών από το αρνούνται ακόµη και να συναντήσουν εν σώµατι την άλλη
Υπουργείο Εσωτερικών, ανασύνταξη της πολεοδοµικής οµάδα. Ο πρόεδρός τους Γ. Μενεξές καταθέτει στις
νοµοθεσίας, αναδιοργάνωση των σπουδών του µηχανικού 17.1.1917 το καταστατικό του Συλλόγου (µε 16 υπογραφές),
και αναβάθµιση του ΕΜΠ) είχε παγώσει αναµένοντας το οποίο όµως απορρίπτεται και επιστρέφεται για να προ-
ευθετώτερους χρόνους... σαρµοσθεί στις διατάξεις του νόµου 281/1914 περί σωµα-
Στις 2 Ιανουαρίου 1917, 29 αρχιτέκτονες και µηχανικοί τείων. Οι «Ανώτεροι» αφού επιχειρήσουν µια τελευταία
συγκεντρώθηκαν και όρισαν επταµελή επιτροπή για να φορά να συζητήσουν στέλνοντας ως µεσάζοντα έναν
επεξεργασθεί το καταστατικό του νέου συλλόγου. Ορι- άλλο γνωστό αρχιτέκτονα, τον Μαξ. Ρούµπενς, καταθέ-
σµένοι ήταν απόφοιτοι γνωστών µεγάλων σχολών της Γαλ- τουν τελικά το δικό τους καταστατικό (µε 25 υπογραφές).
λίας, της Ελβετίας, του Βελγίου, όπως σηµειώνουν δίπλα Με δύο συνεχόµενες αποφάσεις το Πρωτοδικείο Θεσσα-
στο όνοµά τους. Άλλοι, ελεύθεροι επαγγελµατίες ή δηµό- λονίκης εγκρίνει τη σύσταση δύο συλλόγων: µε αριθµό

72 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 73
Πρόσφυγες αρχιτέκτονες
στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέµου
της Λίλας Θεοδωρίδου-Σωτηρίου, αρχιτέκτονος

Συσπειρώσεις και διεκδικήσεις καλφάδες: «εργαζόµενοι βραχύν χρόνον ως ξυλουργοί,


λεπτουργοί, ως ελέγοντο ή σιλιτζήδες ή ως κτίσται, κατόπιν
Πολυάριθµοι αρχιτέκτονες και µηχανικοί καταφθάνουν εργασίας ενός η δύο ετών, περβάλλοντο στολήν ευπρεπή,
στο βορειοελλαδικό χώρο λίγο µετά τη Μικρασιατική έθετον ένα διαβήτην εις την ζώνην και κατασκεύαζον εαυ-
καταστροφή. Κάποιοι απ’ αυτούς προέρχονται από τα τούς αρχιτέκτονας». 2 Ηγετική µορφή ανάµεσά τους
παράλια της Μικράς Ασίας, άλλοι από τον Πόντο, οι υπήρξε ο Θεοχάρης Θεοχαρίδης από τη Βουχωρίνα
περισσότεροι όµως προέρχονται από την Κωνσταντινού- Βοΐου, πρώτος ταµίας της ΜΦΑ, γνωστός και ως Θεοχάρ-
πολη.1 Η καταγωγή πολλών από τους τελευταίους ήταν κάλφας. Μετανάστευσε κατά την τρίτη δεκαετία του 19ου
από τη ∆υτική Μακεδονία. Η συσπείρωσή τους σε ξεχωρι- αι. και δηµιούργησε µια µεγάλη οικογενειακή επιχείρηση,
στό σύλλογο, ήταν µια αµυντική ενέργεια που είχε ως «όπου εκατοντάδες πατριώται προσέφευγον διά εύρεσιν
γελµα του αρχιτέκτονα στην Οθωµανική Αυτοκρατορία. στόχο, πρώτον να προασπίσει τα συµφέροντά τους και εργασίας και πάσαν άλλην εξυπηρέτησιν».
∆εν αποκλείεται η χαλαρή αυτή διατύπωση να κινητοποιεί δεύτερον να τους εντάξει στους µηχανισµούς του µεσο- Στις αρχές του 20ού αι. η ανάγκη για αλληλοβοήθεια
την εγγραφή νέων ή την επαναδραστηριοποίηση παλαιών πολεµικού ελληνικού κράτους και συγκεκριµένα στο ΤΕΕ. µεταξύ των οµογενών καλφάδων εκφράστηκε µε τη
µελών στον προϋπάρχοντα σύλλογο (αρχιτέκτονες Ζαχα- Το αδηµοσίευτο καταστατικό του παραπάνω συλλόγου και σύµπτυξη των τεσσάρων ανεξάρτητων συντεχνιών ∆υτικο-
ριάδης, Καµπανέλος, Κοκορόπουλος, Ποζέλι, αλλά και ο σύντοµος σχολιασµός της ζωής και της δράσης των µακεδόνων και Θρακών Αρχιτεκτόνων, Τεκτόνων και Κτι-
Ρούµπενς που είχε πρωτοστατήσει στην ίδρυση του συλ- ιδρυτικών µελών αποτελεί αντικείµενο αυτού του άρθρου. στών, στην Αδελφότητα ο «Άγιος Σπυρίδων» (1904). Η
λόγου Κωνσταντινοπολιτών). Αδελφότητα µετεξελίχθηκε µετά το 1908 στο Μακεδονο-
Ο ίδιος φόβος απέναντι στους εµπειροτέχνες, αλλά και η 1. Από την Πόλη στη Θεσσαλονίκη θρακικό Σύνδεσµο των Αρχιτεκτόνων και Εργατών η
κανονική λειτουργία του ΕΜΠ που δίνει πλέον το πλαίσιο Η αρχή της ιστορίας µπορεί να εντοπισθεί στην Πόλη και «Οµόνοια» µε πρόεδρο το Γ. Θεοχαρίδη3 και λίγο αργό-
για τις σπουδές του µηχανικού, θα οδηγήσουν το 1925 σε συγκεκριµένα στη Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφό- τερα υπό την προεδρία του αρχιτέκτονα Λ. Καζανόβα ο
νέα αλλαγή του καταστατικού: Τακτικά µέλη στο εξής είναι τητα (ΜΦΑ), που συσπείρωνε όλους τους εκεί ∆υτικοµα- Σύνδεσµος µετονοµάστηκε σε Οθωµανικό Σύνδεσµο των
µόνον διπλωµατούχοι «ανωτάτων ανεγνωρισµένων υπό κεδόνες καλφάδες. Μια πιθανή εξήγηση για την άνθηση Αρχιτεκτόνων, Μηχανικών, Εργατών και Συντεχνιών
του κράτους Τεχνικών Σχολών ισοτίµων προς την Σχολήν αυτής της παροικίας ήταν η εξειδίκευση των µελών της «Οµόνοια» [Μήλλας, 1996:617].
του ΕΜΠ», καθώς και «όλοι οι µέχρι σήµερον οπωσδή- στις τοιχοποιίες από λιθοδοµή. Όταν στο β’ µισό του 19ου
ποτε εγγεγραµµένοι ως µέλη». Έκτακτα µέλη δεν υπάρ- αι. οι λιθόκτιστες κατασκευές εξαπλώθηκαν ήταν φυσικό 2. Ο Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Κωνσταντινουπόλεως
χουν πλέον, ενώ τα επίτιµα παραµένουν. να γίνουν περιζήτητοι. Στο δεύτερο µισό και µέχρι το στη Θεσσαλονίκη (1924)
Η πλάστιγγα που είχε κλίνει προς τις απόψεις των «Ανωτέ- τέλος του 19ου αι. κατά την περιγραφή του Μ.Ι. Γεδεών: Το 1924 η ΜΦΑ µεταφέρει την έδρα της στη Θεσσαλο-
ρων» στα 1920, 5 χρόνια αργότερα έγειρε τελεσίδικα προς «κατασκευάστηκαν αρχιτέκτονες όχι επτά αλλά εβδοµήκο- νίκη. Είναι η περίοδος που στην Ελλάδα εδραιώνονται οι
τους «Ανώτατους». Η πρώιµη αυτή συσσωµάτωση του ντα επτά, ολίγιστοι µεν εκ Ζαγοράς, οι πλείστοι δε εκ των θεσµοί εκπροσώπησης των µηχανικών και ιδρύεται το ΤΕΕ.
κλάδου, η δραστηριότητα της οποίας θα συζητηθεί σε επαρχιών Γρεβενών, Καστοριάς και Σιατίστης. Αυτοί οι Αν και στη Θεσσαλονίκη υπάρχει ήδη από το 1920 ένας
προσεχή µελέτη, έλυσε γρήγορα τα ζητήµατα της επαγ- Σύλλογος Αρχιτεκτόνων οι πρόσφυγες µηχανικοί συστή-
γελµατικής της οργάνωσης. Αφήνοντας βέβαια, και µέχρι νουν ξεχωριστούς συλλόγους: το «Σύλλογο Αρχιτεκτόνων
και σήµερα, όλα τα υπόλοιπα εκκρεµή... Κωνσταντινουπόλεως» (1924) και αργότερα το «Σύνδεσµο
των εκ Ρωσσίας Μηχανικών και Τεχνικών εν Ελλάδι»
(1928). Ο πρώτος έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την πα-
Σηµειώσεις ρούσα µελέτη.
1. Το άρθρο βασίζεται σε έρευνα στα αρχεία του Πρωτοδικείου Ο «Σύλλογος Αρχιτεκτόνων Κωνσταντινουπόλεως» γεν-
Θεσσαλονίκης, στα πρακτικά του ∆ηµοτικού Συµβουλίου Θεσσα- νήθηκε στις 15 Μαΐου 1924, όταν έντεκα πρόσφυγες αρχι-
λονίκης και στις τοπικές εφηµερίδες. Θερµές ευχαριστίες οφείλο- τέκτονες συγκεντρώθηκαν στο γραφείο του ∆ηµ. Καρα-
νται στους φίλους µου δικηγόρους Φωτεινή Αχτσίδου και Αλέκο γιαννάκη στη Θεσσαλονίκη και αφού εξέλεξαν πενταµελή
Σταµούλο, για τη βοήθειά τους στην έρευνα. επιτροπή προχώρησαν στη σύνταξη καταστατικού. Το
2. Οι 7 είναι Ι. Κύρου, Π. Αριγκόνι, Ι. Ρεµούνδος, Αντωνιάδης, πρώτο ∆ιοικητικό Συµβούλιο απετέλεσαν οι: ∆ηµ. Καρα-
¢ËÌ‹ÙÚÈÔ˜ ∞. º˘ÏÏ›˙˘

Μητάκος, Α. Γιάκας και Κϊτσος. γιαννάκης (πρόεδρος), Μαξ. Ρούµπενς (αντιπρόεδρος),


3. Α. Καραδήµου-Γερόλυµπου, «Ουτοπίες αρχιτεκτόνων. Η Θεσ- Εµµ. Μάλαµας (γενικός γραµµατέας), Ευθ. Κοτσαµπασού-
σαλονίκη του Αριστοτέλη Ζάχου (1914)», Όριον, Τιµητικός Τόµος λης (ταµίας) και Λεων. Παλαιολόγος (κοσµήτωρ). Τα υπό-
για τον ∆.Α. Φατούρο, Επιστηµονική Επετηρίδα Τµήµατος Αρχιτε- λοιπα ιδρυτικά µέλη ήταν ο Κων. Βαλσαµάκης, Κων. Γιωτό-
κτόνων ΑΠΘ, τ. ΙΕ, Θεσσαλονίκη 1998. πουλος, Αν. Ιωαννίδης, Γ. Μανούσος, Αν. Μπίρδας και Σ.

74 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 75
Μυλωνάς.4 Ο σκοπός του Συλλόγου και οι προϋποθέσεις τος πολιτικού µηχανικού και αρχιτέκτονος», το νεοϊδρυθέν νιο, ο ∆ηµήτριος Χατζηεφραιµίδης από την Κιουτάχεια και
εγγραφής των µελών διασαφηνίζονται στα άρθρα 1, 2, 3 ΤΕΕ επέτρεπε την άσκηση του επαγγέλµατος του αρχιτέ- ο ∆ηµήτριος Φυλλίζης (1883-1965) από την Τραπεζούντα.
του καταστατικού: κτονα µόνο στους απόφοιτους της Αρχιτεκτονικής Σχο- 2. Μ.Ι. Γεδεών, Μνεία των προ εµού, 1934, σ. 77, 429.
ΑΡΘΡΟΝ 1ον. Ιδρύεται εν Θεσσαλονίκη Σύλλογος Αρχι- λής του Μετσοβείου και των ξένων οµοταγών Σχολών, 3. Ήταν γιος του Θεοχάρ-κάλφα, σπούδασε πολιτικός
τεκτόνων υπό την επωνυµίαν «Σύλλογος Αρχιτεκτόνων στις οποίες δεν συµπεριλαµβανόταν αρχικά η Σχολή µηχανικός στο Βερολίνο, ανακατεύτηκε στα κοινά και
Κωνσταντινουπόλεως» σκοπόν έχων την ένωσιν των εκ Καλών Τεχνών Κωνσταντινούπολης. Μάλιστα υποβλήθηκε κατέλαβε σπουδαίες θέσεις και αξιώµατα στην Κωνσταντι-
Κωνσταντινουπόλεως και λοιπών Τουρκοκρατουµένων ένσταση στο ΤΕΕ ώστε να διαγραφούν και όσοι τυχόν νούπολη.
µερών καταφυγόντων Αρχιτεκτόνων ως και την προάσπι- είχαν ήδη εγγραφεί. Η διαγραφή ανεστάλη προσωρινά και 4. Ο Μαξιµιλιανός Ρουµπένς απόφοιτος της Σχολής
σιν των συµφερόντων αυτών. ακολούθησαν κινητοποιήσεις µέχρι την οριστική διευθέ- Καλών Τεχνών Κωνσταντινουπόλεως (1912), εγκαταστά-
ΑΡΘΡΟΝ 2ον. Μέσα προς επίτευξιν του σκοπού ον επι- τηση του θέµατος. Μια επιστολή µε την υπογραφή του θηκε αµέσως στη Θεσσαλονίκη ασχολούµενος µε µελέτες
διώκει ο Σύλλογος είνε α) η αλληλοϋποστήριξις και αλλη- οµογενή αρχιτέκτονα Ιωάννη Πυρπινιά, που απευθυνόταν και κατασκευές οικοδοµών στην πυρίκαυστο ζώνη, κινηµα-
λεγγύη µεταξύ των µελών και β) η διά συζητήσεως και κοι- στον επίσης οµογενή Νικ. Ζουµπουλίδη, µέλος τότε του τοθέατρα, διδακτήρια κλπ. Ο Εµµανουήλ Κωνστ. Μάλαµας
νής ερεύνης µελέτη παντός ζητήµατος αναγοµένου εις τον συµβουλίου του ΣΑ∆ΑΣ, µας δίνει µια εικόνα των κινητο- (1887-1974) από τη Σιάτιστα σπούδασε στο Αυτοκρατο-
κύκλον του αρχιτεκτονικού επαγγέλµατος. ποιήσεων και των παρεµβάσεων, στις οποίες πρωτοστά- ρικό Πολυτεχνείο της Κωνσταντινούπολης. Μετά από
ΑΡΘΡΟΝ 3ον. Ο Σύλλογος απαρτίζεται µόνον εκ τακτι- τησε «εκ Θεσσαλονίκης επιτροπής των εκεί αρχιτεκτόνων µακρά θητεία στους βαλκανικούς πολέµους εγκαταστά-
κών µελών ως τοιαύτα δε δύνανται να εγγραφώσι άπαντες αποφοίτων της σχολής µας». Η επιστολή µε ηµεροµηνία θηκε στη Θεσσαλονίκη όπου έκτισε πολλές οικοδοµές. Ο
οι εν Κωνσταντινουπόλει και εις άλλα Τουρκοκρατούµενα 27-9-1927 εστιάζεται στην επιβεβληµένη κατανοµή των Κωνσταντίνος Μ. Γιωτόπουλος (1878-1960) γεννήθηκε
µέρη ασκήσαντες αποδεδειγµένως το επάγγελµα του εξόδων για τις κινητοποιήσεις και στους διαµένοντες στην στην Πετσάνη (Ανασελίτσα), αποφοίτησε από τη Σχολή
αρχιτέκτονος, ως και πας παρεπιδηµών εν Θεσσαλονίκη Αθήνα Κωνσταντινουπολίτες αρχιτέκτονες «οίτινες ουδέν Καλών Τεχνών της Κωνσταντινουπόλεως (1908) και εγκα-
αρχιτέκτων εκ Κωνσταντινουπόλεως. συνεισφέραµεν µέχρι τούδε προς υπεράσπισιν των συµφε- ταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1924. Ο Αναστάσιος
Μεταξύ των έντεκα ιδρυτικών µελών του συλλόγου διακρί- ρόντων µας». Οµολογείται δηλαδή ο δυναµισµός της Μπίρδας (1886-1969) από το Μεσόλλογο της Μακεδονίας,
νουµε ώριµους καλφάδες, που πρωταγωνίστησαν στην οµάδας της Θεσσαλονίκης και η ανάγκη να υποστηρι- απόφοιτος της Σχολής Καλών Τεχνών Κωνσταντινουπό-
αρχιτεκτονική σκηνή της Πρωτεύουσας και επιστρέφουν χθούν οι πρωτοβουλίες των «τόσο µοχθούντων διά το λεως (1910), εργάστηκε στη Θεσσαλονίκη (οικοδοµές στην
τώρα στην πατρίδα, αλλά και νεαρούς γόνους τους µε κοινόν συµφέρον συναδέλφων µας!».5 πυρίκαυστο ζώνη). Ο Συµεών Μυλωνάς (1882-1959), γεν-
σπουδές στη Σχολή Καλών Τεχνών της Κωνσταντινούπο- νήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και αποφοίτησε από την
λης, που θα δραστηριοποιηθούν έντονα κατά την αµέσως Η δυναµική αυτής της οµάδας των προσφύγων αρχιτεκτό- εκεί Σχολή Καλών Τεχνών (1907). Το διάστηµα 1909-1914
επόµενη περίοδο στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Ένα νων διατηρείται και την επόµενη δεκαετία. Νέα µέλη, όλοι αρχιτέκτων Υπουργείου Θρησκευµάτων στο Κάϊρο. Το
από τα ιδρυτικά µέλη και ταµίας του Συλλόγου, ο έµπειρος απόφοιτοι της Σχολής Καλών Τεχνών της Πόλης, προστί- διάστηµα 1917-1919 στο ∆ήµο Αθηναίων, στη συνέχεια στο
Ευθύµιος Σ. Κοτζαµπασούλης (1880-1938) από τη Ζώνη θενται συνεχώς: Αλφρέδος Ψάλτης, Ζαχαρίας Χανόπου- Υπουργείο Συγκοινωνίας και µετέπειτα υπάλληλος του
Βοΐου, πρώτος πρόεδρος της Αδελφότητας «Ο Άγιος λος, Αλέξανδρος Τζώνης, Αναστάσιος Ιωαννίδης κ.ά.6 Υπουργείου Προνοίας.
Σπυρίδων» (1904) στην Κωνσταντινούπολη, θα µπορούσε ∆έκα χρόνια µετά τη Μικρασιατική Καταστροφή µεταξύ 5. Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας, φακ. Ζουµπου-
να συµπυκνώσει στο πρόσωπό του τις έννοιες της µετανά- των 245 διπλωµατούχων αρχιτεκτόνων στην Ελλάδα βρί- λίδη-Μπαλάνου.
στευσης και της παλιννόστησης. Το πρόσφατα ανακαινι- σκονται τριάντα απόφοιτοι της Σχολής Καλών Τεχνών της 6. Ο Αλφρέδος Ψάλτης (1870-1940) γεννήθηκε στην Κων-
σµένο Triada Residence στο Πέραν της Κωνσταντινούπο- Κωνσταντινούπολης, εκ των οποίων οι δέκα δηλώνουν ως σταντινούπολη. Αρχικά ελεύθερος επαγγελµατίας στην
λης απέναντι από την είσοδο του οµώνυµου ναού ήταν έδρα της επαγγελµατικής τους δράσης τη Θεσσαλονίκη.7 Αδριανούπολη και Κάϊρο. Ο Ζαχαρίας Χανόπουλος ελεύ-
δικό του έργο. Τα παρακάτω αναγραφόµενα στη νεκρολο- θερος επαγγελµατίας στην Κωνσταντινούπολη (1909-1924)
γία του θα µπορούσαν να σκιαγραφήσουν και την τύχη 4. Αντί επιλόγου και στη συνέχεια στη ∆ιεύθυνση Προνοίας στη Θεσσαλο-
πολλών άλλων της εποχής του [εφ. Βόρειος Ελλάς της Κοζά- Στη Θεσσαλονίκη του Μεσοπολέµου µια πολυεθνική κοι- νίκη. Ο Αλέξανδρος Τζώνης (1877-1951) γεννήθηκε στην
νης, φ. 26-6-1938]: νωνία µετατρέπεται σε εθνικό κράτος. Τη µετατροπή ενι- Εράτυρα Κοζάνης, σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών
«Εκ Κωνσταντινουπόλεως ηναγκάσθη να φύγη λάθρα σχύουν οι πολυάριθµες αφίξεις οµογενών. Οι περισσότε- Κωνσταντινούπολης (1896-1901), στη συνέχεια ελεύθερος
εγκαταλείψας µεγάλην περιουσίαν. Εις Θεσσαλονίκην διέ- ροι πρόσφυγες αρχιτέκτονες εργάζονται αρχικά, είτε ως επαγγελµατίας στην Κωνσταντινούπολη και από 1924 στη
µενεν ολίγον. Βραδύτερον ήλθεν και εγκατεστάθη εις Τσο- υπάλληλοι των προσφυγικών οργανισµών, είτε ως ιδιώτες Θεσσαλονίκη. Ο Αναστάσιος Ιωαννίδης γεννήθηκε στην
τύλιον διάγων βίον εντίµου και αξιοπρεπούς πενίας, ως συνεργαζόµενοι κυρίως µε τις εταιρείες που αναλαµβά- Κωνσταντινούπολη το 1890 και σπούδασε στη εκεί Σχολή
συνήθως συµβαίνει στους φιλοτίµους εργάτας της εθνικής νουν έργα στην κατεστραµµένη Μακεδονία και στην πυρί- Καλών Τεχνών. Από το ίδιο έτος και µέχρι το 1919 προσέ-
ιδέας». καυστο ζώνη της Θεσσαλονίκης. Το κέντρο των εξελίξεων φερε τις υπηρεσίες του στο Υπουργείο Στρατιωτικών της
στην αρχιτεκτονική και στη διαδικασία άσκησης του επαγ- Τουρκίας. Το διάστηµα 1923-1928 εργάστηκε ως ελεύθε-
3. ∆ιεκδικήσεις και ενσωµάτωση γέλµατος µετατοπίζεται πλέον στην Αθήνα. Για τους οµο- ρος επαγγελµατίας προσφέροντας συγχρόνως τις υπηρε-
Η ίδρυση εποµένως του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Κωνστα- γενείς αρχιτέκτονες που δραστηριοποιούνται πλέον στις σίες του στη ∆ιεύθυνση Κοινωνικής Προνοίας.
ντινούπολης στη Θεσσαλονίκη φαίνεται να οφείλεται σε «Νέες Χώρες», η λάµψη της Κωνσταντινούπολης ως αρχι- 7. Τρεις πρόσφυγες αρχιτέκτονες εγκαταστάθηκαν στην
δύο λόγους. Πρώτον συµπίπτει µε τη µεταφορά στη Θεσ- τεκτονικού προτύπου και ως συλλογική διαδικασία άσκη- περιοχή της Θράκης. Ο Όθων Ανδρεάδης εργάστηκε
σαλονίκη της έδρας της Μακεδονικής Φιλεκπαιδευτικής σης του επαγγέλµατος, σιγά σιγά ξεθωριάζει. Η νέα συλ- στη ∆ιεύθυνση Εποικισµού Θράκης και στη συνέχεια ελεύ-
Αδελφότητας και λειτουργεί ως αντικαθρέπτισµα του Συν- λογική ταυτότητα των αρχιτεκτόνων της περιοχής διαµορ- θερος επαγγελµατίας στην Κοµοτηνή. Ο Βασίλειος Καλλί-
δέσµου «η Οµόνοια» της Κωνσταντινούπολης. ∆εύτερον, φώνεται µε επίκεντρο το νεοελληνικό κράτος. Η ενσωµά- νογλου ακολούθησε µια παρόµοια διαδροµή. Μέχρι το
δηµιουργείται ως συσσωµάτωση των αρχιτεκτόνων απο- τωση –και σ’ αυτόν τον τοµέα– δεν θα αργήσει. 1925 στην Τουρκία, το διάστηµα 1925-1927 επιβλέπων
φοίτων της εκεί Σχολής Καλών Τεχνών, που εγκαθίστανται µηχανικός της ΕΑΠ στην περιοχή Καβάλας-Ξάνθης και
στη Θεσσαλονίκη και αντιµετωπίζουν προβλήµατα µε την από το 1927 ελεύθερος επαγγελµατίας στην Κοµοτηνή.
αναγνώριση των διπλωµάτων τους και την εγγραφή τους Παρόµοια και η καριέρα του Παναγιώτη Επιβατινού. Εργά-
στους καταλόγους του ΤΕΕ. Γιατί σύµφωνα µε το διάταγµα Σηµειώσεις στηκε στην ΕΑΠ και στη συνέχεια ως ιδιώτης µε έδρα τη
της 29 Νοεµβρίου 1924 «περί ασκήσεως του επαγγέλµα- 1. Μεταξύ αυτών ο Βασίλειος Μελάγιος (1885-;) από το Ικό- Ξάνθη.

76 α φ ι έ ρ ω µ α α φ ι έ ρ ω µ α 77
ειδήσεις και για το σύνολο, θα έλεγα, του µου υποβλήθηκαν, διαπίστωσα πως λον, στην βελτίωση του µικροκλί- Λίλα Λεοντίδου, ΑΓΕΩΓΡΑΦΗΤΟΣ µερωµένους αναγνώστες ως βιβλίο γουν καθώς και νέα αντικείµενα και
σηµαντικού αριθµού, των διακεκρι- η µελέτη ήταν όχι µόνο πλήρης και µατος, στην άνεση των χρηστών και ΧΩΡΑ, Εκδόσεις Ελληνικά Γράµµατα, αναφοράς πάνω στην ιστορική περιεχόµενα δίπλα σε παλιά ολοζώ-
µένων νια την ποιότητα του έργου άρτια, αλλά εξαιρετικής αρχιτεκτο- στον περιορισµό της κατανάλωσης Αθήνα 2005 συγκρότηση της επιστήµης της Γεω- ντανα. Απ’ αυτή την άποψη το
τους, σύγχρονων Ελλήνων αρχιτε- νικής ποιότητας. Κατόπιν τούτου τα ενέργειας. γραφίας, από την αρχαιότητα µέχρι βιβλίο συνθέτει συνειρµούς µεταξύ
Ελισάβετ Σακελλαρίου-Herzog – σέγγιση της Ε. Φεσσά-Εµµανουήλ κτόνων. Μια ποιότητα που διαπί- µεν µελετητικά γραφεία έλαβαν, µε Ο γεωγράφος, ως επιστήµων της σήµερα, και µε αναλυτική κατα- χρονικά αποµακρυσµένων εποχών
Ελένη Φεσσά-Εµµανουήλ, µε τίτλο «Περικλής Σακελλάριος. Η στωσαν όσοι στο εξωτερικό παρα- καθυστέρηση δέκα ετών, την Το βιβλίο εκτείνεται σε τέσσερα φύσης και του ανθρώπου ταυτό- γραφή της πολυµορφίας των εθνι- και ανακαλεί αρχαίες σκέψεις σε
Π.Α. ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΣ, ΑΡΧΙΤΕΚΤΩΝ. ζωή και το έργο του», το κείµενο κολούθησαν οµιλίες µου, καθώς αµοιβή τους, αλλά η µελέτη τους κεφάλαια: Το Κεφάλαιο Α αναλύει χρονα, θα αναζητήσει την ανα- κών, των περιφερειακών γεωγρα- σύγχρονα συµφραζόµενα.
AN ARCHITECT’S VISION, P.A. του υπογράφοντος «Περικλής και άλλων συναδέλφων µου, κατά που είχε ήδη ριχτεί στα σκουπίδια το αστικό περιβάλλον και την κλιµα- διάρθρωση στο χώρο, την αλληλε- φιών και των πανεπιστηµιακών σχο- Μετά από µια περίοδο συρρίκνω-
SAKELLARIOS, Αθήνα, Εκδόσεις Σακελλάριος, Αρχιτέκτων», µία γρα- τις οποίες παρουσιάστηκαν έργα από τις αρµόδιες υπηρεσίες δεν τική αλλαγή, την έννοια της βιωσι- πίδραση ανθρώπου και φύσης, και λών στην Ευρώπη. Μπορεί να απο- σης , η Ευρώπη από τον 11ο αι. επα-
Ποταµός, 2006 πτή συνέντευξη του ίδιου του αρχι- σύγχρονων Ελλήνων αρχιτεκτόνων. εφαρµόστηκε και το νέο Αεροδρό- µότητας και τις ανανεώσιµες πηγές θα εστιάσει το ενδιαφέρον του στη τελέσει, επίσης, έναυσµα διαλόγου νακατοικείται, ανθίζουν νέες και
τέκτονα, προσωπικές µαρτυρίες µιο κατασκευάστηκε από την εργο- ενέργειας και την θερµική άνεση. γη, στο περιβάλλον και τους οικι- µεταξύ επιστηµόνων ειδικών στα παλιές πόλεις, γίνονται ευρύτερες
Η δίγλωσση αυτή µονογραφία µε συνεργατών και φίλων και χρονολό- Το αξιοσηµείωτο είναι πως ενώ, λήπτρια εταιρεία Hochtief η οποία Στο Κεφάλαιο Β αναπτύσσεται η σµούς, στην κίνηση και το ταξίδι, θέµατα που ανακινεί, καθώς δεν γεωγραφικές ανακατατάξεις στη
την οποία τιµάται ένας ακόµη άξιος γιο. Στο δεύτερο και κύριο µέρος εκτός από την Ε. Φεσσά-Εµµανουήλ, επελέγη µε το σύστηµα «πακέτο», αντίληψη του Βιοκλιµατικού Σχε- αντικείµενα που οι λοιποί κοινωνι- έχει γραφεί ως µια απλή περιοδο- Μεσόγειο και την Ανατολή, ενώ
Αρχιτέκτονας συµβάλλει στη συσχέ- του βιβλίου παρουσιάζεται το έργο ένας αριθµός, αφοσιωµένων στην µε τα οικτρά αποτελέσµατα που διασµού, οι στόχοι του και οι βασι- κοί επιστήµονες µόνο παρεµπιπτό- λόγηση αλλά ως ριζοσπαστικός κρι- αρχίζει η πόλωση ανάµεσα στην
τιση της ελληνικής αρχιτεκτονικής του αρχιτέκτονα κατά περιόδους µε αρχιτεκτονική, συναδέλφων µας, βλέπουµε όλοι µας, και ο τόπος κές αρχές του. Παρουσιάζεται η ντως ερευνούν. τικός αναστοχασµός πάνω στις περι- Ανατολή και την επεκτατική, αποι-
του 20ού αιώνα µε τη διεθνή, φωτογραφίες και σχέδια που δίνουν όπως ο ∆ηµήτρης Φιλιππίδης, ο έχασε άλλη µια ευκαιρία η κύρια δυνατότητα βέλτιστης αξιοποίησης πέτειες της Γεωγραφίας. Πολύ κιοκρατική ∆ύση. Η Αγεωγράφητος
πράγµα ιδιαίτερα σηµαντικό στο µια σαφή εικόνα της εξελικτικής του Αντώνης Αντωνιάδης και πολλοί πύλη των Αθηνών να µας κάνει υπε- του κλίµατος σε συνδυασµό µε το Γιατί ένα βιβλίο που στοχάζεται περισσότερο που το βιβλίο ανακα- Χώρα ταξιδεύει από τη Ρώµη στο
πορείας. Το τρίτο µέρος περιλαµβά- άλλοι, καθώς και ο εκδότης των αρχι- ρήφανους. κτιριακό κέλυφος, αλλά και µε τα πάνω στην επιστήµη της Γεωγρα- λεί τους επιστήµονες οι οποίοι ενε- Βυζάντιο, παρακολουθεί τον Μάρκο
νει την πλήρη εργογραφία του Περι- τεκτονικών περιοδικών «Αρχιτεκτο- οικιστικά σύνολα. Το κτίριο µπορεί φίας και τις γεωγραφικές φαντασίες πλάκησαν στο διάλογο και απέδω- Πόλο, την Αναγέννηση και την
κλή Σακελλάριου, ευρετήριο κτι- νικά Θέµατα» και «Θέµατα Χώρου Μ' αυτόν τον τρόπο, και τα έργα του έχει µεγάλη σχέση µε την Αρχιτε- σαν ιστορικά ταυτότητες στη Γεω- εφαρµοσµένη Γεωγραφία των εξε-
ρίων, βιβλιογραφία και βιογραφικά και Τεχνών», Ορέστης ∆ουµάνης, Περικλή Σακελλάριου που µπο- κτονική και τους αρχιτέκτονες; γραφία, διαυγάζοντας τις οπτικές ρευνήσεων , την αποικιοκρατία,
σηµειώµατα των συγγραφέων. έχουν ασχοληθεί επί σειρά ετών µε ρούµε σήµερα να απολαύσουµε Παρόλο που συνηθίσαµε να θεω- τους . φθάνει µέχρι το ∆ιαφωτισµό και τη
την προβολή του έργου των σύγχρο- είναι κυρίως µονοκατοικίες που ρούµε την Χωροταξία και την Πολε- Η Γεωγραφία γεννήθηκε και άνθισε συνάντηση φιλοσοφίας – γεωγρα-
Αν αποµονώσει κανείς το κείµενο νων Ελλήνων αρχιτεκτόνων, το ελλη- σχεδίασε για ανθρώπους διορατι- οδοµία συγκοινωνούντα δοχεία µε στον αρχαίο ελληνικό κόσµο, οι φίας στο πρόσωπο του Καντ. Στον
της Ε. Φεσσά-Εµµανουήλ, το κεί- νικό ∆ηµόσιο επιµένει να απευθύνε- κούς και επιλεκτικούς οι οποίοι την Αρχιτεκτονική, παρόλο που οι Έλληνες δηµιούργησαν τη λέξη 18ο αι. έχουµε µια Ελληνική αναλα-
µενο αυτό αποτελεί από µόνο του ται απ' ευθείας στους εργολήπτες ήθελαν να εξασφαλίσουν για τον αρχιτέκτονες, ενίοτε επιφανειακά, Γεωγραφία. Μετά τη Ρωµαϊκή Αυτο- µπή µε τον Ιώσηπο Μοισιόδακα και
µια πολύτιµη συµβολή στην κατα- ∆ηµοσίων έργων όταν πρόκειται για εαυτό τους ένα περιβάλλον πολιτι- αναφέρονται στις οικονοµικές, κοι- κρατορία εξαφανίστηκε, επανεµφα- τη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου , όπως
νόηση των ρευµάτων και των µορ- κατασκευές ∆ηµοσίων κτιρίων, πλην σµένο, άνετο και ευχάριστο. νωνικές επιστήµες και την φιλοσο- νίστηκε αργότερα στην Ευρώπη, και τον 19ο αι. µε τον Ποταγό . Από
φών που πήρε το Μοντέρνο κίνηµα ελαχίστων εξαιρέσεων. φία, φαίνεται να αγνοούν ότι η Γεω- αλλά, δυστυχώς αναβίωσε στη το προεπιστηµονικό στάδιο, τον
σηµερινό πλαίσιο της παγκοσµιο- της Αρχιτεκτονικής στην Ευρώπη, Έτσι βλέπουµε οι Ηνωµένες Πολι- Κωνσταντίνος ∆εκαβάλλας να λειτουργεί ως φυσικός ηλιακός γραφία φωτίζει µε τον πιο συνθε- χώρα καταγωγής της ως επιστήµη 16ο-18ο αι., της Περιγραφικής Γεω-
ποίησης αλλά και της ανάγκης προ- την Αµερική και την Ελλάδα, πριν τείες της Αµερικής να διορίζουν, αρχιτέκτων-πολεοδόµος, συλλέκτης το χειµώνα, ως αποθήκη τικό τρόπο το «πνεύµα του τόπου», και πανεπιστηµιακός κλάδος µόνο γραφίας, παρακολουθούµε την
στασίας της πολιτισµικής φυσιο- και αµέσως µετά τον Β' Παγκόσµιο ύστερα από πρόταση του Gropius, οµότ. καθηγητής ΕΜΠ θερµότητας, ως παγίδα θερµότη- δηλαδή τα ιδιαίτερα φυσικά, οικο- πολύ πρόσφατα, γύρω στα 1990. ανάπτυξη, τον 19ο αι., της Κλασικής
γνωµίας κάθε χώρας. πόλεµο, στα πλαίσια του οποίου τον Περικλή Σακελλάριο σύµβουλο τας, και ως αποθήκη φυσικής νοµικά, κοινωνικά, πολιτισµικά Η ιστορία της Ευρωπαϊκής Γεωγρα- Γεωγραφίας (Γερµανία) στο πλαίσιο
Προτού όµως αναφερθώ στον Περι- κινήθηκε ο Περικλής Σακελλάριος. τους για τη µελέτη και στη συνέχεια ψύξης το καλοκαίρι. Στο Κεφάλαιο Γ χαρακτηριστικά του, έκφραση των φίας αρχίζει µε τον Όµηρο και, της Αιτιοκρατικής λογικής καθώς
κλή Σακελλάριο, θα πρέπει να συγ- ∆εν είναι η πρώτη φορά που η κα να του αναθέτουν την επίβλεψη της Ελένη Ανδρεαδάκη, ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ αναλύονται η λειτουργία και οι µορ- οποίων αποτελεί και η Αρχιτεκτο- µέχρι τον ∆ιαφωτισµό, διατρέχει και της Περιφερειακής και Αναρχι-
χαρώ τις δύο συναδέλφους, χάρη Φεσσά ασχολείται µε το θέµα της κατασκευής της Πρεσβείας τους ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟΣ, Περιβάλλον και φές των παθητικών ηλιακών συστη- νική. ένα χρονικό τόξο δέκα αιώνων. κής Γεωγραφίας (Γαλλία, Ρωσία) στο
στις οποίες εκδόθηκε το βιβλίο αυτό σύγχρονης Ελληνικής Αρχιτεκτονι- στην Αθήνα, ενώ το ελληνικό ∆ηµό- Βιωσιµότητα, Εκδόσεις University µάτων, άµεσου ηλιακού κέρδους, Αν οι αρχιτέκτονες θέλουµε να Περνά αρχικά από γεωγράφους, πλαίσιο της Πιθανοκρατίας. Ο 20ός
που είναι αφιερωµένο στο έργο του, κής και µε την προβολή των Ελλή- σιο δεν εφαρµόζει τη µελέτη του Studio Press έµµεσου ηλιακού κέρδους και απο- κατανοήσουµε την Αρχιτεκτονική φιλόσοφους και ιστορικούς όπως ο αι. είναι πλουσιότερος σε ρεύµατα
για την εξαιρετική τους δουλειά. Το νων αρχιτεκτόνων. Πέρα από την για το Κυβερνείο Θεσσαλονίκης. µονωµένου ηλιακού κέρδους. ως µετασχηµατίζουσα το περιβάλ- Ηρόδοτος, ο Ιππόδαµος, ο ∆ικαίαρ- σκέψης. ∆ιακρίνουµε την Ανθρωπο-
αρχείο των σχεδίων και των λοιπών ενασχόληση της µε την ιστορία της Αποτέλεσµα αυτής της πολιτικής Η ολοένα και συχνότερη εµφάνιση Τέλος στο Κεφάλαιο ∆ παρουσιάζο- λον διαδικασία, ως οικονοµική κοι- χος, ο Ευκλείδης, ο Αρίσταρχος, ο οικολογία (ΗΠΑ) και Οικο-γεωγρα-
στοιχείων που απαιτούνται για µια Θεατρικής Στέγης στον Ελληνικό είναι η µετριότητα των ∆ηµοσίων ακραίων καιρικών φαινοµένων, η νται παραδείγµατα υλοποιηµένων νωνική παραγωγή, ως πολιτιστική Ερατοσθένης, ο Στράβων, ο Πλί- φία στο πλαίσιο της Οικολογίας, την
τέτοια δουλεία ήταν, όπως συµβαίνει χώρο που υπήρξε το αντικείµενο κτιρίων στον τόπο µας. Παράδειγµα αύξηση της θερµοκρασίας της γης, η κτιρίων και οικιστικών συνόλων χειρονοµία ή/και ως φιλοσοφικό νιος, ο Παυσανίας. Αν και χάθηκαν Ποσοτική Επανάσταση και τη
δυστυχώς µε τα περισσότερα αρχεία της διδακτορικής της διατριβής, για τρανταχτό αποτελούν τα κτίρια του µείωση των ενεργειακών πόρων και αλλά και µελέτες που τις διέπουν οι σχόλιο, τότε ο καλύτερος σύµµαχός από την Ελλάδα «οι αρχαιοελληνι- Συµπεριφορική Γεωγραφία στο
των αρχιτεκτόνων, ηµικαταστραµ- πολλά τώρα χρόνια ασχολείται µε τη Αεροδροµίου στα Σπάτα. Το 1979 τα απειλούµενα οικοσυστήµατα είναι αρχές του Βιοκλιµατικού Σχεδια- µας είναι η Γεωγραφία. Η Αγεωγρά- κές γεωγραφικές φαντασίες… δια- πλαίσιο του Λογικού Θετικισµού,
µένο και σκόρπιο. Έτσι χρειάστηκε διερεύνηση των επιτευγµάτων των ανετέθη προµελέτη νια το διεθνές προβλήµατα που χρήζουν άµεσης σµού. Τα παραδείγµατα είναι χαρα- φητος Χώρα της Λίλας Λεοντίδου, σκορπίστηκαν στην Ευρώπη και
µακροχρόνια έρευνα, υποµονή και νεότερων Ελλήνων αρχιτεκτόνων Αεροδρόµιο Σπάτων στην κοινοπρα- αντιµετώπισης, τόσο από τα κέντρα κτηριστικά διαφορετικών πρακτι- αρχιτέκτονος και γεωγράφου, καθη- αποκρυσταλλώθηκαν σε µια σειρά
κόστος για να συγκεντρωθούν τα και την παρουσίασή τους µε µεθο- ξία 8 µελετητικών γραφείων, αποφάσεων όσο και από όλους εµάς. κών, παρέχοντας έτσι µια συνολική γήτριας στο Ελληνικό Ανοικτό Πανε- από επιστηµολογίες και γεωγραφι-
στοιχεία που τελικά παρουσιάζονται δικό και ολοκληρωµένο τρόπο στο µεταξύ των οποίων του Ολλανδικού Οι αρχιτέκτονες έχουν τη δυνατότητα εικόνα των εναλλακτικών δυνατοτή- πιστήµιο, µε την πυκνή και ελκυ- κές εθνικές σχολές» Η εξέλιξη της
µε άψογο τρόπο στο βιβλίο που επε- ευρύτερο κοινό, σε µία σειρά εκδό- NACO και της Εταιρείας Μελετών µε τις επιλογές τους να συµβάλλουν των που έχει ο µελετητής. στική γραφή της, µας πλοηγεί στο επιστήµης της Γεωγραφίας είναι
ξεργάστηκαν µε αγάπη και αφο- σεων γύρω από αυτό το θέµα. Περιβάλλοντoς ΕΠΕ, δηλαδή των στην αντιµετώπιση αυτών των σοβα- ταξίδι αναζήτησης του πνεύµατος «σύµφυτη µε τον Ευρωπαϊκό πολι-
σίωση η αρχιτέκτων Ελισάβετ Σακελ- αρχιτεκτόνων Α. Συµεών, Σ. Κοντα- ρών προβληµάτων. Το βιβλίο που Το βιβλίο καταφέρνει µε τρόπο επι- των τόπων, µας αποκαλύπτει µια τισµό από τις απαρχές του στην Ανα-
λαρίου-Herzog, κόρη του Περικλή Μία ενδιαφέρουσα διαπίστωση ράτου και Α. Κολλάρου. Εννέα χρό- παρουσιάζεται παραθέτει µε σαφή στηµονικό, αλλά ταυτόχρονα κατα- επιστηµονική περιοχή και µια ζώσα τολική Μεσόγειο µέχρι τη νέα χιλιε-
Σακελλάριου και η Ελένη Φεσσά- κατά τη µελέτη της εργογραφίας νια αργότερα, ορίστηκα από τα ∆ικα- και συστηµατικό τρόπο στοιχεία που νοητό, σε αρχιτέκτονες χωρίς ειδι- ανθρωπογεωγραφική ύλη, που τία».
Εµµανουήλ. του Περικλή Σακελλάριου, ενός από στήρια πραγµατογνώµονας διότι το αφορούν στον Βιοκλιµατικό Σχεδια- κές γνώσεις για το θέµα, να παρου- αποδίδει και στο αρχιτεκτονικό αντι- Το ταξίδι στο χρόνο µε κέντρο τον
τους πλέον δραστήριους και επιτυ- ελληνικό ∆ηµόσιο που παρέλαβε τη σµό, γνώσεις που σε διεθνές επί- σιάσει ένα ζήτηµα που συχνά θεω- κείµενο την ουσία της πολυδιάστα- τόπο στην Αγεωγράφητο Χώρα, ανα-
Το βιβλίο απαρτίζεται από τρία χείς αρχιτέκτονες κατά τα µέσα του µελέτη, δεν κατέβαλε τη συµφωνη- πεδο θεωρούνται πλέον βασικές για ρείται δυσνόητο και ως εκ τούτου της γεωγραφικής συνθήκης, η καλύπτει την επάνοδο ιδεών µισολι-
µέρη. Το πρώτο περιλαµβάνει τον 20ού αιώνα στον Ελληνικό χώρο, θείσα αµοιβή στους µελετητές. κάθε αρχιτέκτονα. πολλοί από εµάς αποφεύγουν να οποία το δηµιούργησε και το παρα- πόθυµων για ένα διάστηµα και
πρόλογο της Ε. Σακελλαρίου- είναι η πενιχρότητα της συµµετοχής Η βιοκλιµατική αντίληψη για το σχε- προσεγγίσουν. κολουθεί δια βίου. ξεχασµένων, απορρίπτει τη γραµ-
Herzog «Μια ζωή αφιερωµένη στην του τελικά στον τοµέα των ∆ηµο- Αφού µελέτησα µε τρόπο εξονυχι- διασµό στοχεύει στην προσαρµογή Μάρω Σίνου Η Αγεωγράφητος Χώρα µπορεί να µική εξελικτική πορεία της γεωγρα-
αρχιτεκτονική», την ιστορική προ- σίων κτιρίων. Το ίδιο όµως ισχύει στικό τα στοιχεία και τα σχέδια που των κτιρίων στο φυσικό περιβάλ- αρχιτέκτων διαβαστεί από τους λιγότερο ενη- φίας, βλέπει κύκλους που ξανανοί-

78 β ι β λ ι ο π α ρ ο υ σ ί α σ η β ι β λ ι ο π α ρ ο υ σ ί α σ η 79
την Ανθρωπιστική, τη Φιλελεύ- ρίες διατυπώνει και µε σαφήνεια ΒΙΒΛΙΑ ΠΟΥ ΛΑΒΑΜΕ Το αόρατο νήµα. Αναδροµική
θερη, τη Ριζοσπαστική ή Κριτική ή παίρνει θέση όταν έχει ορίσει ρητά έκθεση έργου του Αλέξανδρου
Μαρξιστική Γεωγραφία, αντίστοιχα τον εαυτό της. Ορισµένες θέσεις, Τοµπάζη, Αθήνα, Μουσείο Μπε-
στο πλαίσιο της Κριτικής Θεωρίας ιδιαίτερα αυτές που αφορούν στα 1. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ∆ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ νάκη – Κτήριο Οδού Πειραιώς
και Φαινοµενολογίας, του Φιλελευ- πολύ σύγχρονα ρεύµατα, εγείρουν ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α, ΧΡ. ∆ΙΠΛΑΣ (ΕΠΙΜ.), 22/2/2007 - 14/4/2007
θερισµού, της Κριτικής Θεωρίας και ερωτήµατα αλλά δεν είναι εδώ ο ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ ΙΚΤΙΝΟΣ, ΑΘΗΝΑ 2006
του Μαρξισµού. Ο κύκλος ολοκλη- χώρος για να διατυπωθούν και µάλι- Η έκθεση φιλοδοξεί να µεταδώσει
ρώνεται µε την Πολιτικο-οικονοµική στα από µία καθ’ ύλην αναρµόδια στο κοινό την πεποίθηση του αρχι-
προσέγγιση στο πλαίσιο του Κριτι- αρχιτέκτονα, όπως η γράφουσα. τέκτονα ότι η αρχιτεκτονική δηµι-
κού Ρεαλισµού και της Θεωρίας της Ένα παράδειγµα µόνο ερωτήµατος ουργία διαπερνάται από ένα αόρατο
Ρύθµισης, την Πολιτιστική Γεωγρα- από αυτά που δεν περιορίζονται στη νήµα, µια χρυσή κλωστή που συνυ-
φία στο πλαίσιο του Μεταµοντερνι- Γεωγραφία αλλά αφορούν ευρύ- φαίνει τις παραµέτρους που την
σµού και, τέλος, την Οικονοµική και τερα τις επιστήµες και τη φιλοσο- συνθέτουν.
Πολιτιστική Γεωγραφία στο πλαίσιο φία: µήπως η συνάρθρωση της
της Πολιτιστικής Στροφής. ορθής εµµονής στο τοπικό και τη Το έργο του γραφείου, που µετρά
Όλες αυτές οι τάσεις ή σχολές οδη- µοναδικότητά του µε την άρνηση πλέον 45 χρόνια λειτουργίας,
γούν και σε θεµατικές υποδιαιρέ- των µεγάλων αφηγήσεων οι οποίες παρουσιάζεται αναδροµικά µε πινα-
σεις της Γεωγραφίας όπως Γενική, αναφέρονται ως «µεγαλόστοµες» κίδες και µακέτες έργων από το
Ιστορική, Πολιτισµική, Φυσική, και την υποβάθµιση των οικονοµι- 1962 έως σήµερα.
Οικονοµική, Αστική, Κοινωνική, κοκοινωνικών έναντι των πολιτιστι- Παράλληλα, όµως, το αόρατο νήµα
Περιβαλλοντική, Πολιτική, Ανθρω- κών διαστάσεων των φαινοµένων, επεκτείνεται για να ενσωµατώσει
πογεωγραφία. οδηγεί αντικειµενικά σε µια επιστη- 2. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ, και τις συγγενικές προς την αρχιτε-
Ένα άλλο θέµα που διαπραγµατεύ- µονική (και πολιτική) αδυναµία ανά- ΠΑΤΡΑ ΜΙΑ ΦΩΤΟΦΡΑΦΙΚΗ κτονική τέχνες – τη ζωγραφική και
εται η Αγεωγράφητος Χώρα είναι η γνωσης του σύγχρονου κόσµου στη ΣΚΙΑΓΡΑΦΗΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΥ τη φωτογραφία.
διεπιστηµονικότητα. Μπορεί στην βάση κοινών χαρακτηριστικών, που ΧΑΝΕΤΑΙ, ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ, Έτσι εκτίθεται, επίσης, µια σειρά
Ελλάδα να αρεσκόµασταν στη παγκοσµιοποιούν ο σύγχρονος ΑΘΗΝΑ 2006 από ακουαρέλες, καθώς και φωτο-
φτωχή πατριδογνωσία των σχολικών καπιταλισµός και ιµπεριαλισµός και 3. ΑΣΠΑ ΓΟΣΠΟ∆ΙΝΗ-ΗΛΙΑΣ γραφικό υλικό από το αρχείο του
εγχειριδίων, που αντιστοιχεί σε όχι µόνο στη βάση αναντίρρητα ΜΠΕΡΙΑΤΟΣ, ΤΑ ΝΕΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ αρχιτέκτονα, σε µια προσπάθεια να
κάποιο είδος Περιγραφικής Γεω- υπαρκτών τοπικών ιδιαιτεροτήτων. ΚΑΙ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΗ, ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ συνδυαστούν τα βασικά του ενδια-
γραφίας, αλλά η Γεωγραφία είναι Θα τελειώσω µε τη σηµασία του ΚΡΙΤΙΚΗ, ΑΘΗΝΑ 2006 φέροντα: αρχιτεκτονική, ζωγραφική
εγγενώς συνδεδεµένη µε τη διεπι- βιβλίου για τους ακαδηµαϊκούς, 4. ΑΛΣ, ΠΕΡΙΟ∆ΙΚΗ ΕΚ∆ΟΣΗ ΤΗΣ και φωτογραφία – ένα πολλαπλό
στηµονικότητα. Αποτελεί ένα συν- καθώς παρουσιάζει µια εκτεταµένη ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΣΠΟΥ∆ΩΝ ταξίδι εξερεύνησης του κόσµου
δυασµό επιστηµών της φύσης και έρευνα που αφορά στη σύγχρονη ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗΣ ΘΗΡΑΣ, ΑΘΗΝΑ γύρω µας.
του ανθρώπου, άλλωστε οι πρώτοι πραγµατικότητα των Πανεπιστηµια- 2003
γεωγράφοι ήταν πανεπιστήµονες κών Σχολών Γεωγραφίας στην 5. ΤΑΣΗΣ ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ, Η Την έκθεση πλαισιώνουν η προ-
και ενίοτε φιλόσοφοι. Παρότι ενέ- Ευρώπη. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΟΥ βολή του ντοκιµαντέρ του Απόστο-
δωσε στην πολυεπιστηµονικότητα Η Αγεωγράφητος Χώρα είναι ένα ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΥ,ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ λου Καρακάση «Το παιχνίδι της
και τον κατακερµατισµό, που της σηµαντικό βιβλίο, πολύ πυκνό, ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ, ΑΘΗΝΑ 2005 Αρχιτεκτονικής» και αποσπάσµατα
επέβαλε ο Θετικισµός της δεκαε- τόσο γενικό όσο και εντοπισµένο. 6. ΑΘΗΝΑ-ΜΟΝΑΧΟ, ΕΚ∆ΟΣΗ ΤΟΥ από οµιλίες του Αλέξανδρου
τίας του ’60, η Γεωγραφία παραµέ- Μια πολύτιµη συµβολή της συγγρα- ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΤΗΣ ΠΟΛΕΩΣ ΤΩΝ Τοµπάζη σε φοιτητές αρχιτεκτονι-
νει στα βασικά σύγχρονα ρεύµατά φέως Λίλας Λεοντίδου στην ελλη- ΑΘΗΝΩΝ – Ι∆ΡΥΜΑ ΒΟΥΡΟΥ – κής µε τίτλο «Γράµµα σ’ ένα νέο
της διεπιστηµονική. Για να µελετή- νική και διεθνή βιβλιογραφία, ΕΥΤΑΞΙΑ ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟ αρχιτέκτονα».
σει τα γεωγραφικά φαινόµενα και συνέχεια της πλούσιας επιστηµονι- ΒΑΥΒΑΡΙΚΟ ΕΘΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ,
τη σχέση χώρου – κοινωνίας συνε- κής και συγγραφικής της παραγω- ΜΟΝΑΧΟ
νώνει και συνδυάζει την κοινωνική, γής, η οποία είναι διεθνώς αναγνω- 7. ∆ΗΜΗΤΡΗΣ ΓΕΩΡΓΟΥΛΗΣ,
οικονοµική, πολιτική , πολιτιστική, ρισµένη. ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗ
ιστορική και φυσική γεωγραφία ως Καλή ανάγνωση της Αγεωγραφήτου ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ
προσεγγίσεις που συνορεύουν Χώρας. ΑΣΤΙΚΟΥ ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟΥ, ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ
µεταξύ τους. Ελένη Πορτάλιου ΠΑΠΑΖΗΣΗ, ΑΘΗΝΑ 2006 ∆ιόρθωση
Οι γεωγραφικές τάσεις της εποχής αρχιτέκτων, αν. καθηγήτρια ΕΜΠ 8. ΑΝΤΩΝΗΣ ΑΝΤΩΝΙΑ∆ΗΣ, Στο τεύχος 60 του περιοδικού ΑΡΧΙ-
µας καταλαµβάνουν, όπως είναι ΓΗΓΕΝΕΙΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΙ, ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ ΤΕΚΤΟΝΕΣ, µε τίτλο «Αρχιτεκτονική
φυσικό, µεγάλη έκταση στην Αγεω- ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣ , ΑΘΗΝΑ 2006 και Ψηφιακή Τεχνολογία», στο
γράφητο Χώρα, ιδιαίτερα οι πιο 9. ΑΝΤΩΝΗΣ ΒΕΖΥΡΟΓΛΟΥ, Η άρθρο του Στέλιου ∆ρίτσα, αρχιτέ-
πρόσφατες, που αναφέρονται ως ΠΟΛΗ, ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ, Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ κτονα και διδάσκοντα στην ΑΑ, δεν
Μεταµοντερνισµός και Πολιτιστική 1965-2005, ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ αναφέρθηκε η εργασία του στην
Στροφή. Είπαµε, ήδη, ότι η ριζο- ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ, ΑΘΗΝΑ 2006 εταιρία Kohn Pedersen Fox Asso-
10. ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΛΑΖΑΡΙ∆ΗΣ, ciates (International) PA (www.kpf.
σπαστική και διεγερτική πνευµα-
com), µέρος των δραστηριοτήτων
τικά, επιστηµονική σκέψη του ∆ΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΕΙΣ ΤΟΥ
της οποίας αποτελεί το αντικείµενο
βιβλίου προκαλεί σε διάλογο, πόσο ΕΦΗΜΕΡΟΥ, ΕΚ∆ΟΣΕΙΣ FUTURA,
που παρουσίασε.
µάλλον που η συγγραφές και απο- ΑΘΗΝΑ 2006

80 β ι β λ ι ο π α ρ ο υ σ ί α σ η