Xr&

COLLECTIO

SS. ECCLESJyf: PATRIJM.

mrri »&a >
-

FATRES QTJARTI ECGLESJAE S.VECULI.

s. jMniiosius.
 ,

Aw^JbrDse, Sa^vvt, 6^ o? mr^- M^

[Omaio. c^t-o-^ ^«-tW o^^va- . . .
a.icxa-<.i^tii.'

FROSTAT INSUPEJl VEiNALE

MONTIS PESSILANI.

ApdD VIRENQHE, BIBLIOPOI.AM ,

PARISIIS

Apld BIBLIOPOLAM , cui •som.?* g-.llicf,

"OCI£T± fOUR LA POBLICATIOIW SES BONS LIVRES.

Hue dos Saiiils-Pcres , \i<.

PAHISIIS, E lYfOGRArilEO liOLRGOGNE ET MARTIlNEr,

 COLLECTIO
S E LK C; TA

SS. ECCLESI/E PATflUM

CO.MPMCCTKAs

EXQUISITISSIMA OPEKA
TlAi nOG.MAI ICA KT MOr.AI.IA TIM APOLCCKTIC V KT 011.4 TOIU A ;

ACCrll.\^TlB'..S

D. A. B. GAILLAL,

INONKUI.LISQUF. CLERI (MLr.lG^.Nr PP^CSiiYriilllS,

i XA Cl .M

D. M. N. S. GUILLON,
HnSCOPO -MAR' tHlK,-^.Sl, li\ h>f:(l.lAlE TliKOL.lil.t P 1 K ISI i- .%SI KL')Q! .•i S I 1 T
SACB,« PROtnsiSDnE, AucTOBr iir.iii rii TiTti.c.s gai.lici;:

niB! 'G:::bque ciioisi:: DEs r:-:r,i:S CRErs et i.iriss.

OPUS REGM DICATUM.

TOMLS Ql INQ! AGESIMLS 01 ARTLS.

PARISILS
APUD PARENT-DESBARRES, EDITOREM,
VI.V VULGO DlCtA i)E SEINR , -i.S.

31. i)cc<;. XXXVI.

 S. AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
OPERUM
PARS I.

TRACTATUS DE SCRIPTURA.

HEXAEMERON LIBRI YI.

DE PARADISO LIBER LNLS.
DE CAIN ET ABEL LIBRI II.
DE NOE ET ARCA LIBER INIS.
DE ABR.\1IAM LIBRI II.

tlY.
VV\VV\VVVVVVVWVW'-V*V\VVV\VV»lVV\V\»V»VWV\^\v\VVVl^V>V\V\V\\%VVI(v\\V\WV\V\\VV\VWVV»

SANCTUS AMBROSIUS
MEDIOLANENSIS EPISCOPUS.
(AraO 397.)

Sanctus Amhvosius , Ambrosii Praetorii in

Galliis Proefecti riliiis, Treviris circa annuni
34o natus,Romae defiincto patre, ita liberalium
disciplinarum studio infbrmatusest,utpropter
eloquentiam caeterasque animi dotes a Probo
Prcetorii in Italia Praefecto inter consiliarios
primum accenseretur, jEmiliaeque postea et
Ligurise praepositus ab eodem mitteretur di-
cente Pade, age noiv ut judex, sed ut episco-
:

pus. (Paulin. in Vita Amhro \ )

CuraL autem defuncto Auxentio Ariano, Me-
diolanensv episGopo, populus novum electurus
pontificem ad seditionem ioclinaretur, sedan-
dseque turbge causaadesset in Ecclesia Ambro-
sius magna cum eloquentia animos dissiden-
tium demulcens, andita v®x pueri clamantis :

Ambrosius episcopm; quem secuti omnes,

4 SANCTUS AMBROSIUS,

Catliolici pariter et Ariani, Ambrosium adhiic

catecbnmenum iri episcopum poposcerunt.
Mirari Ambrosius, tremere, fuga impendentem
decbnare honorem peccata etiam simulare,
;

qui]:)us tanti muneris indignus judicaretur.

Sed frustra; jubeute enim ipso imperatore
Valentiniano I, sacram unctionem octo post
baptismum diebus suscipere coactus est, die
septima decembris anni 3^4, aetatis circiter
34, exultante populo, cunctisque Orientis Oc-
cidentisque approbantibus episcopis.
Statim atque consecratus est, Ecclesiae vel
pauperibus quod auri argentive supererat,
erogavit, ipsa(|ue prtedia, relicto MarcelHnae
sorori reditibus fraendi jure, Ecclesise iterum
vohiit dedicare. Satyrum fratrem, qui Medio-
lanum invisendi fratris gratia devenerat,
domus administrationi prcTfecit , cunctisque
temporalibus curisexpcditus exercendo minis-
terio ncn omnia tantum impendere, sed super"
impejidere seipsum,[2. CQrintlu xii. i5.)juxta
apostolicam sententiam, firmiter proposuil.
Cujus ordinationis certior factus Basibus ita-

sancto pontifici respondit : « Qui obm, inquit,

{Deus) ex pastoribus ovium populo suo prin-
cipem excitavit, et Amos de grege caprarum.
sumptum spiritu suo instruxit, nunc virum.
jCx urbe rt*i/ia, cui totius gentis principatus
 ,

MEDIOLANENSIS EPISCOPLS. 5

concreditus erat, sapientia su])]iniem, generis

c]aritate, vitoe splendore, orandi facultate, et
rebus s?ecularilius illustreni ad gregumChristi
pasturam tiaxit qui projectis hujus vitne
:

opibus universis, proque damno iiabitis, ut

Christum lucrifaceret, commissa sibi magni
ac proeclari navigii, Ecc^esicT videlicct Dei
in fide Christi gubernacula accepit. Age igi-
tur, o homo Dei ,
quandoquidem non ab ho-
minibns accepisti aiit doctus es Evange]ium
sed ipse te Dominns e medio judicum terrce
desnmptum ad cathedram apostolicam transtu-
lit. » yEpist. LV.)
Symmaclio apud VaJentiniannm 11, nt altare
Victori?e intra Senatns Romani ^di^x> reslitue-

retur, fortiter agenti fortius ipse obstitit. Ad

Maximum tyrannum ab eodem Valentiniano,
ve] potius ab ejus matre Justina regni ha]>enas
junioris illius principis loco moderante, pacis
arbiter deputatus, bellum ab imperio arcere
prcTvaluit. Cum
antem Ariana illa matrona
temp]um Arianis tradendum postularet, intre-
pidus respondit pontifex, sacras Dei cnedes ab
impiis profanandas tradere episcopo non li-
cere. Hinc exorta contra sanctum doctorem
acerbissima persecutio satellites undique sa-
:

cra templa circumstabant ;

projicieljantur in
carcerem Catliolici ; urgel^ant templi traditio-
^16 SAKtmJS AinjROSITfS,

Tieni missi ab imperatore tribuni. Ascendebat

interea ad altare pro popnlo simul et impera-
tore oraturus pontifex, instantibus respondens
Comitibus : « Si a me peteret imperator quod
meum esset, id est, meum, argentum
fnndiim
meum, quidvis hujusmodi meum, non refraga-
rem, quanquam onniia, quae mei sunt, vere
sint panperum : verum ea qua3 sunt divina
imperatorioe potestati non sunt subjeeta. Si
patrimonium petitur, invadite si corpus, oc- :

curram vultis in vincula rapere.^ vultis in

:

niortem? Voluptati est mibi. Non ego vallabor

circnmfnsione populorum, nec altaria tenebo
vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius im-
-molabor. » [Epist. xx, n. 8.)
Pernoctabat in Ecclesia populus, modo con-
cionantem suspiciens pontificem, modo al-
tcrnis vicibus sacrorum Psalmorum versus
decautans, unde in Ecclesia psahnodire usus
invaluisse creditur. Quo
magis agitabatur, eo
miagis exultabat Ambrosius, nunc patientiam
populo proposita Jobi patientia, suadebat;
,

nunc, quod imperatori respondendum satius

duxisset, referebat; nunc ipsos Gotbos milites
in Ecciesia prostratos intuitus, misericordiam
Dei, cujus est corda mutare, profusis laudibus
exaltare gestiebat. Intentata a Calligonio Prae-
posito Cubiculi nece, statim Feposuit : « Deus
 MEDIOLANENSIS EPISCOPUS. 'J

permittat tibi ut impleas quod miiiaris. |igo

enim patiar quod episcopi, tu facies quod spa-
donis. » [Ibid. n. 28.) Nec minus ad ipsum
Eugenium tyrannum scribens, qui, invaso im-
perio, sumptus Idolorum templis anno 35^
concedere non veritus fuerat : « Etsi, inquit,
imperatoria potestas magna sit, tamen consi-
dera, Imperator, quantus sitDeus; interrogat,
novit omnia antequam fiant; novit interna
pectoris tui. Ipsi falli vos non patimini, et
Deum vultis celare quidquam.'^ hoc non ceci-
dit inaniraum tuum.^ quamvis enim illi age-
bant tam perseveranter, nonne tuum fuit,
Imperator, pro Dei summi, et veri, et vivi ve-
neratione perseverantius obsistere, et ncgare
quod erat in injuria sacroe legis [^Epist. lvii,
n. 7).... Quomodo afferes dona tua Christo.»^...

Etsi es imperator, Deo subditus magis esse de-

bes. Quomodo sacerdotes Christi tua munera
dispensabunt. » [Ih. n. 8.)
Istisautem minime impediebatur Ambro-
sius, quin divino fideliter incumberet minis-
terio, sacramque maxima cum laude frequen-
taret cathedram cujus etiam conscendendae
;

novam prfebuere occasionem inventoedivinitus

sanetorum martyrum Gervasii et Protasii re-
liquife.

'Duni autem tantum munus Ecclesioe Medio-

8 SANCTUS AMDROSIUS,

lanensi commendaret, pretiosiiisadliuc univer-

sa.li Ecclesine donum Assiduus
proeparabat.
enlm Ambrosii auditor aderat Augustinus,
cujus ha?c in Confessionum libris verba legun-
tur « A^eni Mediolanum ad Ambrosium epis-
:

copum in optimis notum orbi terrte, pium

cultorem tuum, Domine, cujus tunc eloquia
strenue ministrabant adij)em frumenti tui, et
la^titiani sobriam vini ebrietatem po-
olei, et
pulo tuo. Ad eum autem
ducebar abs te nes-
ciens, ut per eum ad te sciensducerer. Suscepit
me paterne ille liomo Dei, et peregrinatioiiem
meamsatis episcopaliter dilexit... Etdelectabar
soavitate sermonis, quanquam eruditioris,
minus tamen hilarescentis atque demulcentis,
quam Fausti erat, quodattinet ad diceudi mo-
dum : cieterum rerum ipsarum nulla compara-
tio, nam ille per Manichaeas fallacias aberrabat,
iste autem saluberrime docebat sahitem
[Coufess, lih. v, c. i3.) Ipsum felicem quem-
dam hominem secundum StTcuhim opiiiabar,
c]uem sic tantae potestates honorarent. Coeliba-
tusautem ejus mihi laboriosus videbatur; quid
autem ille spei gereret, et adversus ipsius ex-
cellentiae tentamenta quid luctaminis haberet,
quidve solaminis in adversis, et occultum os
ejus, quod erat in corde cjus, quam sapida
gaudia de pane tuo rumijiaret, nec conjicere
 MEDIOLANEKSIS EPISCOPUS. g
poteram, nec expertus eram; nec ille scicbat
aestus meos, nec roveam periculi mei.Non enim
qua^^^ereab eo poteram quod volebam sicut ,

volebam, secludentibus me ab ejus aure atque

ore catervis negotiosorum hominum, quorum
necessitatibus serviebat. Cum quibus quando
non erat, quod per exiguum temporis erat,
aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis,
ant lectione animum. Sed cum legebat, oculi
ducebantur per paginas, et cor intellectuni
rimabatur, vox autem ct lingua quiescebant.
Sa^pe cum adessemus, non enim vetabatur
quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari
mos erat, sic eum legentem vidimus tacite et
aliter nunquam, sedentesque in diuturno si-
lentio (quis enim tam intento esse oneriaude-
ret.-^) discedebamus... Eum quidem in populo

verbum veritatis recte tractantem omni die

Domlnico audiebam et magis magisque mihi
confirmal:)atur, omnes versutarum calumnia-
rum nodos,quos ilh deceptores nostri advcrsus
divinos Libros innectebanl, posse dissolvi.»
(LiO. VI, c. 3,)
Sic juxta S. Ambrosii praedictionem, cum
flentem Monicam talibus consolatus luerat
verbis : Iinpossihile est ut tantarum lacjynia-
rum filius pereat, conversus ad meJiora Au-
gustinus baptismum ipso conferente suscepit
lO SANCTUS AMBROSIUS,

anno 687; quo qiiidem tempore, quibiisque

doctoribus inventus videtur et decantatus ille,

qui Te Deum dicitur hymnus,sanctique Am-

brosii nomine circumfertur.
Eodem anno ab imperatrice Justina, quie
illum tam acerbe vexaverat, ad Maximum ty-
rannum iterum deputatus, acceptoe immemor
injuriae, novum adire non abnuit periculum.
Unde brevi reversus, Theodosium impera-
torem, qui Callinic?e episcopo incensam a
Christianis synagogam reaedificare proecepcrat,
pubh'ce redarguere ausus est.

Ad hoc temporis, cum dona sacrae mensse ob-

tuhssetimperator, « Intusadcancellossubstitit,
sicut consueverat. Magnus Ambrosius silen-
tium non tenuit, sed locorum discrimina quae
essent edocuit; acprimum quidem interroga-
vit eum, numquid vellet.»^ et cum imperator
respondisset Prrestolari se sacrorum myste-
:

riorum perceptionem per Archidiaconum, haec

ei significavit : Interiora loca, Imperator, soUs
sacerdotibus patent, rehquis omnibus inac-
cessa sunt et intacta. Abscede igitur, et una
cum ahis consiste. Nam purpura imperatores
facit, non sacerdotes. Quam admonitionem

fequo animo suseipiens imperator fidehssimus,

renuntiari jussit Ambrosio Se nequaquam :

arrogantia elatum intra cancellos substitisse,

 :

MEDIOLANENSIS CTISCOPUS. II

sed quia Constantinopoli eum esse morem di-

dicisset.Caeterum pro hac etiam curatione
gratiam habere. Porro pietatis regulas, quas
..

a magno antistite acceperat, reversus postea

Constantinopolim, illic quoque servavit. Nam
cum festus quidam dies ipsufn denuo ad Ec-
clesiam adduxisset, oblatis ad saci^jm mensam
muneribus abscessit.Cumque illius
suis, statim
Ecclesi?e pontifex Nectarius rogaret, quamob-
rem intus non remansisset, suspirans res-
pondit : Vix tandem edoctus sum quid esset
discriminis inter sacerdotem ac principem;
veritatis magistrum vix tandem inveni; unum
enim Ambrosium novi, qui episcopus dici
mereatur. Tantam utilitatem habet reprehen-
sio qu?e fita viro excellenti virtute proedito! y
[Theocloret. lih, v, c. i8.)
Anno 390, cum Thessalonicoe populusintra
circenses kidos rebellasset, compulsus furore
Theodosius plebem passim ad septem millia
gladio c?edi pr^ecepit; quo audito ingemuere
Mediolani congregati episcopi; ingemuit pri-
mus omnium Ambrosius. Theodosium tamen
adire statim noluit, sibimetipsi doloris tempus,
principi autem poenitentise locum reservans.
Redeunte igitur Mediolanum Theodosio, sece-
dit ab urbe ahquot diebus sanctus pontifex,
seriptisque ad eum propria wianu «pistolis
12 SANCTUS AMBROSIUS,

« Si sacerdos non dixerit erranti, is qui erra-

verit in sua culpa morietur, et sacerdos reus I

erit poen?e, non adnionuit errantem.

quia
{Ezech. III, Accipe illud, Imperator Au-
ic).)

guste: quod habeas fidei studium, non possuni

negare; qnod Dei timorem, non diffiteor sed :

liabes natur?e impetum, quem si quis lenire

velit, cito verles ad misericordiam; si quis sti-
mulet, iii majus exsuscitas, ut eum revocare
vix possis. Utinam si nemo mitigat, nullus a^
cendat! Libenter eum committo tibi; ipse te
revocas, et pietatis studio vincisimpetum na-
turae...An pudet te, Imperator, hoc facere quod
rex Propheta,auctorChristi secundum carnem
prosapife, fecit David.^ Illi dictum est, quia di-
ves qui haberet phirimos greges, unam paupe-
ris ovem propter adventum hospitis eripuit et
occidit; et cognito quod in hoc ipse arguere-
tur, quia ipse fecisset, ait Peccavi Domino, :

(2 Reg. XII, i3.) NoU ergo impatienter ferre,

imperator, si dicatur tibi : Tu fecisti istud;
quod David regi dictum est a Propheta. Si
enim hoc sedulo audieris, et dixeris; Pecccwi
Domino... dicetur et tibi : Quoniam poenitet
Dominus peccatum tuum, et
te, dimittit tibi
non morieris. H.Tec ideo scripsi, non ut te
..

confundam, sed utregum exempla provocent,

ut tollas hoc peccatum de regno tuo; tolles au-
 MEDIOLANENSIS EPISCOPUS. l3

tem liiimiliando Deo animam tuam. Homo es,

et tibi veiiit tentatio; viiice eam. Peccatiim

noii tollitur, nisi lacryinis et poenitentia. Nec
Angeliis potest, nec Arcliangeliis; Dominus
ipse qui solus potest dicere : Ego vohiscunisum.
Si peccaverimus, nisi poenitentiam deferenti-
bus non relaxat. Suadeo, rogo, hortor, admo-
neo; quia dolori est mihi, ut tu qui pietatis
inauditte exemplum eras, qui apicem clemen-
tioe tenebas, qui singidos nocentes non patie-

baris periclitari, tot periisse non doleas inno-

centes... Ego causam in te contumacioe non
habeo, sed timoris : offerre non audeo sacrifi-
ciurn, si volueris assistere. An quod in unius
innocentis sanguine non licet, in multoruni
licet?» (Epist. l\, ad Theodos. ji. 5. — 12.)
Mediolanum redux Ambrosius, « Imperatori
more solito ad Ecclesiam venienti processit
extra vestibulum, et a sacri liminis ingressu
eum prohibuit his verbis : Ignoras, ut puto,
Imperator, perpetratre abs te caedis gravitatem,
et furore jam sedato, noudum ratio scelus
quod admissum est intellexit. Obstat enim for-
tasse imperialis potentia, quominus peccatum
agnoscas, et rationi tenebras offundit licentia.
Naturam tamen spectare oportet quae caduca,
mortiquc obnoxia, et primitivum pulverem, e
quo orti sumus et in quem resolvimur. Nec
l4 SAJiCTUS A.MBBOSIUS,

purpiirae: splendore deceptus, corporis quod

sub illa tegitur infirmitatem ignorare debes.
Ejusdem tecum naturae hominibus imperas;,
imo etiam couservis, o Imperator. Unus quippe
est omnium Dominus atque imperator, is qui
universa condidit. Quibus igitur oculis tem-
plum communisDomini aspecturusesPQuibus
pedibus sanctum sohim calcaturus.'^ quomodo
inanusextensuruses,injuste caesorum sanguine
adhuc stillantes.^ quomodo sacrosanctum Do-
mini corpusejusmodi manibus excepturus es.^
quomodo pretiosum sanguinein admoturus es>
ori tuo, qui verbo furoris tui tot hominum)
sanguinem injuste effudisti.^ Abscedere igitur,,
nec posterioribus factis prius [)eccatum augere:
vehs. Accipe vinculum, quod Deus omnium
Dominus sursum suo suffragio comprobat.
Medicabile enim est, et sanitatis restituendae
vim habet. » [Theodoret. lih. v. c. i8.)
Ad hcTC referente imperatore Davidem quor^
que adulterum fuisse et homicidam, respon-
dit continuo intrepidus pontifex : « Quem
secutus es errantem, sequere poenitentem- »>

(Paulin. in ejus vita.)

« Obtemperans imperator... Flens et gemena^?
reversus est palatium. Tjongo post temporgi
elapso, (octo enim menses excesserant) Servart
toris nostri natalis dies advenit. Imperator
 MEDIOLAKENSIS EPISCOPUS. %5

interim sedebat in palatio magnam vim effuHe-

dens lacrymarum. Id cum animadvertisset
Rufinus, qui tunc erat Magister officiorum,
magnaque loquendi pollebat libertate ut ,

maxime familiaris, ad principem accedit, et

laorymarum causam sciscitatur. lile acerbius
ingemiscens, ct uberiores profundens lacry-
mas : Tu quidem, inquit, Rufine, ludis; mea
quippe mala minime sentis. Ego vero gemo et
doleo, meam considerans calamitatem; siqui-
dem servis et mendicis patet Ecclesia Dei, in
quam libere ingrediuntur, et Domino suo sup-
plicant. Mihi vero et Ecclesiae aditus interdictus
est, et prseterea clausae sunt coeli fores. Memor
enini sumdominicae vocis,qucTe diserteitadieit:
Quodciunque Ugaveritis super terram, erit li"
gatuni et iii coelis. Tum Rufinus Curram, :

inquit, si tibi piacet, et exorabo antistitem ut

vincula tua solvat. Cui imperator Non per- :

suadebis, inquit, Ambrosio; novi aequitatem

sententias illius. Nunquam ille, imperialem
reveritus potestatem, Dei legem violaturns est.
Sed cum Rufinus instaret, seque Anibrosio
persuasurum poIIiceretur,imperatoreum illico
abire jubet. Nec multo post ipse quoque, spe
blandiente, subsecutus est, Rufini pollicitatio-
nibus credens.
y> Verum divinus Ambrosius simul atque
 l6 SANCTUS AMBROSIUS,

Rufmum Canum, inquit, impiidentiam

vidit :

imitaris, Rufine; nam cum tantoe credis suasor

extiteris, pudoreme fronte excussisti; et neque
ernbescis, neque formidas, cum adversus
imaginem Dei tanta rabie s?evieris. Cumque
Rufinussupplicaret,etimperatorem brevi affu-
turum esse diceret, admirabilis Ambrosius
divino zelo incensus : Ego quidem, inquit,
tibi, Rufine, pr<Tdico atque pr?enuntio, me il-

lum ab ingressu sacri vestibuli repulsurum;

si vero imperium in tyrannidem verterit, ego
quoque libenti animo csedem excipiam.
» His auditis, Rufinus consilium episcopi
imperatori per nuntium significavit, suasitque
ut intra palatium remaneret. At imperator cum
haec in medio foro didicisset : Ibo, inquit, et
justas patiar contumelias. Cumque ad Ecclesiae
septa pervenisset, in ipsam quidem basilicam
ingressus non est; sed accedens ad e])iscopum,
qui tum in salutatorio residebat, ut vinculis
Ambrosius vero hujus-
solveretur, rogavit.
modi adventimi tyrannicum esse dixit, et
Theodosium adversus Deum furere, legesque
ilHus calcare. Tum imperator : Adversus leges,

inquit, qu?e latic sunt, non insurgo, ned contra

fas ingredi cupio sacra vestibula; sed a te
peto, ut vincuHs me absolvas, et communis
Domini clementiam consideres, iiec mihi oc-
 MEDIOLANENSIS EPISCOPUS. I7
cliidasjanuam, quani cunctis poenitentiam
agentibus Dominus aperuit. Cui Ambrosius :

Quam igitur, iiiquit, poenitentiam ostendisti

post tam grave Cujusmodi medica-
facinus.»^

jnentis vulnera tua curasti.»^ Hic imperator :

Tuum est, inquit, medicamenta ostendere ac

temperare; mei autem officii est, oblata susci-
pere. Tunc divinus Ambrosius Quandoqui- :

dem, inquit, judicium permittis furori, nec

ratio, sed ira sententiam profert, scribe legem,
qu?e furoris sententias irritas reddat atque
inanes, et triginta dierum spatio maneant
scriptae sententioe de coede ac bonorum pros-
criptione rationis judicium expectantes. Qui-
Lus diebus transactis, hi qui edictum scripse-
riint, ostendant tibi ea qu3e jusseris; ac tum
sedato oestu iracundiic, ratio per se ipsa judi-
cium exercens examina])it ea quoe decreta
sunt, dispicietque utrum justa sint an injusta :

ac siquidem injusta esse deprebenderit, scripta,

procul dubio discerpet; sin justa, confirmabit;
iiec dierum spatium recte judicatis quidquam
detrimenti afferet. Hoc consilium cum audis-
set imperator, et utilissimum esse existimaret,
statim legem scribi proecepit, eamque manus
sua3 subscriptione firmavit. Quo facto, divinus
Ambrosius ejus vincula relaxavit;
j> Atqulfe ita demum in Dei templum intrare
LIV. A
 :

*J8 S.«r(CTt'S AMBROSIUS,

aiisus {idelissimiis imperator, noii stans, nec

genibiis flexis snpplicavit Deo, sed proniis
hnmi jacens Davidicam hanc vocem emisit
yidlicvsit paviinento anima niea, vivificat me
secundiiui verhum tuum. Deniqne manibiis
comam vellens, frontemqne percntiens, et la-
crymarum manantibus giittis solum rigans,
veniam sibi dari poscebat. Talis ac tanta vir-
'

tus tum in sacerdote enituit, tum in principe!

'Utrumque certe pariter miror, alterum ob
loquendi libertatem, alterum ob submissam
obedientiam et illius quidem ardentem zelum,
:

'hujus vero puram ac sinceram fidem.» (Theo^

doret. lih. v. c. 18.)

Huc nsque Theodoretus ; Paulinus vero

ejus diaconus sic apostolicam ejus in episco-
patu agendi rationem exponit « Vir ipse, ve- :

-nerabilis episcopus multae abstinentioe et

,

vigibarum multarum laborum, quotidiano

et

jejunio macenms corpus, cui prandendi nun-

quam consuetudo fuit, nisi die Sal^bati et
'Dominico, vel cum natalitia celeberrimornm
Martyrum essent. Orandi etiam assiduitas
mTign^ die et nocte nec operara declinabat
:

scribendi propria manu libros, nisi cum ali-

"qua infirmitate corpus ejus attineretur. Erat

etiam in illo sollicitudo omnium Ecclesiarum,
interveniendi etiam magaa assiduitas et con-
 ,

MEDIOLATirENSIS EMSCOPUS. I9

&tantia. Iii rebus etiam divinis implendis for-

tissrmus, in tantum nt quod solitiis erat circa

baptizandos solus implere, quinque postea

episcopi, tempore quo decessit, vix implerent.
Sollicitus etiam nimiuni pro pauperibus et
captivis... Erat etiam gaudens cum gaudenti-
bus, et flens cum siquidem quoties-
flentibus,
cumque illi aliquis ob percipiendam poeniten-
tiam lapsus suos confessus esset, ita flebat, ut
et illum flere compefleret; videbatur enim sibi
cum jacente jacere. Causas autem criminum
quse illi confitebantur, nulli nisi Domino soli,

apud quem intercedebat, loquebatur... Flebat

etiam amarissime, quotiesciimque forte nuntia-
lum illi fuerat de cujuscumque sancti obitu
sacerdotis....quia difficileesset invenire virum,
qui summo sacerdotio dignus haberetur. m

{de Vita Amhros. c. 38, S^.)

Uno verbo, ut omnia paucis complectar, ita

fuit religionis amans, ut nullos nisi prorsus

jntegros in clerum cooptaret;itacbaritatisope-
ribus deditus, ut damnatorum sfepius gratiam
impetraret, omnesque a Gothis captos, vendi-
tis etiam Ecclesicne pretiosis vasibus, dataque
propria supellectiU redimeret; ita disciphnoe
loybservantissimus, ut locorum, quibus aderat,
ususfidehter sequeretur; ita poenitenti^eaddic-
«tiis, ut continuis vigihis j^juniisque corpus
2.
20 SAfJCTUS AMBHOSIUS,

domaret; ita apiid homines notus, iit sapien-

tissimi viri novum Salomonem invisuri ex Per-
side devenirent; ita potens apud Deum, ut et
dsemones ejicere, et morbos sanare, et mor-
tuos suscitare valeret.
Non mnlto post, anno videlicet 892, oc-
ita

cisi ab Arbogasto Valentiniani junioris, qui

nondum baptismum susceperat, sed christia-
nisjam enituerat virtutibus panegyricam ora-,
i

tionem coram Justa et Orata, defuncti sorori- '

bus, ad populum habuit, ipsumque Theodo-

sium^quifiliossanctocommendaveratpontifici,
morbocitiusannoSgSEcclesiaeraptum^pariter
coram Honorio imperatore laudavit.
Post dies hos ordinato sacerdote Ecclesine
«

Ticinensi, incidit in infirmitatem, qua cuni

plurimis diebus detineretur in lectulo, comes
Stilico dixissefertur.quodtanto viro recedente
de corpore interitus immineret Italiae. Unde
convocatis ad se nobilibus viris illius civitatis,
quos diHgi a sancto sacerdote cognoverat, ilHs
persuasit ut pergerent ad sanctum sacerdotem,
suaderentque illi ut sibi vivendi peteret a Do-
mino commeatum. Quod ille ubi ab iHis audi-
vit, respondit Non ita inter vos vixi, ut pu-
:

deat me vivere, nec timeomori, quiaDominum

bonum habemus.
» Ab hora autem circiter undecima diei
 MEDIOLANENSIS EPISCOPUS. 21

usqiie ad illam horam, in qua emisit spiritum,

expansis maiiibus in modum crucis oravit. Nos
vero labia moveri videbamus, vocem au-
illius

tem non audiebamus. Honoratus etiam, sacer-

dos Ecclesioe Vercellis, cum in superioribus
domus se ad quiescendjjmcomposuisset,tertio
vocem vocantis se audivit, dicentisque sil)i :

Surge, festina, quia modo Qui est recessurus.

descendens obtulit SanctoDominicorpus: quo
arcepto, ubi glutivit, emisit spiritum, bonum
viaticum secumferens. yi{^Paulin. de Vit.Amhr.
C. XLV et XLVIl.)
Defunctus est autem ipsa ante Saljbatum
sanctum nocle, quarta aprilis, anno Cbristi
3g7,aetatis 67, pontificatus autem 22.
Scripsit i" plures in sacram Scripturam
:

commentarios , inter quos primo loco ponitur

Hexaiimeron; 2° duos de Fide lihros , apud
veteres celeberrimos, quibus de Trinitate proe-
sertim et Incarnatione disserit; 3" lihrum de
Firginihus. ab omnibus qu proDeo virgini tatem
i

vovere cupiunt, maxime legendum; 4^ lihruni

de Viduis, quo, secundis nuptiis minime dam-
natis, ab illis tamen tanquam minus Chris-
tiano convenientibus deterrere conatur; 5*^ de
Institutione virginis; 6*^ EocJiortationem "virgi-
nitatis;"]^ de Lapsu virginis consecratce ; 8° de
Mjsteriis; 9** de Sacramentis , qui tractatus
A2 SA3W2TUS AMBR0SilJ6,

Ambrosio non videtnr tribuendus; lo^ de Foe-

niteiitia; w'^ cle Spiritu sancto; 12° de Inear-
nationis Doniinicoi sacraniento ; i3^ lihros de
Officiis , utilium prieceptionum plenos, (Au.-
gust. Epist. Lxxxii, n. 21.) qiiibiis, Cieeronem
imitatus, moralia praecepta EvangfeHi auctori-
tatenon confirmare tantnm, sed et perficere
Sermones inter quos illi soli ba-
satagit; il^^ ,

bendi sunt genuini qni versanturcirea obituni

Valentiniani, Theodosii et Satyri fratris, nec-
non novi Serniones nuperRomte
et res ex editi
Codice Bibliotbecoe Sessorianoe, sive SanctGe-
Crucis in Jerosolymis, curanteD. Leandro de
Corrieris an. i835, quos buic nostrae editioni
inserere Q,uvsih'\m\is\ iS^ plures Epistolas , inter
quas illoe praesertim notandoe, quas magna H-
l)ertatead principes conscripsit; \^^ plures
Hynini, qni vocantur.^/^^Z^/w/^/z^". Quibus ad-
jungere curabimus tres Hymnos qui deside- ^

rabantur in editione Maurinorum, et [receii-

tius stampati Codice Vaticanoi
fuerunt ex
Quoe omnia sex partibus dividimus; quarmw
I. Tractatus de Scriptura II. Tractatus dog^*
;

maticos; Ilt. Tractatus morales; IV. Sermonesf

V. Epistolas; VI. denique hymnos studiosuBF
lector reperiet.
Controvertitur inter doctos utrum historia^
de excidio Jerosolymorum sit Ambrosio, acrt^
 5JEDI0LANEXSIS EPIsCOPLS. 23

Hegesippo, aut alii tribueuda. De hoc vide-

bitur iu collectione Historicorum ecclesiasti-
corum.
Apud Ambrosium doctriuam simul et de-
lectatiouem reperies;nescio utrum alibi melius
consocietur cum majestate jucunditas, cum vi-
gore dijjcedo, cum mentis acumine corda mo-
vendi potestas. Vere nectareus doctor, inditi
sibi nominis quasi proprietatem ingenio vin-
dicavit. Nulla fere occurrit christiana veritas,
qu3e solidis stabilita argumentis apud illum
non deprehendatur. Unde vix in publicum
cum inter maximos maxi'-
scripta prodierunt,
morum doctorum Hbros deputata sunt.
Hinc vocatura Cassiano eximius Dei sacer-
dos, qui a manu Dei non recedens^ in ^Dei
semper dii^ito quasi gemma rutilavit ; ( de In-
carn. lib. vii.) a Marcellino comite, ^z.yco^z/.f
sanctus, arx fidei, orator catholicus ;(Chronic.
Consul. Arcadio IV. et Honorio III.) a Gassio-
doro senatore, lactei sermonis emanator.^ cum
gra^dtate acutus, perviolenta persuasione duU
cissimus, cui fuit cequalis doctrina cum vita ;
(de Divin. Lect. c. xx.) ab Hincmaro,archiepis-
copo Rhemensi, sanctus doctor cujus senten"
fidei et Ecclesice et omnium Dirtutum fir-
tice

missimce sunt columnce ; (hb. ii. de Pr?edest.

c. ^5.) a Guitmundo Av4:3rsano episcopa ;
2.4 SANCTLS AMBROSIUS ,

« Doctor egregius, spiritualis pater beati Au-

gustini, quem idem vir sanctissimus in libris
suis Sanctum et Beatum nominat; cujus auc-
toritatem, teste Augustino, martyrum revela-
tor Paulus commendat; quem B. Gregorius
vir plane apostolicus prce se gerit; cujus doc-
trinam recipiendam beatissimus Bentdictus,
teste sancto Gregorio, sanctorum Propheta-
rum spiritu plenus judicavit; cui totius Ec-
clesise Mediolanensis gloria specialiter attesta-
tur; quem merito fidei totus orbis veneranter
amplectitur. » ( r/e Sacram. corp, et sang.
Christ. lih. iii.)

Tanta autem Ambrosii auctoritas, ut,

fuit
judice Petrarchaluium ojmulo ac reprehen-
,

sore carentem, iinum plena et indecerpta

laude decoratum Amhrosium, cujus ne juve-
nis quidemfamam mordax li^'0r attigerit in-
veniri detur. Tmo et ipsi
(^Jih. i. Epist. i.)

Ecclesiae catholicoe inimici memoriam ejus

scriptis commendarunt, ut patet ex his apud
Augustinum relatis Pelagii verbis « Beatus :

Ambrosius episcopus, in cujus praecipue libris

Romana elucet fides, qui scriptores inter lati-

nos flos cjuidam speciosus enituit,^cujus fideni

€t purissimum in Scripturis sensum, ne inimi-
cusc[uidem aususest reprehendere.» (de Grat.
^Christ. con tra Cadest. et Pelag. cap. /p-)
 )
,

MEDIOLANENSIS EPISCOPUS. 2$

Nec desiint etiam qni versibus tanti viri

eloquentiam et virtutes exornare conati fue-
rint. Sic, ut de carminihus Ennodii Ticinen-
sis episcopi sileam, Adhelmus Schirib. apud
Occidentales Saxones episcopus melhfluuni
celebrat doctorem :

« Jam fult Ilesperioe famosus laude sacerdos

» Ambrosius , Christi complcus pra-ccpta benlgni
» Spiritus et caslaj serv avit fcedcra carnls ,

» Qui nomen gerit Ambrosiae de nectare ductum.

»HIc tener in cunls quondam, dum parvulus esset,

» Magna futurarum gesslt spectacula rerum :

»Namquc examen apum uumcrosls forte catervis

»Contendit faclem puerl , mlrablle fatu

»Hoc examcn apum , quo Sancli labra redundant,

»Dulcia mulsorum portendit verba favorum,
»E qulbus affatim dulcescunt pectora plebis.

» Luclda dlge sslt venerandus opuscula doctor,

^ » Cum ratione pia pandens ab orlglne prima,

» Qualiter hunc mundum summi prudentia Patris

«Tempore praesentem tunc per bis ierna dierum

»Fecerit, seterno disponens saecula nulu, etc

(</e Latid. virg.

Eiegantioribus certe versibus, minusque

claudicantibus celebrari potuissent tanti viri
dotes eximiae; his tamen carminibus videre
est, qiianta venerationetunc teniporis vigtie-
rit Ambrosius. Ejus encomiuni felicius simul
et antiquius scriptum Iiabemus ab incerto
auctorecujus carmina ex M S. Colbertino aimi
circiter 600 deprompta rccensere liaud ingrar
tum fuerit :

« Audeo qiios humili versus subscribere stvlo ,

»Mi lector, noli ducerc pro nihilo;

jDicere cogit amor me, quc-e loquor, Ambrosianus,
» Gui servire cnpit' mens mea , lingua , manus.
»Oquicum«}ue aitis paradisi gaadia vora,

» Ambrosii monitis subdere te propcra.

»Ambrosius normam tibi monstrat juris et aequl,

«Felix si poteris disccrc, scire, sequi.

» Ambrasii scriptis producitur ad meliora

»Qui sua scripta legit et facit absque mora.
«Ambrosium legito, si vitae pasctia quaeris;

n Quae legis haec facito, sicque beatus eris.

«Finis adest : munus prnestet qui trinus et unus

sSemihi, sicqne pius postulet Ambrosius. »

Inter plurimas, qtiae exlilerunt fancii Ambrosli editiones,duas solummodo

notabimus. Anno i58o , quoad primum lomum, i58i, quoad seoundiicn,
i58a, quoad tertium, i585, qnoad quarlum prodierunl opera Ambrosii
opere Felicls de Monte-allo cardinalis, qui postea sub nomiiie Sixti Vsedein
apostolioam occripavit, cujus edi'ionis tanta fuil auctorita?, ut , neglectis

caeleris, sota lypis recuderetur, el ab an. 1.596, quo prrmum Lulelict prodVtf^

stDguiit fere deeeoaiisprslo iterum fuerit subjeela. Sed iiiud impedimeaU

 SANCTUS AMBROSIUS. 2^
non fuit, qiiominus in liicem iterum emitteretur studio et labore monacho-

rum Benedictinorura perfectissiina , el absoiulisbima editio , an. 1686 el

j6c)1, Parisiis , in-fol. 4 volum. 2 lom.

Gallice prodierunt :

1» Oraltones Symmaclii el Ambrosii de allari Yictoriae a L. Giry, Pari-

siis , an. i636, in-12.

2» Liber de Ofjiciis a D. de Bellegarde , an. 1689, in-12 , et an. 168S, a

Jacob, Tigeou, cum aliis ejiisdem opusculis , Parisiis, in-S".

3» Tractatits deVirginitale a Josepho de Donrecueil, an. I729, in-12,

4° Eptslolee, an 17/M. 3 voium. in-12.

 S. AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
HEXAEMERON *.

LIBRI VI.

A\VKApV\^V%\«^V^AlVVVV\^V\\VVVV\\V^^'V\^.VMrVVVWVM%\^/VVM>V\\VV\V%\V\VV\\VVV%VVVV\\Mr\%VV«V

LIBER I.

DE OPERE PRIMI DI£I.

CAPUT l\

De mundi prtncipio , duratione, et unitatc philosopho-

rum errores referuntur, ac perstringuntur.

Tanttjm->e opinionls assumpslsse homines^ ut aliqui

eorumtria principia constituerentomnium Deum, et exem-
plar, et matcriam, sicutPlato, dlscipnlique ejiis; et ea
incorrupta , et increata, ac slne initio esse asseverarent :

Deumque non tanquam creatorem materia? , sed tanquam

artificem ad exemplar, hoc est , ideam intendentem, fe-
cisse mundum de materia , quam vocant hylen , qucC gig-
nendi causas rehusomnibus dedlsse asseratur : ipsumquo-
que mundum incorruptum, nec creatum, aut factum
existimarent : ahi quoque, ut Aristoteles cum suis dispu-
tandum putavit, duo principia ponerent, materiam et spe-
ciem, et tertium cum iis, quod operatorium dicilur, cui

' Scripti circa an. 389. — 2 Sermo i. — ,* Vide D. Guillon , tom. ix,
p. 17-31.
 3o S. AJfBROSir

siippeteret competentcr efficere, quod adorlundum pu-

tasset.

II. Quid igitur tam inconvenicns, quam ut oeternitatem

operis cum Dei omnipotcntis actcrnitate conjungcrent, vel
ipsum opus Deum esse dicercnt; ut ccelum, et terram, et

mare dlvinis prosequerentur honoribus? Ex quo factum

cst, ut partes mundi Deos esse crederent, quamvis de ipso

mundo non mediocris inter eos quaestio sit.

"Nam Pythagoras unum mundam asscrit alii innu-

III. :

merahiles dicunt essc mundos, ul scripsit Democrilus, cui

plurimum de physicis veluslas aucloritatis detulit. Ipsum-
que mundum semper fuisse et forc Aristoteles usurpat di-

cerc : conlra aulem Plato non semper fuisse , sed semper

\ fore prfcsumit aslruere : plurimi vero nec fuisse semper,
nec scmper fore scriptis suis testificantur.

IV. Inler has corum dissensioncs quae potcst essc veri

restimatio? cum alii mundum ipsum Dcum cssc dicant,

quod ci men^ divina, ut putarit, inesse vidcatur j alii par-

•lcs cjus; alii ulrumquc; in quo nec quae figura slt Deo-
rxmi , ncc qui mmierus, nec qui locus, aut vita possit, aut

.cura comprehendi. Siquidem mundi aestimatione volubi-

•lem, rotundum, ardentem, quihusdam incitatum motihus,

sine scnsu Deum conveniat intelhgi, qui alieuo, non suo
motu fcralur.
 nEXAEMERON. LIB. I. 3l

VVXi^^VWv^-VWWk VV\VV\>.\AV\VvV\\.XW\\v\\VVWV\V\\VV'V\\'% «V\V\\lW\,'V'\W'«\.VV«.\\V\\\.\\VWvVV

CAPLT II.

Moysis oplnio de initio rertim ^auclore miaidi, et crea-

tionc malcricv. Idcm muUis nominibus commendatav'.

cui uni , cxplosis atomis ideisque, crcclendum osten-
ditur.

y. LxDE divino Spirltu pr?evidens sanctus Movses hos

hominum errorcs fore , et forte jam ceopisse, in cxordio
•sermonis sui sic alt : « In principio fecit Deus ccelum et
«terram*. wlnilium rcruni, auctorem mundi, creationem
materla) comprehendens; ut Deum cognosceres aute ini-

tium-mundi esse , vel ipsum esse initium unlversorum;

sicut inEvangelio Dei Filius dicentibus sibi : « Tuquis es?»

rcspondit : « Initlum, quod et loquor vobis^ : » et ipsum
dedisse gignendis rebus initium, et ipsum esse creatorem
mundl, non idea quadam duce imltatorem materiae, ex
qua non ad arbitrium suum sed ad speciem propositam ,

sua opera formaret. Pulchre quoque ait : « In principio fe-

» cit; ))ut incoraprehensibilcm celeritatem operis exprime-

ret, cum effcctum prlus operationis impletae, quam indi-
'cium cceptoe explicuisset.

VI. Quis hoc dicat advert<?re debemus. 'Moyses utique

« iUe eruditus in omni sapientia iEgyptioTum, quem de flu-

mine collectum fdia Pharao ut filium dilexit, et subsidiis

regalibusfultum, omnibus saecularis prudentine disciplinis

informari atque instrui desideravit. Qui cnm de aqua no-
men non putavit tamen dicendum, quod ex aqua
acceperit,
constarent omnia ut Thales dixit. Et cum esset in aula
,

educatus regia, maluit tamen pro amore 'justitiae subire

*exilium Toluntarium, quam in tyrannidis fastigio peccati

« Gen. I, 1. — ' Joan. tiii, 25.

32 S. AMBROSII

perfunctloiiem dellclis acquirere. Denlque prius quam ad

popull llbcrandlmuniis vocarctur, nalurall asqnltails studio
provocatus , acclpientem injurlam de popularlbus suisul-
tus, invidicC scse dcdit, voluptatique erlpult, atque omnes
regiae domus decllnans tumultus , in sccretum /Ethlopiae
se contullt, iblque a ccetcris negotlls remotus, tolum di-
vinae cognitioni anlmum intendlt, ut gloriam Dei videret
facle ad faclera. Cul tesllficatur Scrlptura, qula « Nemo
3) surrcxlt ampllus Propheta in Israel, sicut Moyses, quem
» scivlt Dominus facle ad faclcm *. » Non in visionc , neque
in somniis , sed os ad os Deo summo locutus ; neque in

specle, neque per aenigmata , sed clara atque perspicua

praesentiae divinae dignatlone donatus.

VII. Is itaque Moyses aperuit os suum, ct cfTudit quae

ineoDomlnusloquebatur, secundumquodei dlxerat, cnm
eum ad Pharao regem dlrigeret « Vade ergo, et cgo ape- :

» Elenim
» riam os tuum, et instruam te quld debeas loqui*.

siquod de populo dimlttendo diceret, a Dco acceperat,

quanto magls quod dc ccelo loqueretur? Dcnlquenon in
persuaslone humanoe saplentlae, nec in phllosophlae sima-
latorils dlspulallonlbus, sed in ostensione spirllus et virtu-
tis, tanquara testis divini operis ausus cst diccix : « In prin-
j) cipio fccitDeus ccelura et terram. » Non ille, ut atomorum
concursione mundus serum atque otlosum expec-
coiret,

tavit negotium ; neque disclpllnam quamdara materiac,

quam contemplando munduni , possct cffingere, sed auc-

torem Deum exprimendum putavit. Advertit enlm vir plenus

prudentioe, quod vlsiblllura atque Invislblllum substantias,
origlncs, et causas rerum mens sola dlvlna conllncat, non
ut philosophi dlsputant, valldlorem atomorum complcxio-
nem perseverantiae jngls praestarc causam : sed judicavlt
quod tclam araneac texcrcut , qui slc minuta et insubstan-

» Deul. XXXIV) 10. — « Exod. iv, 12.

 ;
,

HEXAEMERON. LIB. I. 33

iiva principia coelo, ac terrls darent, quae ut fortuilo con-

jungercntur, ita fortuito ac temere dissolverentur, nisi in
sui gubernatoris divina virtule conslarcnt. jNec iuimerito
gubernatoi^em nesciunt, qui non noverunt Deum, pet' qucm
omnia reguntur et gubernantur. Sequamur ergo eum, qui
«t auctorcm novit , et gubernatorem , uec vanis abduca-
mur opinionibus.

fcA%VV\vVV^^VWVVV>AvVVVVVV\\VVVVVV\A/VVV*VV\VVVVVVVVV\**VVVV\^VV*VVVV\%VVVV\^VVVVVV

CAPUT III.

Principium suum a Deo mundum habere : ac prointlc

eum, licet splicerica figura sit, cclernum non csse.

VIII. « » inqult. Quam bonas ordo

Lxprincipio, ut illud ,

primum quod negare cousueverunt, et cognos-

assercret,
cerent priucipium esse mundi, ne sine principio mundum
esse homines arbitrarcntur. Lnde et David cum de coi-lo
etterra, et mari loquerclur, ait : « Omnia iu sapicntia fc-

» cisli^ «Dedit ergo principlum mundo, dedit etiam crca-

turae infirmilatem, ne anarchon, ne increatum, ct divinaj

consorlem substanlioe credercuuis. El puichrc addidit

« Fecit, » ne mora in faciendo fuisse existimarclur ; ut vel
sic inlclligerent homines quam incomparabilis opcrator
esset, qui tantum opus brevi cxiguoquc momento suai
operationls absolveret, ut voluntatis eflectus sensum tem-
poris praeveniret. INemo operantcm vidit, sed aguovit ope-
ratum. Lbi igltur mora, cum legas : « Quia ipse dixit, et
sfacta suut; ipse maudavit, et creala sunt^. » Nec artis
igitur usum, nec virtutis expendit , qui momento su.e vo-
luntatis majestatem tantae operationisimplevit; utea, quac

* Psal. ciii, 24. — ' Id, cxLTuij 5,

LIV. , 3
 :

3^ *• AM»Rosn

non erant , esse facepet tam velociter, ut neque voluntas

operationi prcecnrreret, neque operatio voluiitali.
IX. Miraris opus , qiweris opcratorem , quis principiuin

tanto operi dederit , quis tam cito id feccrit? Subjecit sla-

tim , dicens quia « Dqus fecit coBlum et terram. » Audisti

auctorem , dubibare non debes. Hic est in quo benedixit
Mclchisedech Abrahani palrem muUarum gentium, dicens
« Benedictus Abram a Dco summo, qui fecit ctckmi ct
terram *. » Et crcdldit Abraham Deo, ct ait : « Exlendam
»manum meam ad Deum summum, qui fecit coekmi et
«tcrram^. » \ ides quia hoc non homo invenit, sed Dcus
annuntiavit. Deus est enim Mclchisedech, qui est rcxpacis
et justitiae , nec iriitlum dlcrum neque fmcm habens. Aon
mirum ergo si Deus, qui cst slne initio, inltlum omnibus de-

dit ; ut quae non erant, esse inciperent. Non mirum si Deus,

qui omnia vlrtute sua continct , et iucomprehenslbili ma-
jcstate Tmlversa complectilur, fecit hasc quae vldentur, cum
etiam illa fecerlt quae non videntur. Invisihilia autem iis

qut-e videntur, poliora esse quis ncget; cum ea quae vldcn-

tur, temporalia slnt, aterna autem quae non videntur ?

Quis dubitet quodDeus haecfecerlt qui per Prophetam ,

Ib-

cutus ait : « Quis mcnsus est manu aquam, et cahnn pal-

»mo, et univcrsam terram clausa manu ? Quis statuit

«montcs in libra et rupes in statera, et nemora in jugq?

,

»QuIs cognovit sensum Domini, aut quis ejus Gonsiharlus |

»fult, vel quls Instruxit eum* ? » De quo ctiam allbi lcgi-

mus Quia : tenet circuilum terrae , et tcrram velut nlhUum
fecit. Et Hieremias ait : « Dii qui non fecerunt ccelum et

sterram, peribunt a terra , et de sub cffilo isto. Domlnus

»qui fecit terram In virtute sua, et correxit in sapicntia

» sua orbem, et in sua prudentia extendit ccelum , ct mui-

»titudinem aquagiin coelo *. » Et addidit : « Infaluatus eSt

•> Gen. XIV, 19. — » Ibid. 22.— 3 ISai. xl, 12, rS.— 4Jcrem. x, 11,12.
 ,

Iir.XAEUEKON. I.IB. I. 35
»homoa scientia siia Qui enimcorruplibilia mmidi se-
*. »

quitur, ot cx his puUit quod diviuoe possit naturce com -

prchenderc veritatem, quomodo non inlaUiatur versulaj dis-

putationis astutia ?

X. Cifm ergo tot oracula audias , quibus testificatur

Deus quod feccrit mundum noh eum , sine principio esse
credere; quia quasi spba^ra mundus esse dicatur, ut urin-
cipium ejus nullum videatur extare ; et cum intoiiat, quasi
in circuiluomnia commovcBtur, ut unde incipiant, ubi
desinant non facile comprebcndas ; quia circuilus princi-
pium sensu coUigcrc impessibile habetur. Ncque enim
sphaerae poles inilium repcrire , vel uiide cceperit globus
hmoB, vefubi desinat menslrua \m\ve defectio. Ncque vero
si ipse non comprehendas, itlcirco non co?pit, aut nequa-

quam desinet. Si ipse circuitum vel atramento, vel ora-

phio ducas, vel ccntro (i) exprimas , unde ca>peris, aut
ubi desieris , intervallo iiilerposito, non facile vel oculis col-

hgis, vel meDte repetis; et tamen et cflepisse et desivisse

ipse tibi teslis es. Nam elsi sensum subterfugit, veritatem
Don subruit. Quoe autem initiumhabent , et finem habent;
et quibus fiuis datur, initium datum constat. Finem autem
muiidi ful-urmn ipse Salvator docet in Evaugeho suo , di-
ceiis : « Calum et tcrra pra'teribunt Ecce ^ : » et infra : «

»ego Tobiscum sum usque ad consummalionem mundi^*»

et Apostohis « Praeterit enim figura hujusmundi*. »
:

XI. Qnomodo ergo coaetcrnum Dco mundum asserunt

et creatori omuium sociant, atque aBqualem esse disputant

creaturam, corpusque materiale mundi invisibih ilh atqne

inaccessibih naturae clivinie conjangendum putant cum ;

prassertim secundum suam scntentiam non possint negare,

quoniam cuJAispartescorruptionietmutabiftati subjacent,
' Jercm. x, i4.— • MaUh. xxit, 35. — ' Id sxtui , o. — < i Gor.
viJ, 3i. -. ,_

3.
36 S, A^ICROSII

hujus ncccsse est universitatem iisdem passionibus ,

quibus proprias porliones ejus sunt obnoxiae ,

subjaccrc ?

CAPLT IV.

Pilnciplovam varia genera et in quo Detis fealssecoclum

:

ac terram inteUige?idus.

XII. Pi\nciPiuM igituressedocetqui dicil: «Inprincipio

»fccit Deus ctelumet terram. » Principium autem ad tem-
pusreferlur, aut ad numerum, aut adfundameutum; quo-
modo in redificanda domo initium fundainentum cst.
Principium quoque conversionis et dcpravationis dici posse
Scripturarum cognoscimus auctoritate. Est et principium
artis ars Ipsa, ex qua artificum diversorum deiuccps cccpit

operatio. Est etiam principium bonorum operum finis

oplimus, ul misericordi?e principlumcst, Dco placere quod
facias. Eo culm ad confcrcndum hominibus subsidium
niaxlmc provocamur. Est ctiam virtus dlvina, qurc hac ex-
prlmltur appellatione. Ad tempus referlur, sl velis dlccrc

m quo lemporc Deus fecit ccchim ct tcrram , id est iu ,

exordio mundi, quando ficrl cccplt, slcut ait Sapientia :

c Gum pararet coehun, cum illo eram\ » Ad numeruni

xiulcm si referas, ila convcnit, ut acclpias : imprimis fccit

Deus ccchun et terram, deinde coHcs, rcglones, fines inha-

Intablles. Vel sic : antc rehquas vislblles creaturas , dlcm,
noctcm, hgna fructlfcra, anlnianllnm gcnera dlvcrsa, cce-
lum et tcrram fccit. Si vero ad fundamcntum referas ,
prin-
ciplum terrse fundamenta esse lcgisll, diccnlc Saplcntla :

4i Quando faciebat fundamenta tcrr» , eram pencs illum

i Prov. viii, 2-.

 nEXAEMEROX. LIB. I. Sy
)) cuncta componcns '. » Est cliam bonae principium disci-
plincCjsicut est illud : « Inilium sapicnlias est timor Do-
wmini^ quoniam qui timct Dominum, dcclinat errorem,
: ))

et ad virlutis semitam vias suas dirigit. Nisi enlra quis ti-

muerit Deum non polest renuntiare peccato.

,

XIII. Quod possumus accipere :

ceque etiam dc illo

« Mensis hic initium mcnsium » quamvis et erit vobis '

;

de tcmpore istud accipiatur, quia de Pascha Domini loque-

batur, quod veris initio celebratur. In hoc ergo principia
mcnsium ccelum ct tcrram fccit, quod inde mundi capi
,

oportebat exordium ubi erat opportuna omnibus verna ,

temperies. Unde et annus mundi imaginem nascentis ex-

pressit, ut post bybernas glacies atque hyemales caligine&
serenior solito verni temporis splendor eluccat. Deditergo
formara fiituris annorum curriculis mundi primus exortus,
ut ea lege annorum vices surgerent, atque initio cujusque
anni produceretterra nova seminum germina, quo primum
Dominus Deus dixerat « Germlnet terra herbam foeni, se- :

smioans semen secundum genus et secundum similitudi-

ncm, et lignumfructiferum faciens fruclum \ » Et statim
))

produxit terra herbamfocni, et lignumfrucllfcrum; in qao

nobis ct moderationis perpetuaj divina providentia, et cele-
ritas lerne germinantis adicstimationem vern£e suffragatur
retatis. Nam ctsi quocumquc tempore et Deo jubcre promp-
tum fuit, et terrenae uaturae obedire, ut intcr hybcrnas
glacies , et hyemales pruinas coelestis impcrii fotu germi-
nans tcrra ftetum produceret; nonerat tamcn dlspositionis
aeternae rigido stricta gelu in virides subito fructus arva
laxare , atque horrentibus pruinis florulenta miscere. Ergo
ut ostenderet Scriptura vcri^ tempora in constitutlone
mundi, ait : « Mensis hic vobis initium mensium ,
primus

> Prov. VIII, jg. — ' Psal. cx, lo; Prov. i, 7, et Eccli. i, iC. — ^ Esod.
xii, a. — < Gen. i, 11.
 »

38 8. AMBROSn
» est pi-Iniiim mensem vernum
robis in mensibus anni , » ,

tcmpus appellans. Docebat enim principium anni prlnci-

piumcsse generationis, ct ipsam generationem mollioribus
aupfs foveri. Neque enim possent tenera rerum exordla
aul asperlorts laborem tolerare frigoris, aufe torrentls aestus
injurlara sustinere.
XIV. Sinuil istud advortcre liccl, quia jure concurrlt,
ut eo tcmpore vidcatur in hanc gencrationcm , atque in
hos usus tributus ingressus, quo tempore ex hac genera-
tione in rcgcnerationem est lcgitimus transitus» Siquidem
verno tempore fiHi Israel yEgyptum reliqucrunt , el per
mare transicrunt, baptizati in nube, et in mari*, ut Apos-
tolus dixlt : et eo tcmpore Domlni quotannis Jesu Chrlsti
Paschii celcbratur, hocest, animarum trnnsitus a vitils ad
virlutem , a passionibus carnis ad gratlam sobrietatem-
qae mentis, a maliiia& nequitiaeque fermenlo ad vcrltatem
et slnccritiitem. Rcgeneralis Itaquc dlcltur : « Mensis hlc
» vobisiniliummensium,primusestvobisinmensibusanni.
Dcrelinqult enim et deserlt, qul ablultur, inlelllgibilem
illum Pharao principem istlus mundl , dicens : « Abrenun-
tlo tlbi, diabole, et angells tuis , et operibus tuls, et impe-
rris tuis. » ]\ec jam servlet ci , vel terrenis hujus corporis
passionibus , vel depravatsb mentis errorlbus, qul demersa
onml malltia , vlce plumbl , bonls operlbus dcxtra l.Tvaquc
inunltas InofTenso saeculi hujus freta studet transire vesti-
gio. In libro quoque, qui inscrlbiturde INlmierls, ait Scrip-
tura : « Inltlum nationum Amalcc, ct senien ejus peribit^.
Et utlque non omnium nationum primus est Amalcc ; sed
quia per intcrpretatlonem Amalec (2) tex accipitur Iniquo-
rum ; Iniqui autem genles sunt : vide ne prlnclpem mundi
hujus acclpere debeamus, qui imperat natlonibus voliin-
tatem suam facientibus, cujussemeu peribit: semcn aatem
« 1 Cor. X, 1, el seqq. — = Num. xxiv, 20.
 ,

H£XA.£M£^RON. UB. I. 3^
ejus impii et infideles sunt ,
quibus ait Dominus : « Vos ex
»patre diabolo estis *. »

X\. Est eliam initium mysticum, ut illud esl ; « Ego

))sumprimus et novissimus, initium etfmis ^. » Etillad in
Evangeliopraecipue, quodinterrogatus Dominus, quisesset,
respondit « Initium : quod ct loquor vobis \ » Qui vere et
,

secundum Divinilatem est initium omnium, quia nemo

ante ipsum et finis, quia nemo ultra ipsum et secundum
; ;

Salomoncm initium cst viarum Domini in opera ejus ; ut

per ipsum disceret hominum genus vias Domini sequi, et
operari opera Dei. In hoc ergo principio, id est, in Ghristo
fecit Deus coelum et terram ; quia per ipsum omnia facta
sunt , et sine ipso factum est nihil. Quod factum est , in
ipso vita erat ; quia in ipso constant omnia. Et ipse est
primogenitus totius cfeatuFa;, sive quia ante omnem crea-
turam ; sive quia sanctus , quia primogcnlli sancti sunt
ut primogenitus Israel, non quia antc omnes, sed quia
sanctior caeteris.Sanctus autem Dominus supra omnem
crcaturam et secundum corporis susceptioncm quia solus :

sine pcccato solus sine vanitate. Omnis autem creatura

,

subjecta vanitati cst.

X\ I. Possumus etiam intelligere : « In priucipio fecit

»Deus ccelum et terram , » idest, ante tempus ; sicutini-
tium viae nondum via, et initium domus nondum domus.
Denique alii dixerunt , Ij x£-j)aXa('w quasi in capite , quo sig-
nificatur inbrevi et in exiguo momento snmma operationis
impleta. Sunt ergo etqui principium nonpro tempore ac-
cipiant, sedante tempus , xat x£<^aXaT6v vel caput'; ut dica-
mus latine quasi summam operis quia rerum visibilium ;

summa ctelum et terra est, qurenon solum ad mundi hujus

spcctare vtdentnr orifttum, sed etiam ad indicium rerum
invisibilium , et quoddam argumentum eorum qiitff non
' Joan. Yiu, a4. — * Apoc. ly 8.' — * Joaa. vnt, 22*5— 4 Pr»T. Tfft, aa
4o s. AmBncsii

Tldcntur,iUestIstiidprophcticum : « Cccll cnarrantgloriam

»Dci, ct opcra manuum ejus annuntiat firmamcnlum *. »

Quod sccutus Aposfoliis aliis vcrbis in camdem conclnsit

scntentiam, diccns : « Quia invisibilia cjus pcr ca quaefacta
» sunt , intcniguntur ^. » Auclorem enim Angclorum et
Dominalionum et Potestatum eum, qui
facile intelligimus

momento impcrii sui hanc tantam pulchritudinem mundi

ex nihilo fecit essc, cpiae non erat ; ct non de cxtanlibus
aut rebus, aut causis donavit habcre substantiam.

«A.%«.V'\VWV\%\'W\.\\^VVV\VVX\V\\),\Xv\\v\XXWWV\\\.VVVWs.\A VX^VWvWW^rVX-WWWVWVvWVWW^

CAPLT V.

Miindum dlvlncB operalionis specimen ess& a gendiibus :

eum Dei umbram non recle dici : Fido enim soii , ut

imago Dei sit, convenire.

XVII. EsT ergo hic mundus divinae speclmen operatio-

nis; quia dum opus videtur , praefertur operator. Namquo
ut istarum artiura alloe sunt actuosoe, quae sunt in corporis
motu, aut sono vocis; cessavit molus aut sonus, nlhil su-
perfuit, ncc rcmansit spcctantibus vcl audicntibus : allaa

theoreticae , quae vigorem mentis excrceant ; alia3 hujus-

modi, ut ccssante quoquc operatlonlsofficio, opcris munus
appareat, ut aedificatio alque textura, quac etiam tacente
artlfice, perltlam cjus ostendunt, ut opcratori operis sui
testimonium suffragetur. Slmlllter hlc mundus divlnaema-
jestatis insigne est, ut per ipsum Dei sapienlia manifesle-
tur. Quem videns Prophcta , simul ct ad invlsibilia oculos
meutis attollens, ait: « Quam magaificata sunt operatua»
iDomine omnia ! in sapicntla fccisti *. p

> Psa?. xvin, 3. — ' Rom. i, ao. — » P<a!. cui, j4.

 nEXAEMEnON. LIB. I. 4^
XVIII. Ncc otlosc utique factum leglmus ; qula gentlles
plcrlque ,
qui coaeternum Deo mundum volunt^esse ,
quasi
adumbrationem vlrlutis divinae asserunt etiam sua sponte ,

subsistere; et quamvis causam ejus Deum esse fateantur;

causam tamen factum volunt non ex voluntate et disposi-
tione sua , sed ita ut causa umbrtc corpus est. Adhaeret
cnlm umbra corpori, et fulgor lumini naturali magls so-
cietate, quam voluntate arbitra. Pulchre ergo alt Moyses ,

quia «Fecit Deus ccelum et terram. » Non dixlt qula subesse

fecit; non causam mundo ut esset, praebuit sed

dixit quia :

« Fecit » quod foret utile quasi sapiens quod

quasi bonus :

optimum judicabat quasi omnipotcns quod ampllssimum:

praevidebat. Quomodo aulem quasi umbra esse poterat,

ubi corpus non erat, cum incorporei Dei corporca adum-
bratlo esse non posslt? Quomodo etiam incorporei luminis '

splendor posslt esse corporeus?

XIX. Sed si qujeris splendorem Del, FiHus est imago
Dei invislbilis. Qualls ergo Dcus est, talis imago. Invisibi-
lis Deus etiam imago
, invisibllls. Est enim splendor gloriaj
paternae, atque ejus imago substantloc. «In principlo , in-
» quit , feclt Deus coelum et terram. » Factus est ergo mun-
dus, et coepit esse, qui non erat : Verbum auteniDei ia
princlpio erat, et erat semper. Sed etiam Angeli, Domi-
nationes et Potcstates, etsl allquando cceperunt, erantta-
men jam quando hlc mundus est factus. Omnia namque
creata et condlta sunt, visibilia et invisibilla, slve Sedes,
sive Dominatlones , sive Princlpatus , slve Potestates :

« Omnia , inqult , per Ipsum facta sunt , et In ipsum creata

))sunt*. »Quidest, «In ipsum creata?»Quia ipse esthaeres
Patris, eo quod a Patre in ipsum transierit hnereditas.
sicut Pater dicit : « Poscc a me, et dabo tlbi gentes hacre-
>ditatem tuam^ » Quae tamen haeredilas a Patre transit
' Colos. 1, 16. — » Psal. 11, 8.
 ;

4d S. AHBI^iCXSn

in Fiiium, et in Palrem reverlitnr a Filio. Egregie ikaque

Aposlolus et hoc loco Filium dixit auctorem omnium , et
majcstate sua continentem omnia. Et ad Romanos d^*

Patre ait : « Quoniam ex ipso, ct per ipsum, et in ipsum

»sunt omnia^ » Ex ipso principium et origo substantiae

univcrsorum, id cst, ex voluntate ejus et potestate. Om-

nia cnim ex ejus voluntate coepcrunt; quia unus Deus
Pater, ex quo omnia. Etenim tanquam ex suo fecit; quia
unde voluit fecit. Pcr ipsum continuatio; finis in ipsum.
Ex ipso ei*go materia. Per ipsum opcratio quae ligavit atque
constrinxit universa. In ipsum , cpiia quandiu vult, omnia
ejus virtute manent atque consistunt, et finis eorum in
Dei voluntatem recuiTit; etejus arbitrio resolvuntur»

VWWV l/VVi-MiWltWWVVVWmtn^VVMVMfWVVVXMVVWSW WWVWVVWWVWVWIVWIWWWWCWVV»

GAPOT VI.

In ccbIo et terra quatuor elementa , e qtdbus omnia com-

ponunlur, creata esse. Qualis cceli substantia ; qua^
lisve terrte positio; et quam diverse pkilosophi dc
ccelorum natura j udicarint : iis neglectis divince auo^
toritati auscultandum,

XX. In principio itaque temporis ccelum et terraui

Deus fecit. Tempus enim ab hoc mundo, non ante mun-
dum : dies autem temporls portio est , non principium.
Et qvianquam lcctionis scrie possimus astruere quod primo
diem feccrit Dominus et noctem quae sunt vices tempOi!!'
,

rum; et sccundo die firmamentum fecerit, quo discrevit

aquam , quae sub coelo est et aquam quae super coelum
,

» Rom. XI, 36.

 HEXAEmHON. LIB. I. 43
tamen satrs est ad prnesenlcm assertionem, qiiod in prin-
cipio ccelum undc proerogativa generationis et
fecerit,
c.iusa; et terram fecerrt, in qna esset generatlonis substan-
lio. In his enim quatuor illa elementa creata sunt, ex qui-
l?us generantur omnia ista qure mundi sunt. Elementa
.luteni quatuor, aer, ignis, aqua , et terra , omni-
qitre in

bus sjbi mixta sunt. Siquidem ct in terra ignem reperies,

quj ex lapidibus etferro frcqucnter excutitur; et in coelo,
I
cum sit ignitus et micans fulgenlibos stellis polus, aqua
esse possit inleUigi, qune vel supra coclum est, vcl de illo

superiore loco interramlargofrequenter imbre demittilur.

Qu* pluribus colligere possemus, si quid ad aedificationem
1
Ecclesiae ista proficert; videremtis. Sed quia his occupari
inrrucluosnm negotium est, ad illa magis intendamns ani-
mum in quibus vitae sit profectus asternas.
P^ XX^. De^qua-litate igitar et substantia coell satis est ea
promerc qute in Esaite scriptis repcrimus, qui medlocrlbus
etusitalis sermonibus quaHtatem naturae cfElestlsexpressIt,
dicens quod firmaverlt C(ehim sicnt fumum*, subtllem
ejusnaturam nec solldam cupiens declarare. Ad speciem
quoque ejus abundat quod ipse de cceli firmamento locu-
,

tus est , quia fecil Deus ccelum sicut cameram quod ,• intra
ceeli ambitum universa claudanfrur, quas vel in mari ge-
runtur vel terris. Quod slmiliter signifieatrtr, cum lcgltnr :

«Quia ccelum Dominus extendlt^. » Extenditur enim vcl

quasi pellls ad tabernacula habitationesque SanctOFum;
,

vel quasi liber, ut plurlmorum scribantur nomina', qui

Christl gratiam fide et devotione meruerunt quibus dici- ,

I
tor : «Gaudete, quia nomlna vestra seriptft sunt in cceld*. »

XXII. De terroe quoque vel qualltate vel positione trac-

tare nihil prodest ad spem futuri , cum satis sit ad scien-
tiam., quod Scrlpturarumdivinarum series comprehendit,
* Isai. Li, 6. — » Id. XL, aa. — ' Ibid. xxxir, 4- — ^ liuc. x, ao.
44 ^' AMBROSII

qiila suspenclit terram innihilo*. Quid nobis discutere,

utrum in aere pendeat, au supcr aquam , ut inde nas-
calur conlroversia , quomodo aeris natura lenuis et mol-
Jior molem possil sustentare terrenam? Aut quomodo, si

super aquas, non demergatur in aquam gravis ruina ter-

rarum? Aut quomodo ei maris unda non cedat, ct in la-

iera ejus sese loco suo mola diffundat ? Mulli etiam in

medio acris terram esse dixerunt et mole sua immobilem ,

permanere quod aequabili motu hinc atcjue inde propen-

,

deat. De quo salis putamus dictum a Domino ad Job ser-

vum suum, quando locutus per nubem ait « Ubi eras, :

» cum fundarem terram ? Indica mihi si habes scientiam. ,

» Quis posuit nfcnsuras ejus , si nosti? Aut quis est qui su-
» perinduxit mensuram super eam , aut supcr quid circuli
»ejus confixi sunt^?»Et infra « Gonclusi marc porlis, et :

» Usque huc vcnies

dixi : ct non transibis sed in te , ,

» comminuentur fluctus tui'. » Nonne evidenter ostendit

Deus omnia majestate sua consistere in numcro pondere, ,

atque mensura? Neque cnim crcatura logcm tribuit, sed

acccpit , et servat acccptam. Non crgo quod in medio sit

terra , quasi acqua lance suspcnditur : scd tjuia majcstas

Dei voluntatis sua3 cam lege constringit; ut supra instabile
atque inane stabihs perseverct, sicut David quoquc pro-
pheta tcslatur dlcens : « Fundavit tcrram super llrmamen-
» tum ejus, non inclinabilur in sx>cuhun sa;culi\ » Non
utiquc hic quasi tantummodo arlifcxDcus; scd quasi oni-
nipotens proedicatur, qui non ccntro quodam lcrram, scd
prnecepti sui suspendcrit firmamento, nec eam inclinari
paliatur. Non ergo mensuram cenlri scd judlcll dlvini ,

accipere debemus; qula non artis mensura cst, scd potcs-

tatis : mensura justitia^, mensura cognillonis, quia omnia
• Job. xwi, 7. — » IJ. xxxiir, 4-6- — ' Ibid. 10, 11. — * PsaK
ciii, 5,
 ;

UI-XAJiMERON. LIB. I.
^5
non tanquam immensa practereantejus scienliam sed co"-- ,

'

nilionj cjus tanquam climensa subjaceant. Neque enim cum

legimus «Ego confirmavi columnas cjus ',» vere columnis

:

enm subnixam possumus aestimare, sed ea virtute quoc

suftulciat substantiam tcrra; atque sustineat. Denique
quod in potcstale Dei sit terrae conslitulio, etiam hinc
colligc, quia scriptum cst :«Qui aspicit terram , et facit

))cam tremere^. » Et alibi : < Adhuc ego semcl concutio

»terram\ » ISon ergo libramentis suis immobilis manet
sed frequenter Dci nutu et arbitrio commovetur, sicut et
Job dicit : « Quia Dominus commovet cam a fundamcntis :

» cohimnae autcm ejus exagitanlur''; » et ahbi : « Nuda in-

|»ferna in conspectu ejus, et non est morti invohicrum,

I
» extendens boream pro nihilo , suspcndens terram in nihi-

»lum,'alligans aquam in nubibus suis...Columnae coeli avo-

»laverunt, et expavcrunt ab increpatione ejus : virtute
»mitigavitmare, disciplina stravit cetum : claustra autcm
»cceli timcnt eum^ » Yoluntate igitur Dei immobifis ma-
net, et stat in sacculum terra % secundum Ecclcsiaslis
scntenliam, et voluntatc Dci movetur, et nutat. Non ergo
fundamcntis suis nixa subsistit , nec fulcris suis stabilis

persevcrat : sed Dominus statuit cam et firmamento vo-

,

luntatis suae continct; quia in manu cjus sunt omnes fines

terrae. Et ha^c lidei sinq)licilas argumcntis omnibus antc-
celHt. quod ideo nusquam decidat terra quia
Laudent alii ;

secundum naturam in medio rcgioncm possideat suam ep ,

quod nccesse sit cam manere in regione sua nec in par- ,

lem alteram inclinari, quando conlra naturam non move-

tur, sed secundum naturam. Prnedicent Artificis diviui et
Operatoris a^terni exccllcntiam ; quis cnini arlificum non
ab illo acccpit? aut quis dcdit mulicribus tcxturae sapien-

« Ps.il. Lx^iT, IV. — » IJ. ciii ,02. — 5 Agg. II, 8. — 4 Job. iz, 6. —
* Id. XXVI, 6-1 a. — ^'Ecde. 1,4.
 j

^ S. •
AMBfiOgll

tiam, aut vainctati!» discipliaam ? Ego tamen, <jui profun-,

dum majestatis ejus , et atvtis excoUentiam non queo com-':
prehendere, non disputalionis jmc libramenlis commitlo
atque mensurls : sed oaiuia reposita in cjiis existimo vo-
luntate, quod voluntasfundamenlum sit universo-
ejiis

rum, et propter eum adhuc mundns hic maneat. Quod

aposloUcoe quoque hcet astruere auctoritalis exemplo,
Scriptum est eaim : « Quia vanilali crcatura suhjecta est

«non sponte, sedpropler eum qai suhjocit in spe*. »Libe-

rahiturautem et ipsa crcatura a servitute corruplionis,

cum divinac remuneratiouis gratia alTulscrit.

XXIII. De nalura autem et quahtate substautlee call

quid enumercin ea quaj disputatloulhus suis phllosophl
tcxuerunt? cuni alii compositum ca?lum ex quatuor ele-
meatis asserant :,alii quiatamquamdam naluram novl cor-

poris ad constilutionem ejus Iiiducant , alque affingaut

a^thereum essecorpus, cui neque ignis admlxtus
sit, ne-

que neque aqua, neque terra; quod hujusmodi elo-

aer,
meuta suum quemdam cursum hahoaut atque usum et
motum naturae ut graviora demergant ct in pronum fc-
, ,

rantur, vacuaet levla In superiora se suhrlgant; estenim

proprluscuiquemotus, autcm circuitu ista con-^
in sphaerae

fundi,et vim sui cursus amitlcre quoalam spha?ra in or-

,

hem suumvolvitur, ct supcrlora inferiorihus, superioribu*

quoque iaferiora xnutonlur. Quoram autcm secundum na—
turam motus mutati sunt, horum neccssario ferunt mu—
lari solere quahtatcs suhslantiarum suarum. Quld igltur

defcndimus aethcreum corpus esse, nc Tidcatur corri^p-;

tioni ohnoxium? Quod euim composltum ex corruplihi-^
Nam hoc ipso)
lihus elementis est, necesse est rcsolvatur.
quod divecsae^ eadeui sint elementa natura?, simplicem e^;

inviolabilem motum habere non possunt , cum se diversus

• Rom. VIII, 20.
 HEXilBMEIlOT}. EIB. I. <^
elemeDlorummolus impugnot. Unus enim'motus omnlbus
aplus esse nonpotcst, ct elomentis distantibus eonTenire.
Namqui levibusaccommodusest , fit incommodus gravio-
ribus elementis. Itaque qnando ad supefiora motus ctt']i

est neGessarius , teprcnis gravatur ; quando ad inferiora dc-

cursus cxpetitur, igneus vigor ille violentcr attrahilur.
Elenim contra naturae suae usum deorsum cogitur. Omne
autem quod in contrarium cogltur, non naturae serriens,
sed necessitali, cito solvitur, et in ea scindilur ex quibus
videtur esse compositum , in suam quamque regioncm sin-
gulis recurrentibus. Hnec igitur alii considerantcs stabilia
esse non posse , aethereum corpus cceli stellarumque esse
arbitrati sunt, quintani quamdam naturam corporis intro-
ducentes, quo diuturnani cceli pularent mansuram csse
substantiam.
XXIV. Sed non ista opinio propheticae potult obviare
quam divin.a quoque.DomiuiJesu Glirlstl majes-
sententiae,

tas in Evangelio eomprobavit. Dixit eoim David : « Princi-

»pio terram tu fundastl, Domlne, et opcra manuum tua-
» rum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanes, et on:-
»nia sicut vcstimenlum vetQ5{i.sj{ent , et tanquam amictura
«mutabis ea, et mutabunturj)^.ji vero ipsees, et anni tui
»non deficient'. »Quod adco fjrobavit in Evangelio Domi-
nus, ut diceret : & Ccelum et terra prasteribunt , mea au-
»tem verba Pion.praeteribunt ^. » Nlbil igitur agunt, qui
propter cc^li asserendam perpetuitatem, qulutum corpus
aethereum introducendum putaruut ; cum aeque videant
jdissimilem cjaeteris adjunctam membri uniusportionem, Ja-
bem corpori magis aJQferre consuevlsse. Simul ilhxd iad-
verte, qui propbeta.David cum termmipriori loco nomi^
navit,,et,pQstea coelum, credidit.opus esse Domini jdecla-

randum ; quando enim dixit et facta sunt * , nihil interest

» Psal. ci, 26-38. — ' Mallh. xxiv,'35.— s Pslil. cxLTni, 5.

48 S. AMBBOSII

quid priiis exprimas , cum simul utrumque sit factum ;

simul ne haec saltem praerogativa ccelo divinEe videalur ad-

judicata substanliae , ut primogenitai creaturae privilegio
potior Kslimelur. Itaque illos suis relinquamus contentio-
nlbus, qui mutuls disputationibus se reiellunt. Nobis au-
tem satls est ad salutcm, non dispulatlonum controvei'sia,
sed prcTeceptorum verltas; nec argumentallonis astutia, sed
fides mentls, ut serviamus Creatori potius quam creaturae,
qui est Deus beuedictus in saecula.

*N\VV\rtvAAV\V\V\v\Vk\>V\\V\\%VV4\VVX>VV\v\VVV\V\XvwWVWVVWWVV\VWVVVVW>V\\^V\VWVW

CAPLT vir.

Occurriliir ils qui matcrice celernitatem e Scripturce

vcrbis conantur aslrucre. Terram eo invisibilem
dici ,
quod aquis cooperta esset. Cur ea prius facta
signiflccturj quam ornata.

XXV. « Terra aulem erat Invislbllis et incomposita^. »

Bonusarllfex prius fundamWitumponit: posteafundamento

posltoaedificationismembrsfjdlstlnguit, etadjungit ornatum.
Posito igltur fundamento t^ii-ae et confirmata catW subslan-
tia, duo cnim Ista sunt velut cardines rerum , subtexuit :

«Terra autem crat invislbilis et incomposlta. »Quid est,

«Erat, » nisl ne forte in infinitum et slne principio exten-
dant opinloncm suam, et dicant Ecce quiamatcria, id : esti

hyle,sicut phllosophi dlcunt, etlam secundum Scripturani

dlvinam non habuit initium? Verum hoc dicentibus res-
pondebls, qula scrlptum est : « Erat autem Cain operarius
» terrae \ » Et de co, qui Jubal dictus est , habet Scriptura :

.
i"

» Sermo ii. — ' Gen. i, 2. — ' Id. iv, 2,

 IIEXAEMERON. LIB. I.
/^g

«Ilic cratpnlcrqiil dcmonstravitpsallcrium et cltharam*.»

Et, « Homo crat in Ausilidc rcgione, cvii nomcn Job ^. »
Desinant ergo de vcrbo qacestioncm movere, cum pracser-
lini prasmiscrit i\Ioyscs, quia fecit Dcus terram. Erat ergo,
cx quo facta cst. Nam si sinc principio cam dlcunt esse,
jam non solum Dcum, scd ctlam hylen slne prlnclplo di-
ccnlcs, dcfinianl ubinam crat. SI In loco, crgo ctlam lo-

cus slnc prlnclplo fulsse astrultur, In quo erat materla

rerum ,
quae prlnclplum non habebat. Quod si absurdum
vldctur de loco crcdcre, vldete ne forte volatllcm tcrram
dcbcamus aestlmarc , quae non habens fundamentum, ala-
rum rcmlgiis suspcndcbatur. Unde ergo el alassumcmus,
nisl fortc huc dcrivcmus prophcticl scrmonis intcrpi^eta-

tloncm. « A pennis tcrrae prodlgla audlvlmus^ » ? Et illud ;

«Vas terrc-c navlam pcnnaj'' ? Scd hoc sl acclplamus, in quo

acrc volabat tcrra ? Sinc aerc cnlm volare non potcrat , sed
acr adhuc essc non polerat, quia non crat slnc rcrum ma-
terla clcmentorum facta distinctlo, cum ipsa adhuc ele-
nienta facta non csscnt. Lbi crgo crat materla isfa alarum
sufTuIta remiglls? In aere non erat, qula aer corpus est
mundi : corpus autcm csse aerem docct lectlo, quia cmissa
sagltla Inlocum, qucm jaculator intcndit % Inclsus aer
stalim inselpsum rcsolutus est. Lbl ergo erat hyle, nisi
fortc dlcaiwr quadam dcmenll Intcntlone, qula In Dco eval?
Ergo Dcus, qul est invlslbllls, naturoe atque invlolabllis
qul lucem habitat Inaccesslbllem, Incomprehcnslbilis et
purlssimus spirltus , locus erat matcrlae mundialis, et iii

Deo numdl portlo , cum de hoc mundo non sit nec mens
scrvulorum cjus, sicuthabcmhs scrlptum : «De hoc mundo
Jion sunt, slcut et cgo non t> sum dc nuindo *. »

XXVI. Quemadmodum crgo invlslbilla vislblllbus, et

* Gen. IV, 21. — • Job. i, i. — 3 Isoi. xxiv, 16. — ^ IJ. xvui, 1.

• Sap. V, 12. — c Joan, xvii, 14.

LIV.
4
 ,

5o> S« AMBROSII

el qiii ordinem ac tlecoreui donavil oninibtts , incomposila

cppuliiljanUiiiJ^i^nisI forte quia tlixit : « Terra autem cajal iii-

» visilwlis. » Et Invisihilcm eam per susblautiaiu creclaut ; et

idco qiiia aquis opcrta, visibiiis corporeis oculis esse nou

poterat, qiiemaduiodum pleraqne in profun^o aquarum
sila , \isum ocuioruun , aciemqne pra^tereant. Non enini
Dco aliquid iavisil>ile, scdcroatura mundi creaturaj ulique
ajslimatioue ccnsetur. luvisibilis etiam tcrra, quia uondum
Ivix qiue illumittaret munduni, nondum sol; j)Ostea enim

luminaria facla suut cali. Quod si solis radius plerumque

etiam aquis opoita illumiuat, ct profuudo mcrsa spleu-

dorelumims suiprodit; quis dubitctDeo ea ,
qune iu pro-

fundo sunt, invisibilia esse ncn posse; nisi forlc sic acci-

piamus invisibilem terram , quod nondum verbo Dei et

pi*otcctioneviaIlabatQr, quae hominem non habcbat, prop-

ler qucm Dominus respicerct in tcrram , sicui scviptum

est : « Domiuiw respcxit super hominum, ut videret

filios

» siest inlclligens, aut reqnirens Deum^ ?» Et alibi ait « De :

» ccelo jaculatus est }udiciuni : terpa tremuit et qwierv it ^. »

Et merito invisibilis, qula lucomposita, qna? figuram et

spceiem eongruentem adhuc non dcccjKirat a proprio con-
ditore.

XXVIL Et fortasse dicant ; Cur cnim Deu5, slcut dixit

et facta suut non simul ornatus congruos assurgcnlibus

,

donavit elementls quasi non potuerit, cadimi insignitum

;

stelli* sttbito ut crcatiim est, refulgerc , et floribiis ac fruc-

libus terra vestirl ? Poluit utlque , sed ideo primo facta

postca composita declaraulur; nc vcrc increata et sine
principio crederentur, si specie». rerum velut ingeneratje

ab inilio, non poslca additae viderentur. Incomposita terra

legllur et iisdem a philosophis ffiternilatis, quibus Dcus,
privilcglis honoralur; quid dicerent si ab initio ejuspul-
> P«al. xui, 2. — « IJ. L\xr. 9. 1

..li
 HEXAEMEROIV. LIB. I. 5r

chrltudo vcrnassct?Demersa aqiiis descrlbilar, velut cuidam

principiorum suorum addicta naufragio, et adluic a non-
nullis facla non crcditur; quid si dccorcm primogcnitum
vindicaret? Accedit illud, quod imitatores nos suiDeus essc
voluit, ut primo faciamus aliqua ,
postea venustemus; ne
dum simul utrumque adorimur, neutrum possimns ini-
'

plcre. Fides aiitem nostra quodam gradu crescit. Ideo

primo fccit Dcus, postca vcnustavit, ut eumdem credamus
ornasse qui fccit, ct fccisse qui ornavit; ne alterum pule-
mus ornasse, altcrum creavisse : sed eumdem utrumque
essc operalum; ut primo faceret, postca componcret, iit

alterum allcro crcdcretur, Habes in Evangelio hujus rei

evidens tesllmonium. Nam suscitaturus Lazarum Dominus,
jussit ut Judaei removercnt lapidem de sepulcro, ut mor-
tuum vidcntcs, postca resuscitalimi crederent. Deinde vo-
cavitLazarum , et resurrexit , et h'gatls manlbus et pedibus
exiitforas^ Nonnc polcrat removere lapidcm, qui poterait L-

morluum suscitare? Et qui potuit dcfuncto vilam reddcre,'

non potuit ncxus solvere vinculorum? Cui vlnctls pedibus
grfissum dcdit, huic non potuit, ruptls vinculls, mcessum
reddere? Sed utique advertimus quod vohiitprlmodcmons-
trare mortuum, ut ocuHs suis crcdcrent : delncle resuscl-
tare : tertio jubere ut ipsl vlncula funeris solvcrent; ut
inter Ista fides Infunderetur Infidclibus, et pcr gradus
quogdam crcdulltas nasccretur.

' Joan. XI, 44. et seqq.

4.
5a S. AMBBOSII

^W^A^VXWW VVV> *V\VV\ iX^vX-WVVrtt WXVX^WWNAWW. WV>^ vWvW \W vW^-v^ V W tW ^wvxww vv»-

CAPUT VIII.

Terranx incomposilam fuisse ; tum quia in ea niliil dis-

tincli tum quia tencbris esset vclala. Malitiam per
,

tenebras non inlclligendam Spiritus sa?ictas qui fcre-

batur super aquas aliaque declarant : scd vet maximc
,

quod malitia non ?iisi a nobis oriatur.

XXVIII. Fj:c!T crgo Deus prlmo coolum cl lcrram, ea

famen nou quasi pcrpclua, scd quasi corruptlMlIs crca-
turae consummationi voluit subjaccre. Lnclc in Esaiae libra

ait : « Tollite in calum oculos vcslros, et aspicitc tcrram

«deorsum; quia ccclum ut fumus solldalum est, terra au-
» tcm ut vestimentnm vcterascet ^ » Ilaic tcrra est, quae
ante crat incomposila. Nondum cniai crant maria suo fine

distincta, et idco vago fluclu, ct profundo gurgile lerra

jnundabatur. Considcra, quia ctiam nunc palustri uligine
terra inhorrere consuevlt, ncc patlcns est vomcris , ubi
infusus terris humor cxundat. Erat ergo incomposila; ut-
pote solcrtis agrlcolae inarata cnlturis ,
quia adb.uc deerat
cultor. Erat incomposila; quia nuda glgncnlium, nee tho-
ris herbosa rlparum, nec opaca ncmorlbus, nec laeta se-

gctibus , ncc umbrosa supcrcirils monllum , ncc odora

fioribus, ncc grata vinctls. Merlto incomposita, quae orna-
llbus indigebat, cui dccrant vitlum scrta gcmmanllum.
Ostendere enim voluit Dens, qula ncc mundus ipse habe-
rct gratiam, nisi eum vario cultu opcralor ornassct. Coe-

lum ipsum intexlum nubibus, horrorem oculls mocstltlam

animis excitare consuevit. Terra imbribus madefacta, fas-

» Isai. ti, 6.
 ,

HEXAEMERON. LIB. I. 53

lidio est. Maria procellis lurbata, quos non incntliuit me-

tus? Pulcherrlma cst rerum spccics, scd quid cssct sine
luminc? quid sine temperie? quid sine aquarum congre-
gatione, quibus anle dcmcrsa poli hujus habebanlur cxor-
dia ? om-
Tollc solem terris, tollc ccelis stellarum globos,
hmien huic
ria tenebris inhorrcscunt. Sic crant anteqnam
mundo Dominus infunderet. Et idco Scriplura ait « Qula :

^)tenebra^ erant super abyssum *. «Tcnebras crant, quia

«plcndor deerat hicis. Tenebr.ne crant , quia aer ipsc tenc-
brosus est. Aqua ipsa sub nnbe tcnebrosa est , quia tcne-
brosa aqua In nubibus acris. Erant ergo lencbra3 super
abyssos aquarnm. Non cnim malas intenigendum arbllror
potestates, quod Dominus carum malitlam creaverlt; cum
utique non substantlalls, scd accidcns slt malitia, quoe a
Tiaturae bonitate deflexit.

XXIX. Itaqne in constitulione mundi opinlo mahtlae

interim scquestretur, ne dlvinas opcrallonl , pulchcrrima;
crcaturre , ea quae dccolora sunt , admiscerc videamnr
maxime cumsequatur «ElSpirltusDei supcrferebatur su- :

«peraqnas '. »Quem elsi allqui pro aerc acclplant, aliqui

pro splrltu qucm spiramus ct carpimus aurae hujus vitalis
spiritum nos tamen cum sanctorum ct fidelium sententia
;

congrucntes , Splritum sanctum acciplmus , ut in consti-

tulione mundi operatio Trinltatls chiceat. Proemisso enlm;
quia « In principio fecit Deus ccelum et terram, » Id cst, in
Christo fecit Dcus, vel FiHus Dei Deus fecit, vel pcr Fi-
lium Deus fecit; quia omnia per ipsum facta sunt , ct sine
ipso factum est nihll, supcrerat plenitudo opcratlonis in
Spiritu , sicut scriptum est :« Verbo Domini cceli firmati

»sunt, ct Spiritu orls cjus omnis virlus eorum \ »Itaque

quemadmodum in Psahuo docemur opcratloncm Yerbi ,

<}uod est VerbumDci, ct virtutem , quam dedit Spiritus

* Gen. I, a. _ . ibid. — » P?al. xxxii. 6.
54 ^> AMBROSII

sanclus; prophcticum resullavil oiaculum, quia

ita liic

Deus Deus fecit, Spirilus quoque Dei superfcre-

dixlt, et

Latur super aquas. Ornando eniui polo cceli, germinaturij

terris pulchre Spirilus snperferehatur , quia per ipsum h»v
Lebant no\ orum partuum semina germiuare , sccundum
quod dixitPropheta : « Emitte Spiritum tuum e4. creahau-
» tur, et renovabis faciem terrae *. » Deuique Syrus, qui vici-

nus Hcbrajo est , et sermoue consonat in plerisque et con-

gruit, sic habet : « Et Spiritus Dei foYcbat aquas, »id cst,

vivificabat, ut in novas cogerel creatm^as , et folu suu ani-

marel ad vilauj. JNam etiam Spiritum sanctum legimus
creatorem, dicente Job : « Spiritus divinus qui fecil mc^f j)

Sive ergo Spiritus sauclus superferebatur super aquas,

tenebrae contrariarum virtuium super eas esse uon potc-
rant, ubl locum sibi tanla gralia viudicabat : sivo, ut qui-

dam volunt, acrem accipiautj respoudeaut qua ratione

Spiritum Dei dixcrit, cum satis fucrit spiritum nuncu-
pare.
XXX. Hi ergo volunt a Domino Deo noslro quatuor
primum elemenla gencrala , cn:him , terram , mare , |

aerem; 00 qnod causaererum, ignis et aer, tcrra et aqca

sint, ex quibus mundi species constat et forma. l.bl igitur

tcuebrae nequiliarum spirilahum locum habcrc poliieruut,

cum augustae hujus decorem figurae mundus jndueret?
NuQiquid simul malitiam Dcus crcavit? Sed ea ex nobis
orta , non a crcatore Deo condita , morum levltate gene-
ratur, non ullam creaturae habeus praerogativam, ncc auc-
toritatcm substautiae mituraUs , sed mutablUtatis vitiuia ,

et crrorcm prokpsionis. Eradicarl hanc Deus vult de ani-

mis singulorum , qupmodo eaui ipsc generaret ? Clamat
Propheta : « Dcsinilc a malitjis vo^tris*, » Et prificipue

sanctus David : « Dcsine a malo, et fac bpuum* ; » quo-

» Psal. ciii, 5o. — ' Job. xxxin, 4- — * I?ai. i, 17. — *Psal. xxxin, i5.
 nr.XAETOBON. Lin. I.
-
55
modo ei^go el iiMlimM a DoiniMo danins ? Sed haec opinio
feralis oorum qxii p«rlurba«dam Ecclosiam pntavorunt.
ffiuc Marciones , \ aientini Uiac pesles iilie Mani-
iiinc ,

cliaeorura funcsta sanclorum mentibus tcnlaverunt inferrc

contagia. Quid nobis in ipso iumio© vitae tcnebras nwwtis
iuquiiimus? Scriptura divina salutem suggeril , vit-ae odo-

rem fragrat^ ut suavilalem legcns capias , non ut pmBci-

pitii discriraen incurras. Simpliciter lege, o Iiomo non ,

libi ipse foveam pravtis interpres cfTodias; simplex scrmo

est, « Quia fecil Deus coelum et terram. » Fecit quod non
erat , non quod erat. « Et terra erat invisibiiis , » ex<juo
iacta est, erat, et erat invisibiiis; quia exundabat aqr.a ,

ct opcriebat eam, et erant super eam tenebrae superfuste,

quia nondum erat lunicn diei , nondum solis radius, qui
soletet sub aquis latentia declarare. Quid ergo dicuntquod
Deus crcaverit malum, cum ex contrariis et advcrsis ne-
qiiaquam sibi adversa gencrenlur? JNcc enim vita morteai
generat, nec lux tenebras, Non eriim sicut mutabilitates
afTectuum, ita etiam generationum progrcssiones sunt.
Illas ex contrariis in contraria propositi deflcxione vertun-
tur istae non ex contrariis in adversa deilectuntur, sed
:

«X ejusdem generis vel auctoriJjus vcl causis creatcc, in ,

similitudinem sui refcrunlnr aucloris.

XXXI. Ouid igitur dicemus? Si enira neque sine
principio est, quasi increata , neque a Deo iacta , unde
habet uatura malitiam ? Nam mala essc in hoc mundo
nidlus sapiens denegavil, cum
sit tam frequcns in hoc

.saeculo lapsus ad moriem. Sed ex iis, quae jam diximus,

possumus coiligere quia non est viva substanlia sed men- ,

tis atqujc animi depravatio, a tramite vJrtutis devia, quac

incm^iosoruBi animis quam freqiienlcr obrepit. Non igitur

ab extraneis est nobis, quani a nobis ipsis uiajus pericu-

lum. Intus est adversarius , intus auctor erroris, intus,
OO S. AMBROSII

inquam , clausus In nobismellpsls. Propositum tunm spc-

cularc, liabilum Ince mentis cxplora , cxcubias obtendr
advcrsum mcntis luajcogilationes, ct animicupiditates. Tu
dux flagiliorum tuo-
ipse tibi es causa improbitatis, tu ipse
rum,atqueinccntorcriminura. Quidalicnamnaturamarces-
sis ad excusationem tuorum lapsuum? Ltinam te ipse non

impelleres uiinam non pra^cipilares ulinani non invol-

, ,

vercs aut sludiis immoderatioribus , aut indignatione , aul

cupidilatibus, qua? nos innexos vehit quibnsdam relibus
tenent. Et cerle in nobis cst modorari studia, cohibcre
iracundiam, coercere cupiditates : in nobis est etiam in-
dulgcrc luxuriae , adolcre libidines , inflammarc iracun-
diam, vel inflammanti aurem accommodarc, elevarimagis
superbia, eflimdi in Scevitiam, quam i'cprimi humihtatc,
dihgere mansuetudinem. Quid naturam accusas o horaol'
Habet iUa vehit impedimenta quicdam , senectutem et in-
firmitatem. Scd scnectus ipsa in bonls moribus dulcior,
in consihis utlHor, ad constantiam subeund^e mortis para-
tior, ad reprimendas flbidincs ibrlior. Infirmilas quoque
corporis, sobrietasmentis est. Lnde ait Apostohis : « Guui
» infirmor, tunc potens sum*. » Itaque non in virtutibus,
scd Infirmitatibus gloriabalur. Picsponsum quoque dlvi-
num refulsit oraculo sahitari ; quia virtus in infirmitate
consummalur. Ifla cavenda, quac ex noslra vohmtate pro-
deunl , dehcta juventutis , et irratlonabiles passiones cor-
poris. Quorum Igitur nos sumus domlnl horum , principia
extrinsecus non requiramus ; nec derlvemus In allos , scd
agnoscamus ea quae proprlo nostra sunt. Quod enim pos-
sumus non facerc si nohmius, hujus electionem mafi no-
bis potius debcmus , quam ahls ascrlbere. Ideo etlam ia
non ex necessitatc
judlciis istlus raundi vohmtarios reos,
compulsos, culpa constrlnglt, pcena condemnat. Neque
• 3 Cor, XII, 10.
 ,
,

HEXAEMEROX. LIB. I. 5y
enlm sl pcr furorcm allquis innocenlem peremerit , ob-
noxlus morti est. Quluellam Ipslus dlvlnoe legls oraculo,

sl quis pcr impruclontlam Intulerit necem , acclplt impu-

nitatis spem, refugil facultalem, ut possit evaJere^ Hoc
igitur de co quod proprie malum vldetur, dlclum sit. Mala
enim non sunt nisl quac crlmlne menlcm Impllcant , et

conscienllam CKlerum pauperiem,

ligant. ignobilltalcm ,

aegritudinem , mortem nemo sapieus mala tlixerlt, nec ia

malorum sorte numeraverlt ;

qula nec conlraria Islis iu

bonls habcntur maxlmis, quorum alia nobis ex natura

alia ex commodilatc acclderc vldcntur.
XXXII. iNon oliose nobis excursus Istc processlt, ut
probaremus tenebras et abyssum simpHciler acclplenda.
Erant enim lenebras de obumbratione cadl ;
quia omne
corpus umbram , faclt qua obumbrat vcl fmitima vel
inferiora , et ea maxime ,
quae opcrire atque includere
videlur. Includlt autem cadl polus, qula coelum sicut
cameraextcndilur, quemadmodum supra demonstravimus.
INon ergo prlncipalis erat tenebrosa substantla : sed quasl
umbra secula cst mundl corpus cah*go icuebrarum. Ita-

que momcnto dlvlnai pr:eccplionIs mundus assurgens,

intra se Inclusit umbram ; ut si quis In campl mcdlo
quem sol meridianus Illuminat, locum aliquem repente
obsepiat, et deusis ramorum frondibus tegat, nonne quo
splendldior foris specles loci ejus effulgeat, hoc horrenli
desuper scena (3) gurgustlmii ejus iulus obscurlus fit ? Aut
unde antrum, clausum undique hujusmodi locum voca-
runt , nisi quod atro Inhorrescat situ , atque oflusloue
tenebrarum ? Istae ergo tenebrae super aquarum abyssos
erant. Nam abyssum muhitudinem et profundum aqua-
rum dicl , lectio Evangehl docet , ubi rogabant Salvato-
rcm dacmonia, ne juberet illis ut in abyssum Irent^ Sod
' ExoJ. xxi, i3. — • Luc. yiii, 3i.
 ,

58 S. AMBROSII

qui docebat volunlates djemoniornm non essc facicndas,

praecepit illis ut ireat in porcos. Porci autem se in stagnum

aquarum pra^cipitanint, ut qnod recnsabanl dicmonia

non evaderent sed digno praecipitio demorgerentur. Erat
,

ergo baec mundi incomposita species et fornia.

V\\^*^W»*.V1*V\%\VV\V\\^VJV\.%%*V\-\,WV\VVV^W tV^W.-VWVX V\\ vW*V% vwv\\^vwvwvv\wv\\\\i\v

CAPLT IX.

Crcatur lux : eadem a tencbris discernitiir atque appro-

batur ; et qua causa lux dics ^ ac tcncbrcv nox ,

appellata\

XXXIII. « Et Spiritus , inquit, Dei superferebatur

nsuper aquas, et dixil Deus ; Fiat lux*. » Merito prcemis-
8US est Spiritus Dei, ubi divina incipere habehat oprratio.
« Fiat , inquit, lux. » Lnde vox Dei in Scriptnra divina

debult inchoare , nisi a Inminc ? unde mundi ornatus , nisi

a luce exordium sumere ? Frnstra enim esset, sinon Wdc-

retur. Erat quidcra Deus ipse in lumine , quia lucem ha-
bitat inaccessibilem lumcn vcrnm quod illumi-
, et erat ,

nat omnem hominem veuientcm in hunc mundum sed ;

eam hicem fleri volult qua^ oculis corporah*bus com- ,

prehenderelur. Qui aedificium ahquod dignum habilaculo

patrLsfamiiias struere desiderat , anleqnam fundamenta
ponat, unde lucem er infundat cxplorat, et ea prima est
gratia , quae domus deformi horrct incultn.
si desit , tota
Lux est quae rchquos domus commendat ornatus. « Fiat,
«inquit, lux. » Plena vox luminis non disposilionis appa-
ratum significat, sed operationis resplendet effcclu. Na-
turae Opifex luccm locutus cst, el creavit. Sermo Dei vo-

Juntas e&ty opus Dei natura e^t : luccm creavit, lenebras

> Gen. 1, 3.
 ,

HEXlEilERON. LIB. I. 5^
illuminavit. « Et clixit Dous : Fiat lux, et facta est lux. »

i\on icleo dixit, ut sequeretur operatio , sed dicto atsolvil

negoilum. lin.de pulchre Davidicum illud : « Dixit et

«facta sunt*, » ^juia dictum implevit cirecU.is. Auctor

ergo lucis Deus : locus autem et causa tfjneLrariun mun-
dus est. Sed bonus auctor ita luccm dixit, ut mundiim
ipsum infuso apcrirct luminc , alquc ejus spcciem venus-
laret. Rcspieuduit igilur suLilo aer, ct cxpaverunl tenebrac:
novi lumiuis claritatc. Repressit eas , et quasi in ab) ssos

dcmersit repenle per universa mimdl fulgor lucis infusus.

Pulchre ilaque ct proprie dixit : « Facta est lux. y Slcut
enim cilo lux ccelum , terras , maria iliuminat, et mo-
niento temporis gine ulla comprchenslonc retectis surgen-
tis diei splendore regioulbus, noslro se circumfundit
aspcctui; ita orlus ejus cilo debuit cxphcari. Quid mira-
mur si Deusloculus est lucem, et cahganti muudo lumen
enilcnlt, quando si quis inter acjuas mcrsus, olcum orc
emiserlt, cku-Iora faclat ea qua3 pi-ofundi tegebantur occul-
tls? Dixit Deus; non ut per vocis organa quidam sonus
sermonls exirct, nec ut hnguaj motus cadcste forniaret
anoquium, atque aerem istum c[uidani verborum strepi-

tus verberaret : sed ut voluntatis suac cognitionem(4)pi'i)-

'
deret operationis effectu.
XXXIV'. « Et discrevit inter lucem ct tcnebras et ;

»vichtDeus lucem quia bcna est". » Dlxit ct sonum vocis

nuhus audivit discrevit, ct operationis mohmina nemo
:

deprehendlt vldit et oculorum ejus inteutlonem nuUus

:

aspexlt.« Et vidlt, inqult Deus lucem qula bona est. » ,

Nec cjuod ignorabat, vldlt; nec id quod nescicbat antc,

aut non vlderat, comprobavlt sed bonorum operum :

proprlum est ut externo commendatore non egeant

,

sed gratiara suam , cum videntur, ipsa testentur. Plus est

' Psal. cxLvui, 5. — 5 Gen. i, 4-
 ,

6o S. AMBROSII

qaotl probatiir aspcctii , quam quod serpnonc 'loudatur.

Suo enuii utitur lestimonio , non alieno sufTragio. Quod si

apud nos oculis judicium emittitur, quibus simul ct gra-

tia venustatls, et rcrum mensura comprehendilur : quanto
magis Dcus omnia quic probat, vidct , ct quao vidcl, pro-
bat, sccundum quod scriplum est : « Quia oculi Domini
»super juslos* ? » Lucis nalura tuijusmodi cst, iit non in
numcro , non in mcnsura , non in pondcrc, ut alia , sed
omnis ejus in aspectu gratia sit. Propriis Itaque sermoni-
bus naturam lucls cxpresslt, qune vldcndo complacet
quonlam Ipsa vldendl ollicluai subn)Inislrat. Nec immcrlto
tantum slbi prrcdlcatorem polult Invcniro, a quo jure
prima laudatur quonlam Ipsa fcclt ; ut etlam caetera ,

mundl membra digna slnt laudlbus. VMIt ergo Dcus lu-

cem, et vultu suo iilumlnavlt , et vidit qula ])ona csl. Non
ex partc Dei , sed generale judlcium est. Itaque non in
splendore tantummodo , sed In omnl ulililatc gralia lucis
probatur. Lndc et discrctlo fit inlcr luccm et tenebras;
nt separata lucis natura alquc tencbrarum, nlhil vldeatur
inlra se habere confusum.
XXXV. « Et vocavlt Dcus lucem dlem, et tcncbras
»noctem vocavlt^; nomine Ipso dicm noctcmque
• ut et
dlslingucret. Advertimus ilaque quod hicls ortus anlcquam
sol, diem videatur aperlrc; princij)ia cnim dlci noclis cxi-
tum claudunt , finlsquc temporis et status hmcs nocli et
diei vldcatur essc praescriptus. Diem sol charlficat , lux
facit, Frcqucntcr cwhnn nubibus tcxitur, ut sol tcgatur,
nec ulhis radius ejus apparcat ; lux tamen dicm dcmons-
trat, tenebras abscondlt.

' Psal. xxxiii, i6. — • Gen. i, 5.

 HEXAEMliUON. LIB. I.

VV^VWWVWAWWVWiX^VW WVW W\.VW*iX\VVXVW W\VW \X>\\\»^V\»VW^' W* W\ VV-VWVW^^V^^f

CAPUT X.

Diem noctl contra quam nonnuUls videafur, hic ante-

poni. Cur dies unus potius dicatur quam primus ; ac
matutino fine concludxtur,

XXXVI. « Et factum est vespcre , ct factnm est mane

T) dles imns *. » QuJBrant aliqui, ciir prius vcsperum, pos-
teamane Scriptura memoraverit , ne forte noctem prius
quam cliem significare videatur. Ncc advertunt primo quod
praemiserit dicm, dicendo : « Et vocavit Deuslucemcliem, ^^
» et tenebras vocavit noctem : » deinde quod vesper finis

dielsit , ct mane finis noclis. Ergo ut prosrogatlvam et pri-

matus nallvitalis diei darct, prius fmcm diei significavit,

postquam sccutura nox esset, dcindc postea finem noctis

adjunxil. Eo usquc autcm noclcm diei Scriptura antefcrre
non potuit, ut et diei ct noclis lcmpora, dicl appcllatione

concluserit, tanquam principalis auctorltate nominis vin-

dicaverit. Et hanc Scriptura; csse consuetudinem, ut pc-
tiori appcUationem depulct, frequentibus exemplis proba-
mus. Siquidem el Jacob dlxlt : « Dics vitajmcae, pusilli ct
DUiali'. » El Ilerum : « Omnes dles vltaj meae. » Et David
posult : «Dies annorum nostrorum % » non dixlt cLnoctes.

Lnde adverlimus ea qua^ nunc in specic historiaa iradun-

tur,vim slaluisse legls Inpostcrum. Prlncipium crgodiei,
vox Dci cst : « Fiat kix; et facta cst h_ix. » Finis dici vcspcr
cst. Jam semiens dies ex noclls fine succedit. Sentcntia
autem Dei evidens ,
quia dlem primo vocavit lucem, et se-
cundo vocavit tencbras noctcm.

' Gen. I5 5. — ^ Id. xlvu, 9. — 3 Psal, l\xxix, 10.

6l S. AMBROSII

XXXVII. Proeclare eliam iinum non primum dicm (Jixit;

nam sccuturo secundo , ct lcrtio die, et dcinceps rcliquis
primum potuit dicere hoc ordinis videbatur, scdlegem
: et

statuit , ut viginti quatuor hora; diurn» atque nocturnae

dici tantum nomine dcfinianlur , ut si diccret : \ iginli

quatuor horarum mensura unius diei tcmpus cst. Sicut

eniui virorum gencratio computalur, ct inlelligilnr etiam
fceminarum, quia neclunlnr secimda polioribus; ita ctiam
dies nunjerantur , et noctcs aestiraantur adjunctae. Sicut

igilur circuilus unus , ita dics unus. Nara pleriquc etiam

Jiebdomadam unam unum dicm dicunt j quod in se quasi

in muim redcat diem , ct quasi septies in se recurrat. Est

autem circuitus figura haec a se iucipere , et in $e reverti.

Unde et sa?culura unum intcrdum Scriptura dicit. Nam

etsi aliis locis soecula appcllat, videtur magis diversitates
statuum pidjlicorum vel ncgotiorum significare, quani soe-

culorum succcssiones aliquas dcfmirc ; «Qnia dicsDomini.

«magnus et pra^clarus *; » ct alibi. « Lt quid vobis quae-
»rere diem Domini \ » Et hic lcncbrai et non lux. Mani-

festum enim quod male consciis ct mdigais dics ille te-

esl

nebrosus sit, quo fulgebit innocentia et mens noxia cru- ,

ciabilur. Cicterum quod sine intcrpolatione noctium , et

siUCGessione tenebrarum dios perpetuus ille remunerationis

geternre futurus % sit Scriplura nos docet.
XXXVIII. Pulchre autem viccm utramque unum dic-
lurus diem, matutino cum finc conclusit, ut et a luce in-

choare dicra doceret, cl iu luccra dcsinere. Non enira est

intcgrum dieitempus, nisi et noctis fuerit expletuni. LJnde
et nos semper quasi in die honestc arabulemus, et abjicia-
Bius opera lenebrarum. Noclem cnim ad quietem corporis
datam csse cognoscimus, nou ad muneris alicujus vel opc
ris functioncm, qua3 soranoctoblivione Iranscurritur. Non
.« Joel. II, 11, — ' Amos. y, i6. — ' Isai". lx, 19.
 HEXAEMBRON. LIB. I. 63
slt In nobis comessatio, ebrietas, cubile, impiidicitia. i\on
dicamus : Tcnebrnc ct parictes operiunt nos , et quis scit si

viclcbit Altissimus ? Scd sil in nobis amorlucis, ct cura ho-

nestatis,uttanquam in die ambulantes, operanostra coram
Deo hicere cupiamus, cui est honor, laus, gloria, potestas,
cuni Domino noslroJesu Ghristo, ct cum Spiritu sancto a
soccuHs, ct nuuc ct semper, et in omnia saecula saeculorum.
Amen.
64 S. AMBBOSII

MWVVVVX^VXMVWW^ \VV\\VW\\\Vv%A<«NV »W .\V«\VV\ iVVAiVVV^VVW . \v wvvwwvwvwv.wwvvvvwv

LIBER ir.

DE OPEBE SECU^DI DIEI.

CAPLT l\

Operibus priml diei strictiin recensitis, rejcciisijuc iis

qui mundo materiam (cternam afjlngcbant, transit ad

secundum diem : et in rerum crcalione non nalurce
possibilitatem ^ sed potentiam Dci spectandam docet.

I. DiEM primum , vcl potlus unum , maneat enlm ei

pvopheticiprcerogativa scrmonis, ut potuimus, absolvimus;

in cpioconditum ca-lum terram crcatam, nquarum exun-
,

clantiam, circumfusum acrem, discrctioncm factam lucis

ntquc tencLrarumDci omnipotcntis, etDomiui Jcsu Christi,
Spiritus quoqiie sancti opcratioue cognovimus. Quis ergo
non mirctur dissimiUbus mcmbris dlsparem mundum in

corpus unum assurgcre, et insohibili concordicX charitatis-

que lege in societatem et conncxloncm sui tam dislantia

convcnire, ut qunc discrcta natura sunt, In unitatlsetpacis

vinculum velut Indlvidua compactione ncctantur ? A'tt
quis h-TEC videns, possibllitatem rationis infirmo ingenio ri-

metur ? Qua? omnia vls divina , Incomprehcnsibilis humanis

inentlbus,et incirabilis sermonibus nostris, vohmtatis suae-

aucloritate connexuit.
II. Feclt igitur Deus coehun ct terram , ct ca quasi auc-

» Sertno iii.
 ,, ,

HEXAEMERON. LIB. II. 65

tor esse praeceplt, non tanquam figurac inventor, sed tan-

quam operator naturae. Nam quomodo sibi conveniunt

operatoria impassibilis Dci virtus et passibilis materiae na-
tura, tanquam allera ab altera, quo indigucrlnt, mutuau-
tes ? Nam si increata materia , videtur ergo Deo creandoc
potestas matcriae defuisse, et ab ca operatloni subjacentia
Tiiutuata. Si vero incomposila , mirum admodum coaeter-
nam Deo materiam decorem slbi non potuisse conferrc ,

quai substantiam non a creatore acccperlt, sed sine tem-

pore ipsa possederit. Plus ergo invenit opcrator omnlum
quam conlulil. Invenit materiam, in qua posset operarl :

contulit autem figuram, quae decorem inventls rebus affer-

ret. Lnde exclplendus a caetcris tanquam dies unus, non
conferendus cum ca^teris tanqaam dies prlmus est , quo
fundamenta rerum omnium posita , et causne esse ccepe-

runt,qulbusmundl hujus atquc unlvcrsa3 vlslbllls creaturae

fulta substantia est. Quarc ad secundi diei admiranda
opera sermo nobls prodeat, quorum cminentia non secun-
dum tractatus nostrl posslbllitatem ; scd secundum scrlp-
toris vcrllatem, ad laudem rcferenda est crcaloris.

III. Vos igllur quneso ut naluralllcr nesllmare, quae di-

,

cimus probabililer, ac slmpllcl menle et scdulo Ingenio

pensare digneminl, non secundum philosophla^ tradltiones,
et inancm seductlonem suasoria verisimllla colllgcntes; sed

secundum regulam verltatls, quo) oraculis divini sermonis

exprimltur , et contemplatione tantae majcstalis fidelium
pectoribus Infundilur, quia scriplum est : « Confirma me
»in verbis tuis. Narraverunt mihi injusti excrcitationes
» sed non sicut lex tua, Domlnc omnia pnecepta tua veri-f
:

»tas*. » Non ergosecundumclemeatorum naturas, sed se-

cundum Christum, qui omnla quac volult fcclt, abundans
plenitudlne Dlvinltatls suoe, consideremus quae facta suat

« Psal. cxTiii, a8,85 et86.

LIV. 5
 , :

et nalurje possibilitatcm intcrrogeiaus. Nc^ue enifla cum

in Evangelio leprosos curoret , caxis visuni rcfuncleFct
populus qui adcrat et spcctabat illa, mecliciuoi ordineuatife-

cognovit : sed i>ote«tateni Demioi miratu^, « Dedit, int

«scriptum est, Deo laudem *. » Ncquje secundimi numeros

y^gyptiorum et concursus siderum, mcnsuras elemenlo-
rum extendit mnanum suam Moyses., u,t dividefctiu' majje

Rubrum, sed divinaj unperio polestatis oblemperans. l nd«

et ij)sc ait : « Dexlcra manus tua, Domiue, glorificala esl m
V virtute ; dexteraniauus tua, Domine, confregit iniaucos?.. »
Illo igitur sancta plebs eleva mentem tuam, et totum anir
mum tuum eo confer. Nou sic Deus videt, quemadmodun»
homo Deus in corde,
; bomo in facie. jNec sic igitur hoaia
videt, quemadmodum Deus. Audis quia Deus vidiJi, et
Inudavit. Noli igitur luis ocufis aestimare qux facta snnl ,

opinionibusque coUigcre : scd qua: Deus vidit el proba.vit*

ca tu retractanda nonputes.

l\\ VWVW\V^V%*VVVV.\%*V\VWV%\-.V» VWVWVWVW -WVWVW -\v\WVVVW\wv\\'>.VVWWV\\iiW\.VV vy

CAPLT II.

Firmamentum , ut aquas ab aqais distermitiet , creatur.

Ca;li prohantur plures esne, ac coilesliumorbiumcorh-
cenlus refeHilur.

IV. Et dixit Deus : « Fiat firmamentum inter mcdiam

» aquam, et sit discernens intcr aquam et aquam ; et factum
»est sic '. » Audi verba Dei, « Fiat, » dicit. Jubentisesl,
Don restimantis. Imperat natnrae , non possibililatl ob.tem-
perat, non mensuras coHigit, non pondus examinat. Y'o-
luntas cjus mensura rerum est. Sermo ejus finis estoj3err§

» Luc. X III, 45. — • Exod. XV, 6. — * Gen. i, 6.

 ,

HEXAEWETVON. LIB. II. 6y

«Fiatj incfuit, firmnmeiilum inter mediam aquam. » FFr-
mum est onme cjuod slaluit De«rs. Et satis pulchre prae-
misit : « Fiat firmamentum , antcquani subjiceret inter
»mctliam aquam ; » ut tu prius credcres firmamentum ex
pracceplo Dei factiun , cpiam de aquarum proflua qualitale
dubitares. Si Battipam elemenlorum considcrcs, quomodo
inlcr aqnas solidalum est firmamrntum ? Illnc profluunt,
iilud con&triugitur : illoc currunt , hoc manet. « Et sit, in-

»quit, di&cernc^ns inter aquam. Sed ac[ua confundere

»

non discernere solet. Quomodo jubet quod scit secundum

elementorum rationem esse contrariiun ? Scd cum scrmo
ejus orlus natui^ao *il, jurc usuqjal darc legem natura^, qui
originem dodit.
V. Scd prius consideremus quidsitfirmamenlnm, utrura
ipsiun sit quodin superiorlbus ccelum appellavlt, analiucl,
ct sint duo coeli, an plures. Psam sunt qui unum coelum
essc dlcant, nec alte?ius c«eli faciendi, cum csset una hyle,
ut ipsi aiunt, potuisse suppetere subslantiam; quoniam
cum omnis supcriori ccelo esset exprensa, nihil refiqui fuit,
quod ad ccdificaticmem secundi cccH terliive proficeret.

Alii vero innumeros coelos et mundos esse asscrunt, qtios

imdent sui. Nonenimnoblscum iflis major, quam cum suis.
j
pugna est, qui geometricis numeris etnecessitatibus con-
tendunt pr^barc quod allud coehira esse non possit, ncc
patl naturam uti secundum aut terlium sit , nec operatoris-

{
Tirtiiiem idoneam , ut multos ccdos^ faceret. Et quis non
! hanc eorum artificem facundiam irridcat, qui cuni ex uua
[
atque eadem causa pkna ejusdem gcneris ab horainibus
I fieri posse non abnuant, de Ci-eatare omnium dubitent „
uli'um phii^es Goelos facere potuerit, de quo scriptum est,r
aDominus autem ccelos fecit * ; » otalibi : « Orania quae-
'
ffcuaaque voiuit fecit ^ » Quid enior difficile ei, cui vefle
' Psal. xcv, 5, — 3 Id. cxiii, 5,

5.
©8 S. AMBROSir

fecisse estPFluItat igitur illis impossibililatis ratio, cum tle

Deo disputant , cui verc dicitur : Quia impossibile uihil

«st.

VI. Itaquenos non solum secundum, scd ctiam terlium

ccelum cssc negarc non possumus, cum Apostolus raptum
se ad tertium coelum scriptorum suorum lestificalionc
confirmct *. David eliam coelos ccclorum in illo hiudan-
iium Dominum constituit choro *
. Qucm imilanles philo-
sophi quinque steUarum et solis et lunae, globorum conso- j

num motum introduxerunt ,

quornm orbibus vel polius
globis conncxa memorant omnia ,
quos sibi innexos et ve-
lut inserlos vcrsari retro et contrario caeteris motu ferri

arbitrantnr, eoque impulsu ct motu ipsornm orbium dul-

ccm qucmdam plenum suavitatis atque artis et gralls-
et

simi modulaminis sonum rcddi quoniam scissus aer tam ,

artifici motu et acuta cum gravibus temperante, ita varios

,

aequabilitcr concentus efficiat, ut omnem supergrcdialur

musici carminis suavitatem.
VII. Hujus rei fidem si requiras atque expectes scnsu j

nobis ct auditu probari , hx'silant. Nam si vera foreut ,

quomodo tanlo motu orbinm concrepanlc , cum ille cn-

leslis orbis , cui aftixos fernnt slcllarum cursus ,
qui sinc
intcrmissione volvunlur, concilaliorem habeat conversio-
nem sonum cxcilel hic aulem lunaris gra-
atque acutum ,

Tlssimum non audiretur a nobis cum leviora audire so-

, ,

leamus ? Fidcm crgo cjus disputalionis si lcstimonio

noslro et audilus muncrc cxigamus probari refcrunt ,

^ljsurduisse aures nostras et hcbetiorem nobis sensum

, I

audiendi faclum ,
proptcr illam a principio nostra) genc-
rationis conccpti sonitus consucludincm. Et excmplum
afferunt, eo quod Nilus fluviorum maxlmus eo videlicct ,

loconbi se ex altissimlsmontibus iu Gatadupa iUa(5)prae-

* j Cor. XII, j. — » Pial, cxLVMi.
 HEXAEMEnON. LIB. II. 6g
cipitat, niagnitucline fragoris sui aures accolarum otslrual,
ut t'.udicndi munere carere dicantur. Sed Aicile liis ipsa
respondct vcrilas. Nam qui tonitrua audimus nuLiuin
collisionc gcncrata , tanlorum orbium convcisioncs, qui
majori utique sicut motu fcrri aestimantur, ita vehemen-
tiores sonitus excitarent non audiremus? Addunt prae-
,

lerca idco sonum luuic non pcrvenirc ad tcrras ne capti ,

homincs per suavitatem ejus alque dulcedinem quam ,

cclerrimus IUc ccelorum efficit motus , ab orientalibus

partibus usque in occasum , propria ncgotia atque opera
derclinquercnt, et omnia hic otiosa remanercnt, quodam
humanae ad ccelestes sonos mentis excessu. Sed ea, quae
sunt ahcna a studio nostro , cl a divinre lectionis scrie , ifs

qui foris sunt, rclinquamus : non inhaereamus Scriplura-

rum coelestium magisterio.

CAPLT III.

Firmamentum non idem esse ac coclam : vcras aquas

super ipso rcsidere perperam negari ; idquc ostendl
Scriplura, exetnplis , ac mulliplici ratione : ubi qul
calidani soli naluram inesse nolunl , revincuntur,

VIII. PnoposiTUM igitur nobis est ,

quia dixit Deus r

"«Fiatfirmamentum intcr medium aquae, et sit discernens.

>inter aquam et aquam*. » Et hinc tractatur, utrum hoc
firmamenlum appellet quod ante jam fecit, de quo scrip-
tum est « In principio fecit Deus cceUmi et lcrram. »
:

Nec fallit quod ahqui ante nos ita acceperint, eo quod su-

> Gen. I, 6.
 : :

pra crc^lum auctore Deo et coodituiu ccelum Scriptura

cxpresserit, Ijic expositloiiem opcrig , creationisque dilTu-
derlt; ut ibi cjuasi summa oporis hrcviter comprehensa
sit, hic operationis qualitas pcr ipsas concurrentium re-
rum digcsta sit specLes. Sed movct nos, quia et nomeu
aliud significatur, ct species solidlor, et causa discernitur,
et pcrsona cooperaloris adjungitur. Sic enira scriptum est
« El discrevit Deus inler medium aquae, qiiaj eralsub fir-

» naamenlo , ct inler medium aquae, qaae cr^ -super firma-

))nientun{\ »

IX. Et primo voluiit id dcslruerc quod iVequenii

Scrijtnrarum lectioiie iuolitum uoslris ct impre»sum est
menlibus, quia aquie super coelos csse uon possint, dicen-
tes roluirdum esse orbcm illum cojli, cujus in medio terra
S!t, et in illo circuilu aquam stare non poss^., quod nc-
cum de supcriorlbus ad infc-
ccssc est delluat et labalur,
riora dccursus est. Quomodo cnim aqua super orbem ut ,

aiunt, stare potest, cum orbis ipse volvatur ? Haic cst

iila Da milii unde libi respondeam
vcrsulia dialecticie;
quod non dclur, nullum vcrbum relcrlur. Pclunt sibi
si

concedi axcm cadi torqueri motu concito orbem aul*m ,

|

immobilcm; ut astruant aquas snper cados esse

tcrra? essc
j

non posse, quod omnes eas volvcndo se axis elTunderet : J

quasi vero ut concedam illis quodpostulant, et secundam I

eoruni opiniones illis respondeam, negare possint in illa

altitudinc et profundo et longitudinem esse et latitudi-

nem, quam nemo potcst comprehendere , uisi is qui im-
pletur in omnem plenitudinem Dei , ut Apostolus ait:!j

«. Quis enlm potcst facile esse divini operis aestimator^?»

Est ergo latitudo in ipsa cadi allitudine. SuBtctiam, utde
liis dicamus quae scire possumu^ , pleraque ajdificia foris

rolunda, intus quadrata , et foris quadrata , intus rotuuda,i

• Geii. 1, 7. — 2 Ephes. iii, 18, 19. |

 ,

HEXAETTERO??. LIB. 11. ^I

(|iiibns siiperroTci snnt pl na , in quibns aqua ha&rere so-

leat. QucTG tamen ideo clicimus, ut advertant opiniones

suas opinionibus verisimilioribus revinci posse , et desi-

nant tantura opus Dci , humanoe operalionis et nostrcne pos-

sibilitatis contempiatione metiri.
X. Nos ciutem Scripturaruai seriem atque ordiuem
sequimur, et opus contemplatione aGstimamus auctoris , et

quid diclum sit qucTrimus , et quis dlxerit , et cui dixcrit :

« Fiat , inquit , firmamcntum in medio ^iqUcTe , et sit dls-

» cemcns inter aquas. » Audio firmamentum fieri per

prcTceptum quo divideretur aqua , ct ab inferiorc superior
discemcretur. Quid hoc maniicslius? Qni jussit discerni
aquam interjecto et medio firmamcnto providit quemad- ,

modum divisa atque discreta mancre possit. Sermo Dei

rirtus ncitufiB est, ct diuturnitatis substantia quoadusque

velit eam manere qui statuit, sicut scriptum est : « Sta-

»tnit «a in saeculum s.TCuli, praeceptum posuit et noa
»prtctcribit. » Et ut scias , quia de istis aquis hoc dixit

quas tu negas posse in snperioribus cceh esse, audi supe-

riora : « Laudate enm cceli ccelorum , et aquae, quae super
»ccelos sunt, laudent nomcn Dominl. » Nonne quasi ad-
versantl tlbl dlxlt : « Quonlam ipsc dlxlt et facta sunt,
» jpse mandavit ct creata suut : statuit ea in saiculum soe-
»cull, pra?ceptum posiilt , et non prcTteribit* ? » Annon
vidctur tlbl auctor Itloneus , qul legera suo operl daret ?
Deus <>st qul diclt, VTnerabllis natura, inacstimabills mag-
nitudine, immensus in remuncrationibus , incomprehen-
sibills in operibus, cujus altitudlnem saplentioe quls in-
Vestigare facills? Iste dicit Fllio , Id est , diclt brachlo suo,
dicit virtuti su?e , dicit sapiientioe sucT , dicit justilice suae.

Et faclt Filius quasl potens , faclt quasi vlrtus Dei , facit

quasi saptentia Dei, facit quasi justitla divina. Cum haec

' Psal. cxLTui, i-6.

 ;

^2 S. AAiBROSII

andis , quid miraris si supra firmamcnlum cHli potuit

tantaj majestatis opcratione unda suspendi ?

XII.De aliis ha;c coUige, de iis quaj viderunt oculi

hominum, quomodo ad Judaiorum transitum si ralio- ,

nem quieris, se unda diviserit. Non solct hoc esse natura;,.

ut aqua se discernat ah aqua, et in profundo interfusioncs
aquarum tcrrai medio separentur. Gelavcrunt cniin fluc-
lus, et firmamenti spccic cursum suum insolito fine fre-
narunt. Nonne potuit ctiam alilcr hehrvXum populum
liherare. Sed tibi voluit ostendere, ut eo spcctaculo etiam
iila , quffi non vidisti , aeslimares esse crcdcuda. Jordanis
quoque, rcflexo amne, in suum fontem revertitur. Hae-
rere aquam, cum lahitur inusilatum; rursum redire in
superiora sine ullo repagulo impossihile hahetur. Sed
quid imposslhile ei qui dedit posse iiifirmls ut infirmus di-
cat : « Omnia possum in eo qui me confortat*. » Dicant
certe quemadmodum aer cogatur in nuhem utrum pluvia
,

nuhihus generetur, an sinu nuhlum colligatur. Videmu&

plcrumque exirc nuhes de montihus. Qua^ro utrum de
terris ascendat aqua ; an ea quai supcr coelos est , largo
imhre desccndat. Si ascendit, utique contra naturam cst^
ut asccndat in superiora qucTe gravior est , et portctur
acre , cum aer suhtilior sit. Aut si concili orhis lotius
motu rapllur aqua , sicut imo orhe rapltur, Ila summa
orhe dlirundltur. Si fundi , ut volunt, non dcsinit, utique
non desinit rapi; quia si axis cccli sempcr movetur, et
aqua scmper haurltur. SI desccndit; mancl ergo jugiter
supra coclos quK hahct unde desccudat. Dcindc quid
obstat si confiteantur quia aqua supra ccelos suspensa sit ?

T^am quo verho dicunt tcrram In mcdio esso suspensam,

ct Immohilem manerc cum utique gravlor sit quam aqua ,

ea ratlone possunt diccre non priccipitari aquam orhis

' Fhillp. IV, i3.

 ;

HEXAEMERON. LIB. II. ^3

illlas coDleslis conversione , quae siiper ccelos est. Siciit

enini tcrra inanl suspcndltur, vel pondere librato undique

inimobilis perseverat ; ita et aqua aut gravioribus aut
requis cum terra pondcribus examinatur. Idcoque non fa-

cilc supcrfunditur marc terrls , nisi cum jubctur exire.

XII. Deinde cum ipsi dicant volvi orbem coeli stelUs

ardcntibus rcfiilgentcm , nonnc divina providentla neces-

sario prospexit , ut intra orbem cali et supra orbem re-
dundaret aqua , quae illa ferventis axls incendia tempera-
rct ? Proptcrea qula exundat ignis et fervet , etiam aqua
exundavit in terris , ne eas surgentls solls et stellarum mi •

cantium ardor exureret, cl tenera rerum exordia iiisolitus

vapor laederet. Quautl fontes , fluvii, lacus irrlgant ter-

ras; qula eas intcrnus quidam ignis vaporat? Lnde enim
aut arbores germinarent, aut frumenta vel sata prorum-
perent , vcl orta coquerentur, nisi ea mterior quoque
ignis animaret ? Qui etlam de saxls frequentcr excutltur,
et de ipso saepe , dum caiditur, ligno cxilit. Ergo slcut

neccssarla Ignis creatura, ut ordinata et disposlta perma-

ueat, coelique clementia temperet aquarum rigorem; ila

etiaui aquarum rcdundantia non supcrflua , ne alteruin

altero consumerctur, quia nisi convcniens utriusque men-
sura sit , sicut ignis aquam cxslccat , ita et aqua restinguit
ignem. Ideoque pondere ct mcnsura examinavit universa
numerata enlm sunt ei et sliilicidia pluvlarum*, sicut in
libro Job legimus. Sciens vel rerum facilem defectum fore,
Tcl solutioncm unlversltatls , si altcrum exuperaretur ab
altero, ita utrlusquc tempcravit dlspendla; ut neque plus
ignis excoquerct , neque exuberaret aqua : sed imminu-
tio fieret utriusque moderata, quae et supcrfluum detrahe-
ret, et nccessarium rcservaret. Itaque cum tanta de terris
erumpant maximorum fluenta amnium , Nilus eft"uso

' Job. xxrin, aS.

74 S. AKIBROS^n

yEgyptum stagnans flwinme; Dannbms cle occidentallbus

partibus Barbarorum atque Romanorum intcrsecans po-
,

pulos donec Ponte ipse condatur ; Rbemis de jugo Al-

,

pluHi usque in Oceani profimda cursus suos dlrigens,

Romani memorandus advcrsus feras gentes murus impe-
rii Padus maritiujorum commeatiium italicis subsidiis
;

frdus invector Rhodanus rapido concitus cursu Th)T-

;

rhcni aequoris freta scindems, in quo non mediocrc fertur

navigantium periculum, dum int-er se maris fluctus et
amnis fluentii decertant, itc-mque de scptemtrionali parle
Phasis Caucaseis montibus fusus cnm phiribus ahis in
Euxinum se prsecipitans mare. Prolixum est singulorum
prosequi fluviornm nomina, qui vel rn nostrum mare deri-
vanlur, vel exinaniuntiir Oceano. Cum tanta igitur ubep-
tas aquarom sit; tamon plerunKjue terra meridianne plagae
torrc^twp ardoribus, atque aestn solita fatiscit in pulv^rem,
miserandi agricolac labore consumpto ; ut frequcntcr ad
potum , siccalis puteis , arido gurgite subsidium vitale
deiioiat. Et erit quidem quando dlcat abysso ; « Deserla
»erls, et omiies fluvios sicca^bo*, » sicnt perEsaiam futu-
rum annuntiavit. Sed etiam antequam ifle dies adveniat,
divino pra^stitutus arbltrio, nonminimum inter se ipsa cle-
mentorum natura ^eeernit. Crebro itaque a«t inundatio-
nibus mundus hic quatitur, a«t nimio aestu et ariditate
vexatur.
XIII. Noli igitnr incredibilem opinari aquarum multi-
tTadinem, sed resplce ad vim caloris , non
et increduhis
oris. Mullnm est quod ignis absorbet; quod vel cx ilk)

nobls debet esse manifcstum,, ciun ntedici vasa quacdaitt

angnsta ore , planiora desuj^er, intiis concava , tevi Iti-

cernae concepto lumine affigunt corpori quemadraodwEtt

calor ilk omnem in se rapiat tramorcm ? Qttis igittiT^abi-
' Isai. XLiv, 37.
 HEXAEMERON. LIB. II.
f^
tet quod ignitns iether, et magno fervens vapore inflam-
maret atque exureret omnia uisi lege quadam sui cohi- ,

betur auetoris , ^t nec flnniina, nec lacus , nec ipsa nxaria

viin ejus possent restlnguere ? Et ideo desuper aqua im-

pctu quodam descendens , in tantos plerumque imbres

rumpitur, ut flamina et lacus repcnte repleantur, ipsa
maria exundent. Lnde frequenler et solem videmus madi-
dum atque rorantcm. In quo evidens dat indicium , quod
alimentum sibi aquarum ad temperiem sui sumpserit.

XIV. Tantum autem incst illls impugnandae verilatis

studium ut solem ipsum negent callda? naturae esse co
, ;

quod albus sit, non rubicundus aut rutilus in speciem ,

ignls. Et ideo aiunt quod ncc ignitus natura sit, et sl quid

habct caloris , ferunt ex nimlo molu conversionis accidere.
Quod dicendum putant ut nihil videatur humoris
idco ,

consumcre quia calorem quo humor vel minhitur, vel

:

plerumque exhauritur, non habet naturalem. Sed nihil

agunt, cum ista componunt quia nihil interest, utrum ex
;

natura calorem quis habeat, an expassione, aut aliquaex

causa; quia ignis omnis consumptor humoris est, velhu-
jusmodi materioe ,
quam flamma consuevit exurerc. Nam
sive ex llgnis haudquaquam semiustulatis , sed inter se col-
lisis, ignis excussus exciplatur foliis, etiam flamma adolet,
ac si de igne acccndas facem : sive de flammae lumine lu-

men accendas , eadem specles et natura est lumlnis , ac si

illud non naturallsignis adoleverit, sed accidensc<iusa gc-

neraverit. Vel hlnc saltem contemplentur solis calorem,
quo diversa ei Deus constitult cursus sui loca et temporai
ne si semper in iisdem moraretur locis ,
quotidiano ea va-
pore exureret. Mare ipsum ideo ferunt ipsl salsam atque
amaram aquam habere; quod ea quae fluviis in freta in-
flual, calore absumatur, tantumque vapore diuriio con-
sumi , quantum quotidfe ex divOTsis flavionim 'cursrbtis
<^6 S. AMBROSII

invehatur. Quod ex solis quadam dijudlcatione fieri perhi-

betur, qui quod purum ac lovecst, sibi rapit; quod grave
atque terrenum, rclinquit : cx quo remanet salsum illud
atque aridum , quod sine usu ac suavitatc potandi sit.

CAPIjT IV.

Ccfium, commune; speciale vero , firmamen-

noifien
tum : unde vox utraque desumpta. IJinc coeii accep-
et

tiones nonnuUce ; ct ad exlrcmum cum ca^iorum ac

flrmamenti tum aquarum moralis interpretatio.
,

XV. Sed revertamur ad propositum. Fiat firmamentum

» medium aqure. » Non moveat, sicuti jam dixi quia
inter ,

supra ccekim ait, hic dicit « Firmnmcnlum;» quoniam et

David dicit « Cceli cnarrant gloriam Dei, et opcramanuum
:

» ejus annuntiat firmamentum Vj » hoc cst mundi opus cum ,

videtur, suum laudat auclorcm. InvisibiHs enim majeslas

ejus pcrea quac videntur, agnoscitur. Et videtur mihi no-
men coclorum communc esse quia phuMmos ccek)s Scrip- ;

tura teslificatur, nomcn autcm essc speciale firmamen- ,

tum. Siquldem et hic ita habctur : « Et vocavit Deus fir-

B mamentum ccelum^, » nt videatur supra gencrahter

dixisse in prlnciplo ccelum factum, ut omnem coclestis

creaturae fabricam comprchendcret : hlc autcm specialem

firmamentl hujus extcrlorls solldltalcm ,
quod dlcltur coeli
firmamentum , sicut legimus in Hynino prophctlco : « Be-
snedictus es in firmamento cocli^ » Nam ccelum , quod
cu,oavoj graeCe dicltur, latine , quia impressa stellarum hi-

' P«al. xTiii, 1. — > Gen. i, 8. — > Dan. m, 56.

 »

HEXAEMEROX. LIB. II. nn

mina velut signa habcat tanquam ccelatum appellatnr

,
:

sicut argenlum quod signis eininentibus refulgct, ccelatum

dicimus. Ou,;avbj autem arrb Tou ooSffTcxi dicltur, quod videa-
tur (6) Igitur terras, quaj obscurior cst , oOpa/oj nuncu-
patur, quia lucidus est, tanquam visibilis. Lnde pulo et
illuddlctum : «^olalilia cali (j) semper vident faciem Pa-
» tris mel, qul in ccells cst; »et : « Volalllia circa firma-
nmentum quod Potestates, quae sunt in illo
cccli*;» co
vislblll loco, spcclcnt ha?c omnla, et subjecta suis ha-
bcant conspectlbus.
XVI. Denlque clausum ccelum dictum est temporibus
Eliae quando in Achab et Jezabel perfidia regnabat, cum
populus regali sacrilegio deserviret eo quod nemo ad ,

ccelum oculos erlgebat, nemo ejus auctorem veuerabatur,

sed ligna et lapldes adorabant. Lnde hoc coUigimus ? Quia
ct in maledicllonibus populi Israel dixit Deus : «Erlt tibi

»ccelum supcr caput tuum aeneum , et terra tua fcrrea^,

quando pretium perfidiae luens populus Judaeorum, in-

temperle coeli, et terroe infoecundltatc mulctatur; de coelo
cnim causa fertililatis. Dcnique et Moyses bcnedicliones
Iribui Joscpha finibus cadict rore abyssi fontlum deorsum%
et secundum horam a solis cursu, et a convenientibus
mensibus, et a vertlce montlum et colhum aeteruorum
quod moderatlone cadcstl lcrrarum fo-cundllas
dedlt, co
Ferreum ergo ccelum qnod nullum exudat hu-
mitriatur. ,

morcm, quando nulfis nubibus imber rumpitur. Est etlam

ferreum ccelum subobscurus aer, pressus atque nebulosus
colore ferrnginco ,
quando rigore frigorls strlngitur terra ,

tunc vcluti super caput nostrum humor suspensus videtur,

et pcr momenta imminere. Plerumque etlam glaciafibus
ventorum flatibus rigentes aquoe consolldantur in nivem,
ct rupto aere nix funditur. Neque cnim firmamentum hoc
« Gen. I, 20. — ' Lcvit. xxvi, 19. — * Deut. xxxiii, i3.
 :
,

y8 ». AMBROSn

petest sine aliquo rumpi frigore. Ideo et firmameirlum di-

citur, quod non sit invalidum nec remissum. Unde et de
tonltrubus, quoe eoncepto intra sinum nubium spiritu cum
se vehementer erupturus eliserit, magno concrepant so-
nitu, ait Scriptura : « Firmans tonitruaV » A firmitate
ergo firmamentum est nuncnpatam , vcl quod divina vir-

tute firmatum sit, sicut Scriplura nos docet, dicens

«Laudate eum in firmamento virtulis cjus^. »

XVH. Nec praeterit retulisse afiquos ctoIos ccelorum ad

intelligibiles virtulcs , firmamentum ad operatorias. Et
ideo laudarc ccelos, vel enarrare gloriam Dei, annuntiare
firmamentum sed nou quasi spiritualia sed qirasi opera
: ,

mundi enorrant, quemadmodum supra diximiis. Ab'i quo-

que purificatorias virtulcs int;'rprelati sunt aquas, quae su-
per coelos sunt. Accipimus haec quasi ad traclatus dcco-
rem : nobis tamen non afienum videtur atque absnrdum
si aquas veras propter illam causam, quam diximus, intel-

ligamus. Nam et ros et gelu et frigus et a?stus, secundum

Hymnum propheticum , benedicunt Dominum , beuedicit
et terra' : et illa non ad intelligibiles naturas rcferimus
sed ad veritatem. Laudant etiam dracones Dominum";
quia natura eorum et species cura videtur, non minimum
vel decoris offundit, vel inesse ratlonis oslendit.

• Amos. ly, la. — » Psal. gl, i, — 3 Dan. iii, 64 , et seqq. — < Psal»
c\LTin, 7.
 »

HEXA^JtfBRON. LiB. II.

79

W'VlVl.VV*KWVVVV\*WVt\V\^»VVHA'' VW>.V\iWVV\V\\\«*\,!k\ WWWW^VVWVW .WWVV*>VW WVVVvW

C/VPLT V.

Quam perfccta Palris ac Filii in operibus suis conjanC'

tio.Fidore in Beo ideni atque approbare. Opus lau-

dare pa,rtibus nondum absolutis Ueo proprium,

XYIIl. « Et vidit Deus quia bonum*. » Facit Filius qtjod

vult Pater : laudat Pater quod facit Filius. Niliil in illo na-
turce degcneris invenitur, cujus opus a paterna non dege-
nerat voluntate. \idit utique, non oculis corporalibus in-
tendit : sed defiaivit pleniludini grati?o convenire, ut niihi
ejus judicium eognosceretup : nos enim solemtis etiam de
iis, quae divina sunt, disputare. Et quid mirum si de opere
retraclare possint, qui de ipsius Operatoris generatione
Ipsum iii judicium vocant, ipsum inae-
faciunt quae&'iones^i'
qualcm atque degenerem asserere conantur. Ideo legis :

«Et dixit Deus., et fecit Deus. BEodem Pater et Filius ma-

honorantur nomine. «Et vidit Deus quia bonum.
jestatis

tanquam omnia quoe Pa^er vellet sciienti, et vidit tan-

Dixit
quam omnia quae Filius faceret scientiatencns, et ejdiciens
opcralione consorti.
XrX. «\iditquia bonum. » Non uiaqwe cognoTit quod
nesciebat, sed probavit quod placebat. Non quasi incog-
nitum placuit opus ; quia nec quasi incognitus P&ter, qui
complacuit in Filio , sicut scriptum est : « Mic est Filius
» mcus, dileclus , in quo mihi complacui *. » Seil autem sem-
per FiliusYoluntatemPatri^, etPaterFilii, et audit Fatrem
Filius sempCT, et Pater Filium per unitatem nnturas , vo-

» Gen. 1, 8. — « Mallb. iii, 17.

 ,

8o S. AMBROSII

luntatis atque substanliae. Denique testatur hoc in Evangc-

lio suo Filius, dicens ad Patrem : « Sclcbam qula sempejr

»me audls*. )>Imago est cnim invislbilis Dei Filius. Omnia
Patris quasi imago cxprimit, omnla cjus quasi splcndor
gloriae illuminat, atque nobis manifestat. Videt et Filius
Patris opus , sicut ct Pater Filii ; sicut ct ipse Dominus de-
claravit : « Non potest Fillus faccre a se quidquam nisi ,

»quod viderit facientem Patrcm^. » Yidct ergo facientem

Palrem ct videt per secrctum invisibllis naturac, et audit
,

similltcr. Dcnlque alt :«Sicut audio , judico, et judicium

»meum verum est; quia non sum solus, sed ego, et qui

»misit me Pater'. «
XX. Hoc mysticum cst, illudmoralc. Yidit mihi, pro-
bavit mihi. Quod Dcus probavit, tu rcprehensibile ne
dixeris; quoniam«Quod Deus mundavit, tu commune ne
«dixcrls, » scrlptura tlbi csse mcmlnlstl; crgo bonum
Dci nemo blasphemet, Si firmamentum bonum, quanto
magis bonus ejus Creator; etiamsi Ariani nohnt, Euno-
miani rcclamcnt , radicis dcgcncris fructus dcterior.

XXI. «Yidit, inquit, Deus quia bonum. «Solcnt artifi-

ces singula prlus facere, ct postea habili commisslone con-

nectere : ut qui vultus hominum vcl corpora excudunt de

marmjDre , vel aere fingunt, vel ccris exprimunt, non ta-
mcn sciunt ,
qucmadmodum sibi possint mcmbra singula
convenire, et quid gratiae afferat futura connexio ; et ideo

aut hiudarc non audent, aut pro parle laudaut. Deus vcro
tanquam jcstimator universitatis ,
praevidens quae fulura
sunt, quasi perfecta jam laudat , quae adhuc in primi ope-

ris exordio sunt, finem operis cognltione praeveniens. Nec

mirum si apud qucm rerum perfectio, non in consum-
jnatione operis , sed in suae praedestinatione est voluntatis
laudat singula, quasi convenientia futuris : laudat plenitu-
• Joan. u, 42. — ' Id. V, 19. — * Id. viu, 16. — 4 Acl. x, i5.
 HEXAEArERON. LIB. II. 8l
dlnem singulonim vcnustatc compositam. Illa est enini
Y' ra pulchriludo, et in singulismembris essc quod deceat,
ct in toto; ut in singulis gratia, in omnibus formac conve-
nientis plenitudo laudetur.
XXII. Sed jam eliam secundus nobis claudatur dies,
ne, dum opus astruimus firmamenti , infirmiores eos , qui
audiunt , dicendi prolixitate iaciamus; dum in noctem
sermo prcducitur, qure adhac carens lunac, stellarumque
lumine, nondum enim luminaria creata sunt cccli, obscu-
ritatem possit affeiTe remeaotibus : simul ut cibo, polu-
que curcntur corpora , nc, animis epulantibus, fragilitas

carnis dc nocturno quoqiic jejunio conqueratur.

LIT.
8ak $. ^M&ao£ii

«W^^^VVWVX^VVWi WV\'»\.W\W VWVWVW WVVWVWVWVWVW VW W» VWrvW VWVWXW VWVW AWVWWW

LIBER III.

DE OPERE TERTII DIEL

CAPiJT I».

Ctim. aqu(B divino obediant imperio, komines eidem

non parere flagiliosuni. In aifuarum congregatione
/iguram cxprimi. Quam prccciaram specta
Ecclesiie -

culum exhibcat eadem Ecclcsia ; et quomodo supcr

flamina fundala sit.

I. DiES tertius nobis liodie iii sermone nascatur, qni

ortus est in lectione. Pr.neclarus dies , qui lerram a nau-
fragio liberavit, dicentc Deo : « Congregetur aqua, quas est
» sub cffilo, in congregalione una ^. «Dc quo praerationem
adoriri placel. « Congregetur aqua» dictum est, et cougrc-
gata est; et frequenter dicitur : Congregctur populus, ct

iion congregatur. Non mediocris pudor est imperio Dci

insensibilia elementa parere, et homines non obedire, qui-
bus sensus ab ipso tributus est auctore. Et fortasse hic
pudor fccerit, ut hodie phires convenirctis; nc quo di(;

congregata est aqua in congregationcm unam , eo die po-

pulus ncquaquam congrcgatus in Ecclesiam Domini vide-
retur.
II. Ncc hoc sohim obedieulis aquae exemplum habe-
mus; nam et alibi scriptum est : « ^ idcrunt te aquw, Deus,
viderunt te aquae, et timueruut ^ » >iequc enim verisimilc'

« Sttmo lY. — ' Cen. i, 9. — ^ Paal, txsvi, »7,

 ,

HEXAEMERO?^. LIB. III. ^$

nofl vldetnr de aqiiK dictiim ,
quando alibi qiioque idem
Propheta ait : (f Mtxve vldit ct fuglt , J<}rdanis conversiis est
«relrorsum *. «Hoc enim vere factnm quis ignoraf , quod
ad Hebrapornm transitum mare fugerit, quando se unda
divisit; transivit populus puiverulento vcstigio , perisse
miare credens^ fagisse fluctus ? Denique credidit hoc yEgyp-
tius, et ingressus est : sed illi rcdiit undn ,
quai fugerat.
JNovit ergo aqua et congregari, ettimcre, etfugere, quando
Deus pr.Tcipit. Hanc imitenuir aquam et unam congrega-
nera Domini , unam Ecclesiam lioverimus.
* nil. Congregata cst hic qiiondam aqua cx omni valle
€X omni pahide, ex omni laCu. \allis est hceresis, vallisest
gentilitas; quia Detrs montiuni est, non vallinm. Deniquc
in Ecclesia exultatio est , in hacresi et gentilitate fletus et

mceror. Undc ait : « Disposuit in convalle fletus ". » Ex

omni igilur vaflie congregatUs est popuhis catholicuis. Jani
non mullae congiTgationes sunt sed uua est congregatio ,

una Ecclesia. Dictum est et hic « Congregetur aqua ex :

omni valle, » et facta est congregatio spirilalis, et factus est

unus populus; ex hacreticis et gentibus- repleta' Ecclesia

cst. Vallis est scena , vallis est circus, ubi currit mendax
equus ad salutem, ubi vilis et abjecta contentio, ubi litinm
ftedia deformitas. Ex His igitnr, qui circO inha?rere consue-
tefant, fides crevit Ecciesia?, qnotidianus coetus- augetur.
IV. Palus est luxuria, paius esl inlemperantia, palus
est inconlinentia : in qua volutabra libidinvim sunt , bes-
riarummurmura, iatibulh passionum : ubi mersanlur qui-
<?nmque incideriht, et non emergunt : ubi labuntur pe-
dhm vestigia, fluitant singulornm incessus : ubi fuliccc se,
dum lavant , polluunt : ubi flebiles desupcr gemitus co-
liimbariim : ubi pigra testudo coenoso hneret in giirgite;
denique aperin palude, certus ad fontcs-. Ex omni igit«t*

' Psal. cxni, 3, — » Id. lxxxiii, 6;

6.
 ,

84 S. AMBnOSII

paludc, ubl qnasi ranrc vetcrcm qucrclam cancbant, con-

gregata C8t fides, congrcgata csl purilas animi, mcnlisquc
simplicitas.

V. Congrcgata est aqua cx omni lacu , et cx omni fovca,

ut nemo iodiat fovcam Iralri sno, in quam ipso incidat :

sed omnes se inviccm diligant, omncs se inviccm foveant,^

et quasi unum corpus diversa se membra sustcntent : quos
non mortifcri cantus, ct acroamata sccnicorum quac mcn-
tem emolliant ad amores, scd conccntus Ecclcsioe, et con-
sona circa Dci laudes populi vox et pia vita dclectet : qui-
hus non purpurca pcripctasmata, non aulaca prctiosa spec^
tare voluptati sit scd lianc pulchcrrimam mundi fabri-
,

cam,liancd's'antiuminterseelcm3ntorumcopulam,ccclujn
sicut camcram cxtcnsum , ut inhabitantcs in hoc mundo
tegat, terram ad opcrantlum datam , dilTusum acrcm ,

clausa maria populumhunc divina) opcrationis organum,

,

iii quo divini modulamcn resultet oraculi, ct Dci Spiritus

intus operetur, tcmplum istud sacrarium Trinitatis, sanc-

titatis domicilium, Ecclesiara sanctam , in qua rcfulgcnt
aulaea ccelestia , dc quibus dictum est : « Dilata locum ta-
» bernaculorum tuorum, ct auloeorum tuorum : fige, ne
j>parcas : longiores fac funiculos tuos, ct palos tuos con-
» firma : adhuc in dextcram et sinistram extcnde, et scmen
» tuum gcntes haereditate possidcbit, et civitatcs dcscrtas
sinhabitabit '. «Habet crgo aulaca, quibus altollit vilam
bonam, peccata tegit, culpam obumbrat.
VI. Rxc cst Ecclesia, quas supcr maria fundata est, ct
supcr flumina prrcparata. Supra vos cnim confirmata est et
pr.cparata, qui sicut flumina puro in eam mundi fonte
decurritis, dc quibus Elevavenmt flumina
diclum est : «

» Domine, elcvaverunt flumina vocem suam a voce aquaruui

Kmultarum ^ :pei addidit « Mirabiles clalioncs maris, mi-

:

» Isj.i'. Liy, J, 5. — « Ptal. xcii, 3, 4.

 HEXAEMERON. LIB. III. 85

Drabllls In excelsis Dominus *. »Bona flumina ; hausislis

enim ex illopercnnietplcnolbnlc, quofluIslisquiailvoLis :

«Qui crcdit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ven-

»lre ejus flucnt aquae vIvod ^.»IIoc aulem dicebat de Spi-
rilu , qucm incipicbant acciperc, qui crcdiluri crant in
eum. Sed jam quasi boni Jordanis flucnta revcrlimini me-
cum in originem.

CAPUT II.

Terram siiperfasis aquls priiis invisibilcin , iisdem

tmum in locum conjlucnlibus apparuissc. Siabilita-
tem ac postea fluidilalcm aquis inditam divina potcs-
tatc ,
quce variis cxeiuplis astruitur. Quam mirum
aquas omncs uno loco contincri ; illisquc suos limilGS

a Dco prwjigi potuisse.

\ II. « CoNGREGETLR, Inqult, aqua , quas sub coilo cst, In

» congregalionem unam , et appareat arida. Et faclum est
» sic '. » Fortasse parum credidcrlt aliquis supcrloribus ser-
monlbus nostris, quibus traclavimus invlslbilcm ideo fulsse

terram quod aquls operta legerctur, ut corporels oculis

,

vidcri non posset. Ad se enlm Prophcta retulit, hoc est,

ad nostram condltlonem non ad dlvinae majeslalem na-
,

iurae, quae ullque omnla vldet. Sed ut advcrtutis quia non

quasi nostri ingenii probandi gratia, scd vcstra) causa In-

structlonis suscepimus hunc tractandi laborcm astlpulan-
tem nobis lectionis seriem tcstificamur , quce aperte pro-
tat post congregationcm aqupe, quo) erat super ten am , et

'»l' • Psal. xcii, 5, 4- — ' Joaii. vu, 3S. — ' Gcn. i, 9.

J8^ ,S. AW5R0SII

»ost derivaUonem eju$ in maria , apparttissc aridain. D^-

jsinantergo noblsdiiilccticis dii;putaliouibus ujovere nego-
ti& diceutes : Quoiuodo lcrra invisibiiis, cum ouini eeir-
pori naturaliler et species et color insit; ouinis autem color
.sit subjectus aspeclui ? Glamat Dci vox : « £on^regetur
» aqua et appareat ariJa. «Et Ilerum Swiptura dicit : « Goia-
Hgregala est aqua iu congregalioncm unam, et apparuit

» arlda. » Quidopus fuil ilerare, nisi occurrendiimqufcslio-

nibus judicasset Propheta ? Nonue vidclur diccre : JNou
secundum naturam sed secundum super-
dixi invisibilem ,

fusionem aquarum PDeuiquc addidlt, sublalo velamine, ap-

paruisse aridam qu-nc ante non vldebatur.
,

VIII. Iterum quoque quagstloncs alias serunt dicentes r

Si in congregationibus diversis aqua erat, quomodo si IIlaB

cougregallones in superioribus erant, non defluebat aqua

in eum locum , ad qucm post Domini imperium derlvata
est? Nalura tnim aquarum spoute in inferiora prolabitur.

Sln vero in iuferioribus erant illai cougregtHloncs, quo-

modo contra naturam suam aqua ad superiora couscen-
dlt? Ilaque aut naturalis cursus imperio non eguit : aut
contra naturam Imperio proficere non polull. Gul quac^-
tioni fijclle respondebo, si mihi Ipsl ante respondeant anlc
prdeceptum Domlni hanc aquarum fulsse naturam ut la-
beretur, ut flueret. Non enim ex usu hoc habet cffiterorum
elemeutorum, sed speclale et proprium : nou ex quodam
ordlne, sed magls ex voluntate et operatlone Dei simimi.
Quid jusserit Deus audiunt. Vox autem Dci, eiriciens na-

tune est. Eam voeera eflectus operallonls Implevlt. Coepit

labi aqua, et in unam conlluere congrcgationem, quoe anle
erat diirusa per terras, et plurimis receplaculls Inh.Trc-
bat. Gursum ejus ante non Icgi, motum ejus ante non di-
dici, ncc oculus meus vidit, nec auris audlvit. Slabat aqua
diversis locis, ad vocem Del mola cst. Njonne vldetm' qula
 nt.VAEMEHON. LIB. III.
87
natiiram «1 hujusmodi v&x Dei fecit? Secuta est crcatura
praeccplum , ct «sum fecit «x lege. Primje enim coQstrtn-
tionis lex foniiam iji po&terum clereliquit. Denlque semel
diem fecit et noctem : ex illo manet utriusque diutnma
succe&*io, et diuturaa reparatio. JFussa est etiam aqua cur-
rere in congregationem : ex illo currit , fontes labuntur
in flavios , in freta ourrunt flnmina, lacus derivanlur in
maria, ipsa se aqua praeccdit, urget, et sequitur, ( nus est
ductus, unum corpus. Et cum sit altitudo diversa; indis-
creta tamen dorsi cjusasqnalitas. Lnde et a?quor appclla-
fcuiii arbitror, quod superficies cjus aequalis sit.

IX. Rp*!pondi secimdum iilorum propositum; illi nunc

respondcant milii , si nunquam Aidcrint fontes ex inferio-
ribus scaturire, de pavimento aquam surgerc. Quis eam
cogit ?Lude prorumpit ? Quemadmodum non deficit ? Quo-
modo fit ut ima soli ora undam vomant? Hsec secundum
occultoe se<:reta naturae. Ca'leru'm quis ignorat quod ra-
pido plcrumque impetu in ima descendens, in superiora se
subrigat, atque in siq)erciIiuoj monlis altollat; plerumque
etiam canalibus manu arlificis derivala, quantum desccB-
derit, tantum rursns ascendat? Itaque si vel iinpetu suo
fertur, vel artificis ingenio contra naturam suam ducitur
et clevatur, miramini si diviui operatione praecepti aliquid

ad usum naturffi cjus accessit, quod in usu ante non fue-

rit ? quomodo tauquam in utrem cougre-
Dicaut nunc mihi
gaverit-aquas maris ut scriptum esi quomodo eduxerit
* , :

de petra aquam ? Qui potuit de petra educere aquam quae

jaon erat, uon potuit aquam educere quae erat?« Percussit
»petram, et fluxeinMat aquce, clamat David, et torrentes
» » et alibi, « Super montes stabunt aqua^^»
inundavei-unl";
Habes iu Evangelio, quod cuxn gravis esset procella, et
magnus in mari molus, ita ut trepidarent Apostoli nau-
' Psal. XXXII, j, — « Id. Lxxvn, 20. — * 1*1. cm, 6.
88 S. AMCUOSII

fragli perlculum , cxcilaverunt dormieatcm iu puppl Do-

mlnum Jesum, et surgcus Imperavit vcnto et mari, sedala
est tempcslas, refusa tranquillitas \ Qui potult imperio

niarc totum scdarc, non potult aquas impcrlo moverc? Al-

qiil in dlluvlo sic acceplmus, quod eruperint abyssi fon-
tes ^ , et quod induxerit postea Spirilum ct siccavcrlt ,

aquam '
: Si nolunt obedisse naturam usumque ele- ,

nienti impcrio Dei csse convcrsum; vel hoc concedant

potulsse, immisso vento , aquas currcre , quod quoti-
die vidcmus In mari, ut Indc aquoe currant, unde fiaverit

ventus. Si temporc Moysl , cxcitato Austro valido, siccatuni

est mare, eodcm modo non polult cpngregalio siccarl
aquarum mare profluere aqua, quae postca dlvlsa est
, et in

a profundo? Sed discant naturam posse converti quando ,

petra aquas fluxlt, ct fcrrum aqua^ supcrnatavlt % quod

utlque Elisoeus orando faccrc merult noa imperando. Si ,

igitur Elisaius ferrum levavit contra naturam , Christus

aquas movcre non potuit? Sed movit, qul potuit dicere :

« Lazarc, venl foras % et mortuum suscitavlt; Dcus enini

quod jubct, faclt. Itaquc pari cxcmplo dictmu accipc :
« Cougrcgetur aqua, et congregata est. »Diccndo autem
« Congregctur, » non solum movit eam de loco sed : etiain
statult in loco, ut non proelerdueret, sed mancret.
X. Hoc Itaque majoris miraculi est quomodo omnes ,

€ongregationes in unam congrcgatlonem defluxerlnt, et

una congregatlo non adimpleta sll. Nam et Scriplura hoc
inter mlrabllla constltult, diccndo : « Omnes torrentes cunt
» in mare non adimplctur^ » Utrumquc igltur ex
mare, et

praecepto Dei, ut fluat aqua et non superfluat. Circum- ,

scripla igltur imposlto fine maria clauduntur, nc supcrfusa

terris inundent omnia, et destltuto arvorum cultu, munus
» Matth, viH, a4, et seqq.— • Gen. vii, ii.— » Id. viii, i.~ ^
i Reg.
Ti, 6. — « Joan. XI, 23. — 6 Kccle. i, j.
 ,

UEXAEWEROX. LID. III. 89

terrenae fcpcundilalls impcdiant; cogaoscanl igilur divinl
esse prfccepli, operationisqne ccrlcstis. Ait ciiim Dominus
pcr nubem ad JoL inter alia cliam dc maris clauslro «Po-
;

»sui ei fmcs, apponens claustra ct portas. Dixi autcm ci :

«Usquc huc venies, nec Iransgrcdicris, sed in te ipso con-

» terentur fluctus tui'. » Nonnc ipsi videmus mare frequcn-
ter undosum , ita ut in altum fluctus cjus tanquam mons
aquai praruptus insurgat, uLi impetum suum ad littus il-
liserit, in spumas
resolvi, icpagulis quibusdam arcnae hu-
mihs rcpcrcussum secundum quod scriptura est « Aut
, :

»non timebitis me, dicit Dominus, qui j)osui arcnam fmes

»mari'. » Infirmissimo itaquc omnium vilis sabulonis pul-
vere vis maris intcmpesta cohibelur, et veiut habenls qui-
busdam cojlestis impcrii praescripto sibi fme revocatur
violentique aequoris molus in sese frangitur, atque in rc-
ductos sinus suos sciuditur.
XI. Caclcrum nisi vis slatuli coeleslis inhiberet, quid
obsturct quin per plana Egypti, quoe maximc huiniiioribus
jacens vallibus campcstris asseritur, mare Rubrum ^Egyp-
tio pelago miscerctur? Deniquc docent hoc qui volucrunt
ha3C duo sibi maria conncctcre, atque in sc Iransfundere.

Sesostrls .Egyptius, qui antlquior fuit, et Darius Mcdus,

qui majoris contuitu polentI;e in efTcctum voluit adduccre,
quod ab indigena fucrat ante tentatum. Quae res indiclo
estquod superiusest marelndicum, In quo marc Piubrum,
quam aequor yEgyptlum quod inferius allult. Et fortasse nc
latius se mare elTunderct, de superiorlbus ad infeiuora
praecipilans, idco molimina sua rex utcrque revocavit.

' Job. XVIII, 10, II. — » Jerem. v, 22.

00 «. A-MB&OSII

CAPLT III.

Colteetionem nquarum unam et continuam esse no- ,

mina xero pro dirersitnte rep;ionum diversa. Quo-

modo locum aquis,toto orbe diffusis, Deus paravcrit.
llem de lacubus et stagnis sub una consregatione
compreliensis.

XII. Qu.ERO nunc , cum dixerit : « Colligalur aqua in

» collectioncm unam; »
quomodo dilTusaspcr lacus, paludes,
stagna, aquas, et supcrfusas vallibus et campis omnibusque
planioribus locis, currentes fonlibus atquc fluminibus, una
potuerit recipcre collcclio : aut quomodo una colleclio,
cum hodieque divcrsa sint maria? Nam et Oceanum mare
dicimus, et Tyrrhenum, et Adriaticum , et Indicum, ct
i^gyptium, et Ponlicum, et Propontidem, ct Ilellespon-
tum , et Euxinum , .^gaeum, lonium, Atlanticum. Pleri-
que etiam Crelicum, et SeptemtrionaleCaspium appellant
mare. Undc consideremus Scripturac vcrba, qutTc hbralo
sunt trulinata examine.
XIII. « Colligatur, inquit, aqua in collectionem unam.»
Una aquarum ,
jiigisque et continua congregatio cst, sed
diversi sinus maris, lU quidam de scriploribus fbrensibus
alt*. Namque Pontus maris nostri sinus amplissimus, me-
ritoqne in diversis locis diversa sunt nomina, quia vocabula
aquis, ex rcgionum vocabuHs adhaeserunt. Unaautcmcon-
gregatio aquarum, co quod jugis unda atquc continua ab
Indico mari usque ad Gaditani oram littoris, et inde iri

' Plato in Timaeo.

 HEXAEMEJiDX. LIB. III. 01
marc Rubrum extFenM) circmnfasa orbem tcrrarum iaclu-
dit Oceano ijoterius quo<jue Tyrrheno Adrias, Aclrise c£e-
:

lera maria miscentur, uominibus disiincta non fluclibtK.

Unde pulchre habes, quia I)eus congre^oliones a<|uarum
vocavit maria*. Ita et una cst gcnerahs coHectto, quae di-
citur marc, et muUoe collccliones qua3 maria pro regioni-
bus nuncupanlur. Sicut cuim mullac lcrra^, ut ATrica, His-

pania, Thracia, Macedonia, Syria, iEgyptus, Gallia, atque

Itaha pro regionum appellanlurvocabulis, et unacstlerra :

muUa uicunlur pro locorum appeUationibus

ita maria, et
unum et mare, sicutait Propheta, dicens «Tui : suntcreli,
»et tua est terra, orbem terrarum et plenitudinem ejus lu
» fundasU, Aquiloncm ct miu^c tu crcasli^, » et ad Job ipse
Dominus ait : « Conclusi autem mare porlis^ »

XIV. JNunc quia de una collectione diximus, ilhid oc-

currit; utrum cum pcr omncm fere tcrram et supcr tcrram
fucrint dillusffi aqua: pcr vallestria agrorum, concava mon-
tium , planitiemque camporum , modo asquoris fusa con-
grcgatio una potucrit omnes illas aquas recipere atque
exinanire terras, quae ante fuso per universum flumine
stagnabanlur. Nam si ita opcrta eraut omnia; non ciiim
dlccret: \ isa cst lcrra, nisi rclectam vellet locis omnibus
demonslrare. Si diluvium jNoe temporc abscondit et mon-
tcs, quando aquarum jam et super ccelos et infra fuma-
mentum fuerat facta discretio ; quanto magis dubitari non
potest ctiam montium vcrliccs illa superfusione latuisse?
Quo igllur illa omnis aquarum rcdundanlla dcrivata cst?
Quae rcceptacula eam tam continua atque conncxa absor-
bere potuerunt? De quo multus nobis potest sermo suppe-
tere.

XV. Primum quia potuit Crcator oamium et ipsarum

terrarum spatla dlfTundcre; quod allqul ante nos confir-
' Gen. I, 10. — a Psai, ixxxvui, 12. — ^ Job. xxxviii, 8.
 :

92 S. AMBROSII

mantcs, proprla posucrunt scnlcnlla. Ego qiiul faccre po-

non proctermitlo
tuerit, : quld fccerlt quod apcrlc Scrip-
turarum auctorltate non didici, quasi sccrctnm prrctcrco,
ne forte etlam hlnc alias sibl qurcstloncs rcquiranl. Asscro
tamen secundum Scripturas, quia poluit locorum humilla,
et camporum aperta dlfrundcre slcut Ipse ait « Ego ante
, :

))te ambulabo, ct montcs planos faciam'. » Potull etlam

ipsa aquarum vis profundiora ea faccre qua? inscdcrat ,

lanto fluctuum motu, tantoque aeslu concitalioris ele-

menti, qni quolidic ima pclagl lorqucrc, et arenas vcrlcre
soleat de profundo. Quis dcindc sclat , in quantum se 11-
hid magnum Inausnm navigantlbus atque Intenlatum
ct

nautis funddt marc, qnod Brltannlas frcmcnti includlt

aequorc, atque in uherioraet ipsis fabulls inaccessa secrcla
se porrigit? Quls dclnde non colh'gat quantum Lucrino et
Averno In Itaha, Tiberladi quoqne in Palaestina, et ellacul,
qul Inler Pnloestinam et .Egyptum Arabiae descrta protcn-
dlt, portubusque divcrsis Augiisli atque Trajanl, creterls-
que per universum orbem infusum addiderit mare?
XVI. Sed sunt cllam non confusi hicus, ct stagna quoe
non misccnlur fluclibus, ut Larius ct Bcnacus, Albanus
quoque alilque plures, quomodo una congregatio aqua-
rum? Sed quemadmodum dicitur, qnia fccit Dcus duo hi-
minarla, id est, solem ct lunam, cuin sint ullque et slcl-

larum hmiina : Ita et una congrcgatio dicitur, cum sint

phnnmae. INeque enlm annumerantur , qua; non confe-

runtur.

' Isai'. XLV, 2.

 HEXAEMEROX. LIB. III.
y3

VV\<.%XVVVVVVVV\vXX^\\vVV\\^tVVVVVVVVV\Xv'\%VVV\VVV\%\V-VV\%VVV\.\X\VVv\'VV\\V\V.,«^V\V\VVVVVVVV

CxVPLT IV.

Terrcc prceciptiam qualitatem ^ ciun arida vocalur, sig-

nificari. Qiue sint elementorum , quibus invicem
connectuntur, proprietates; idque specialim de terra
disquiritur.

XVII. Sed, ut viclctnr, qnonlam de mari loquchamur,

aliquantulum exnndavimus; ad propositum revertamur, et
consideremns qnid sit, quod ait Dominus : « Congregetur
» aqua unam congregationem, ct appareat arida, » et non
in

dixerit « Tcrra. » Quod pracclare positum quis non adver-

:

tat? Terra enim potest ct lulo esse permixta aquis ma- ,

dida, cujus species superfusis aquis non apjiareat. Arida

aulcm non solum ad genus, sed etiam ad speciem terrarum
refertur, ut sit utilis, sicca, habilis et apta cultnris. Simul
prospectum est, nc videatur sole magis qnain Dei pra^cepto
esse siccata, quia arida facta est antequam sol crearetur,

Lnde ct David discerncns mare et terram, ait de Domino

Deo « Quoniam
: ipsius cst mare, et ipse fecit illud, et ari

»dam manus ejus fundaverunt'. » Arida enim expressio

aaturae est, terra appellalio quoedam simplex negotii, quae
in se habeat proprietatem. Sicnt cnim animal generis sig-

nificatio est, cui incst proprium allquid et excellens; ra-

lionabile autcm proprium cst hominis : ita et terra potest

communiter dici vel scatcns aquis, vcl deserta et invia , et
sine aqua. Ergo et illi quae scatet aquis, inest ut habeat
ariditatem. Fiemota enim aqua , incipit esse arida , sicut

» P;al. xciv, 5.
 ,,

S. AMBROSir

habes scripUim : « Posuit flumina in dcsertum, et exltus

saquarum in sitim*, » hoc est, de terra aquosa aridam
fecit.

XVIII. Habet ergo tcrra propriam qualitatem suam

slcut et slngula elemcnta habent, nam et acr humldara
qualltateBV et aqaa frigidam, et ignls calidam; Et hoc esl
principale proprium elementis singulis, quod ratione col-
ligimus. Comprehendere aulem sensiblHter et covporahtop
si velimus, velut connexa et composita reperiolus-; ut sit

lcrra arida et frlgida , aqua friglda et humlda, aer caUdus

ct humidus, ignis cahdus ct siccus; et sic sibi per has ju-

gales qualltatcs singula mlscentur elcmenta. ]Nam terra.

cum sit aridoe ct frlgldiT qualllatis, conneclltur aquae per
cogltatlonem qualilatls frigidce , et per aqnam aeri., quia
humidus eSf aer. Ergo aqua tanquam lirachiis quibusdam
duobus frigorls et humoris , altcro terram , altero acrem,

videtur amplecti, frlgldo terram, aerem humido. Aor quo-

que medius intcr duo compugnantla pcr naturam hoc ,

est, inter aquam et ignem, utrumque illud elementum

conclliat slbl; qula ct aquls humore, et igni calore conjun-

gitur. Ignls quoque cum sit calldus ct slccus natura, ca-
Ibre aori annectltur, siccitate autem in communionemt
lerrse ac socictatem refunditur; atque ita sibi per hunc
circuitum et chorum quemdam concordiaj sociclatlsquc
conveniunt. Unde et graece crotyEra dicuntur , qua^ latine
elbmenta dicimus, quod sibi convenlant ct concinant.
XIX. IIuc autcm progressi sumus, quia Scrlpiura ait
quod Dcus vocavcrit aridam tcrram hoc est quia quod, , ,

princlpale est ejus, nuncupavit proprietafce natur». Natu-

ralis enim proprletas slccitas cst terrae : h;cc ei pracroga-^

tiva servala cst. Prlncipalis crgo siccitas. Subest etiara ut

git frigida : sed non praeferuntor secunda primis. Ut autem
« Psal. CTi, 33.
 ;:
;

HEXAEMBltam LIB. III.

^5
komida sIt,aqnaruDa idaffinitate sortitnr. Ergo illiid suum^
istud alienum suum, quod arida; alienum, quod humid».
:

Auctor itaque natura quod primo donavit hoc tenuit ,

quk istuAex nattara', illndex causa.. Er principalibus igi-

tur, non ex accidenttbus terrrr debuit proprietas definiri
ut secundura praerogalivam quahtatis ejus informarelur
nostrxi cognitio.

CAPUT V.

Qucedam lioc scriplurce loco addha esse nonnullos arbt-

trari .
Mariscommendatio a pulcliriludineac mulllplici
ulilitate^sedprcecipucquodinsaUinosanaclioretasundis'
amplcctalur , ct ccetus ecclesiastici /iguram referat
qucB ciaudit piaauctoris precatiuncula,

XX. « Et vidit Dcus qula bonum. » iVon pncterimuji

quia aliqui nec in Hebropo putant esse , nec in casteris in-
lerpretationibus : « Quia congregata Csfcaqua in collbctio-
wnessuas, et apparuitarida, etvocavit Deus aridam terram,
»et colJectiones aquarum vocavit maria *. » Cum enim
dixerit « Faclum est sic, » satis esse putant vo-
Deus quia
cem operatoris ad celebratoe operationis indicium. Sed
quia in aiiis quoque creaturis habet et deflnitionem prae-
ceptionis, et rcpetilum operationis vcl indicium, vel elTec-
t-irai, ideo nos non putamus absurdum id quod perhibetur
additum, ctiamsl caeteris interpretibus yel verltas docealur
«uppetere, vel auctoritas. Mtilta enim non oliose a Septua-

i^G«D. I, 10.
 ,,

p6 S. AMBROSII

ginta virls hcbraicic lectioni addita et adjuncla conipe-

rimus.
XXI. Vidit ergo Deus quia Lonum mare. Etsi pulchra

sit species hujus elcmcnti , vcl cum surgentihus albescit

cumuhs ac vertlcibus undarum, et cautes nivea rorantas-
pergine, vel cum acquorc crispanli, clementioribus auris
et blando screnffi tranquillitalis purpurascenlem praefert

colorem, qui eminus spectanlibus frequenter olTundilur,

quando non violenlis fluctlbus ^icina tuudit littora, sed
velut pacificls amblt et sahilat amplexlbus, quam dulcis

soniis ,
qnam jucundus fragor, quam grata et consona re-
sultatio ; ego tamen non ocuhs asstimatum creaturae deco-
rem arbitror; sed secundum rationcm operalionis judicio
operatoris convenire, et congrncre defmilum.
XXII. Bonnm igitur mare, primum quia terras neccs-
sario suffulcit humore, quibus pcr venas qnasdam occulte
succum quemdam haud inutilem subministrat. Bonnm
mare, tanquam hospitium fluviorum , fons imbrium, deri-
vatio alluvionum,invecliocommcatuum, quo sibi distantes
popuH copulantur quo pracliorum removentur pericula,
,

quo barbaricus furor clauditur subsidium in necessitati-

,

bus, refugium ia pericuUs, gratia in vohiptatibus, salubri-

tas valetudinis, separatorum conjunctio, itineris coinpeu-

dium, transfugium laborantium, subsidlum vcctigalium,
steriUtatls aHmentum. Exhocpluviain terras transfunditur;

siquidem de mari aqua radiis soUs hauritur, et quod sub-

tile ejus est, rapltur : deindc quanto alllus clevatur, tanlo

magls etiam nublum obumbratione fngescit, et imber fit

qui non solum terrenam tcmperat siccitalcm, scd etiam
jejuna arva foecundat.
XXIII. Quid enumerem insulas, quas velut monilia
plerumque praetexit , in quibus ii qui se abdicant intem-
perantioe saecularis illecebris, fido continentiae proposito
 HEXA.EMERON. LIB. III.
97
ellgunt niundo lalere, et vltae hnjus declinarc dublos an-
fractus? Mare cst crgo sccretum lempcranlia? , cxercltium
conlinentia?, gravltalls sccessus , portus securitatis, Irnn-
quIUitas soeculi, mundlhujus soLrletas, tum fidclibus viris

atque devotis incentivum devotionls , ut cum undarum lc-

niter anuentium sono ccrtent cantus psallenlium, plaudant

msulae Iranquillo fluctuum sanctorum choro, hymnissanc-
lorum personent. Unde mihi ut omnem pelagi pulchrilu-
dlnem comprehendam quam vidit operator ? Et quid pluri; ?
Quid ahud ille concentus undarum,nisi quidamconcentus
est plcbis? Lnde bcnemari plcrumque comparatur Ecclc-

sia, quoe primo Ingredientis popuU agmlne totis vestibulis

luidas vomlt : deinde In oralione tolius plebis tanquam

undis refluentibus stridet, cum responsoriis Psahnorum ,

cantus virorum, muHerum, vlrgiuum, parvulorum, conso-

nus uudarum fragor i^esultat. Nam illud quld dicam, quod
iinda peccatum abhiit , et sancti Spiritus aura sahilaris
aspirat ?

j
'
XXIV. Dct nobls Dominus lUa succes suum flumina
prospero h'gno currere , tuto portu consistcrc, ncquitioe
spirilahs gravlora quam ferre possumus , tentamcnta nes-
;cire, fidei Ignorare naufl^agla, habere pacem profundam :

et si quando ahquld sit , quod graves nobis snccuH hujns

excltct fluctus, evigllantcm pro nobis habcrc gubcrnato-
rem Dominum Jesum , qul verbo imperet , tempcslatem
mitigct, tranquihitatem maris refundat, cui est honor et
gloria, laus, pcrpeluitas a saicuhs, et nunc et scmper, ia
omnia Siccula sa^culorum. Amcn.

LIT.
^8 6. AJUftROSII

*%MV\VWV\'V\VVW\V\*W.VWWW\VW\WVV*WVV\\VVVIV\ WNVVVWWWVV* VW^VWVWVWrl*» V\« v\

CAPLT VI*. !

Tcrr(B siiam speciem, qua' in s^erminatione ac viriditate

posila est ,
percommode addilam esse; voccm Dci pv-
cmiditatis causam proibe^re: quod quidam solis calori
perperam acceplum fcruvt. ,

XXV. DiscEDENTE aqiia , convcuicbat ut spccles lcrpac

darelur et gralia^ ut invisibilis et incomposita dcsincret

esse. Nani plerique eliara lioc dicunt csse invisibile, quod
speciem non habet ; et idco accipiunt lcrram invisibllcm
fuisse,non quia vidcri non possct ii summo Dco vcl Angc-
lis uam adhuc homines crcati non crant, vel cLiain
ejus;
pecudes, scd quia slrie sua spccie erat. Species aulcm tcrraj
est germinatio et virldltatls agri. Lnde ut et vibibllcm oam
etcompositamfaceret Deus, ait : « Germlnet terra hcibam
«fceni, scminans semen secundum genus, et h'gniim fruc-

» tifcrum faciens fructum secundum gcnus, cuius semeii

»suum in ipso ^. »

XX\L Audiamus vcrba vcritalls, quorum series salus

est audlcntium. Prima enim illa vox Dci slugulis crca-

turis imperlita gigncndis , lcx naturae est ,
quas lcrrls in

omne ajvum remanslt fulurne succcsslonis datiira prnc-

,

scriptum, quemadmodum vclgcncrandi vel fructiricandlia

reHquum usus adolcsccret. Prima itaque gcrminatlo cst,
quando nascentla videntur erumpere deinde cum crupc- :

rit et profecerlt germen, fit herba hcrba quoquc, ubi :

pauluhim processcrit, fit foenum. Quam utlfis, quam vchc-

' SLrmo V. — » Gcn. i, 1 1.

 nEXAKMERON. LIB. III.
99
mens vox. « Germlnet terra herbam fceni, » lioc est, ipsa

per se germinet teira, nullum alterius quierrt auxllium ,

non cnjusquam Indigeat niinistej^-io.

XX\ II. Solcnt enlm plerlque dlcere : NIsI clcincntlor

solls calor lepefecerlt terras , et quodammndo radiis suls

foverlt, non poterit germinare terra : et pniplcrea gcntes

divinum honorcm dcputant soli ; quod vlrlule calorls sui
lerrarum pcnetrct slnus , sparsaque foveat seinlna , vel ri-
gentes gelu venas arhorum rclaxet. Audi ergo Deimi vclut
hanc voccm emillcntem ? Conticescat iiicpUis sermo
homlnum qui futurus est , faccssat vana oplnio. Antequam
soHs fiat l«minare, herba nascatur : antiquior ejus sit prae-

rogatlva, quamNe solis. error hominum conV;ilcscat, gcr-

minet priustcrra, quam folus solis acclpiat. Sciant onmcs

solem auctorem non esse nascentium. Dei clementia ter-
ram rclaxat , Dei indulgentla prorimipere !'aclt fructus.

Qnomodo sol vivcndl usum mlnislrat oriundis , quando

illa prius dlvinne opcrationis vlviricatione sunt edlla ,
quam
sol in hos vivendl usus venirel ? Jttnior est hcibls, junior
foeno.
 ,
:

lOO S. AMBnOSII

Vt^VVVvWVWVVVvVVvVWX-VvWwVWW^WWWWvWWV' WvWxVVVWvWVVVvVVVVV.W VWW-W .vvvv^

CAPUT VII.

Cur pabuUimpecor-i prius crealum, quam clbusliomlnl.

Hcrbam vireiitcm humaiuc imaglnemcssc condilionis,
cujus fragiliias clcganti dcscriptioneexponitur. Ejus-
dem lierba imitalorcs in fruclu fcrendo nos esseopor-
tere ; ubi Manichcci Eunomianique perstringuntur,

XX\ III. Et forte mlrelur aliquisquod prius pecoripa-

Lulum quam cibus homini sit creatus. In quo primum
,

profundum Dei deLemus advcrtere, quod etiam minima

qureque non ncgligat , sicut in Evangclio Sapicntia Dei di-

cit : « Fxespicite volatilia ca;Ii, quoniam non scrunt, neque

» metunt, ncquc congrcgant in horrca, ct Patcr vcstcr coe-

»lestis pascit nonne vos phu^is

ilia : estis ilhs * ? » Cum
eiiim illa pascunturDei gratia nemo , sibi debct desua in-
duslria et virlute blandiri. Deindc quia simphcem victum
et naturalem cibum rehquis cibis debuit antefcrrc. Hic
enim sobrietalis est cibus rchqui dehciarum atquc luxuriae
,

hic communis omnibus animantibus cibus, ihc paucorum.

Exemplumitaquefrugahtalis, magisteriumparcimoniae est

herbae simplicis victu olerisque vihs aut pomi contentos esse

©mncs oportcrequem nalura obtuht, quem hbcrahtasDei
prima donavit. IUe salubris iUe utihs cibus qui morbos , ,

repellat, qui resecet cruditates, uuUo hominum partus

labore sed divino effusus munere sine sationc fruges
, , ,

fructus sine semine tam dulcis tam gratus ut etiam re-

, , ,

plctis voluptati atque usui sit. Dcnique ad primas datus

niensas, ad secundas remansit.

• Mallh. Ti, 36.

 nEXAEMEROX. L115. III. lOI

XXIX. Qnld autem crcaturre hujus attoxam miracu-

lum, ct snplentlic opcratricls argumentum exprimam ? rn
hac enim gcrminum spcclc , munere
et illo virentls herbnc

imago cst vltne humanre, et naturae condltionisquc nostrae

insigne quoddam spectatur, et specukim ckicet. Illa hcrba
ct flos fcenl figura cst carnis humanw, sicut bomis Dlvini-
tatls Intcrpres organo suae vocis expresslt , dlcens : « Cla-
»ma. Quld clamabo ? Omnis caro foenum, ct omnis gloria
»hominis ut flos fceni. Aruitfnenum, et flos decidit : Aer-
»bum autcm Domlnl manet In iTternum'. » Del sentcntia
vox humana est. DIcItDeus :« Clama: » scd In Ipso Esaia
loquitur. Illc respondlt : « Quid clamabo?» Et tanquam
qnid loqueretur audlsset , adjunxit « Omnis caro
: foe-

»num. » Et vere; viret enim gloria hominis In carne quasi

foenum : et qua3 putalur essc.sublimls, exlgua quasl herba
est, praematura ut flos, caduca quasi foenum germlnat vitae
viridltatem inspecie, non in fructu soHditatcm, hilarioris
vitae quasi flos praetendcns jucundltatem, brcviorl spatio
occasura , sicut herba foeni , quod prius quam evellatur,
aresclt. Qune enlm firmltudo in carne? qua? salubrilas po-
tcst csse dluturna ?

XXX. Ilodle videas adolescentem validum, pubesccn-

tem, aetat's vlrldltatc florentem, grata specie , suavi co-
lore ; crastlna dle tlbi facie et ore mutatus occurrit : ef
qui pridie tlbi lautlssimus dccorae formae visus est gratia ,

allodie miserandusapparctaegritudinls allcujus infirmltate

resolutus. Plerosqueaut labor franglt, aut Inopia macerat,
aut crudltas vcxat, aut vina corrumpunt, aut senectUo de-
biHtat , aut cvlratos deliciae reddunt , luxurla decolorat
INonnc vcrum cst, qula aruit foenum, et flos decidit? Allns
avis atavlsque nobihs, et majorumhonestatus infulls, pro—
sapiae veteris clarus insignibus, amicis abundans, stlpatus
• Isai. xt, 6 8.
I02 5. AMBBOSJU

ciienliLus et utrumque lulos teclus, pffoducens maximam

ac rcducens ramiliam , repeute aliqua accidentis periculi
niolc turbalus , destituilur ab cmnibus , a sodalibus dere-
liuquilur , impugualur a proximis. Ecce verum cst, quia

^icut rfcemim vita hominls, prius quam evellalur, arescit.

Est elitim qui dudum ubertate aflluens copiarum , libera-

litatis lama per ora yoliliins singulorum, clarus honoribusi
prceemiucns polcstatlbus , tribuuahbus celsus , solio subli-

mis, healus popuKs iTstimalus dum prieconum clamore

,

dcducilur, suhila rcrum couversione in eum carcerem ra-

pitur, quo aHos ipse dclruscrat, et inler rcos suos immi-
nentis pceme dcnot aerumnam. Quautos pridic caterva
plaudenlium, ct iuvidiosalVequeutis popuh domum pompa
dcduxil, ct nox unagloriosa; illumsplcudorcm dcductionis
abolevit, ac repcntinus la-teris dolor, cfl^usis gaudiis,luc-
tuGsam gravis successionem nideroris admiscuit! IJujns-
modi igitur est gloria hominis sicut flos fffiui : qme ctiam
c\\m dcfertur, nihil operibus adjungit^ iu qua nuUus fruc-
tus acquiritur; et cum amiltitur, evanescit, omnem see-
nam hominis, el quam desuper obuml)rabat repentc des-
lifuens, et quam inlus animabal.
XXXI. Alque utinam imitaremur hanc herbam, de
qua Dominus « Germinet lerra herbiim fu-ni, seminans
ail :

»scmen sccundum gcnus, et secundum simiUtudinem^ »

Seminemus igitur semen^ecundum genus. Quod sit ge-
Dus, audi diccnlcm oportere uos quairere illud divinum ,

si quomodo illud traclare possimus aut invenire : « Quam-

»vis nou longe sit ab unoquoque noslrum. In ipso enim
• vivimus, et sumus, et jnovemur; «icut quidam vcstruBa,
»inquit, dixerunt Cujus et genus sumus^ » Secunduaa
:

hoc genus seminemus semen non in carne, sed in spiritu

Kon euim caraalia, sed spiritualia &emiDai!e debemus, qiu
• Gen. I, 11. _ j Acl. xvii, 27, 28.
 ;

nKXAliUEfiON. LIB. lll. Io3

*

ad vilain pervenire volumns ajternam. Qufe slt autem si-

militudo, non ignoras, qui ad imaginem et similitudinem

Dei faclus es. Herba generi respondet suo, tu non respon-
des tuo generi. Trilici graniuu sparsum tcrrae generis sui
g' atiam rcddit , el tu degeneras. Fruges non adulterant
sui sincerilatom seminis, lu adulteras puritatem amma3,
Aigorcm menlis , corporis caslilatem.
XXXII. Non agnoscis opus esse te Chrisli. Manibus
su!s, utlcgimus, le ille rormavit, el tu, Manichoee, alterum
libi asciscis auclorem. Pater Dei^s dicit ad Filium : « Facia-
»mus hominem ad imaginem et similitudinem nostram'
el tu, Pholiniane, dicisquia in corislitulione mundi adhuc
jjon erat Chrislus; et tu, Eunomiane, dlcis quia dissimi-
lis esl Patri Filius. JNcim si imago, non dissiniilis utique :

scd lotuip ex toto exprlmens Palrem, quemPaler substan-

liffi suae unllate signavit. Paler dlclt : « Faclamus; » et tu
cooperatox'em negas ? Quod dlxit Pater, Fiiins fccit; et tu

aequalem negas, inquo complacuit Pater.

tV.VV%X.\Vv\\\\VXVVVVVfcX\V\'VV'\'VVVXV*A\'VV\\\\VVX^\\\VvX'V\VVl'\^*.\'\VVVVVVv-VVV\V^i\,V^V'VVVVVVVV'\V

CAPUT VIII.

J)e virlule seminar.ia; dcque ^erminandi ac f/uctifi-

candi modo plane mirabUl : item de terrte fevacitate,

agri pleni pulchritudine, herbarum salubritale ac re-
medits.

XXXin. «GERMmET, inquit, terraherbamfcenisecun-

» dum genus. nln omnibus, quce dlcunlur nascentiaterne,
primum germencst; ubi sepaululum sustuleril, fitherba,

* Gen. 1, a6.
I04 S' AMBROSII

poslea fcenum, indc fit fructus. Sunt nasccntia quns dc ra-

dicc gcrminant, ut arbores qune non sunt salx, cx aliarum
arLorum radice nascunlur. In arundinc videmus quomodo
in exlrcmo ejus velul quidam ilt nodus c lalcre, <^t inde
alia arundo germinat. Est ergo in radice vis quaidam se-

minarii. Insitiva quoquc in supcrioribus gcrminant. Aliis

crgo a radicc, aliis diverso munere scrics successionis ac-
quiritur. Inest enim nascentibus siugulis aut semen, aut
vlrtus aliqua seminaria, ct ea secundum genus; ut qnod
nascitur ex ea, similc eorum qure sata sunt, vel quorum do
radicc sit, germinct. Dc trilico Iriticiim, de milio milium,
dc pyro pyrus albo flore prorumpit : castanea quoquc sur
jiit de radlce caslaneae.
XXXIV. « Germinet, inquit, lerra hcrbam foeni sccun-
» dum gcnus. » Et continuo parturiens lcrra novo^ sc fudif

in parius, ct induit se amictum virlditatis, grallam foecun-

ditatis assumpsit, diversisquecompta gcrminibus, proprios
suscepit ornatus. Miramur quod tam cito germinaverit,
quanto majora miracula sunt, si spcctcs singula, qucmad-
modum vcl jacta in terram semina resolvantur, ac nisr
mortua faerint, niillum fruclum affcrant : si vcro fucrint
quadam suimorte resolula, in uberiorcs fruclus resurgant.
Suscipit igitur granum trllicl pulrls glcba (8), ct sparsum
cohibct occatio , ac velut malcrno lcrra gremio fovet et
comprimlt. Inde cum $e granum ilhid rcsolverit, hcrbam
germinat, grata ipsa jam spccics hcrbcsccntis viriditatis^
qaa? stalim gcnus salivi sinilllludine sui prodit; ut in ipso
snoc stirpis exordio cujus gencris hcrba sit rccognoscas,
atque in herbis fructus apparcat; pauhalimquc adolcscit ut
foenura, culmoque pubesccns crigitur ct assurgit. Ast ubi

se geniculala jam spica sustulerit, vaglnas quacdam futuraj

frugi paranlur, in quibusgrannm formalur interius, ne te-

ncra ejus primordia aut frigus ladal, aut solis a^stus exu-
 ,

llIiXAEMERON. LIB. III. Io5

rat , aut vcntoriim Inclementia , vel imbriiim vis sa?va de-
ciillat. Succcdunt quidam ordines spicie , mirahili arle
formati, vel ad spcciem grati, vel ad tutamen nexu qiio-
dam inler se naturalis coUigationis astricti , qnos provi-
denlia divina lormavit. Et nc frugis numerosioris pondcre
velnt quacdam ccdat fultura cnlmorum, vaginis quibusdam
ipsc culmus includilur, ut geminatis viribus frugem possit
muUipliccm sustincre, ne impar oneri curvetur in terram.
Tuui supra ipsam spicani vallum struilur arislarum , «t
!
quasi quadam in arcc praetcndat, ne avium minorum mor-
sibus spica kcdatur, aut suis exuatur fruclibus, aut vesti-
giis protcratur.
XXXV. Quid dicam qucmadmodum clementia Dei hu-
;
manaj prospexerit utilitati? Fa:;neralum terra restituit
quod acccpit, et usurarum cumulo multiplicatum. Homi-
j
ncs sacpe deciniunt, ct ipsa foeneratorem suum sorte de-

I
fraudant : terra fidelis manet. Et si quando non solverit
si forle adversala fucrit frigoris inclementia , aut nimia
I

\ siccitas , aut immcnsa vis imbrium, alio anno snperioris

anni damna compcnsat,- ita et quando provcntus spem
dcstitnit agrlcolae, nihil terra delinquit et quando arridet,
:

ubertas fcecundoc matris se in partus eflundit, ut nunquam

'
ullum dispendiuin suo inferat creditori.
XXXVI. Qune vcro specles pleni Qui odor? Quae agrl ?
suavilas? Qua3 voluptas agricolarum Quld digne cxphcare?

possumus, si noslro utamur alloquio? Sed habemus Scrip-

turae tcstimonla , qulbus agri suavitatcm bcncdictioni et
gratiae Sanclorum advertimus comparatam, dicente sancto
Isaac : « Odor filii mei sicut odor agri plenl'. nQuid igitur

describam piu^purascentes viohis, candida lih'a, rutilantes

rosas, depicta rura nunc aureis , nunc varils, nunc luteis
llorlbus, In quibus nesclas, utrum species ampHusflorura»
' Gcn. XXVII , aj.
 1

io6 S. AMBBOSn
an vis odora delcctet? Pascuntur ocuH grato spectaculo,
loBg<' latequc odor spargitur, cujus suavitate couiplemur.
Unde divine Dominus ait : «Et species agin mecom est*;»
cum ipso est eoim cpiam ipse formavit. Quis enim alius
arlifex possit tanlnm rcrum singularum exprimere venus-
tatem? « Considerate lilia agri% » quantus candor in
sit

foliis, qnemadmodum slipata ipsa folia ab imo ad summum

videantur assurgere, ut scyphi cxprimant forniam, ut anri
qua?dam species intus ellnlgeat ,
quce tameu vallo iu cir-
cuitu floris obsepta nulli pateat injuriae. Si quis hunc flo-
rem decerpat, et sua solvat in folia, quae tanti est arlificis
manus qu.e possit lilii specicm reformare? Quis tantus
imitator naturai, ut florem hunc rcdintcgrare praesumat,
cui Dominus tantum testimoninm tnlil ut diceret « Nec , :

))Salemon in omni gloria sua sic vesiiebatur sicut unura ,

» ex i&Us ? » Rex opulenlissimus et ?apientissimus infcrior

^

judicatur, quam hujus floris pkichritudo.

XXXMI. Quid enumcrem succos hcrbarum sahibres?
quid. virgultorum ac foliorum remedia? Cervus a^ger rar
musculos oleaj mandit, et sanus fit. Locustas quoque foHa
olea3 arrosa liberanl ab aegritudine. Rubi folia superjacta
serpenti, interimunt cum. Culices non tangent le si ab-
sinthii herbam cum oleo coquas, et eo te perunxeris.

' Psal. TLix, u. — » Mallli. ti, 28. — ' Ibiii. 29.

 eEXAEMERON. LIB. III. [07

GAPUT IX.

N 0x1(1 cum utUibus non slnc ratiorie generari^ cuin (jund

uni 7ioxiuni, alicri sit utile; atque ad noxia evi-
tanda inslinclum biutis, liominibus rationcm Deus
indidcril. Quam deccns ordo in terren frucliflcatione
servatus.

XXXVITI. Seb forte dicant aliqui : Quid quod cuni uti-

libus eliam letalia et perniciosa generantur? Cum Iritico

conium quod inter aliracnta vitac noxium rcperitur, ct nisi

pra^visuin fuerit, consuevit saluti nocere. Inter alia qnoque
nulrimenla vitae helleborum deprehenditur. Acoiiita quo-
que fallunt frequcnter, et decipiunt coUigentem. Sed hoc
ila est, ac si reprehendas terram, quianon omnes hoinines
boni. Sed quod plus est accipe, quia non omnes boni An-
gcli in C(clo. Sol ipse prse nimio calore spicas torret, adu-
rit autem gignenlium prima cxordia. Luna quoque vianti-

I bus iter demonstrat, klronum prodit insidias. Num igitur

'

dignum est ut in his quae utilia sunt, poslhahentes Condi-

toris graliam confiteri, propter aliqua alimenlorum noxia
Creatoris prospicicnti.x derogemus, quasivcro omnia gulae

causa dehuerint procreari, aut exigua sdnt qua; ventri nos-

tro divina indulgentia ministraverit. Definitae nohis escae
sunt, et nota; omnlhus, qua3 et voluptatem generent, et
Corporis saluhritatem.

j
XXXIX. Singula autem eorum, quae generantur e ter-
'

ris, spccialem quamdam rationem hahcut ,

quae pro virili

portione complent universa) plcnitudinem creaturoe. Alia

ergo esui, alia alii Bascuntur usui I*<ihil vacat, nihil iaaaae
Io8 S. AMBROSII

germlnat terra. Quod tibi pntas inntllc, allis ullle est;

inio ipsi tlbi frequenler alio est usu nlile. Onod escam
non adjuvat, medicinam snggerit : et saepe eadem, rjnae

libi noxla sunt, avibns ant lerls innoxlnm minlstrant pa-

bulum. Deniqne sturni vescunlur conium , nec IVaudi est
eis, quoniam per qualllatem sui corporls venenum succi
lelalls evadnnt. Frlglda enlm vis ejus csl succl, qnam

subtillbns porls In cordis sui sedem dnccnlibus, praccoci

digcstlone praevenlunt, prlus quam vltalia Ipsa pcrtentct.

Helleborum autem perili loqunntur escam essc et allmo-

nlani coturnlcnm, co quod naturaliquodam tcmpcramcnto
sui corporls vim pabull noccntis cvitent. Etenhn si ratlone

medicinae plerumqne ad salubritatcm humani quoque cor-

poris teinpcratnr, cnl vidctur csse contrarlum : quanlo
magls proprietale nalurac ad clbnm proficlt, quod mc-
dica manu convertitur ad salutem? Per mandragoram
qnoque somnus freqncnter accersltur, ubi vlglllarum aegri
aflllctanlur Incommodo. Nam quld de oplo loquar, quod
ctiam nobls quotidlano prope usu Innotuit , quonlam do-
lores eo gravlsslmi inlernornm srcpe vlscerum sopluntur.
Nec illud pricterlt, quod conio pleruinqne furorcs llbldl-"

nnm marcuerunt, et helleboro vclustac passlones aegri cor-

poris snnt solntac.

XL. Non solum Igitur nnlla in hls rcprchcnslo Crealo-
ris, sed etlam Incrementum est gratlarnm. Slqiiidcm quoJ
fid pcrlculum pntabas csse gcncratum , ad rcmedia tlbi^

salutls operatur. Nam ct Id quod periculi cst, per provi-'

dentiam dccllnatur : et id quod salutls, pcr Industriam non'
,'
amittilur. Annon ovcs ct caprae ca, qn.T, sibl noxla snnt
decllnare dldicerunt et solo odore per qnoddam naturae
mysterium, cum slnt ratlonis cxpcrtes , rationcra tamen'
cvadendi perlcuH, vcl tucnda^ salulls agnoscunt, noxiaque
pariter ac profutura distinguunt; ita ut plcrumque cum
 IliiXAEMERON. LIB. III. lO^
armala vcneuis lcla scuscrliit, iiolas pclcre herbas alqnc
his rciiicdlum vuhicrl dicanUir adhibcrc. Clbus illis crgo
medlclna cst, ut rcsUirc sagillas vidcas e vuhicre, etfugcrc
vcncna, non scrperc. Dcnique cervls cibus venenum cst.

€olubcr ccrvum fugit, leoncm inlcrficit : draco elcphan-

tem ligal, cujus ruina mors victoris csl. Et ideo sunima vi

utrimque cerlalur; iilc ut pedcm alliget, in quo casus

vinctl sibi nocere non possit; islc nc postcrlore cxtrcraus
pcde, aut calle capiatur anguslo, ubi vcl ipse se non qucat
retorquere, et draconem gravi protcrcre vcstigio, vel se-
qucntis clcphanti auxllium non habcrc.
XLI. Ergo si irralionabiila animalia norunt quibus sibl

aut mcdlccntur lierbls, aut subsidiis opem affcrant; iiomo

nesclt cui rationabilis scnsus innascltur , aut tam ailcnus
a vero est, ut quae culque apta sint usui minime depreiien-
dat : aut ila naturoe ingratus bonis, ut quoniam taurini
haustus sanguinls ictaiis cst liominl , propterea putet ia-

borlosumanimai aut nasci non debuissc, aut sine sangulnc

debuisse generari, cujus virtus ad cuilum agrorum utiiis,

a<lusum plaustrorum iiabilis, ad ailmonlam suavis, di-

verso munere fulcit agricoias quibus Deus si bona sua
, ,

DOrinl, univcrsa donavit, dicens : «Germinct terra licrbam

(•foenl, spirans semcn secundum gcnus. » Non soium cnim
spontaneam aiimoniam comprclicndit quc-c cst in hcrbls ct
(radicibus, atque in arborum , reiiquisque fructibus : sed
etiam cam, quoe industria comparatur, et cuitu rusticani
laboris acquiritur.
r XLII. Quam decorum autem quod non statim fundere
terras semeu jussit et fructus : scd primum gcrminare,
deinde herbcscere campos statuit, postea sccundum pro-
prietalem sui generis semcn adolcscere,ut nunquamarvo-
j
Fum vacarct gratia ,
quic grato primum decore vernarent,
! postea frucluum suggerercnt ulilitalcm ?
%ls9i S. AMBl\«Sn

CAPLT X.

Semina nunqiiam proprie de^enerarc cum corum non ,

mutetur gcnus 3 sed perfectio lolium enimac zizania

:

e frume7iti semine nequaquam nasci. Ferium Dei

miram terrw fuecanditalcm contulisse a^iteqaam homO'
peccaret; atlamen terram etiam nunc ea non prorsus
esse dcdtitutam.

XLIII. Sed forlc qnis dicat Quomodo secundum gcnus

:

terra profcrt semiua, cumplerumquesemina jacta drgone-

rent, et cum Lonum Irilicum fuerit seminati;m, docolor
ejus species, etiufcriorforma rcddatur? Sed hoc siquando'
accidit, non ad Iranslationcm generis, sed ad a^gritudi-
ncm quamdam ct inaqualilalem seminis videlur esse rcfe-
rendum. Non cnim desinitesse triiicum, si aut frigore adu-
ratur, aut imbre madidetur sedspeciemagisquanigenerc,
:

colore quoque et corruptione mutatum. Denique frcquen-

ter madidata frumcnta in sui gcneris specicm rcvertuntur,
si aut sole, aut ignibus torreantur , aut diiigentibus com-
missa cultoribus, aeris tcmperie, terrarumquc feracium
ubcrlate foveantur. Itaque reparatur in sobolc, qnod dc-
gencravcrat in parcnlc. Inde non periclllamur, nc jira^-

ccptum illud Dci cujus usus naturae iuolevit, in rcliquuni

successionis vilio deslilulum sit, cum hodii-que in semi-
nibus generis sui sinccrilas rcscrAetur.
XLIV'. Nam lonum et reliqua adulterina scmina, qtraa

frugibus saepe misccnlur, zizania nuncupari Evangehi lcc-

tione cognovimus : sed ea proprium quoddam genus ha-
 HEXAE«BRON. LIB. III. FH
bent, Bon ex tacitici semine in aliud genus seminis de-
colori degenerem traxere natu-
miitatione translata ,

ram. Denique hoc docet Dominus dicens « Simile est :

»regnum ccelorum homini,qui seminavil bonum scincn in

» agro suo : cum autem dormirent liomines, venitinimicus
wejus , et su|)crsemlnavit zizania inter trilicum*. » Advor-
timus utique quod zizania et triticum ut nominibus, ita et

genere videantur esse discreta. Denique et servi dix( runt

ad patremfamilbs Domiue, nonne bonum semen semi-
: «

))nasll in agro tuo? Lnde ergo habct zizania ? Et ait illis :

«Inlmicus homo hoc fecit". » Ahud enim est semen dia-

boh, aliiul semen est Christi quod serilur ad justltiam.
Denique iJiud Fihus hominis, aHud diabohis seminavit.
Adeo diversa natiu-a ulriusque seminis, ut contrarius semi-
nator sit. Quod seminat
Ghristus, regnum est Dei quod :

seminat diabolus peccatum e*t. Quomodo Igltur potest

,

unius generis esse regnum atque peccatum ? Sic est, inquit,

regnum Dei, quemadmodum si homo jactet semen su-
per terram.
XL^ Eslethomoquiseminatverbum,
. de quo sciiplum
est : « Qui seminat, verbum seminat^ ))Hic homo A'erbum
seminavit super terram, quando dixit, « Germinet terra hcr-
»bam,»et subito terrarum genriina pulhdarunt, et di-
versic rerum specics refulserunt. Hinc pratorum virens
gratia abundantiara pabulj ministravit : inde camporum
spica flavescens, imaginem pelagi fluctuantis commotione
segclis uberioris expressit. Sponte omnrsfrucltislerra sug;-
gessit : non potcrat, nondimi
etsi arata sine cultorc esse
enim erat formatus agrlcoLT inarala tamen opimis messi- ;

bus redimdabat, et haud dubito an majore proventu. Si-

quidem uec cuhoris dosidla terrarum desliluere polcrat
uberlatem. Nunc enim foecundllas unlcuique pro merilo

' Matth. xui, 24, 25 — ' IbiJ. 2-, 28. — ' Minc. iv, 14.
 112 S. AMBROSII

laborls acquiritur, iibi cultus spectatur agrorum; et negli-

gentiavel oflensa, aul diluviispluviarum, autterrarum aridi-

tatibus, aut grandlnis jaclu, aut quacumque ex causa, soli
uberls stcrllllate mulctalur. Tunc aiitem proventu sponta-
neo terra IVuclus locls omnibus invehebat; quoniam is prae-
ceperat, qui uulversorum esl plenltudo. Vcrbum enim
Dei fruclificabat in lcrris, ncc uUo adhuc erat tcrra dam-
iiata maledicto. Antlquiora enim mundi nascentis cxordia,
quam nostra peccala sunt, et recenllor culpa propter
quam condemnati sumus in sudore vultus nostri panem
jiianducare , slne sudore ahmcnta ncsclrc.

XLYI. Denlque hodleque foccunditas terrae veterem af-

fluentlam sponlanea; usu fertllitatls opcratur. Quam multa

sunt enlm qua3 adhuc sponte generantur ! Sed etiam in his
ipsis quac manu quaeruntur, magna ex parte manent nobis
divlna beneficla, ut frumenta Ipsa qulescentibus inferan-
tur.Quod proposIt^TC docct lectlonis exemphun, dicente
Domlno Quia sic est regnum Dei quemadmodum
: si homo
» jaciat semcu super terram, et obdormlat, inqult, et exur-
»gat nocte et die, et semen gcrminet, ct incrcscat, dum
» nesclt Lhro enlm terra fructlficat pi^mo herbam,
IIlc *. » ,

deinde spicam, deinde pleuum trltlcum in spica. Et cum

produxcrlt fructum, slalim miltlt fiilcem, quoniam adest
messls. Dormlentl Igltur tlbi, o homo, et ncscienti fructus
suos uUro terra producit. Dormls et surgls, et frumenti
per noclem incremeuta miraris.

' Marc. IV, 26, 27.

 HEXAEMF.RON. LIB. III. ii3

CAPIT XI.

Dc orta ariovum : alqiie Inlbl de rosa qiue primo sinc

spi?its nala , iltis postinodam inhorruit , et vitce nosr-
iro' spcculum, facta est.

XLMl. Dixnirs dc hcrba fgeni nunc dicamns de ligno

,

fracluoso facionte fructuin sccundum genus, cujus semea

ejus in ipso sit. Dixit el facta sunt, ct subito, ut suppE

floribus, hcrbarumque viiiditatibus , ita hic nemoribns

terra veslita est. Concurrcrunt arbores, cousurrexere syl-
Yse , vertices repente monlinm fronduerunt. Hinc pinus»
hinc cupressus in aitasecxtulcrunt cacumina , cedri et pi-
ceic convencrunt. Abics quoque nou contenta terrenis radf-
cibusatque acrio vcrtice, etiam casus marinos tuto subftars
remigio, nec sohim ventis, scd ctiam fluctibus certatnra
proccssit. Necnon et laurus assurgcns odorem sunm dedit
jiunquam suo exuenda velamine. Lmbrosae quoque ilices

Tcrticem protulcrunt inhorrcntcm comam hibernis

, q^nc?-

que temporibus servalurae. Hoc euim in singuhs privilei-

gium nalura tenult in rehquum, quod sub ictu mun^>

surgcntis acceplt : et iude manet sua ihcibus prsrogativa^,

manct cuprcssibus, ut nulh vcnti eas crinis sui honore
despollent.
XLVIII. Surrexerat ante florlbus Immlxta lerrenls sine
pulchcrrimus flos sine ullafraudevernabaf r
splnis rosa, ct

postca spina sepsil graJiam floris , tanquam humanas spev

cidum praefercns vitae , qua: suavltatem perfunctionis suoe
finilimis curarum stimulis saepe compungat. yaflata est
cnim clcganlia vilae nostra?, et quibusdam so]h*citudinilju&
LIV. 8
Il4 !»• AWBROSII

obsepta , ut tristilia adjuncla sil graliw. Liido cum unus-

quisque aut stiavitate ralionis , aut prospcrioris cursus suc-
cessibus gratulatur, meminisse culpae eura couvcnil , per
quam noLis in paradisi amcenitate florcntibus spinae men-
tis, animacquc sentes jure conderanalionis ascripli sunt.
Iffutilps igitur licct, o honio , aut splendore nobilitatis,
mil lastigio potestatis , ant (nlgore virtutis , semper ll])i

spina proxima est, seniper est sentis, semper inferiora tua

respice, supcr spinos germinas, m^c prolixa graliu mancl:
lyrevi unusquisque decurso setatis flore marccssil.

CAPLT xn.

Ijaudatur tHtis , el cum Evclesia comparalur : ncc noa

cxcmplamejus nobis ad imitationcm proponitiiv.

XLIX. Sa^e ut caduca tibi noreris communia esse cuin

floribus, ita etiam Ircta cum vitibus , quibus generatur vi-

iium, quocor hominis LTlificatur. Atque utinam, o homo,
hiiius generis imileris exemplum, ut ipse tibi lacllliam ]u-

cuiiiiitatenjcjne fructlfices. In te ipso suavitas lua' gralias

cst„ ex le pulhilat, in tc mauel , intus tibi inrst, id est,

in te Ipso (ptercncla jucnndilas tuie est conscicnliac. Ideo

ait : « Bibe aquam de tuis vasis, ct dc puteorum tuorum
foqtibus*. )) Primum omniLUii nihil gratius florenlis odore

vitis. Siquiidem de flore earuin succus exprossus pocnli

o-enus conficit, quod el vohijHali et saluti sit. Deinde quis

non miretur ex acirii vinacio vitem usque in arboris sum^

HjLLun cacumen prorumpere, quam vehit quodam amplextt

« Pfov. V, i5.
^
 ,

HEXAEMERO. Lin. lll

fovel, ct qulbusdam braclilis ligat, el circamuat laccrlis,

pampinis vestit , sertis uvarmii coronat? Quae ad imitatio-
nem vitse noslrnc primum vivam dcrt<!;It radiccm, deinde
fluia natura flexibilis ct caduca cst, qiuisi bracliiis tjuibus-

dam , ita et claviculis quidquid apprchenderit, slringit

hisque se crigit et atloUit.

L. Hu)us cst similis plcbs Ecclcsiac, quac vehit quadam
fidci radice ph^ittalur, et reprimilur humihtatispropa;i;inc,

dc qna pulchre ait Propheta : « \ ineam e.\ yEgypto trans-

»tuhsti, clphmtasti radices ejus, cl rcplesti lcrram : opc-
«ruit monlcs umbra ejus, et arl)usta ejus cedros Dei :

» exteudisti palmites ejus usque ad mare , ct usque ad flu-

))meu propagines ejus'. » Et per Esaiam ijjsc Dominus lo

cnlus cst dicens : «Yinea facta est dilecto in coruu, in

» loco uberi et maceriam circumdedi et circumfodi vi-
: ,

»ncamSorech, et aedificavi turrim in medlo cjus^ » Clr-

cumdcdit cnim cam vehit vallo quodam cadestium pne-
ceptorum cl Angclorum cuslodia. Immlllet enlm Angelus
,

Domini in clrcuitu tlmenllum eum. Posuit in Ecclcsia ve-

lut turrlm Apostolorum ct Prophctarum atque Doctorum,
qui soicat pro Ecclesiae pace prastcndcre. Circumibdll
eam quando cxoneravit terrenarum mole curaruni. Nihll
euim magis meulem onerat, quam istlus mundi solliclludo
et cupidltas vcl pecuniae vel potentia'. Quod tlbl demons-
tratur in Evangelio, cum legls qula iihi muher, quae ha-
l)cbal spiritum iufirmitatls, inchnala eralsursum res- , ut

picere non posset ^ Curvata cnim crat anima ejus, qu«

1 inchnabatur ad terrena compcndia7 ct ccelestem gratiam
I u^w videbat. Respexit eam Jesus., ct vocavit, et statim

muher onera tcrrena deposult. Ilis cupiditatibus ellam

ilios oneratos fuisse demouslrat, quibus ait: «\enite ad

* me omues qui laboratis , et onerati estis , ego vos refi-

> Pial. Lx:iix, 9-1 a. — » Isai. v, 1, a. — * Luc. xiii, u.

B.
 1

116 S. AMBROSII

»ciam\ » Ergo illa anima miilieris quasi clrcumfossa res-

piravit, elercctacst.
LI. Sed cadcm vills ubi circumfossa fucrlt, rcllgatur ct
erigitur, nc reflectalur iu tcrram. Rcciduntur alia sar-
mcnta , alia propagantur : rcclduntur quas iuani effuslone
luxuriant, propaganlur ea qu;c honus agricola judicavcrlt
frucluosa. Quldego adminiculorum ordlncs, jugalionisque
describam gratlam qua verc atque manlfeste asqualltatcm
,

docent in Ecclcsia essc scrvandam , ul ncmo sc dlves aut

honoralus extollat, nemo pauper dejlciat, ignobilisque

desperct? Omuibus sit in Ecclesia par alquc nna libertas,
omnibus impertlalur justllla communls el gratla. Ideo tur-
rls in medio esl quas excmplum de illis rusticanls, dc iilis
,

clrcumferat plscatorlbus, qul virlutum arccm lcncrc me-

ruenmt quorum excmplls noster crigalur affcctus ncque
: ,

humi vills et desplcabills jaceat; sed uniuscujusquc mens

ad superlora sc subrlgat, ut audeat dicere « Nostra autem :

conversalio in ccclis est*. » Lnde ne allqulbus procellis

sapculi possit rcflccti, ct tcmpestatc dcduci, clavlculis illis

et clrculls quasi amplcxlbus charitatis proxlmos quosque

compleclitur, et in eorum conjunctlone requiescit. Chari-

tas cst Igltur qua? nos supcrlorlbus ncctlt, cccloque inserit,

Qui enim manct In charltale, Dcus in eo manet. l nde et
Dominus alt « Mancte in mc et cgo in vobis. Sicut palmes
: ,

»non potcst fructum affcrre a se, nlslmanscril in vllc sic ;

» ct vos si in me uon manseritis. Ego sum vitis, vos pal-

,

»mltes estis'. »

LII. Evidenler igitur cxemphim vitis ad nostrae v^iaei

institutlcnem arcessendum cssc slgnavit , qua; primum ve-

ris tepefacta temperie gemmare pcrhlbGtur : dcinde cx ip-
sis sarmentorura articulls fructum emlttere , de quibus
orlens uva formatur, paujatimqnc augescens, immaturi
« MaUh. XI, 28. — » Pliilii). iii, 20. — ' Joan. xv, 4. 5.
 ;:

lIi;XAEt\IERO.\. I.in. III. II^

parliis rolincl acerhitatem , nec potest nisi malnra jam ct

cocta dulcoscere. Vcstitur inlcroa viriclantil)us pampiuis

vinea, qnibus ct adversum frigus, omnemque injuriam
non oxigno minuitur suLsidio, et a solis ardorcdefenditnr.

Quid anlom co vel spectaculo gratius, vel fructu est dnl-

cins, viderc serta pendentia velnt qnredam speciosi ru-

ris monilia , carpere uvas vol anreo colorc vol pnrpurco
rcnitentes? Ilyacinthos caeterasquc gcmmas fulgcre existi-
nies, coruscarc indicos, alharum emicarc gratiam. Nec
advertis ox his admoneri te, homo, ne immaturos fructus
tuos dies suprcmus inveniat, aut plenoe lempus wtatis
opera imparata dedeceant. Accrhus cnim frnctus amarior
esse consucvit; nec potest dulce esse, nlsi quod ad matu-
ritatem perfeclionis adoleverit. Huic viro perfecto ncc fri-

gus horridae mortis , nec sol iniquilntis nocerc consnevil

quia obumhrat eum gratia spiriluahs, et omnia mundan.T
cn])iditatis ot corporonp. lihidinis roslingnit incendia , dc-
fendit ardores. Laudont qnicumqnc conspiciunt ct ag-
tc ,

mina Ecclesia3 velut qunGdam palmltnm serta mirentur

spcctcnt singuli fideHum pulchra animarum monilia dc- :

loctcntur maturltati^ prnelentiic, splcndore fidei , confos-

sionls docore, justlliiC pidcluiludino, uhortate mlscricor
diaj, ut dicatur lihi : « Ijxor tua sicut vitis ahundans in

wlatcribus domns tu;c' ; " co quod ledundanliam vitis rrnc-

tifora;, copiosre mnnen^ jihcralilatis imiU-iis.

'
INii'. cxwii. ii.
ii8 s. AMunusii

CAPLT XIII.

i)c arborum utiiitalc, ac diversitafc; dc rationc illas ju-

gaiuli ac mcdicandi ; postrcmo dc arborcorum succorum
proprietatibus : cdm morali ad singula expositionc.

LIII. Si-D quicl cgo in sola vite immoror, cura omiila

genera arborum ulilia sinl, alia ad fructum nata, alia ad
usum data? Nam et cjuibus non est fructus uberior, tamen
usus prctiosior cst. Cedrus suspendendis tcctorum apta
culminibus, eo quod hujusmodi materies ct procera sit

spatiis, nec onerosa parietibus. Lacuoaribus quoque co-

mendisque fastigils habilis est cupressus. Undc et Ecclcsia

dicit in Caulicis : « Trabes domorum nostrarum ccdrinaj,

«lacunaria nostra cupressina^ : «in his esse declarans de-
cora sui ornamenla fastigii, qui quasi trabes verlicem Ec-
clesiiX sua virtute sustincant, ct faslioium ejus exornent.
Laurus cl palma ad insigne victoria\ Lauro victorum ca-
pita coronantur, palma manus victricis ornatus est. Undo
et Ecclesia ait : « Dixi : Asccndam in palmam, tcnebo alti-

» tudines ejus". » Quffi eminenliam vldens Veri)i, et sperans

quod ad ejus altiludinem possit asccndcre et scienliaB sum-

mitalem , dicit : « Ascendam in palmam
omnia infe-
, » ut
ficra rclinquat, cl ad superiora conlendat, ad bravium
Ghristi, ut suaves ejus fruclus carpat et gustet. Suavis
enim virtutis est fructus. Popuhis quoque coronis arbor
umbrosa victricibus, et salix lenta vitibus habills vincien-
dis, quld aliud myslice declarant, nisi bona esse Chrisli
' Cant. I, 16. — 2 Ii^l. VII, 8.
 UliXAli>iEEON. LIB. III. 1 ig

vincwla, quo} Docerc non soleant, vtucula gratla; , vincula

charltalis , «t unusquisque suis vinculisg'orielur, sicutglc-
rialjatur et Paulus, dicens : «Paulus viactus Jesu Christi V»
His ligalus vinculis dicehat :
« Quis nos separahit a charitatc
» Christi" ?» vincuhs ahslincntiaj , vinculis chariialis. Ilis U-
gatus vincuhs etiam David ait : «In salicibus, in medio ej«s
«siispendimus organa nostra'. »Buxus quoquc elemento-
rum apicihus utihs exprimcndis , levi materia usum manus
puerilis inlormat. Lnde ait Scriptura : « Scrihe iu buxo^ »
Simul ut admoneat te ipsa materia qure semper viret, nec
unquam fohis exuilur suis; ne iinquam spei tuae dissimu-

latione nuderis , sed sempf^r tihi per fidem germinet spes

sahitis.

LI\ . Qnid ego enmnerom quanta varietas arhorum ,

quam diversus in singuiis et pulcher ornalus, quam patulae

fagi, quam procerae abietes, quam comantespinus, quaoi
umhrosae ilices, quam popuh hicolores qoam nemorosa ,

et rcdiviva castanea, qua; simul ut excisa hierit, tauquam

sylvam cx se pullulare consuevit ; qucmadmodum in arho-
rihus ipsis aetas aut senilis, aut novella deprehenditur;
juuiorihus enim exiliores rami , antrquiorihus vaHdiora et
nodosa suut hrachra : ilhs foha levigata atquc dillusa, istis

contractiora et jspcra. Sunt etiam arhores, quae senili at-

que emorlua radice successionem sui , si forle csedanlur,

reparare non noveriut : &\ix quihus aut juventus viret , aut
natura fflecundior est, quihus excisio lucro potius quani
detrimcnto sit, ut per phires sui rediviva successione re-
noveutur I.a^redes.

LV. Est etiam ,

quod miiwis , ipsis sexus in pomis, est
disci^etio sexusin arhoribus. Nara vidcas palmam qUcC dac-
t)Ios gcuerat , plermnq;ie inclinantem ramos suos el sub-
• Phtlem. I, I. — > Rom. vin, 55. — ^ Psa'. cxxsvi, 2. — < Isai.
KXX , 8.
lao S. AMIJROSII

jlcienlem , et concupisccnlia) alquc amplexus specieni

pi\cdeutem ei arLori , quam maiem palmam appellant
piieri rusticorum (9). IUa eroo palina fceminca est, et
sexum suum subjcctionis spccic confiletur. Lnde iocorum
cnltores pi\TJaciunt ramis ejus dactylornm vel palmitum
s^mlna masculorum, quibns illi foemineae arbori velnt qui-
damscnsus perfunclionis iiirundilm", ct expctiti concnbilns
graiia reprasscntalur. Quo muncre donata rursus crigilur,
et elevat ramos suos , comam suam
et in veterem statum
r«rsus Dc ficu qnoque cadem opinio cst. Ideoquc
altollit.

pJerique secundum domesticam ct fruciifcram ficnm agrcs-

icm ficnlneam feruntur insercrc, eo quod cito fructus fco-
cundoe iilius et domesticae ficns vel aura tentali aliqua,
Tcl ^estu dcfluere ferantur in tcrram. Unde gnari hujus
remedii grossis arboris agrestis alligatis ad illam feraccm
arborem, medentur ejus infirmitati; ut possit fructus
proprlos rescrvare, jamjamquc si deforent rcmcdia lap- ,

snros. Quo admonemur velut quodam a^nigmatc naturrc

non refugere eos , qui a nostra fide et consortio separati
smit; eo quod et gcntilis qui fucrit acquisitus, quo gra^ior
fiierlt assertor erroris, eo vehementior possit fidei defcn-
sor existerc; et si qnis de hixreticis convertatur, velut
confirmct eam partem in quam se commutata opinlonc
coatulerit, maxime si Iiabcat aliquid natura^ directum , ut
Yivlda possit essc ejus senlcniia, si adminiculctur el at-

lentio sobrietatis , observantla castitatis. Profnndc ergo

clrca cum studium tuum, ut simililudine fruciiferaj illius
iicus dc pi\Tesentia et coiijunctioiie agrestis illius arboris
t.uiim possis corroborarc virtulem. Ita enim tua nec dis-
solvetur Inteutio, et diligentiae fructus et graliae reserva-
bitur,
L\I. Qnam multa |sunt autem qnae doceant natnralem
duritiam posse diligenlia} studio tempcrari, quibus afTcrt
 IIEXAEMERON. LIB. III. 121

culius ruralis exemplum! Nani plcrumque cllo florcnt

mala granala, ct fructum afrcrrc non possunt, nisi con-

gruis pcritorum rcmcdiis cxcolaiitur : plcrumquc succus
vanesclt intcrior, ct loris spccics cjus pulchra prnctenditur.
Quae non immcrilo comparalur Ecclesioc, ut lutbcs in Can-
ticis ad Ecclesiam diclum : «It cortex mali punici gcnai
»tua;' ;» ct infra : «Si floruit vitis, florucrunt mala gra-
»nata". »Ecclcsia cnim honum fidei fulgorem confessloiiis-
que prcTtcndit, tot Marlyrum sanguine spcciosa ct, quod ,

est amplius , Christi cruorc dolala; simul plurimos intra

se fructus usu istiuspomi suh una munilionc conscrsans,
et virtutum ncgotia multa comj>lcclens. Sapiens cnlm spi-
ritu cciatncgotia. Amygdails quoque hoc gcncrc medicarl
feruntur agricokc , iit ex amaris dulces fiant fructus , ut et
terebrent ejus radicem arboris, ct in medium inscrant
surculum ejus arborls quam Grrcci Tzvjxn-; , nos piccam di-
cimus; quo facto succi amariludo dcponitur. Ergo si agri-
cultura convertit stlrpium qualilates, nonne studia doc-
trinae,ct discipHnae attcntio mitigare possunt quaslibet
aegritudines passionum? Nemo ergo posilus vcl in adoles-
ccnliic vel inlemperantiae lubrico , de sui conversionc des-
perct. Ligna plcrumquc in nieliores vcrtuntur usus , et non
possunt hominum corda mulari?
L\ II. Uocuimus non solum Inter dlvcrsl generlsarbo-
res esse fructuuni dlvcrsitatcs, sed plerumque iii eadem
specle arborum compugnarc sibi fructus. Alla enini spe-
cies masculorum, alia fccmincorum fructuum, sicut de
dactylis supra diximus. Quis autem possit comprehendere
varictatem , specicm grallamque pomorum , singulorum
quoque utilitatem fructuum, succorumquc proprletatem,
quemadmodum
quae cuique rci apta videantur, oegris visce-

rlbus hominum amariora poma medicentur, et inflationem

' Canl. IV, 5. — a IJ, \i\^ 12.
122 S. AHIBUOSII

asperitatemqne interiore.m tcmperent , quemadmodum

rnrsus humorum aspcra pomorum dulcibus tcmpercntur?
Denique ca medicina anliquior, quae herbis curarc con-
suevit ct succis; nec uUa firmior sanitas, quam quoc sahi-
bribus reformatur ahmentis. Inde sccundum naturam
docemur, quia sohi nobis esca medicina est. Herbis cerlc
idcera apcrla claudunlur, hcrbis curantur intcrua. Idco-
que mcdicorum est opus hcrbanmi potestatcs noscere.
Hinc enim mcdendi usus inolevit.

CAPLT XIV.

Dt simplicimn pomorum differcntiaj folioriimqne di-

vcrsilate prwcipne dc pampino
: tibi , ct folio ftcus;
deque variis aliorum foliorum figuris.

L\III. Sed ut ad simplicia poma revocemus styhnn,

alia sunt qua^ coquuntur sole
, aha quai testis aut cortici-
bus clausa complentur. Mala et pyra, uvarum qcroque ge-
nera omnia uuda objecta sunt soh nucis autcmel nuclese,:

nuclei quoque fructus et testa opertus et cortice , alilur

iamcn et ipse calore sohs atque nutritur ; et quautum pi-
neae derisitate nucleus abscondltur, tantum soiis calore
nutritur.
LIX. Quanta deinde Domini providentia , ut ubi mol-
lior fructus , ibi folii crassitudo vahdius tegumentnm
lucndo defcral pomo ,
quod vidcmus in fructu ficulnete.

Delicaliora itaque validioribus municnda sunt, ut ct ipse

quoque Dominus per Ilieremiam docct , dicens : « Sicnt

» ficus istas bonas recogQOscam translatos J^ida , quos emisi
 ,

HEXAl :\IEROi\. LIB. 1I[, I 2 i>

»de loco Isto in tcrram (^lhaltlicorimi in ]).'">na , ct confn-

» mabo oculos meos super illos in bona '. * Tanqnam deli-

catos enim velut quodam misericordiae sua3 validiori sepsit

tcgminc, nc lencri fructus matcrius interirent. Denique dc
ipsis etiam in posterioribus dicil : « Delicati mei am])ulave-
» runt vias asperas ^. » Quibus infra ait : « Constantes es-
» toteiilii, et clamate ad Deum ^ » Hoc enim sohim ad\er-
sus omnes proceHas atqiie injurias inviolabile tegmcn ,

impcnclrabile munimentum est. Lbi ergo teneri fructus

ibi crassiora tegmina et munimenta foHorum. Contra au-
tem ubi fructus validiores , ibi tencriora folia, ut mahis
arbor docct. Pomumeuim validius non muUo indiget pro-
tcctionis auxilio; nam ipsa protectionis crassioris urabra
pomo nocerc phis posset.
LX. Denique doccat nos pampinus naturoB gratiam ,

et divinaD sapientioe Videmus enim

interna mysteria. *

ila scissum atque divisum ut trium foHorum speciem ,

videatur ostendere ita pars media distincta est

: ut ,

nisi inferioribus haereret, separata spcctantibus videre-

tur. Ea autem ratio videtur servata natura: , ul et solem
facihus admittat, et umbram obtcxat. Denique proccrius
.
. . .

m
. .
I

i
media pars cjus cxtenditur, et ipsa summitate tenuatur,
ut plus pulchritudinis quam tegumenti praeferat. Etenim
i bravii speciem videtur effingQre, significans quod uva in-
I
tcr pcndentes coeteros fructus habeat principatum , cui ta-

I
cito quodam judicio naturae , sed evidcnti indicio innas-
i
citur species ct praerogativa victori^e. Secum igitur habct
I bravium suum , quo et munimen sibi prrebelur adversum

1 injurlas, acris pariterque imbrium violcntiam, et impedi-

I mentum non aflertur ad recipiendum sohs calorcm , quo
tepcfacla ahtur, coloratur, augetur. Ficuhieic quoquc fo-

hnm, aeque prope ut pampinus ,

quadrilida interscindi-

' Jcrtin. \.\iv, 5. — ' Byiuc. iv, 26. — * HjiiJ. 27.

1^4 S. AMIIROSII

Inr divisione : fiiiod eo clarins vidolnr, qno niiijns est

lolinni , sane non ita nt panipinns vel ora omni , vcl suni-
initate crispanti. Sicnt ciiim in ficulnea': folio crassilndo
validior , ita ih pampino species elogantior. Crassitudo
igitur lolii proficit ad tempestatis injnriam rcpellendam,
j

intercisio ad fructus gratiam vaporandi. Denique lioc ge-

nus poiui graudinem non cito, matnritatem cito scntit;
quia et latere videtnr adversum injurias , et patere ad
gratiam.
LXl. Quid ego foliorum describam diversilates quem-
admodum alia rolur.da , alia longiora , alia fle\Ibi!ia , alia

rigidiora sint , afia nnllis facilc ventis labentia, alia f|n.T

leviniulu decutianlur auraruin.

CAPLT XV.

Slupcnda aqiuv diversUan .'

Inde tt fructiiuni (/a< ca nu-
Iriuntu)' , diffcrentiii nascitur ; et stiUantium iX ar-
ioribus lacryniaruni discrepanlia : quibus accuralio-
ris perscrutationis excusalio subjun^itur.

LXII. Inexplicabile est singulariun reruni ex([nirerc

Velle poprietates , et vel diversitates earum mauifcsta les^

lificatione distingucre, vel latentes occulta-f[ue causas

indeficicntibus apcrirc documcntis. Una ncinpc atquc ea-

dcin est aqua, et in divcrsas plcrumquc sesc mutat s|)(-

cics : aut inler arenas flava, aul inler canlcs spiunea , aut
inter nemora viridanlior , aut inlrr florulcnta disc(»l(n" , aul
inl<'r Jilia lulgentior, aul inlcr rosas riilijaiilior, anl in
 ,

nEXAEMERON. LIB. III. 125

gramine liquidior, aut in palude turbidior, aut in fontc

perspicacior, aut in mari oLscurior, assumpto locorum

quibus influit colore , decurrit. Rigorem quoque pari ra-
lione commutal , ut inter vaporanlia ferveat, inter um-
brosa frigcscat, sole rcpercussa exrestuet , nivibus irrigata
glaciali humore Quemadmodum autem sapor
canescat.
ejus ipse convertilur, ut nunc asperior, nunc amarior,
nunc vebemenlior, nunc austcrior, nunc dulcior pro spe-
cierum quibus infusa fuerit qualitate varietur ? Asperatur
immaturioribus succis, lunso cortice nucis, foliisquc con-
tritis, amarior fit absinthio, vino vehementior, austerior
alliis : gravescit vencno , melle dulccscit. Si vcro ei len-

tiscum, terebinthi quoque fructus, vel nucis interior pars

misceatur, in olei mollem nalnram facile transfunditur.
Cum sit autem altrix omnium virgultorum , diversos siu-
gulis usisministrat. Si radices alluat vel nubibus fusa des-

ccndat, discrelas dat omnibus vircs , radicem impinguat,

caudiccm provehit, ramos diffundit, folia vircscere facit
fructuum aiit semina , pomum augere con?ucvit. Ergo cum
eadem sit omnium nutrix, alia arborum genera tristiores

ferunt succos, alia dulciores, alia tardos , alia prccmatu-

ros. Ipsae quoque inler se discrcpant suavitate. Alia suavi-

tas est in vinca , alia in olea , alla in ccrasis, alia in ficu,

discreta in malo , dispar in dactylo.

LXTII. Tactus ipse aquoc alibi lonis, alibi asperior,

plcrumque pinguior est. Pondere quoquc dlstat frequenter

ut specie. Nam plerisquc locis gra\ior, plcrisque levior

aestimatur. Non mlrum igllursi cum ipsa iu se discrcpet,

discrepent eliam intcr se lucrymie arborum, qua3 ejusdem

aqua; alluvione generanlur. Et cum una sit omnium causa,
diversus singularum usus diversa natura cst. Aliam vim ,

habet ccrasi arboris lacryma, aliam lcnlisci. Disparem

» 5 Ueg. IV, 55.
 ,

ia6 S. .VMBROSII

qi4©<[ue balsaini guttam od©r;ita Orienlis ligna suclare pro-

duulm* : divcrsum qiioque lacrymarum genus virgulta fc-

rularum in -/Egypto ac Lyl>ia quadam vi nalura? sccretio-

ris illacrymant. QuiJ autem tibi refcram, clcmentem

licet esse sermonem quod electrum lacryma virgulli sit,
,

et io tan*.3e maleria? soliditatem lacryma durescat? Nec

levibus id aslruitur lcstiinonlis, quando folia aut surcu-

lorum ininulissimas portioncs , aut exigua qunedam ani-

manlinm genera in clectro sa;pe reperiantur, (fiiae vidctur,

cum adhuc 2;ulta essct nwliior, rccepisse et solidata

leuuisse.
LXIV. Sed quid cgo vili scrmone deccrno cum alta

atque prctiosa ralionc naturoe , cura istc sermo humano

alatur ingenio , naturam autem omninm providentia

divina formavcrit? Lnde vclut habenis quibusdam vcrbo-

rum cobibenda diffusio cst; ne quod Salomoni specialiler
sapicull.'» munere divlnitus esse collalum , usm^patorie

videamur exponcre diilerenlias arborum ct virtutcs

radicum , ct qufficumque sunt abscondita et improvisa

slcut scriptum cst ,
qux ncc ab ipso tamcn manifcstata
produnlur; ut mihi videalur potuisse cuni disputare de
virgultorum gencribus *, non poluissc tamen plenius cm-
.ucs crcaturae cxplicare rationes.

' 5 R:2. IV, 55.

 ,

IIEXAEMERON L!B. III. 12'

CAPUT XVI.

Quomodo ad voccm Domlni subho onme vtrguUoiniin

gcnus efflorcsccns vlctum, dcliclas ac inedicinam
ministravoit. Ouo eliain modo planta' omncs aut
-

scmcn , aut aliquid quod semi^iis viccm supptcat, in

st liabcant. Dc magna Dci virlufe in sin<>ulis; ubi
speciatim de pinca ac myricis.

LXV. Qiou si irrlgiils aqnarnm plerumque et segetes

la3tiores sunl, et viridcs fabre, et horlornm multiplcx
suscitalur et resuscilatur gratia, si viridantibus thoris flu-
viorura exundanliura ripa decoratur; tjucmadmodum ad
vcrbum Doniini quod omnii aquarura cursu est redun-
,

dantius, subito crcatura virgultor\un omnis ellloruit ?

Festinarswit campi non commissam sibi irugem edere ,

ignorala horti olerum gencra, florum miracula germinare,

1'ipae fluminum se vestire myrtetis : properaverunt arbores
cito suigere , clto sc in flor^n induere, victum homini-
bus, pecori pabuhim ministrarc. Fruclus communis est
©mnibus usus queque cst datus omnibus. Sinuil utrmuque
,

arboresgcrminarunt, ahudquo vesceremiu', ahudquorefri-

gerante umbra defendcremur a sole. Cibus in frnctu, usus
amcenilatisin folio; tamcnquiapr;esciaerat providcntia Crea-
toris, quodfructum sibi maximehumana aviditas vindicaret
reliquis providit anlmantibus , ut specialcm ius donaret all-

moniam. Itaque esca hisnon mediocrisin foliis est, corlici-

busquesylvestribus ea quoque,quaeadusummedendi profi-
:

eerent, idest, succl, lacrymac, surculi pai iterministrata sunt.

 128 S. AMBROSII

Itaque illa, qnne post cxpcrimenlo , usu et excmplo utilia

co2;novimus, ea a principio Crealor cui usuiapta donaret,

prnescientiae suae majestate de sinu terrarum jussit exire.

LXVI. Et quia jussit Dominus ut germinaret terra

herbam f(cni et lignum fructiCcrum, faciens fructum se-
,

cundum genus cujus semcn ejus in eo (ne forte qurs

,

dicat in multis arboribus neque fructum neque semen ,

vidcri , et putct divinum in aliquo vacillarc praiccptum,

ut a veritate sit devium) illud advcrtat quia nequaquam ,

iieri potest, ut non aut seminibus ulantur universa gignen-

tia, aut habeant aliqua qune videantur cum virtule semi-
num convenire : idque si quis dibgentcr intendat , mani-
fcsta testificationc potcrit comprehenderc. ISihil videntur
seminis haberc sahces ; habent tainen in foliis granuua
quoddam quod iiabeat virtulem seminis, ut eo commisso
tcrris, tanquam posito surgat arbor de surculo ; et tan-
quam dc semine Grano itaque illo radix pri-
se exsuscilet. j

mum coalcscit de radice pulhihU non solum salicis sed

: , j

cliam reliquarum ad siinilitudincm hujusmodi generis

arborum sylva. Habet autem et radicis gcneratio virtulena
seminis; unde plerique ea salione incrcmenlum sui nemo-
rispropagarunt.
LXVII. Magna Dei virtus in singulis. Ncc miretur ali-
quis si in virgultis maguain Dei dixi esse virtulem. Si-

fjuidcm luagnam suam virlutem in locustis esse dixit et

Lrucho , eo quod divlna^ majestatis oflcnsa magno modc-
ramine sterilltalis judaicje atque inopia} solverctur. Magna
enim virtus patienlia, magna virtus providentia. Indignl

etenim erant , qui utercutur fcecundilale terrcna, qui

terrarum keserant Creatorem. Et vere magnus, qui misera-
bili fame ncfas tantae impielalis ulciscitur. Itaque si

jnagna virtute Dei sterilcm bruchum lerra gcneravit^

 ;

HEXAEMERON. LIB. III. 129

quanto magis virtute magna, qua3 foecunda sunt, prc-
creat?
LXVIII. Quls plncam videns non stupcat tantam divlno
cepto artcm inolitam , iinprcssamquc naturae : quema
pri-edmodum ab ipso centro distanlibus licct meniuris
pari assurgat glulino , quo proprios fovct fructus ? Ita(}ue
~pev circuitum cadem species et ordo servatur, ct quitlam
in singulis plagis nucleorum partus cxuberat, atquc in
orbem rcdit fructus et gratla. Ilaque in pinea isla imagi-

nem sui qucTc a primo lilo

natura videtur exprimere ,

mandato privilcgia accepta custodlt el

divino coelestique ,

partus suos quadam annorum vicc ct ordiue refert donec ,

consummalio temporls impleatur.

LXIX. Sed ut In hoc fructu gratara speciem sui signat
ita etlam in myricis , id est , humilibus virgultis figuram
improbae calliditatis expressit. Slcut enim duplici corde
viri ubique pr.xsto sunt, et gratiam simpllcltatemquc apud
bonos prffitendunt , ex vltiosissimis gUitinantur : ita cliam
et in aquosis ct in desertls contrario quodam usu haec vir-
gulta nascuntur. Unde et Hiercmias dubia morum atqu
insinccra myricis comparavlt*.

' Jerem. xvn, 6.

iiy.
l3o 8. AMBROSII

GAPLT XVII.

Surdliale liumani cordis increpata, mirabills Dci provi-

dentiain itnnimis declarHlur; nhi prcecipae dearijori-
bt(S ^emfer virentibus ci illarum difJWentiis, tuin de
'
printo iHtis cutiore, ac vini usu disseritur.

tAX. « Germi>et, iiKjult, terra herbam virent^m, » fet

stalim omni surgcnte germine terra ccmpleta iest. 'fit lit)-

mini dicitur : « Dilige Dominum Deum tnum*, ct noa >>

cst cliarllas Dei omnium inlusa visccribus. Surdiora corfla

hominunl sunt , quani dura saxorum. Tisrra indbijitbs
friictus dnm obsecundat Auctori no*
nobis minislral, :

debitum munus negTmns, dum non veneramur afictorcrti.

LXXI. Vidie inparVisqHac providcntia sit Dei : ttqtlia
comprehendere non poles, mirare qnomodo alia senipter

florenlia reservavcrit, alia mulationcs habcro volneHt

expoliationis, et amictus. Inler cana nivium , pruinas
frigorum, viriditatem suam arva conservant : et cum ipsa
tecta sint geki , partns sui tamen haud exignam spcciem
viridilalis obtexunt. In ipsis quoque gcneribus arborum,
quK diulurnis frondibns vcstinntur, non mediocris dislan-
tia esl. Servat indumcntum snuni senq)er olea, vel pinus,

sed tamen folia sua s;cpe commntant: nec ca quasi diu-

tnrna , sed quasi succcdanea pr;ctendunt suac arboris
pulchritudini ,
perpelui integritate vestilns vice muneris
obnnibrantcs. Pahna antem vireus semper raanet conser-
vatione et diulurnilate, non immulalione foliorimi. Nam
» Dtui. Ti, 5.
 IIEXAEMEr.ON. LTB. III. l^S

qnae prlmo germinaverit folia , ea sine nlla subslitiitionis

successiono conservat. Imilare crgo eam, o liomo, nt dl-
catur et tibi : « Statura lua siniilis facta est palmac*. »

Serva viridilatem pucriliiT tuae , et illius innocenliic natu-

ralis , quam a priraordio rccepisti , ul plantatus secus

dccursus aquarum fructum Umm m tempore tuo habeas
prccparalum , ct folium luum ncn defluat. Hanc viiMdl-
tatem gralice scmpcr ilorentis in Christo secula Ecclesia

dicil : « In umbracjns concupivi , et sedi^. » Hanc proe-

TOgativam doni vir< ntis accepernnt et Apostoli, quoruro
ec folium iiaquam potiiit elabi , ut eoriun etiam umbra
curarct legrolos. Obuuibrant enim infirmltales corporis
fides mcntls , et florentia merita virtutum. Manc ero-®

planlatus in domo Doniini, ut in atriis ejus sicut pajma

florcas , et asccndat in le gralia Ecclesiap, et sit odor na-
rium tuarum slcut mala, ct fauces tuae sicut vlnum opli-
inum^, ut Inebrlcrls in Cliristo.
LXXII. Bene admonuil iste versiculus rcj)etcre pcne
intermissnm, quia dixlmus praecepto Domini vitem etiam
puliulasse, quain postca post diluviuma Noeplantatam esse
cognovlmus". Sic enim iiabcs, quIaNoe agricola crat lerrre,
et pianlavlt vitem, et iubit dc vino ejus, et obdormivit.
Noucrgo Noe auclorcsl vitis, sed plantationis. Neqiie enim,
nisi eam repcriysct ante gcneratam, plantare polulsset.
Cultor ergo, non auclor est vltium. Deus autem qui scire£
([iiod vinum sobrle i^otalum sanltatem daret, augeret pru-
dentiam, immodicesumptum advltia causas darct, creatu-
rain dedit, aliundantiam iiumano arbitrio reservavit; ut
parclmonla naturae esset magisterlum sobrietalis,abundaa-
li.T noxiam lapsumque tcmulcnliae sibi ascriberet humana
condilio. Denique et Ipsc inebriatus est Noe, et obdormi-
vit consopitus a vino. Itaquc per vinum patuit deformilati
' Cant. VII, 7. — » Id. 11, 3. — ' Id. vii, 5. — < Gen. ix, ao.

9-
lia s. AMBrvOoii

qul per diluvium cxcrcvil ad gloriam : sed Domlaus el hx

eo crcaturoe suae graliam rcservavlt, ul ejus fructum nobis

converteret ad salulcm, ac pereum nobis rcmissiopeccato-
rum provenirct. Lude « Odor Jacob
pie Isaac dixlt : odor ,

sgrl plcni, id est, naturalis odor. Quid enlm pleno rure

»

suavius Quid vitis

? odore jucnndius? Quld fabaj florc
gratius? Lnde quamvis ingeniose quis anle nos dixcrit :

« Non vilcm aut ficum Patriarcha olcbat aut frugem, sed

virtutum spirabat gratiam ; ego tamen et odorem ipsum
tcrroe simplicem atque sinccrum pro gralia bcncdictionis
acciplam, quem fraus nulla composuit, scd vcrilas indul-
gentloe ccclcstis infudil. «Dcnlque Inter bcncdicliones sar
cratisslmas computatur, ut Iribuat nobis Dominus a rorc

ctEli vim vini , olei , atque frumcnti. Cui est honor , laus,
et gloria, perpetuitas a sa3culis, ct nunc et semper, et
in omnia saecula saeculorum. Ameu.
 ;

IIEXAEMERON. IID. IV. l33

LlBliR IV.

1)E OPERE QUARTI DIEI.

CAPCT I '.

Lcclorem parat ad crealionem solts recte iiitclligendamj

declinandamque tn eo idohmaniam ; qua de re ejus-

dem cum auctore suo comparationcm instituit, et or-
dinem quo inter alia creatus est , expcndit, suhjecta
deganti terrw prosopopaia.

I. colligit, vasa prius, quibus vinum in-

Qui vindeniiani
fundilur, mundare consuevit, ne sors aliqua vini gratiam
decoloret. Quid enim prodest ponere vitem ordine, fodere
quotannis , aut aratris sulcos ducere, putare, subrigere,
adjungere ulmis , et quodam connubio copulare, si tanto
laborc vina quaesila in vase coacescant? IMatutinos quoque
solis ortus si quis spectare dcsidcrat, cmundat oculos suos
ne quid pulveris , ne quid purgamentorum oculis ejus
insidat, quo tuentis hebetetur obtutus; ncve aliqua ca-
ligo nebulosa corporeos visus spectantis obducat. Nobis in
lectione cxoricndus cst sol, qui ante non fuerit. Primum
jam diem sine sole transivimus : secundum sine sole trans-
egimus; terlium sinc sole confecimus : quarto dic jubet
Deus Heri luminaria solem, et kmam, et stellas. Sol incipit;
emunda oculos mentis , o homo, animique interiores ab-

' Sermo vi.

334 S* AMBfiO&n

Intus, nc qua iestuca peccatl aciein lui praestringat inge-

mi , et puri cordis turket aspcctAini. Emunda aurcni , ut
vase sincero Scriptur.ne divinac nitida nncnta suscipias, ne
qua ingredialur contagio. Proccdit sol magiio jubarc dicra,
magno mundum complcns luminc, vaporans calorc. Cave,
© homo, solam cjus perpenderc niagniludincm; ne nimius
fulgor cjus \ isus lux mcntis obcnecct : ut qui c regionc in
radium ejus inlcndit, rcpcrcusso lumine omncm snbito
amittit aspectum ; ac nisi in caderas partes vultum suum
©culosque convcrtat, a^slimat se nihil vidcrc, et tiiendi

muncre esse fraiidalum : si vero defleciat oljlutum,

integrum sibi officium pcrseverat. (lave igitur ne cl tuum
radius ejiis exoriens confundat aspccluni. Et idco prius
firmameutum cwH aspice, quod antc solem lactum cst :

ierram aspiccqvi:e antcquam sol proccderet, coDpIt csse

,

yisibilis atquc composita : gcrmina cjus aspicc anlcriora

solis knnine. Anterior biuchus (ro) quam sol , anliquior
^rba quam luna. NoJi crgo Deum credere, cui vides Dei
«auncra ess<3 pradata. T«os dies transacli suiit , ct soleoi
^emo qna^sivit , ct lurainis claritas abundaviu llabet enim
etdiessuam lucem, qua^ pi\T^e.ssor csl solis. INon igiliir te
iaalo splendori soU« temcrc commiltas. OcaUis est enioa
JBundi , jucunditas diei , cceli pulclu^itudo, aaturae gratia,
.|)ra^slantia creaturic.

Sed quando huae vides auctorera ejus considera

II. , :

q^aando hnnc miraris lauda prius i|>siuj Crcidorem. Sa

,

tam gralus cst sol contors et particeps crcalua% quam

liouvrs esl Soiille justiti» ! Si tam vclox istc, ut rapidis cur-
Mbus in die ac «octe lustret ©OMaria , qnanlus iile qui ubi-
^ae scEraper est, ct ma^estate sua complel onuiia? Si ad-
fiBirabilis qiii jubelur exirc, quam supra admiratiouem qui
4ii^it soh', ©t fiftn exwitur *, «t legimu^? Si oatagMus est qw
» 3ob. IX, 7.

I
 IlEXAEMEr.ON. LIB. IV. l35

])cr horariim vices locis aut accedil, aiit dccpdlt cjnoli-

die ; qnalis illc qiii cliam ciim^se cxiiianiret , iit nos cmn
possemns vidcre, crat Inm-en vcrnm, qnod illnminat om-
ncm homincm vcnientcm in hnnc mnndnm? Si prncslan-

tissimiis, qni ohjcctn lcrr.iD palitnr sacpc dcfcctns, qnantae

raajestalls qni ail :o Adhnc scmcl cgo movcho torram*?
lUnm lcrra ahscondit ;Istius molnm non potcst snslincre,

iiisi vohmtalis cjns suhstantla rulclatnr. Si c.tco damnnm

cfl hujiis solls gratiam non viderc ,
quanlo magis pcccatori
(lamnnm, veri himlnis muncre dcfraudatum , pcrpctuae
noctls tcnchras sustincre ?

III. Ergo cum vides soleui, altcnde tcrram qnoo antc ,

Amdata est altcnde hcrham fauii quae pricstat ordinis

:
,

privileglo : allendc ligna, quaephuuUuit quod prlora huni

iiihus cudl cssc cn?pcrnnt. Numqnld mcrita fceni majora
quam sohs? Aut numquid pollor llgni pricrogaliva? Ahsit
iit inscnsihllia tauti muncris pra^feramus ministro. Quid
igltur pra'vidit ahilndo sapientiae ct scicntiic Dcl, nt prius

incipercnt ligna cssc,qnam IHa duo mundi Inmlnarla, et

qnidam coclcslis oculi rirmamcnti; nlsi ut cognoscerent
omnes divlna) tcstinionio leclionls terram sijic sole posse
csse fcecundam? Nam qnae potuit sine sole prima rerum
semina germinare, potest ntique semina accepta nutrirc,
ct proprlo folu sine calore solis partus edere.

Hac igitnr voce quadam suorum munernm clamat

IV.
natura « Bonns quidcm sol, scd rainlstcrlo, non impcrio
: :

honus meae foecnndilatis adjulor, sed uon crcalor : bonus

meorum altor fruclunm, scd non auctor. Interdum partus
meos ct ipse adurlt : frequcnter mihi et ipse damno cst,

plcrisque me locis indotalam reUnquil. Non sum ingrata

conscrvo, mihi est in usum datus, mecum lahori cst man-
cipatus, mccumsubjectus est vanilati, mccum corruptionis

• Agg. I, 7.
 :

l36 S. AMBROSII

subditus servltuti. Mecum congemscit mecum parturit, ut ,

veniat adoptio filiorum, et humani generis rcdemptio,quo

possimus et nos a scrvitio llberari. IMecum assislcns laudat
auctorem mecum hymnum dlcit Domluo Deo noslro. Lbi
,

major cjus cst gratia , Ibi mccum est ci communc consor-

lium. L bi sol benedlclt , ibl terra benedicll. Benedicunt
ligna fructifera , benedicunt pecora , bencdicunt vohicres
mecum *. In mari positus Illum naula accusat, me dcslderat
in montibus lUum pastor decllnat, ad mca germina , ad
mcas feslinat arbores, quibns cxacstuans obumbrctur, ad
ineos fontes siliens et lassus accurrlt. »

CAPUT II.

Solem Dei Filio servire, a qno ad ornametitum cwli-

cum, aliis luminibus creatus Fcecundilatem a
fait.

Deo terris inditam , non a sole; cum faclus sit In po-

tcstalem diel , sicut et luna in postestatem noctis : quod
ctiain Christo et Ecclesicc accoinmodalur,

V. Sed nc oculorum tlblexiguum vidcatur cssc testimo-

nium, emunda aurem, admove cam cn^lcsllsbus oracuhs.
Duobus cnim ct trlbus tesllbus stat omnc verbum. Audi
dicentem : « Fiant luminaria in firraamento coeli ad lUu-
»minatIonem terrnc ^. » Quis hoc dlcil ? Deus dicit. Et cui
dlcit nisl FiUoPDcus ergo Patcr dicit Fiat sol; ct FiUus :

fecit solem. Dignum enim erat, ut solcm mundi faccrct Sol

juslitiaj. Ipse crgo cum in hmicn adduxit, inse eum lUuml-

navit, Ipsc el donavit fundeudi huninis potcslatem. Factua

cst crgo sol; idco el ipsc servit, quoniam dlctum est :

' Tsa'. LXLTiii, 7>, el seqq. — > Gen. i i4.

 IIEXAEMERON. LIB. IV. iS^

« Fuiidasli terrnni, et permanet : dispositlonc tiia pcrma-

»net dies, quoniam nnivcrsa servinnttibi *. »Et cnim cum
dics scrviat, quomodo non servit sol, qui factus est in

polestatem diei ? Quomodo non scrviunt Inna et stclJcT ,

quae
focliT sunt in potcstatem noctis? Etenim quanto majorem
liis gratiam Creator donavit, ut aer solito am])liussolis cla-
rilatf* resplendeat, dies sercniusluceat, noctis illumincntur
lenclji\T pcr Innae stellarumque fulgorcm, ccelum velut
quil.usdam floribus coronatum, ita ignilis luminaribus mi-
cct, ut paradiso putes vcrnanle deprctum spirantium ro-
saruin vivis monilibus rcnitere : quanto igltur amplius his
dccoris videtr.r esse collatum tanto amplius debent. Cui ,

enim plus commitlllur, plus dcbet. Et ideo bcne a pleris-

que ornamentum cccli est nuncupatum, eo quod sit stel-
Jarum monile pretiosum.
\I. Atque ut sciamus qula fertilltas lcrrarum non ca-
lori solis ascribilur, sed divina) indulgentlrc dcputatur, ait

Propheta :« Omnia a te expectant, ut des cibum in

illis

«tempore : dante te illis, colllgent sibi; apericnlc tc ma-

»num , universa implebuntur bonltate ^; » et Infra: «Emitte
» Spirltumtuum ct creabuntur, et renovabis facicm tcrrac *. »

Et in Evangelio : « Considorate volatilia cceli, quia neque

» serunt, nec metunt, et Patcr vester cwlestls pascit illa \ »

Non crgo sol aut luna frccundilalis auctorcs snnt; sed

Deus Pater per Domlnum Jesum omnibus liberaUlatem
fertllltatis iinperllt.

^ II. Pulchrc autcm cxposull nobis Propheta quid sit

qiiod ipsc ait: « Quia fecit Deus solem in potcstatcm diei,

»et lunam in potcstatcm noctis \ » Nam ct in isto Psalmo
centcsimo tcrtio, de quo supra diximus, scrlpslt : « Fccit
l»lunam in tcinpora , sol cognovit occasum suum ^. » Cum
'> P<al. cxvm, 90, 92. — » M. cni, 27, y.S. — ^ ll,iJ. 00. — Mallh»
TI, 26. — ' P.-al. cxTW, S, 9, — "J
Id. ciii, 19.
l38 S. AUBROfiJI

eaioi dies horas suas complere ccepcrit , &ol dcbitiim sibi

cognosclt occasum. Esl ergo in diei potestale sol, et luna

iu poleslale noclis, quos temporum vicibus obedire com-
pellilur, et uunc implelur lumine, atque vacualur licet :

plcricpic huttc locum my&tice dc Chrislo et Ecclesia videan-

tur accipere; (piod agnovcrit Christus proprii corporis
passioncm ,
qui ail : « Paler , venit hora, clarifica Fiiium
»luum% » ut illo occasu suo omuibus donaret vitamrcler-
nam, qui prrpclua? morlis urgcbantur occasu; el Ecclcsia
tcmpora sua habcat, perscculionis videhcet et pacis. Nam
videtur sicut hma dcficcre sed non deficit. Obumbratl ,

polest, dcficcre non polcst; quia ahquorum quidem in

pcrsccullouibus discessione miuuilur , ut Marlyrum con- ,

fossionibus implcalur, et effusi pro Christo sanguinis cla-,

rificala vicloriis majus devotionis suas ct fidei tolo orb©

lumen cITundat. Namquc luna kmiinis imminulionera ha-

bet, non corporis , quando pcr viccs menstruas deponcre
videlur hunen suum, ut mutuetur a sole quod faeile puro :

acre atquc perspicuo quando nulla eam obducla nebula

,

caliganlem facit, colligi polcsl. Orbis enim luna; inleger ,

manct, clsi uon simihtcr tolus, ut pars ejus efTulgeat. Et i

qualis videri solet cum plcnus cst hnninis, tafis est magni-' !

iuciue : sed per umbram quamdam lumiue suo vidualus^

apparet. El inde cornua cjus refulgent ;
quia corpus ejus
in orbcm diffunditur, ct velut deficiente porlionis luce in-
sinuatur. -»

' Joan. XVII, 1.

 ,,

HEXAEMBRON. LIB. IV. i:>9

CAPUT III.

ylliad esse lumen dtci, aliud. siderum. Discrimen diur-

7iam ac noctarmun signisduobus notari^ac dupiicem
esse i<^nis operalionem, iUuminare ct urerc, qucb in re-

mcritorum separalnintur. Deum dici ignem

tributione
cxurentem ct qua causa. Poslrcmo omni corpori suam
umbram adkcercre.

\III. MovERE aulem potest quod ait: « Fiaut luminaria

» ad illimiinationem super tcrram , quae dlscernanl inter
» tllcm ct noclcm \ » Quia ct supra jam ubi lumen fccit

dixcrat : « Scparavit Dcus inlcr luccm ac tencbras, ct fac-

fitum est vcspere, ct faclum cst mane dics unus ^. » Sed
considcrcmus quia aliud lumen diei aliud lumcn solis
est ,

et luna3 , et lumcn slellarum eo quod sol ipse radiis suis

,

fulgorem diurno lumini vidcatur adjungere, quodvclortus

dici potest prodere , vel occasus. Nam anle solem lucet
1
quidcm scd non , refulget dics ; quia amplius quoque me-
( ridiano sole resplendct. Quod ostendit Prophcta dicens :

« Et educet quasi lucem justitiam tuam, et judicium tuum

«sicut meridiem '. » Non solum enim lumini , sed etiam
meridiano lumini sancti justitiam comparavit.
IX. Deinde nbn solum unum signum, sed eliam duo
Yeluit csse diurnae discrctionis atque nocturn® ; ut et lux
"
discretionem faciat , et solis exortus; et itcrum lucis de-
fectus, et stellarum ortus inter occasum diei distinguat

et noctis exordium. Nam ubi oceidertt sol, aaanet tamen

« Gen. 1, 14. — • Ibid. 3-5. — ' Psal. xxxyi, 6.

l4o S. AMBROSII

adhuc aliquld rcliquiarum dlei, donec tenebrae lerrani

operiant : et tunc luna oritur, et stellae. Et de nocte qui-
dcm apcrte liquct, quialuiiffi cl stcllarum illuminationoctis
spatia testantur. Siquidem per diem fulgorem iilum luna-
rem , stcllarimique omnium sol exortus abscondit. De die
aulem vel ipsa solis flagranlia doccrc nos potest diversam
diurni luminis et solis essc naturain, et ipsam esse spccicm
discolorem. Simplcx est enim lucisspccies, ul hunen pra3-

bcat. Atvero solnon sohimvirtutcm iOuminandi hahet, sed

ctiam vaporandi; igncus estenim. Ignis autcm et iUuminat
cl exurit. l nde Dominus volens Moysi ostcndcrc sunc ope-
rationis miracuhmi, quo Moysem ad obediendi studium
provocarct, atquc ad fidcm inflammarct cjus alTcctum , in

igne visus cst in rubo, el rubus non exurebatur , sed tan-

tum splendere ignis specie videbatur. AUerum igiturmu-
nus ignis vacabat, alterum operabatur. Yacabat exustionis
vis, opcrabalur ilhuiiinationis. Ideo stupcbat Moyscs ,
quia
contra naluram suam ignis nonexurebat rubum, qui ctiani
vehcmcntiorcm matcriem consuevit cxurere. Sed Doraini
ignis ilhuninarc solct, cxurcrc non solet.

X. At forte dicas Quomodo : « Ego sum scriptum est,

» ignis consumens ? » Bene admonnisti. Non solet con-
'
j

sumere nisi sola pcccata. In rclributionibus qnoque me-

,
j

ritorum cohigimus dividi ignis naturam ut alios illuminet, ;

alios exurat, illuminet justos, exurat impios. Non cosdcm

quos illuminat, cxurit ; et quos cxurit , ilhmiinat : scd illu-
minatio ejus incxlinguibilis cst ad pcrfunclioncm bono-
rum (ii) , cxuslio velicnicns ad sujiplicium pcccatorum.
XI. Scd rcvcrtamur ad discrctioncm dici ac noctis.

Oricntc dici luminenox fugalur, dcccdcnlc dic nox infun-

ditur. Non est cnim luci societas ulla cum tcncbris ; siqul-

dem naturali Icgc hoc Domlnus in prima operallone sna

> Deut. IV, 24-
 IIIiX.VEMERON. LIB. IV. l^t

conslllult. Elcnlm quaudo lumcn fcclt et discrellonem ,

fcclt Intcr lucem ac lencbras. Dcniquc In ipso dle, jam

sole lerrls infuso >Idemus umbram vel homlnis, vel vlr-
,

gulti alicujus a lumine separari, ut manc ad Occasum

dirigalur, vcsperi rctorqucalur in Orlentem , meridianis
horis ad Scplcmtrionem inclinet : himini tamen uon con-
funditur atque miscetur , sed ccdll et refugit. Simihter et
nox ccderc vidctur diei, ct se ab cjus himinc dcchnare ;

est cnim, ut peritiorcs probarunt qui uobis vel actate vel

munere praccurrerunt umbra lcrra\ Naturahter enim

,

umbra corpori adlia^ret atq;ie adjimgllur, adeo ut ctlam

pictorcs umbras corporum qua) pinxcrint nitantur expri- ,

mere, idque artls esse asserant non intermitlere vim na-

lurae : cl quasi naturahs juris prasvarlcalor habeatur, cujus
piclura non cliam umbram suam cxprlmat. Ergo slcut in
die cum c rcgione sohs ahquod corpus occurrit, ex eaparte
qua lumen repercutilur, umbra subslstit : slc cum decc-
dente die c regionc luminis cjus aut sohs tcrrae objectus
occurrit, obumbratur aer. Unde hquct quodnoctemfaciat
umbra tcrrarum.

«it;
I^a S. AMBROSII

CAPLT IV.

Lumhiaria facla sunt in signa , scd non nallvitatum,

Matliemalifiorum sclentia inulilis esf, ac impossibiils.
Quam ineptc proprielales animalium terreUrium ad
ccelestia , et horum ad homincs Iransferat. Quamridi-
cule stabilem vitce statum e signis erraticis pendere
asserat. Quam impie iUis'<iuaiitates, qutc no:;eant tn-

nocentibus , atlribuat. Quam stalte tandem proponnt

inanifeste falsa , et maliticc ac inerticc cxcusalionerfh
suppeditet.

XII. Fecit ergo solem, et liinam, et slcllas, el prasstituit

illis mensuras lemporum , soli diurnas , kuu-B stellisque

noctnrnas ; ut isteaugcat diei gratiam, illae umbrara tene-

brasquc illuminent. « Et sint in signa , et in tempora , et
»in dies , et in annos '. » Divisa tempora habent paresque
mensuras pro mcnsium vicibus sol et luna cumslellis, et
sunt in signa. INon possumus ncgare qnod ex sole et luna
signa aliqua colligantur ; nam et Dominus dixit; « Et crunt
»signa in solc , et luna , ct stcllis ^ » Et quaercntibus
Apostolis signum advcntus ejus, respondit: « Sol obscura-
«bitr.r, ct luna non dabit lumcn suum, ct stcllaB cadcnt de
»coelo ^ » Hasc dixit forc signa futurag consummationis ;

sed convenicns dcbct cura; nostrac mensura servari.

XIII. Deniquc noimulli nativitatum lcntavcrunt expri-
mere qualilatcs, qualis futurus sit unusquisque qui natus
sit ; cum hoc non solum vanum, sed etiam inutile sit quae-

» Gen. I, 14. — ' Luc. xxi, i5. — ' Mallh. xxiv, 29.
l^tibus, imposslLile poliicentibns. Quid enim tam iniitile,
quam ut unusquiscfue pcrsuadeat sibi hoc csse quod luitus
est? Nemo crgo debct vitam suain, stalum moi^esque mu-
quo melior fiat, sed in ea pcrsuaswwe mairere.
tare, et eniti
^eque probum potesiaudare, aec condemnare improbum,
qui necessitali nalivitatis snae re^pondere videalur. Et
quomodo Dommus aiit bonis prasmia proposuit, aut im-
probis poenas , &i facil necessilas disciplinam, ct convcrsa-
tionem slcllarum cm^us informat ? Et quid est aliudquam
liominem de homino cxwere , si nihil moribus, m'hil inslftti-

l^.oni, nihil studiis dcrciinquitur ? Quam multos vidcmns

ereptos criminibus atqac j>cccatis in mcliorcm statum essc
conversos ! Rcdcmpti simt Apostoli, et congrcgati ex pcc-
caloribMS : non ulique nativitatis SBae hora , sed Clvrfsli
€os sanctificavit advcntus , ct hora dominiccne passionis rc-
demit a morte. Latro damnatus , ille qui cst cum Di-mino
crucifixus, non beiMjficio nativitatis suae , sed fideiconfes-
sione ad paradisi oetcrna transivit. Jonam in mari non vis
nativitalis, scd dissim«lal3e diAinoe pragceptionis pra-cipit?.-
vit oiFensa, eumdeiwque cetus excipiens, adimiicimn ftilMri
invsterii post triduum rcvomuit, et propheticae merilo gra-
liae reservavit. Petinmi de carccre imminenti morte pcri-
mcndum Angetos Christi , no?i steilarum serics libwavit.

Pauliim caeiGitas eoarertit ad gi^atiaaa, et percnssum a vi-

pera, turbatmmique naufragio, non remedia nalivitatis, sed
dcvotk>nis meiMta servaverunt, Oiiid dc ilHs dicemTis ,
-cfui

eorum prccib*!*, euffl fttissent moitni, re$«rreswuirt ?

Llrura illos 8UQ nalivitas, am apostolica gratiaresuscitavit?

Quid opus imi, ut se jejuniis periculisqiie committcrent,
8iquo Toiebant tnati^tatis bmieficio poterant pervenirt ?
Quodsi cre*d*disseHat, 4tmiexp€etant fatoruftincees^itatem,
«Rinquam ad iantam i^erveiiisecnt grat»^'». ifmtilis fgil^ir
ista persuasio.
l44 S. AMBROSII

XIV. Qald quod cllam iuipossibills? Nam ut de eorum

aliquid disputallone sumamus , rcdarguendl gratla non
probandi, magnamvim dlcuntesse natlvitatls, eamquemi-
nulls qulbusdam et certls colllgl oportere momentis : ac
nisi vcrius colligatur, summam esscdistanliam; brevi enim
atomo,exiguoquemomento distarenativltatem inoplsetpo-
tentis, cgenlis et dlviils, innoccnlls et noxli etplerumque ;

eadem hora generari longaevllati debitum, ct prima pueri-

tioe a;tate moriturum , si reliqua dlsparla slnt , et allquo

puncto discreta. Hoc qucmadmodum possint colligere ,

respondeant. Constltue partum faemlna); obstetrlx utique

eumprlmo cognoscit, cxplorat vagitum, quo nati vita col-
llgllur, attendit utrum masculus sit, an fojmina. Quot vis

inter has moras pi\TelerIre momentaPPone mathematicum

praeparalum. iSumquIdpotest vlr Intcressc pucrperloPDum
mandat obstctrlx, audlt Chaldaeus , ponlt horoscopium;
in alterius sorlem ]am natifata migrarunt , de altero quae-
ritur, et alterius genilura proponltur. Pone veram esse

eorum oplnionem de non po-

nativitatuni necessltatlbus ,

test vera esse coUectlo. Puncta transeunt fuglt tempus ,

irreparablle. Non est dublum quod tempus in atomo et ia

momento oculi sit. Adducor ut credam quando omnes ia , i

atomo, In momento, In ictu oculi resuscltamur, ut Apos-

tolus protestatur dlcens : « Ecce mysterium vobis dico.

» Omnes quidem resurgeraus ; non omnes autem immuta-

»blmur, in atomo, In momento ocull, in novissima tuba :

•canet enlm tuba, et mortui resurgent incorrupti, etnos

»immutabimur \ » Inter efTusIonem, et susceptlonem ,

deposltionemque pignorls, inter fletum ejus et nuntlum

quot atomi Iransierunt ? Et hoc iit slmpllclter ista texue-
rlm. Nam et ipsl vltalem Illum slgnorum duodecim circui-

ium in duodecim partes dividunt : et qula triginla diebus

• Cor. xy, 5i, Sa,

 :

j;K\Ar,Mi:r.ON. lib. iv. i45

SLdduodccimainjtarlem sj)1kti\t cjus, qure incrroLilis habe-

lur, regredilur, quo gyrus soJisanni circuilu complcalur,
iii Irlginta porliunculas, quas fxofco-.^ Gr.Tci voca«nt, un.im-

tpiamquc duodccim illarum dislribuunl portionem ; ipsam

^juoque portiunculam iii sexaginla vices conferunt. Rursns
imumquodquc dc illis scxaginta scxagies secant. Quam fn-

comprchcnsibilc cst, quod sexagcsimo sexagcsimT portiun-

culae nativitatis momenta constituant, et quis singulorum
signorum sit aut motus, aut species in nativitale nascentis!
Lndc cum impossibile sit tam subtilcs minutias tcmporis

comprehendcre, cxigua autem iumuitatio invchat unrvcp-

sitatis errorem totum negotium plenum est vaniJalls.
,

Bisputatores eorum qu.T sua sunt nesciunl quomodo , ,

alicna noverunt ? Quid sibi immineat ignorant, quomodo

possunt aliis qu.c sibi futura sunt. denuntiare ? Ridiculum
cst credere ,
quia si possent , sibi potius providcrent.
XV. Jam illud quam ineptum , ut si quis slgno arietis
ortura esse se dicat, ex usu pecudis asstimetur pr.Tslantis-
siuius consilio, quod
iu grcge hujusmodi emineat pecus

quod vestitum habeat aries naturaleni,

jvit Iociq)letIor, co

ct quotannis lucrum capiat indumcnti, coque viro illi fa-

iniliaria videantur quaestuum esse compendia Similiter et !

de tauri , et de piscium slgnis argumentantur ,• ut ex nafura

vilium animautium cceli motus , et signorum interprctan-
tlas existimcnt potcstates. Cibus ergo noster vivendi nobis
decreta constituit, et alimenta nostra nobis, id est, aries,
taurus, etplscis, morum imprimunt discipllnam. Quo-
modo igltur dc ccelo nobis causas rerum , et substantiam
Tltae hujus arcersuut , cum ipsis ccelestibus signis causas
aiotus sui ex qualltatlbus escaevllis impertiant? Liberalem
^iunt signo natum arietls, eo quod lanam suam aries non
iuvitus dcponat : et hujusuiodi virtutem vilis animantis
jnalunt naturoe depularc, qiimi coelo, undc et sorcmtas
LIV. lo
 ,

Boi>is fulget , et plu\ia saepe descendit. Laboriosos et pa-

tientes serrilii, qnos nascentes taiirus aspexerit, quia ani-
mal laboriesnraet assuetnm jogo sponlanenc servitiili colla

subiuittii. Percussorem quoque , cujusnalivitalem scovpius

in sua parte complexus sit, ct malitit-e venena rcvomen-

tem, eo quodanimal vencnatum sit. Quicl i^ilur auclorita-

tcm vivcmli daturum te signorum ccelestitnn dignitale
praetendis et de nugis quibusdam argumnntum assertio-
,

tiis assumis ? iVam si de animalibus assumptnG hujusmoLli

jiaoimm proprietatcs ca-li molibus imprimnntiir, ct ipsuin

T-idetnr bestialls naturae potestati esse subjectuni , ex qua

caiisas' vitalis substanliae , quas hominibus imperliret, ac-
cepll. Quod si boc aljhorret a vero , mullo magis ilbid rl-

diculum , veri eos subsidio deslitutos, biuc fidem su.t dis-

putationis areessere.
XVI. Deinde iiUid considcM^cmus , quod planetas illa

«igna appellant, quorum molibus formari asserunt vitne

nostraj myeessitales. Sive igitur, ut nomen sonat sempcr ,

Tagenlnr : sive, ut ipsi dicunt, quod concito molu feran-

tur, et decies millies in die, aut si hoc incredibilc viJelar,
mulliplicem specrcm innumera sui conversione commn-
teni; fide carct qwod lam vago sui eiTore, et tara 'celeri
mot.i frxam nobis alqTie immobilcm vivendi substantiam
sortemqu? dccernant. r^erunt tanirn non essea^quales om-
liium motus sed aliornm celeiNores, aliorum taixliores
,

€sse cirCHitT.is; ut in cadem hora et >ideant sc frcf[nciilor,

eb freqiienier abscomhmt dnm alind ab alio piaeierilur.,

XVIL AiiuBt auteni phinmum r<f"rre, ulrnui ortum

gienerati beiicfica signa videant, an molefica el noxia; et
in co nalivitalis esse distantiam ,
quod benefici signi aspee-

tusphirimnm coiiferat malelici et noxii pkuMmum noceaf.

,

Sic,eDim eadem signa quae venerantur, appellare consue-

verunl. Necesse euim habeo' eorum uti nominibos, quo-

n
 HEXAEMERON. LIB. IV. l4y
rum nc ignorata magis quam vacue-
iilor asserlionibus,

facta atquedcstructa sua argumenta commemorent. Itaque

cum illum vagum, celeremque moluni nou qucant com-
prebendere , saepe fit ut per illam puncti et momenti in-
comprebensibilis subliHtatem ponant benefici signi aspec-
tum, ubi gravis atque nocituri incurral oflensio. Et quid

iniruni si ibi luduntur bomines, ubi signa innoxia blasphe-

manlur? Quac si natura noxia essc creduntur, Deus er<ro
sumnius arguilur, si fecit quod mahnn est, et fuit impro-
bilatis operator. Si vero ex sua vobmtate putantur assurnp-

sisse quod noceat ir.sontibas et nuUius adhuc facinoris

pessinii sibi consciis, quibus pa-na ascribiiur antequam
culpa; quid tain irrationabile, quod eliam irralionabilium
bestiarum excedat immanitatem , ut usus fraudis aut gra-
tia; nonmcritis hominum depulclur, scd signorummolijjus
deferatur? l\ihil, inquit , ille dcHquit, sed noxia eum steila
conspexit. Saturni ei sidus occurrit : avertit se pauhilum,
et aerumnam ab se abstuht , et crimon absoh it.
XVIII. Sed haec eorum sapienlia telae araneic compa-
ratur, in quam si culex aut musca inciderit, exuere se nou
potest : si vero validiorum animantium ullun^ genus incur-
risse visum est , pertransivit, et casses rupit infirmos, at-
queinanes hiqueos dissipavit. TaHa sunt relia Ghaldteoruiij,

ut in his infirmi hoereant, validiores scnsu olTensionera

babere non possint. Itaque vos, qui validiores cstis, cum
viderilis malhemaiicoj , dicite : « Telam aranece texuerunt,
«{uae nec nsum aliqucm potest habere , nec vincula, si lu
Bon quasi culexaut musca lapsu tu;e inhrmilatis incurras :

sed quasi passer aut cohnnba casscs invalidos pracpelTs

Tolatus celeritate dissolvas. «Etcnim quis prudentiumcre-
dat quod signorum molus , qui ad diem saepe mutantur, et
multipHciter in screcurrunt, insigniadcferantpotestatnm?
Nam si ita esset, q[uanta) ad dieiu regahum nativilatuHi ex-
10,
l48 S, AMBROSII

primcrentur figurae? Quotltlic cigo reges nasccrenlnr, nec

regalls In fillos transniitterctur successio : sed sempcr cx
divcrso staln,qui ]us inipcrialis acquircrcnt potcstatls,
orirentur. Quls I^Ilur rcgum genlturam filii sni colligit, si

ci debcatur impcrlum , et non proprio succcssionem rcgni

in suos transcribit arhitrio ? Legimuscertc quod« Abia gc-

»nuit Asa , ct Asa genult Josapbat, et Josaphat genult Jo-

nram, et Joram genuit Oziam^^wct rcllqua omnis usquc
ad captivilatem per regcs generis parlter ot honorls dncla
.succcsslo cst. JNinnquid quia rcgcs fucrunt, signls ccelcs-
tibus formandos molus suos impcrare potuerunt? Quis
cnim bominum potest haborc in his domlnatum ?

XIX. Deinde si ad ucccssitatcm genllalem , non ad

instlluta morum actus nostrl , factaque refcranlur; cur
lcgcs propositae sunt, jura ctiam promulgata, quihus aut
pama improbls dcccrnltur, aut securilas deferlur Innoxiis ?

C-ur non venia datur rtis, cum ulique, ut Ipsi alunt, non
suavohmtatc, scd cx ncccssltate dcliqucrint? Cur laborat
agricoba ct non magis expcclat ut inchiboratos fruclus
,

privilegio succ natlvitalls invehat receptacnlls horrcorum?

Si ita natus cst , ut ei divillae absque opera aflUiant , ulique
opperiatur, ut slbi spontaneos reditus slnc ullo scminc tcrra
parturiat; non vomerem arvls Imprimat, non curvas ma-
uum falci admoveat, non legcndoe vlndemlre subcat ex-
peusam, scd ultro ci in omnes serias vina fundantur flucn-
tia, sponte ei oleum nulhs Inserta caudicil)us sylveslri*

oleae bacca dcsudet; nec dliTusi asquorls transfrclaturus

pcriculum, proprlac salutis soUicitus mercator horrescat,

cui otioso potest quadam , ut alunt, sorte gcnitali divitia-
rum thcsaurus IUabi. Sed non haec est univcrsorum seu-
lenlia. Denique impigcr depresso aratro terram scindit
«grlcola, nndus arat, nudus serit, nudus sole fervenlc

. « Mallb. I, 7, 8.
 ,
,

nEXAEMERON. LIB. IV. I^J^

tostns .Tslu in arca terit friigcs : et ncgoliator im{)aliens

flanlihus cnris intulo plcrumque navigio sulcat mare.

Lndc importunilalem corum , tcmcritatcmque condcm-
nans Prophcla ait : «Erubesce, Sirlon, dixlt mare*, whoc
^•st , si pericula vos non niovent, vcl pudor comprimal
verccundia confundat. «Eruhcsce, Sidon , » in qua nulhis
viriuli locns, nulla salntis cura, nu]la juvenlus pro cxcu-
l)iis palriK hcllo dedila , armisquc cxcrcita , scd omnis sol-
liciUido dc qua^stu, omne sludium mcrcalurac. « Semen
«inquit, mercatorum sicul messis^. » Quae aulem mcrces
homini chrisliano, si non ex Aohmtalc, sed ex nocessilalc
curas suas et opera componit? Lhi cnim decreta nc-
ccssitas, il)i inhonorata induslria.

-VV^^WWVW VVWVXVWVWv-V^^VVWV^A^vWVWVWVVXvVi^V V\V vWVWvXVtV^VVNVVVWVVWVWWVfcW

CAPLT V.

Lutninarlwni vlcinllate vel remolion& annuas icmpes-

lalcs (lefiniriquod Clirisio, Sjna^o^a^, alquc Eccle-
:

sicv accommodatur. Cur unibrivmajorcs in hjeme, tn

cvstaic minorcs ; et quctdam alia id genus. Deniquc

quomodo cadem luminaria sint in dics.

XX. MuLTA diximus, phu-a nolumus; ue quis ea, quoe a

nohis de illoruui asserlionihus usurpantnr ad rerencndum ,

ad recognoscendum assumpla arhitretur. Nam quai pueri

risimus, ea senes commemorarequipossurr.us? iSunc adea,
^uae secundum lectioncm supersunt, dirigamus styhim.
XXL «Sint, inquit, himiuaria in signa, et in tcmpora ,

)»et in dies, et iu anuos. »De signis diximus. Tempora au-

• l5ai. XXIII, 4. — • Ibid. 3.

 ,

l5o S. AMRROSII

tem quje sunt, nisi mutaiionum vicos, hyems, \er, restas

atque autumnus? lu i^lis igitur tcuiporibus aut Yclocior
est transitus solis, aut tardior. Alia enim praestriugil radiis
suis, alia inriammal caloiibus. Itaque cum sol moridianis
parlihus immoratur, hyems nobis cst. Nam cmn sol lou-
gius abcst, terra rigescit gelu, strlugilur frigore, et plu-
rima noctis umbra tcrras operit, ut multo prolixiora sint
noctis spalia quam dici. Ilinc orilur causa, ut hybornis
flulibus nlniia vls ni\ium, pluviarumquc fundalur. Cuni
vero ex meridianis decedens partibus supra terram redit
noctis ac diel exacquat tcmpora ; ct quo magis moras suis
adjungit cursibus, eo paulatim tcmpcrlem acri» hujus re-
ducit , ct rcvocat aurarum clementiam , qua foveus omnia,
repelcndos coglt In partus, ut tcrra gcruiinct, ac rcsoluta

sulcis semina re^iviscant, virescant itrbores, ad perpctui-

tatem quoque conservandi generis eorum quae vel in terris
sunt, vel aquis gaudcnt, annuis fcctibus succcssio propa-
getur. Ast ubi ad acstivas convcrsioncs in Septcntrioncm se
subrlgit, spatia dlurna producit, noctes vero arctat et as-
tringit. Itaquc quo magls usu assiduo aeri hulc copuletur
atque miscetur, eo ampllus et ipsum aerem vaporat, et
terrarum exsiccat humorem, adolcscere facit semina, et
tanquam in succos virlles maturescere poma sylvarum.
Tunc qula flagrantior est, minores umbras facit in meri-
diano, quoniam ex allo hunc Illumlnai locum.
XXII. l.ndeet Svna";o2;a diclt in Canticis Cantlcorum :
« Annuntla mihl qucm dilexit anima mca, ubi pascis, ubi

«manes iu meridlano, ne fortc fiam circumaraicla super

»greges sodalium tuorum*,» hoc est Annunlia mihi, ,

Christe, qucm dilexit anima mea. Cur non potius quem

diligit? Sed Synagoga dilexit, Ecclesia diligit, nec unquam

circa Christum suum mutat affectum. « Lbi, Inquit , pas-

' Cant. ij 6.
 iiEXAE^mnoN. Lin. iv. idh

.B.cis, ul)i maiies iu moridiaHO. » Scqtil te ciipio qirasi

alumna, qxicc cjiiasi copulala ante relinebani, et greges

tuos fjuacrcre , quia ainisi meos. « In niericliano pascis,»
hoc cst , in Ecclcsiaa loco , ubi juslilia rosplendet, uhi
fulgct jtKlicium sicut mericties , ubi umbra noa cernilur,
ubi majoros suut dies, c[uod eis Sol justltiEe lancjuam festi-
vis meosibus diullus immoretur. Denique dics Domini nou
est brevis , sed magnus, qula scriptum est : «Donec ve—
» uiat die^ Dominimagnus*.)) Unde et Jacob ait : «Omnes
sdles vltas meae quos ago., breves et mtligni^. » Est
enim njaligna lux dubia. Ergo dies breves dubiae lucie
sunt, et umbrosi : dies magni siue mnbra sunt, ut plu-
rimi In aliqulbus locis ferventiorlbus usu, exemploqtte
cognoverunt. Synagoga itaque in diebus breviba<s et ma-'
bgnis, cujus iypum plerumque Jacob in persona sua ex-
primlt, vel |3opulI e)us, umbram habebat jilurimam, quae
Solcm justiike non vitlebat , et vidcbat illum non ex aito
supcr caput^uimi, «edexmeridiano illaminantem quaado
,

illi hyems ei-at. Eccleslae aufcem dicitur : « Hyems abiit»

j> dlscesslt slbi , flores visi sunt in ten-a , tempus messls ad-
B venit^ » Ante adventum Ghrisii hycmserat, post advenluns
Cbrlsti , florcs sunt verls , et messis sestatis. Ex meridlaiwj
ei'";o ct ex "enllum conversione illum lilumluantem videns
obumbratur. Populus autem gentlum, cjul erat confusio-
nis , genliles ,
qui sedebant in lenebris , lucem viderunt
oiagnam; qui sedebant in regione umbraj mortis , lux orta
«st iilis. Magna lux Divlnitalls, quam nulia umbra morti&
interjiolat. Ideoque ex alto Illuminat , qula et hoc scrip-
tum est , diceate Zacharia : « In qulbus visitavit nos orieo*
sexalto: illumlnure iis qui in tenebrlsetin umbra mortis
«rsedent '. » Est sane et allqua salulis umbra nou mortis, Ut
• Joel. u , 3i. — « Gen. xlviu , 9. — ^ Caiit. xi , la. — < Luc>
3,78, 79.
102 S. AMBROSII

est illa : «Siib iiinl)ra alarmn luariini prolege me*. » Umbra

qnidem , quia corporis csl : umbra , quia crucis, sed uni-
bra salutis; quia in ea cralpcccalorum remissio, el resusci-
talio morluoram.
XXIII. Exemplum ergo possnmus accijicre; quia hyc-
niaies dies brevcs, scd umbras majores habonl a?slivi dics :

majorcs, scd umbras minores habent. Medio quoque die

minor nmbra, qnam vel in princijjio cst dici vcl finc et :

hoc apud nos in parle Occidenlis. Caeieinm sunt qui per

duos tolius anni dies sinc umbra fucrint in partibns meri
dianis, eo quod habenlcs super veiliccm suum solcm, un-
(liqne per ci:cuitum illnminenlur unde a^xtoi dicuntnr
,

jiTa?ce. Plcriquc cliam ferunt sic c rcgione cx allo ficri so-

lem, ntpcr angusla puteorum aquam, quac in profundo est,

videriul refulgcre. Esse autem dicnntur in meridiano qui

o.i)xf'.i%ioi vocanlur co qnod umbram ex utroque latcrc
,

transmiltant. Lmbra enim e reglonc solis ambulanlibus

post tcrgum cst; ut puta si conlra Orienlem pcrgas, matii-
tinis horis; si conlra meridianam plagam conlendas, medio

ilie ; si coiUra Occidcntcm, in occasu diei. Ex tribus igi-

tur parlibns (It Jibi solobvins, ex Orlenle, ex Mcridiano,
ex Occidenle. IMane et sero post tei gum cst, meridie quo-
que a lalere : at vero a S^^ptcntrione nunquam est sol , et
ideo umbra si conlra Septenlrioncm dirigas, sive mane,.
slve sero, sivemeiidie, non potest esse post tergnm. Soli
sunt enim in hoc quem nos incolimns orbe terrarum circa
Mcridiem positi, qui in australem plagam vidcantur um-
bram tiansmillcrc. Hoc aulcm fieii dicilnr summo a'slu,

cnm ad Aquilonem sol dirigit. Postea nos autumnus cxci-

piens, infi ingit quidem .Tslnnm magniludinem : sed pau-
lisper rclaxalo ac deposilo calore, pcr tempericm medit

» r^al. XVI, S.
 ,

HEXAEMERON. LID. IV. l53

modrraminis slue fraudc nos atquc ulla uoxa flalibus Iradil

iijcmiilibus.
XXIV. « Siut, inquit, eliam in dics. » Non ut faciant
*3ic-.s, scd ul in eis liaLeaut piiucipaliun, ut orlum dicl ube-
rtorc *ol illumiuel gralla, ut per tolum dicm desl^^uandi
«jus liabeat potcstalem cursus sui muuerc. Sic acclpiunt
BonnuUi quod alt Propiiela : « Solcm in polcslalcm diei
aluuam et slellas iu poteslalem uoclis^ » Circumferuut
emm lumen. Tn auuos quoquc ordiuati sunt sol et luua :

iunaper treccntos dicsduodcuis vicibus suum cursum con-

fivicwi, consummat annum, secuudumilcbricos, aliqulbus
«iiebus adjcclls; secundum llomauos, bisscxto semeliulra
^uin<]ucnnium unius diei adjectionei^elcbrato. Solstilialis

q«oquc aunns est, cum sol, cxplelo per omuia signa cir-
cuitu, in id, unde prluclpium cursus suisumpsit, recurrit.
Auiiua enim ferlur ei tolius spalii esse perfunctio.

CAPLT VI.

Soiis ac lunw magnltudo liiiic probalur^ quod omnibas

•eadcm appareal. Solvilur objeclio el de remolorum
taspeclu pulc/irc disputatur mag- : tam assc/ta solis
nUudine nomiihil de temperamcnto ejusdem adji-
,

mlur.

XXV. Fecit crgo Dcus hrec duo luminaria magna. Pos-

snmiis acciperc non tam allorum comparatlonc magna,
^am suo munere, ut est ctelum maguum, et marc mag-
mioL rSam et magnus sol, qui complet orbem leiTaruni

« Pial, cxsxr, 8.
l54 S. IXJBROSII

6UO calore, vel luna suo lumine, nec solum tcrras, scd
etiam aerem hunc et mare, coelique facieni. Quas in qua-
cumque parte fuerint cali, illuminant omnia, etneque spcc-
tantur a cunctis; ut ea tanquam suis tantum rcgionibus
immorari, et sibi tantimi adcssc atquc lucerc siuguli po-
puli credant; cum nemo his
simililcr luceant univcrsis, ut
propiorem allum quam ipse est, arbilrctup. Exempbna
,

magniludluis eorum evidens, quod omnibus homijtibus

orbis lunoe idem videlur. Nam etsi interdum augeatur hi-
men ejus atque mlnualur, tamen eadcm nocte qualis mllii
apparet, talis et omnibus; nam si longe positis minor vldo-
retur , propius constitutis major refulgeret , et proderct
angustiarum et exigiiitatis indicium. Etenim reliqua alia

longe poslti minora arbitramur, propius contuentcs majora

credimus; quo magis finitlmus fueris, co tlbi ejus rci quam
ccrnis, magnitudo cumulatur. SoHs radius nulli propior,
nulli longlnquior est ; similitcr ct huiae globus cTequalls c^t
omulbus. Simihs sol et Indis et Britannis eodem momento
videtur, cum oritur. j\cc cum verglt in occasum, mlnor
apparet Orientahbus quam Occidentallbus : nec Occidcn-
tahbus cum oritur, inferior quam Orientalibus iestimatur.
« Quantum distat, inquit, Oriens ab Occidente^ » Hoec
invicem sibi distant ; sed sol a nullo distat, nulU praesen-
tior, nuUi rcmotior est.

XX\ I. jNeque te moveat quod tanquam cubitalis tibi

orbis videatur solis, cum oritur : scd considera quantum
intersit spatli inter solem et terras, quod aspectus nostri
mfirmitas sine magno sui non potest transire dlspendio.
Cahgat aspectus noster, numquid sol cahgat, aut hma ?
Angustus noster obtutus, numquid idco angustiora cfTicIt
quae videnlur? Species minuitur , non magnitudo detrahi-
tur. Nequc cnim iufirmitatis nosti*ae passiones passioni lu-

' Psal. cii, u.

 HEXAEMERON. LIB. IV. l55

nainarium «lebemrus ascribere. Mentitur noster aspecttis:

noli ergo fidele aestimare ejus judicium. Fit crelestium mi-
nor spectaculi figura, non sui forma. De summo vertice
montium si snLjoctum oculis tuis campum speclarc dcsi-
deras, atqui illic armenta pascenlia , nonne rorinicarum
similia corpora judicabis? Si mare spectes e specula aliqua
littorali , nonne tibi navium maximae inter caeruicos fluc-
tus, et vela candenlia refulgentes velut coiumbarum voli-

tantium speciem eminus posito Yidenlur obtexcre? Quid

ipsie insuke, quae mare dividunt, terrarum arva diffindunt,
quam angusto aeslimantur fine concludi? Quemadmodum
rotunda apparent de aspcris, spissa de raris?Has ergo in-
firinitates visus tui perpende; et eorum, qiiae aslruimus
fideni, ex te ipso arbiter justus arcersi.

XXVIl. Si vis maonitudinem

o solis non solum ocnlo
mentis, scd etiam corporis aestimare, considera quanti
slellarum globi axem cceli videantur intcxere, et innume-
ris insignire luminibus ; non queunt tamen tenebras noc-
tis, et ceeli nubila detergere. Simul ut soj ortus sui signa
pncmiserit , omnes stellarum ignes sub unius luminaris
fulgore vanescunt, aperitur aer, coelique facies purpuras-
centi rubore perfimdilur. Adliuc spirans exordium, et jam
momentaria celcritatepleni luminismicat splendor, et sur-
gentis solis praevia aura dulcls aspirat. Dic mihi, quaeso,
nisi magnus orbis esset, quomodo magnum posset orbem
illuminare terrarum ?

XX^ III. Quld autem de tanto loquar temperamento et

modcramiae Conditoris, qui eam mensuram muneri sclis
attribuit; ut neque vapor ejns igneus, ut videtur, terrarnm
venas, succos, rerumque species infusus exureret; neque
iterum per tanta mundi spatia rcfrigeratus nullum terris ,

semen caloi is inoleret , sed jejunam atque inopem fruc-

^ Caiil. V, 2,
 .

ij6 AMBROSH
tuum dereiiuqueus , ad nuliam ferlilltatis gratiam vapo-
xaret?

*V\\V\»W,V\WVVWWVVV>\V\i>\lVVVWV\\*V\<\\VWV\>w\ JWWVV\V\'Vl.\\VV\WAW\lV\v.-V\\\VWk

'

CAPUT VII.

Plunina quw de sole dicunlui\ lunce eliam convenire;

eam tamcn proprios quo(jue liabcrc effectus , quorum
iiUqul hic rcccnscnlur

XXIX. SiMiLiA de luna3 ratione convenlunt, quae de

consorte ejus ac Iralre memoravlmus. Siquidem in id se
induit ministerium, in quod et frater; ut illuminet tene-
Lras, foveat semina, augcat fructus. Habet etiam plcraqne
a fratre distincta; ut quem toto dle calor liumorem terrae
siccaverit, eumdem exiguo noclis tcmpore ros rcponat;
nam et ipsa iuna larga roris asserilur. Denlque cum sere-
nior nox est, et luna pernox, tunc lai-glor ros fcrlur arva
pcrfundere. Et plerique sub r.tire quiescenles, quo magis
5ub lumine fuissent lunae, eo plus iiumorls se capile colie-
gisse senscrunt. Unde et in Cantlcis Cantlcorum Clu^Istu»
dicit ad Ecclesiam : « Quoniam caput meum repletum est
»rore, et crlnes mei guttis noclis*.))Tum delnde minultur
et augetur, ut minor slt, cum resurglt nova; et cum sit

imminuta , cumuletur. In quo grandc mysterlum. Nam el

defeclui ejus compaliunlur elementa : ct processuejus quae

fuerint exinanita, cumuiantur, ut animantium cerebrum,
et marltlmorum Immida. Siquidem pleniores ostrea; rcpe-
riri feruntur, multaque alia, cum globus lunaris adolesclt.
De arborum quoque inlernis idem aliegant , qui hoc usii

« Cant. V, 2.
 ,

1IEX4EMER0N. LIB. lY. iSj

proprlo comperoriint. Vidcmus ergo orlum ejus ct clefec-

luni rationis esse, non infirmilatis. Nunquam cnim tantam

rcbus mutationcm darct, nisi praestantem virtutem habe-
lot et gratiam a Conditore collalam.
XXX. Aerem quoque nonnulli etiam docti et chris-
tiani viri allegaverunt lunx exorlu solcrc mutari : scd si id
,mutationis hmaris quadam ficret violenlia, ad omnes ortus
ejus intexeretur nubibus ca?hmi, phiviac fundcrentur. De-
nique cum ante dies esset scrmo de phivia, quae fore utilis

diccretur, ait quidam : « Eccc neomenia dabit eam. «Et

quamvis cupidi essemus imbrlum; tamen ejusmodi asser-
lioncs veras esse nolebam. Dcnlquc delectatus sum, quod
nullus imber effusus est ; donec precibus Ecclesiae datus
manifestaret non dc inllils hmae cum sperandumcsse, sed
de provldentia et misericordia Caeatorls. Sano Eurlpi cum
exundcnt imdique sccundum rcliquas species hma!, et ac-

ceptos Huctus refundant, vel etiam ipsi magno ferantur

impetu ; in ortu tamencjus stant quoad usque hma
placidi,
sine luminc est. At vero ubi eam dierum accessus retexc-
rlt, tunc In suos cursus rcduos revertuntur. Ampolis quo-
quc (12), qune In Oceano essc perhlbetur, cum reliqui*
diebus ordinem suum scrvare dlcatur, lunari cxortu evi-
dcns mutationis suae fertur indicium darc; ut mare ipsum
occidcntale, in quo spectatur ampotis, solito ampllus accc-
dat ac recedat, et majore ncstu feratur, tanquam huicX' qu:-
busdam asplratlonlbus retrorsum trahatur, et iterum iis-
dem impulsum ac rctraclum in mensuram propriam
refundatur.
 1

i58 s; AMsnosii

CAPLT VIII.

LuncB iniilatio rerum inslabiiilatem docet : at ipsa tur^-f

piter inmorihus nosiris exprimilur. Clirisli inyste^
rium atquc Ecclesiam eadem repvesentat : quam qui !

ma^icis canlibus dc coelo detraki credunt irri ,

dendi.

XXXI. L>DE si miraris qnemado defectnm Itina patia-

tur, cinii lautam vim mntationis haboat suac; consideract

in eo magnnm esse mysterlnm, qnod ejns exemplo cofrnos- i

cis, o liomo , nihil rernm hnmanarnm ct mnndaiKe totius

Creaturte essc nosse, qnod non aliqnando resolvatnr. Nam

si etiam hina, cni tantnm Doininns commlsit. ministcrinm,
nt iHnminct orbem terrarum, et crescit, et dcficit, defi-

ciunt enim omnia , quae ex nihiio orta usque ad perfectio-

nem venerunt , iterum perfecta minnnntur , CfEhim enim i

el terra prasteribunt; cur non id moderationis assumimus, |

«l noqne in adversis abjiciamus animum'; qni enim omnia '

fecit ex nihilo , facile te quoque potens est ad summa ot

perfecta provehere; et rursum non extollamur in ])rospe-
ris, neque in polestate aliqua nos, divitiisque jactemns,
neque in viribus corperis, aut pulchriludine gloricmnr, in

qno est facilis corrnplio, crebra mntalio, scd manentem iri

futurnm animi gratiam persequamur. Nam si le hmae con-

tristat occasus, qua? se semper reparat ac reformat; muUo
magis contristare le debet, si anima profcctu virtutis im-
plela cum fuerit , postea per inconstantiam mentis, atque
incuriam a suo deflcxa proposito sludia sua scepe commu-
 HEXAEMERO.V. LIB. IV. I 5q

tet, qtrod est insipientia3 et insclenlia?. UnJe et Scriptara

ait : « Stultas ut luna matatur*. »Et ideo sapiens non cuni

luna mutatur; sed permanebit cum sole. Inde non luna
est particeps stultiliic; quia non luna mutalur ut stultus,
sed stultusiit luna. Denique semen jusli sicut luna perfecta
in aetcrnani manet, et testis in ccelo fidtelis. Aliudenim est
fungi minislcrio, aliud circumferri ingenio, et sensus infir-
mitate fixam non habere sententiam. Luna pro te laborat^.

et proptcr voIuntatemDei subdita est. ^ anitali etiim crea-

tura subjecta est non spoule, sed propler eum, qui subje-
cit in spe. Illa crgo non sponle mutatur : tu sponte muta-
ris. Illa congemiscit et comparturit in sua mutatione : lu
non inteliigis , et gratularis frequenter. Illa tuam redemp-
tionem frecpienter expectat , ut a communi totius crea-
turae servilio liberelur : tu et tuae redcmptioni, et illius

liberlali affers imj)cdimentum. Tuae crgo non sure stultilia^

est, quod duni tu expectaris, etnec sero couverteris, ad-

huc et illa mutatur.
XXXII. jNoli ergo lunam oculo tai cor])orIs a?stlmare ,

sed mentis vivaciiale. Minuilur luna , ut clemcnta rcpleat.

Hoc est vere'grande mysterium. Donavit hocei, qui om-

nibus donavit gratiam. Exlnanivit eam , ut repleat, qui
etiam sc exinanlvlt, ut cmnes repleret. Exinanivitenim se,

ut descenderet nobis : descendit nobis, ut ascender^t om-

nibus. « Ascendit enlm, inquit , super omnes coelos, ut
j)impleret omnia ^ » Itaquc qui e jianllus advenerat, de
plenltudlne sua Aposlolos adimplevu. Lude unus ex his
dlclt: Nam
cjns omnes nos acceplmus ^ »
« De plenitudine
Ergo annuntiavit luna myslerium Chrlsti. Non mediocris

in qua signum posuit suum non mediocris qua^ typum :

dilectae habet Ecclcsiae , quod significat Propheta dicens :

« Orietur in diebus ejus justitia, et abundantia pacis, do-

« Ecdi. xxTii, 12. — a Ephes. iv, lo. — 5 Joan. i, i6.
l6o S. AMBROSII

Dnec tollaUir liina *. » Et in Canlicis Dominus de m»

sponsa ait : « Qnicnam est ha2C prospiciens taaquam diln-
culum , speclosa sicut luna , clecla ut sol ^
? » Et mcrli»..

speciosa sicut luna Ecclesia ,

qua; toto mundo refulsLt, el

toncLras s.x-culi hujus ilhuninans dicit : « Xox pra^cessif,

j)dics autcm appropinquavil \ » Pulchre ait , « Prospi—

» ciens , » quosi suosde superioreprospectans, sicut hahesr
« Dominus de ccelo prospcxit supcr filios homlnum *.. a

Prospiclens ergo Ecclesla , sicut luna dercclus hahet ot

ortus frcquentes : sed defeclihus suis crcvll , et his meruil
amphari, dum porseculionlhus minultur, et confessoruaa
martvrlis coronatur. H.tc cstvera luna, quae de fralris sid
luce pcrpetualumcn slhl immortahtatlsct graliae mutuaiur.
Fulget enim Ecclesia non suo , sed Christi lumine j cfc

splcndorem sihi arcessit de Sole justitias, ut dlcat : « Y ivo

Bautem jam non cgo , vlvit aulem in me Christus ^. »
Eeata plane quae tantum inslgne merulsti I Lnde te noa
tuls ncomenlis, scd typo Ecclcsiac heatam dlxcrlm. In lUis
eulm scrvls, In hoc dlHgcris.
XXXIII. Quam ridicnhiai autcm quod le plerumqtiQ
credunt homlnes magicls carmlnlhus posse dcducil Auiles»
ist;o fahulae, ac vulgl oplnioncs. Quis cnim opus Dei tarrfa

mlnlsterlo dcputatum arhltrctur chaldaicls superslitiom—

busposse tcntari ? Lapsus slt ille, qui se transfigurat in Attr
gelum lucis, et deduclus vohmlate propria , non carminttH^
polestate. Sane et in hoc quasi Ecclesla putarls posse cfe

loco tuo et stationc deduci. Multi tentaut Ecclesiam : sed

saga; artls ei carmina nocerc non possunt. Nlhil incanla-
iores valcnt , uhi Chrlsti canticum quolidie decantatun,
Hahct incantatorem suum Dominum Jesum , per qucna
magorum incantantiura carmina , et serpentum YencBa

' P.^al. Lxxi, ;. — ' Cant. n, 9. — ' Rom. xiii, 12 4 P.-al. x\n, s. —
s Galat. II, 30.
 ,

HEXAEMERON. LIB. IV. l6l

evacuavlt : ct Ipsa, slcut scrpens exallalus, devorat colu-

bros /Egyptloriim ; feralc licct carmcn Immiirmuret , he-

betatur In Christl nomlne. Sic ct Elymam magnm Paulus
non sokim sagnc artls Infirmitatc , sed ctlam oculorum
amlssione cascavlt. Sic Pclrus Simonem alta cceh maglco
volatu petentem, dlssohUa carmlnum potestate, dejccit et
stravll.

\V\VWW\V\\VWVWv%'VV\\' WVV\ *Vvvv»vWvWVW VWV^VWWW^iA/WVWWVX' vw vw w^ vvvvw vw^vv

CAPUT IX.

Conckisio quarti dici. Quam vamim sit eum cavcre ;

et undc in cumdem dcvmonum ac gcntiUum offe?isio

derivala.

XXXIV. PuLCHRE, ut arhltror, cesslt dles quartns. Quo-

modo ergo quartum plerlquc consucvcrnnt cavere , et
inutlle putant hoc nnmero allquid oidirl, quo lolns nova
luce mundus emicuit ? An slnislris sol cccplt auspIcIIsPEt
quomodo alils potcst hona signare, qul sihl eh'gcre dlem
sul ncsclvit exortns ? Aut quomodo slgna ejus prohant

cujus ortum non prohant ? Quid cliam de hma dlclmus ,

quas et quarto dle ccepit, et quarta decima diem signat

sahitis ? An disphcot numcrus, quo cclchratur mysterlum
redempllonis ? Idco doemones dechnandum fore persua-
dent numcrum cum , quo eoruin dcstructa nequltia est.
Ideo gentilcs nlhll adorlendum asserunt; qula sciunt tunc
prlmum artes suas vacare cceplssc, ct populos genlilcs ad
Ecclesiam demlgrasse. Lunam certc quartam
, sl pura fuc-

rit, neque ohtusis cornihu^i, dare rchquis dlehus usque ad

LIV. 1 1
l6a S. AMBROSII

exactum mensem indicium serenilatis cxistimant. Nolunt

ergo eisdem exordiis inchoare, quibus screnitas inchoatur.
Sed jam cavendum ne nobis in sermone dles quartus oc-
cidat cadunt enim umbrae majores de montibus hmTiea
; ,

minuitiu', umbra cumuiatur.

 ,

IIEXAEMEJIO^. LIB. V. l63

VWi^iW^.WWA^^WvWVXXvWWXlVXtVV^W^W VVVW\.\V^VV^\* VV\v\\v\VvWvV\ w^vwvwiwvvww

LIBER V.

DE OPERE OriNTI DIEI.

CAPIT I ',

Ornalls supevloribus ditobus e/efnenfis , marl proprla

pra'rogativaco?ict>dUur. Dcscribltaraquarumobcdien-
lia, ac inira fcevundkas, qua homo ^ustatis interdictts
abutitur. Bemum ostenditur reptilia non modo scr-
penles vociiari, scd cllam pisecs.

I. Vestita divcrsls terra gorminiKus virebtit omuis

ccelum quocpne sole el luna, geminis vultns sui luminibuSy
sleliarumtfue insigiiitum decore fulgebat. Supererat ele-
mentum tertium, mare sciUGct; nt et ipsi gratia vivifiea-

lionis diviQO provcniret raunere. /Ethereo enim spirilu

omnes tcrrarum fcelns alunlur. Terra quoque semina re-
solvens^ imiversa vivi'ficat : maxime tunc primum verbo
et

Dei jassa viridescere , vivificationis suae munere pullula-

bat. Vacabatauua, et a divinae operationis feriatabcneficio

vid.ebatur. Hal>ct adhuc creator quod illi conferat, quo

munia teFcarum possit aequare : reservabat ei, ut et ipsa
proprium sibi et speciaU? ahouid pFwrogativae collati sibi

muneris vLndicaret. Vi^ificavit prius terra , sed ea quaj

Sf>ii'ajitem aaimam noa habebaiit. Acj«a jubetnr ea pro-
ducere quae vivervtis aniawe vigorem dignitatemque prae-

' Sernio vu.

II.
j64 .
*• AVBROSII

fcirent , et sensiuu tucndcc salnlis , el fugieuJtc morli»

accipcrcut.
II. Dcus « Producanl aqui^e replilia anima-
Bixit itaque :

»rum viveutium sccundum geuus, et volalilia volantia

super terram secuudum firmamcnlum cffili \ » Venil
mandalum et subilo aqua jussos fundcbalur in parlus :

"•cnerare fluvii vivificare lacus, marc ipsum coepit divcrsa

rcptilium gcnera parturire , et sccundum genus cfruuderc
quodcumqueformavcral. ^oncxigui gurgilcs, noucffinosrc
paludes vacabant, quin omnia datam sibi creandi assumc-
rent potcstatem. Pisces exiliebant dc fluminc, deiphincs
pra^ludebaut iu fluctibus, conchas saxis, oslrc;c adha?rebant
profundis , adolescebant echini. \ai mihi ! ante hominem
ccepit ineccbra, abundanlia copiarum, noslra) materluxu-
riie. Aule homiucm delicioc. Prior crgo hominum tenlalio,

quam natura : sed nihil natura dcliquit , alimcnta dedil,

uou vilia pra^scripsil. Htcc commuuia dedit, ne tibi aliqua

velut propria vind'.carcs. Tibi suos fructus tcrra producit,

libi scaros et accipenscrcs, et omncs fcctus suos geucrant
aquaj, ct his non ahmcnta gus-
contcnlus inlcrdicla libi
lasti. Adiuvldiam luam omuiacongcruuiurjUt pra^varica-

tio tua3 aviditatis onerelur,

III.Scd neque quam mulUc specics et nomina sint,

- possumus cnarrare quae omnia momcnlo diviuic pracep-
,

tionis animata sunt. Simul coibal forma corporis, et j

opcrabatur anima , vitaUs cliam vigor reliqucc virtutis.

Replcta crat terra germinibus , mare implclum animanti-l

bus. Ibi insensibilia puilulabaul, hic scnsibiha versantur.
lu tcfris quoque aqua suits sibi viudicat portiones. Lam-
buut terram pisces aqudrum , cl cx casibi prredam requi-
ruui. Culices quoque et ranunculi circa genitales strepnat

' Gen. I, 20.

 »

UKXVF.MEROX. LIB. V. l65

paliulcs, et ipsac! aucUcrunt Domini mandalum diccntis :

« Producant aqnoe replilia animarum vivcntium.

IV. Scimns reptilia dlci gcncra serpentum, eo quod
siipcr tcrram repant : scd multo magis omne rpiod natat,
reptandi habct vcl specicm, vel naturam. Nam elsi in pro-
lundnm cpii se demerserint , acpiam vldeanlur fmdcrc ;

tamcn cum supra innalant , repunt toto corpore , qnocl

Irahunt super quopdam dorsa ac[uarum. Undc ctDavid ait:
« mare magnum et spatiosum illic rcptllia qnornm
IIoc ,

))non est numerus '. Quinetiam cum plcraque pedes

))

habeant, ct ambulandi usum, eo cjuod sint amphibia, cpine

vel in aquis vel in terris vivant, ut sunt phocac , crocodili,
equi (luviales , quos hippopotamos vocant, eo quod hi ge-
nerentur INilo in flumine ; tamcn cum in allo aquarum
sunt, non ambulant, scd natant ; nec vcstigio utuntur
pedis ad incedendum, scd tanquam remo acl reptandum.
Sicjuidcm et navis acta rcmislabitur, etaquassulcat carina.

tl^XVVVVVVVVVV^AVVWVvWWWWAV» VWWVVWVW AfVvXWWA^^VWVA^vVS vwvwvwvwwvvwvw vv

CAPUT 11.

Virlute hujiis t'Ot;t5,Producant acpiaereptilia, midlo plara

ia r.iari qaam in terra esse prodacta; eamque ^raliain
aquis additam , ut quw in terris noxia , in mari in^

V. Producant aquae reptilia, » dixit Dominus. Brevis

«

sernio, sed vehemens, et late patens, communem minimis

et maximls naturam infudit. Eodem momenlo producitui*

• Psal. ciHj 25.

t66 S. AMBBOSII

baleiia, quo rana ejnsdem vi operationis nascitnr. Non la-

Lorat inmaximis Dens, non fastidit in minimis. Nec dolnrt

nafcnraparlaricns delpliinas> slcut non dolnit, cnm cxignos
mnricescochleasqueproduccret. Advcrte, o homo, quanto
plura in mari quam in terris siiit. Numera si potes, omnia pis- ,

cium gencra vel minutorwm, vel etiam maximorum, sepias,

pohpos, lithostracos, carabos, cancros, et in hisinnumera-
hixia sui gcneris. Quid dicam gcnera serpcntiuni, dracones,

muraenas, anguillas ? Nec prietermittam scorpios, ranas,

lestudines, mnstellas quoqne, et cancs maritimos , vitulos
marinos, cctc immania, delphinas, phocas, lconcs. Qui^
attexam etiam merulas , turdos , paYos quoque , quorufli
etiam colores in avibus videmus expressos, ul nigri merulae,
pavi diverso colore dorsa et colla depicti sint, turdi alvo
varii, et cstera quorum sibi terr.-e species et nomina vin-
dicarunt ? Nam prius in mari ista coeperunt diversisque
fluminibus. Siquidem aqua ])rior aiiimarum vrventiam
re])ti!ia di\ ino nutu impcrata produxit.
\ I. Adde hanc gratiam, quodea, qua; timemus ia teri*is,

amamusin aquis. Etenim noxia, in terris in aqua innoxia sunt,

atque ipsi angacs siiae veneuo. Leo terribilis in tcrris, dul-

cis in fluctibus. Mirraena , quam ierunt aUquid habere

noxium, esca prctiosior est. Rana horrcns in pakidibus,.

decora in aquis, omnibus fere praestat ahmentis. Plura si

^ois vult cognoscei^e , a diversrs locorum piscatorihus

quffirat; nemo enim potest omnta comprehenderc. Canes
sane et in mari cavc ,
qrros et in Ecclesia molestos esse et

cavendos Apostohis docet dicens : « Cavcte canes , cavete

»Hialos operarios*. » MusteUae gravis in terris odor, in
aquis suavis. Terrena se novit vindicta fcetoris ulcisci ;

non rainoiem habetgratiam capta quam libera. Nes

baec ,

que te inhonoratum nostra prosecutione thymaUe dimit-

« Philip. III, 2.
 IlEXA/ESUiRON. LIB. V. 167
tam, cui a flore nomen inolevit : seu Ticini unda te flu-
minis , seu amoeni Atesis unda nutrierit, flos es. Denique
sci^mo tcstalior,quod de eo, quigratamrcdoletsuavilatem,
diclum facete sit Aut piscem olet aut florem; ita idem
:

pronuntiatus est piscis odor esse qui floris. Quid specie

tua gratius? Quid suavitate jucundlus? Quid odore fra-
grantius ? Quodmella fragrant hoc tu corpore tuo spiras. ,

Quid loquar corvorum, quid etiam luporum teneritudi-

iies ? Nescit hos kipos agnus timcre. Tanta est aquarum

gratia, quarum vitulos fugiant etleones, ut his propheti-

cum iUud dictum de Ecclesiae sanclitate jure conveniat :

« Tunc lupi et agni simul pascentur, leo et bos simul pa-

5)leas manducabunt*. » Nec mirum, quandoquidem etiam
in Ecclesia aquoe illud operantur, ut proedonum abluta
nequitia cum innocentibus comparetur. Quid etiam pur-
puras memorem qune ornant regum convivia amictus
, ,

imbuunt ? Aquarum est igilur quod in regibus adoratur :

aquarum est species illa qune fulget. Adde porcos maris

cliam Judaeis gratos ; quia nihil est commune quod noa
,

aqua abkiat, et ideo communes eos sicut in terra editos

«stimare non possunt.

> Isaii. Lxv, 25.

l68 S. AMBRCSII

^WV^^VlS * 4\f^ ^Vi V\V \W \V\ WV V\\ VVXVW V\\ V\\ \V\ VW VV* V\\ V\\ v\V <,\w\\ VWaW vwvv V\V4 \ w v\»

CAPUT III.

Mutitplicem pisclbtis rationem essc generandi , ac sln-

gularem prolem pietatis scns((m. Quanta sit eorutn
in
puritas, qua non solam atia bruta, sed eliam liomi-
nes ipsos superant.

VII. Innumeri Itaqiie usus, innumera genera pisclum.

Alii ova gcnerant, ut varii majores quos troclas vocant, et
aquls fovenda commiltuut. Aqua igitur animat et creat,
et adliuc mandali illius primi tanquam lcgis perpetuae
munus exequitur, Llanda qua^dam mater animantium.
Alii vivos fcetus edunt de suo corpore, ut mustellie, et
caniculae, et cete ingentia, delphines, et phocae , allaque
ca^tera hujusmodi. Qiunc cum cdiderlnl partus, sl quid
forle insidiarum tcrrorlsque pracscnserint circa catulos
suos quemquam moliri, quo lueantur eos, vel tenerae
.•etalls pavorcm materno affeclu comprimant , aperire ora,
et innoxlo partus suos dcnte suspcndcre , interno quoqiie
recipere corpore, ct gcnitali feruntur alvo abscondere,
Quis humanus alTcctus hanc pisclum pletatem possit imi-
tarl ? Oscula nohls satietati sunt : illis nou satis cst aperlre

visc^ra, nalosque recipcrc ac revocarc intcgros, atque

iterum fotu quodam eos sui caloris animare, et splrltu
alere , duosquc in corpore uno vivcre ; donec a\it secu-
ritatem dcferant , aut corporc suo objecto natos suos
defendant a periculis. Quis ha^c vidcns, etsi possit obti-

nere, non tantac piscium pietali cedat? Quis non mirctur

et stupeat, ut servet nalura iu plscibus, quod non servat
 ,

HEXAEMERON. LIB. V. 169

iii homlnlbns. PleivTeqne cx susplclone novcrcallbns odiis

appetllos suos occidernnt (lllos : allne in fame , nt legimus,

partus proprios comederunt. Humanis plgnoribus malcr

scpnlcrum fiicta est : pisclum proli parentis est iitcrus
sicut murus, vallo quodam internorum vlsccrum plgnora
inoflensa conservat.
VIII. Diversa igitnr piscium goncra divcrsos nsus ha-
bcnt , ahi ova gencrant , alii vivos parlunt atquc formatos,
Et qni ova generant, non nidos texunt nt aves, non diu-
turni fotus laborcm induunt, non cnm molcstia sui nu-
Iriunt. Cecidit ovum , quod aqua gremio qnodam naturae
suoe quasi nutrix blanda suscepit, et animal celeri fotu
rcddidlt. Continuo enim tactu parentis animatum ovum
cecidlt, ct plscis exivit.
IX. Tum deinde quam pura ct inviolata succcsslo I

Nullus alteri sedgcncrl suo mlscetur, thymallus thymallo,

lupus lupo. Scorpacna quoquc caslitatcm immaculali con-
nubii gcneri suo servat. Ilaque habet pudicitiam generis
sui , sed vcnenum generls snl non habet ; non cnim per-
culit scorpocna , sed rcficlt. Nesclnnl igitnr alienigenarura
genera plscium adulterina contagia , sjcut sunt ca quae
coeunt aslnornm , eqnarumque inter se genera quae ,

magna hominnm cura perpetrnntur vcl rursus cum equus :

asinae miscctur, quac snnt vera adulleria nalurap. Naui

ulique majus cst quod in naturae colluvioncm comraittitur,.
qnam quod in personac injuriam. Et homo ista procuras
interpres adullerii jumentalis; ct illud animal prctlosius
putas, qnod adulterinum, quam quod verum est? Ipse
gencra aliena confundis , divcrsaqne misces semina , atque
ad vetitos coilns plerumque cogis invitos, et hoc indus-
trlam vocas? Hoc quia de hominibus facere non potes
iit diversi generls commixtlo foetum possit exc^udere, toUis
homini quod natus cst, et virum de viro exuis , abscissK.-»
 1

170 S. AMBROSII

que corporis parte, sexutu negas, spadoncm cflicis; ut

quod negavit ualura iu homiuibus, impleret audacia.

^M VW^WVW«^t,'W\^>WVVVWWVk'WVWWVWV WMKWiW VW«W\.\%Wft' kWWV krWWWWVW W vWWV

CAPUT IV.

Mutiiam aqiue ac pischim necessltudinem docere ijua- ,

lis pnrenlum et fil.iorum necessitudo esse dtbeat. Quo-

modo respirationis usum aqua suppleat in piscibus.

X. QuAM bona autem mater >it aqua etiam hinc con- ,

sidera.Ta, o homo, docuisti abdicalionespatriim infilios,

separationes, odia, offensas, disce quae sit parcntis et
filiorum necessitudo. \ ivere pisces sine aqua non queunt,
nec a suje parentis consortio separari, ueque a suie altri-
cis discerni munere ; et hoc fit natura quadam , ut sepa-
rati moriantur illico. Neque enim , ut omnia, hujus aeris
vivunt spiramiue, quia hauriendi spiritus et respirandi
natura his non suppelit; alioquin sub aquis semper non
possent vivere non capientes spiritus infusionem. Quod
est nobis spiritus , illis est aqua. Sicut nobis spiritus , ita

illis aqua vivendi ministrat substantiam : nos intercluso

commeatu spiritus, quia ne brevi quidem spatio possumus
expertes esse spiritus vitalis , statim extinguimur : pisces
quoque sublati de aqua , siue substantia sui vivi esse non
possunt.
XI. Et causa manlfesta est , quoniam in nobis pulmo
per thoracis laxiora penetralia recipit spiritumj et cum sit

ipse poris plerisque penetrabilis , spiritus infusione inte-

riorem calorem refrigerat. Thorax enim ut suscipit ali-

menta, ita superflua ciborum et saccos. salubres sangui*

 ,

IIEXAEMERON. LIB. V. I7I

nemque disceroit. Fit pulmo pervius unde facilius ad eum

,

potest aspir^^vtio spiritus pervenire. Pisces vero branchias

habent, quas nunc plicant et coHigunt, nunc explicant
atque aperiunt. In hac ergo collectione et apertione dum
suscipitur aqua, et transmittitur ac penetrat, respirationis
munus videtur implere. Propria igitur natura est piscium,
nec communis cum cyeteris ; specialis usus , et a ca^teris

Tivendi qujedam scparata et secreta subslantia. Propterea

non nutriuntur, neque ut terrena animalia, manus humange
taclu et dclinimento aliquo delectantur; etiamsi servati
m vivariis suis vivant.

VX^^WVWVWWVVWVW^WW^VVVVVVT VWVWiWXWVWXWiW wWVW VNWWVW 'WVWVWvW wvwvw»

CAPUT V.

Plsc&s cur tam bene dentati. Hl stbi invicem in escam

ceclunt : quod imilantur avari ,
qui vehementi objur-
gatione castiganiur.

XII. QtTD autem de densrtate dicam dentium ? Non

enim ut bos aut ovis ex una parte dentes habent sed :

utraque pars armata est dentibus; quia in aqua sunt, et

si diutius nou cito transmittcrent

cibum versarent , et

aquarum alluvione de denlibus eorum esca posset auferri

ac dilui. Ideo densos et acutos habent , ut cito incidant
cito conficiant cihum , facile el sine aliqua mora et dila-

lione transmiltant. Denique non ruminant; solus tamen

scarus in his ruminare perhibetur, ut ferunt quibus aut
eventus, aut usus fuit, aul studium talia comprehendere.
XHI. Sane nec ipsi a suis potenliae evasere violentiam,
et uv"aritiae potiorum ^ubjecti ubique inferiores simt. Quo
 ,

iy2 S. AMBROSII

quisqae infirmlor, eo praedaj magispatet. Et plcrique qui-

dem herbis pascuntur ac minvitis vermibus. Sunt tamea
qui invicem se devorent, et sua carne pascanlur. Minor
apud illos esca majoris est : rursiis ipse major a validlore

invaditur, et fit esca allcrius pracdator alleni. Itaque usu-

venit ,ut cum Ipse alium devoraverlt ab alio devoretur, ,

et in unum ventrcm uterque conveniat cum voralore pro-

prio devoratus, sitque slmul in uno vlsccre proedae vin-
dlcta^que consortium. Et ipsis sponte forte haec accrevit
injurla, slcut iii nobls non ex natura cceplt, sed ex avari-
tia. Aut qiila ad usum hominum datl sunt, in slgnum quo-
que facti sunt, ut In hls nostrorum morum vilia videre-

mus , et caverenuis exemphi ; ne quls polior Inferlorem

invaderet daturus in se potentlori exemphnn Injurlae,

Itaque qui alterum laedlt , sibi laqueum parat , in quem

ipse incldat.
XIV. Et tu plscls es, qui viscera invadls aliena qui ,

dcmergls infirmum qui cedentcm perscquerls usque

,

in profundum. Cave nc dum illum pcrscqueris, incldas

,

ipse in vahdiorcm , et deducat te In allonas Insidias , qui

tuas vitat, priusque tuam
^crumnam qui tc pcrse- «pcctct ,

quente proprlam reformidabat. Quid interest inter divitem

improbae cupldltatis ingluvic absorbcnlem infirmorum
palrimonla , ct silurum de minorum plscium vlsccrlbus
alvum repletum? Defunctus est dlvcs, et nlhll ci sua spo-
lla profuerunt imo magls eum rapinarum suarum detes-
,

labillorem feclt infamia. Captus cst sllurus , et InutlUs

prffida detecta cst. Quantl in co rcperiuntur, qul alios de-
voraverant ? Et tu dives habcs in slnu tuo alterlus praedar

torem. Ille habcbat facuUates paupcrls quas invascrat : tu

cum opprlmens duo palrlmonia tuis facuUatibus addidlsti,
et adhuc tanlo non satiarls augmento ; ct dicls quod allos

vindicaverls , cum eadem commillos quaj ulclsceris

 ,

IIEXAEMERON. LlB. V. IjS

iujiislo injusllor, el iuiquo 'hiiquiorl et avaro avai'ior.

Viclc ne idcm te qui piscem illum finis inveniat : hamiim

cave, cave rella. Sed praesumis depolentia, quod nemo
tibl possit resisterc pra^sumeLat ct silurus quod hamum
:

nemo slbl jaccret, nemo relia tendcret, et si incidlsset

imivcrsa dlrumperct; et tameii fuscinam non cvasit, aut

ncxus vincuh validioris incurrlt, quibus sc nou possel
oxucrc. SIuc dubio et hominum iniqultas quo graviora
comuiiscrlt , co magis scelere suo tuta esse non potcril;
quin allquando dissolvat quod pro scelerum prello constat
dlflicile posse vltari.

fc\\v\\V\\\,\VV\\V\VV\V\,\\VVVWt\\\ WWWvW kWWvWVW ^WvWVV» vwv\\v\wwvw\wv\\vwv\v

CAPLT YI.

Ilomlnem esse piscem : scd piscem alium bonum^ alium

niaUim invcniri bonum vero Pclri hamum , ac si-

:

num timcre non debcre.

X\ . homo. Audl quia plscis cs « Simile

Pjscis ergo cs, o :

» cst rcgnum cadorum mlsso ia marc, quod ex omni gc-

rcli

» ncrc pisclum congregavit. Gum autem csset impletum,

»duxcrunt Id ad littus, et sedeulcs clegcrunt opllmos lu
» vasis suis, malos aulcm foras mlscrunl. Sic crit In consum-

«matlonc sasculi. Exlbunt Angcli, ct separabuut malos de

«mcdlo justorum, et mittent cos lu camlnum ignis*. » Sunt
ergo bonl et mali plsces, boul scrvautur ad pretlum, mali
stallm ardent. Bonum piscem nec rclia involvunt, sed ele-

vant; nec hamus internecat atque interficit, scd prctiosi

Yuhierls pcrfundit sangulne, in cujus oris conrcsslone bo-
num pretlum reperitur, quo tributum apostolicum, ct cen'
• Ma.lh. xiii, 47-5o-
i;74 S. AMBROSII

sus Christi posslt cxolvi. Sic enim scriptam est, dicente

Domiuo : « Reges terrae a quibus accipiunt tribulum vel
» censum? A filiis suis, an ab alienis? Et respondeniePetro :

»Ab alienis, ait Dominus \acle ad mare, et milte hamum, :

»et eum piscem, qui primus ascenderil, lolle, et aperto ore

»ejus invenies ibi staterem; iUum sumens dabis eis pro
» me ct te ' . »

XVI. NoH igitur, o bone piscis, Petri hamum timcre ;

non occidit, sedconsecrat. Noli quasi vilem tc coulcmncre,

quia vides corpus infirmum : habes in ore tno quod ct pro
Petro et pro Christo ofleras. Noli timerePetri retia, cui dicit

Jesus : «Duc in allum, ct laxatorelia.» Nonenimin sinislram

partem miltit, scd in dcxleram, sicut jussns a Christo est.

Noli timerc siuum ejus, quia dictum est ei : «E.x hoc cris

»homines vivificans^ » Ideo misit retia, et complcxus est

Stephanum qui dc Evangelio primus ascendit habens in
,

ore suo staterem justitiae. Lnde confessione constanti cla-

mavit dicens Ecce video co^los apcrtos, et Filium homi-
: «

»nis stantem ad dexteram Dei\»Pro hoc pisce stabat

Dominus Jesus; sciebat enim esse in ore ejus pretium sui
census. Dcnique glorioso mart^Tio et Pelri judiclum, at-
que doclrlnam, ct Chrlsti gratiam locuples asscrtor im-
plevlt.

' Mallh. xvn, 24-26. — ' Luc, v, 10. — ^ Act. vii, 55.
 :

HEXABMEBON. LIB. V. IJ^

CAPLT MI.

Per mare Evanp;eUum et Ecclesiam signari, et quid in

mari hoc prcfstare debeat homo piscis. Conjugcs ad
mutuam morum /idem,tolcranttam , charitatcm,
excmplo viperw impelluntur. Cur idem exemplum in
utramque partem usurpatum.

XVII. Nec te moveat quod pro mari Evangelium posui.

Evangelium est, in quo Cliristiis ambulavit Evangelium :

est, in quo licet titubaverit Petrus, quando negavit; tamen

per dexteram Christi fidei munimentum, stationis invenit
gratiam : Evapgtdium est, de quo martyr asceudit Evan-
:

gelium est mare, in quo piscantur Apostoli, in quo mittitur

rete, quod simile est i'egno coelorum : Evangeliura cst
mare, iuquo Christi figurantur mysteria : Evangeliuni est
mare, in quo Hebraeus evasit; yEg^ptius intcremptus est
Evangelium est mare, quia sponsa Christi Ecclesia est, et

divinne gratia? plenitudo, quae supra mai'ia fundala est, si-

cut dixit Propheta : «Ipse supcr maria fundiavit eam ^ «Exili

super undas, o homo, quia piscis est : non te opprimant
saecull istius fluctus : si tempestas est, pete altum et pro-
fundum : si sererxtas , lude in fluctibus : si procella, cave
a scopuloso liftore; ne te in rupem fwrens aestus illidat.

Scriptum esten im «Estote : astuti sicut serpentes^. »

XVIII. Et quia de serpentibus astutis propositum exem-

plum est, simus astutl circa quajrendaet servanda conjugia,
diligamus tributa nobis consortia. Et si ii, qni longinqnis
 iy6 S. AMBROSII

fueront ortiis sul lempore i^eglonlbus separall inler se con-

venerint, et si vir ad pcrcgrina conlentlcril, nulla longin-
fjuilas, nuUa absenlia complacitam niinuat charltatem.
Eaclem lex praescntes abscutesque connectlt Idcm natunc :

vinculum intcr dislanles el consistentes conjugalis chari-

latis jura constrlnxlt eodem jugo benedictionis utriusque
:

colla sociantur, etiamsi alter obeat separalarum regionum

longa divortia; qula non corporis cervice, sed meutis ju-
gum gratiae receperunt. Vipera nequlssimuni genus be&tia?,
et super omnia quae scrpentlni sunt generis astutior, ubi

coeundl cupidilatem assumpserlt , murvTina^ maritlmaj no-

tam slbi requirit copulam, vcl uovam pr;oparat; progressa-

que ad Ultus, sibllo teslificata pricsentlam sui, ad conjuga-

lem amplexum illam cvocat. Muraena autcm invitata non

dcest, et vencnatae serpenti expetitos usus sutc impertit
conjuricllonls. Quid sibl vult sermo hujusmodi, nlsi fercn-
dos esse niores conjugum; elsi absens est, ejus opperlcu-
damproesentlam, sitlicel asper, fallax, inconditus, hibricus,

temulentus? Quldpejus veueno, quod in conjuge muricna

Tion refugit? Yocata non dcest , et scrpentis hibricum

sedula charitate complcctitur. Ille tua mahi portat, ct le\i-

tatis foeminere facilitalcm : tu vlrum tuum non potes, o

muher, sustlnere? Adam perEvam deceplus est, non Eva
per Adam. Qucm vocavit ad culpam muher, justum cst
-uteum gubernatorem assumat; ne iterum foemlnea fuclh-
tate labatur. Sed horridus ct Incultus cst. Semel placuit.
Numquid vir frequentcr est ehgendus? Comparem suum
et bos rcqulrit, et equus dlUgit; ctsl mutetur ahus, tamcu
-trahcrc jugum compar alterius, ct se non tolum
nesclt

putat tu jugalem rcpudlas tuum, et putas saepe mutan-

:

dum; etsi uno defuerit die, superducls rivalem, et statim

hicognita causa quasi cognita pudoris exequerls injurlam.
Ylpera absentem requlrit, absentem vocat, et bhmdo pro
 Iir.XAEMERON. LIB. V. I^y
clauiat sibilo ; atquc ubi advenlare comparcm scnserit,
vcncnum evomit rcverentiam marito dcferens, verccundata
nuplialcm graliam : tu mulicr advcnicnlcm de longlnquo
marilum contumcliis repcliis. \ ipcra marc prospectat, ex-
plorat iter conjugis : lu injuriis viam viro obstruis : tu
lilium movcs vcncnum, non rejicis tu conjugalis amplcxus :

tc:iiporc dirum vir;:s cx.cstuas; nec erubcscis nuplias, nec

rc.crerismarUum.
XIX. Scd ctiam tu vir, possumus cnira eliam sic accl-
pcrc, dcpone tumorcm cordls, aspcritatcm morum, cum
til)i sedula uxor cccurrlt : propellc Indignalionem, cum
blanda conjux ad cluiritatem provocat. Non cs dominus,
sed maritus : non anclllara sortitus cs, sed uxorem. Gu-
bernalorcm te Dcns voluit essc scxus inrerioris, non praj-
poteutcm. Pvcdde sludio viccm, reddc amori gratlam.
Yipera venenum suum lundit tu non potes duriliam
:

meutis dcpcncre ? Sed babcs naturalem rigorem debes :

emperarc cum conlcmplatione conjugii , et reverentia

conjunctioiiis deponerc animi feritatem. Potest et sic.

Kob'lc qua^rere virl alienum thorum, nob'te insidiari alienaj

copuhc. Gravc est adulterium, et uaturai injuria. Duos pri-
mum Deus fecit, Adam ctEvam, hoc est, virum et uxorem
et uxorcm de viro, hoc est, de costa Adam; et jussit am-
bos esse in uno corpore, ct in uno spiritu vivcre. Quid

unum separas corpus, unum dividis spiritum.^ Naturi^e

adulterlum est. Hoc docet murajuae
et vlperai non jure
gencrls, sed arbore llbidlnis expelitus amplcxus. Discite,
o
Tirl, qui ahenam permolcre quaerit uxorem, cujus
serpen-
tis sibi asciscere cupiat contubcrnium, cul etiam compa-
randus ipse scrpcnti Festinat ad viperam, qua; se in
sit.

gremlum viri non dirccto tramite veritatis, sed

lubrico
devii amorls infundlt. Festinat ad eam qua^ venenum
6uum resumit, ut vlpcra quag fcrtur peracto conjunctionii;
Liv. ,a
.1^8 S. AMBROSII

naunere venenura quod evomuerat, rursus haurirc; adul-

tera enim vipera esl. Inde et Salonion ait quod is qiii

«iuerit temulentas, cum pcr viuum libido lervere consue-

verit, tanquam a colubri ictu extenditur, et tanquam a
cornnta diffundltur illi venenum*. Et ut scias quod de
xidultera dixit, adjecit : « Oculi tui cum viderint alienaui,
>os tuum loqnitur pcrversa^. »

XX. Nec quisquam velut contraria posuisse nos credat,

Titctad bonum'ct ad malum viperiTe hujusexcmplo ulore-
mur; cuni ad institulionem ulrumque proficial, si crubcs •

camusautfidem non exhibere dilccto, cui exhibet serpens;

aut relinquentes sancta conjugia , lubrica et nocitura

salutaribus praeleramus , quod facit qui cum serpente
miscetur.

^W^-W^-WiW \V\\ «VWVV •V'* W\V\Vv\* W^VXW^-VWWWVVXWI VX-VWtVX-V \w vvv^vvw^ vwwww^vv

CAPJjT YIII.

De aslatla polypi cl cai-icrl , qulbiis fraudulevtl homints

adumhrantur ; cum exhorlatione ad fugiendam cupi-
dilatem.

XXI. Et quia de astutia cffipimus scrmoucm subtcxerc,

qua unusquisquc fratrem suum circumvenire et dccipere
nititur, et in novas se fraudcs componere ; ut quem vi ob-
iinere non potest , circumscribat dolo , et fuco quodaui
-artis obducat : fraudulentum illud polypi ingenium non
-praeteribo, qui vadoso in littore petram nactus, airigilui

=ei, atque ejus nebuloso ingenio colorem subit, et simil

'
Nspecie terga obductus plurimos piscium sinc ulla suspiciom

" Prov. xxu', 33. — • Ibid, 33.

 HEX.\EMF.r.O?f. LIB. V. I^Q

fraudls allapso?, dum nota non praecavent, et saxum opi-

nantur, cassibus furtivre artis includit, et sinu quodam suae
carnis inlercipit. Sic spoutanca venit praeda, et talibus ca-
pitur argnmentis, cpialia sunt eorum cpii ingenium suum
saepe commutant, et diversas noecndi arles movent; ul
^ingulorum mentes sensuscjue pertentent, cum continentl-
Tjus posili continentiam prasdicantcs, In coclu intemperan-
tiiun tancjuam devii ab studio castitatis, et demersi inlcm-
perantlae vohitabris; ut qui eos audiunt aut vident, incaiila
crcdant; coque citius labuntur, dum decllnarc
facllitate se

non noruut, nec caverc cjuod noceat, cum gravior sit et

magls no^xia improbitas benignitatls obumbrata velamine.
Et ideo cavendi sunt qui crines suae fraudis, et brachia
•longe latccpie dispcrgunt, vel speciem induunt multifor-
mem. Et Istl enim polypi sunt ncxus phirimos habenlcs,
et calHdorum ingeniorum vestlgia , quibus irretire possint
quidquid iu scopulos sna? fraudis inclderit.

XXII. Canccr cpiocpic C[uas clbl gratia praestigias iu-

struit ! Namque et Ipse ostreo delectatur, et carnls ejus

epulum sibi quaerlt. Sed cjula ut appetens clbl, ita prospi-

ciens est perlcuH : quoniam cum difricills est venatio, tuni

periculosa : difficilis, c[uia testls validioribus esca interior

includilur; nam velut murls quibusdam molliliem carnis
praecepll imperialis Interpres natura munivit, quam medio
testarum cpiodam sinu concavo nulrit ac fovet, et quasi ia
quadam valle diirundit; et Ideo cassa omnla tentamenta
sunt cancri, qnia aperire clausiim oslreum nulla vi potest :

€t periculosum est sl chelam ejus (i3) Includat, ad ariju-

menta confuglt, et insldias nova fraude moHtm\ Ilaquo

quia omnia genera delectatione mulcentur, explorat si

quando ostreura remotis in locis ab omni vento contra solis

radlos dlptychum Illud suum aperiat (i4)> et reserct
claustra testarum; ut llbero aere visceris sui voluptatera

xa.
 ,

l8o S. AMBROSII

quamdam caplat : et Innc cJanciiIo calcnlum innuittcns,

impedit conclusionem oslrci ; ac sic apcrfa clauslra re-
periens, tuto inserit chelas, visceraque intcrna depascitur.
XXIII. Sunt ergo homincs , qui cancri usu iu aliciue
|

usum circumscriplionis irrepant, et infirmi(alom propriae

Tirlutis astu quodam sufTulciant , fratri dolum neclant, et
alterius pascantur airumna. Tu aulem propriis eslo con-
tenlus , et aliena te damna non pascant. Bonus cihus est

simpliiitas innoccntiic. Sua hona hahen:. insidiari ncscrt

ahcnis, nec avaritiac facibus inardescit, cui lucrum omne
ad virtutem dispendium est, ad cupiditatem incendiiun.
El ideo heata est , si hona sua no\erit, cum verilalc pau-
pertas, etomnibus praefercnda thesauris quia melius cst ;

exiguum datum cuni Dci limorc quam thesauri magni ,

sine timore. Quantum esl enim quod hominem ahat? Aut

slqua^ris quod etiam aliis ahundet ad graliam, id quoque

non multum est. Mclior enim est hospitalitas in oleribus

cum gratia quam vitulorum pinguium praeparalio cum
,

discordia. Ltamur ergo ingenio ad quicrendam gratiam

et salutem luendam, non ad alienani circumscribcndam
innocentiam. Licet nobis uti exempHs marilimis ad profcc-
tum nostrje salutis, non ad alienac pericuium.
 HEXAEMKRON. HB. V. i8l

CAPLT IX.

De prascientia cckinl futuram tetnpcstatem 7iuf7i(a?it{s.

Eam acccpissc hoc donum a Dco cujus indufgerdia
,

in omnia creala prcedicalur.

XXIV. EciiiNusanimal cxlguuni, vile ac despicabile, ma-

ritimum loquor, plerumque index fulunc tempeslatis, aut
lranqiu'liilaiis annunlius so]cl csse naviganllbus. Deniquc
cum proccilam vcntorum pr.Tescnscr!t , calcuhim validum
arripit , cumque vclut saburram vciiit, et tanquam an-
choram traliit, ne excutiatur fluctibus. Ilaquc non suis se
llbrat viril)us, scd alicna) stabililalis rcgilur ponderc. Quo
indicio naulic velut signum ruiurre perturbalionis capes-
sunt, ct sibi pra'cavenl, ne cos iiiiparatos turbo improvisiis
inveniat. Qui malhcmaticus ,
qui astrolqgus, quive Chal-
daius sic potest siderum cursus, hos coeli motus et signa

«oniprchcndcrc ? Quo ingenio ista colleglt? Quo doctore

perccpit? Quis ei fuit tanti interprcs angurii ? Sccpc ho-
mines confusionem aerls vidcnt, et srepe fallunlur, quod
plcrumquc cam sine tempcstate discutiat. Echinus noQ
fallilur,echlnum sua ncquaquam signa pr;clercunl.
XXV. Lnde cxiguo aniniali tanta scicnlla ut fulura ,

praenunliel? Quo magis in co nihil est, quo lantam possit

habcre prudentiam, crcde q'.iod per indulgenliam Domii.i
rcrum cmnium id quoque j^raescienliai hujus munus ac-
cepcrit. Etenim si foenum Dcus sic vestit, ut miremur; si

pascit volalilia ; si paravit corvo escam, pulii cnim ejus ad

Dominuin chmiant ; si mulieribus dedit textura? sapien-
l82 S. AMBROSII

llam ; si araneam , qnw tam snbliliter ac docle laxos cas-

ses snspendit in foribns, sapientiae non relitjnit inimnnem;

si ipse virtntem eqno dedil , et solvit de cervicc cjns for-
midinem , nt exnltet in campo, et occnrrens reglbns irri-

dcal, odoretnr bellnm cminns, excltctnr sono tnbcc ; si haec

irrationabilla pleraque , et alia insenslbllla , ut fcenum et

lilia, replevlt sn£e disposltlone saplenlla?, qnid dubilamus,
quod etiam ccbinum contulerit bnjus grallam praes-
in

clenlife? iMbll enim Incxplorintnm, nibll dissimulatnm re-

llquit. Omula videt qul ])asclt omnia omnla replct sa-
, :

picnlia, qui oninia In saplcntia fccit *, ut scrlplum est.

Et ideo si ecblnum Alsilatlonis suk exscrlem non pra-ler-
misit; si eum considerat, et rntnrorum informat indiciis,
lua non consldorat? Imovero coiislderat, sicnt teslatur
ejus dlvlna Saplcntia dIccns:«Si respicit volalilia, sl pas-
))cit illa, nonne vos jibirls eslis iHis? Si fcenum agri quod
))bodie est, et cras in igncm millitur, Deussicveslit, quanta
» magis vos modlcac fldci ^
? »

• Psal. ciii, 24. — ' Malll). VI, 3o.

 HKXAF.MERON. MB. V. i83

CAPIT X.

Cuiquc ptscium generi prfvscrlpta csse sua domicilia^

unde humann (evitas, ac luxuria condcmnantur : ta-
mcii quosdam pisccs ad sobolem loca mutare; cujus
rei ratio expcnditur^et hominis reprcUendilur incon-
tinenlia. Itcm de speciaiibus aliquoranv piscium vir-
tutibus.

XXVI. Ax vero slne quadam dotc natnrfp manero pis-

cibus etKim illam pulamus gratiam , quod unumquodqae

genus piscium prsescripla sibi doraicilia habet , quae sni
generis nuUus excedat , non incurset afienus? Quis gco-
metra his divisit habitacula nuliis rumpenda tempori-
bus? Sed geometram audivimus, thalassometram nun-
qnam audivimus; et tamen pisces mensuram. suam no-

runt, non muris urbium portisque praescriptam non a?dl- ,

ficiis domorimi, non agrorum llnibus iimitatam, sed men-

suram ejus quod oporteat; ut tantum salis sit unicuique,

quantum ad usum abundci, non quantum aviditas quffidam
immoderata sibi ^indicet, Lex quaedam naturae est lantuni
qnaerere ,
quantum sufliciat ad victum, et aHmentorum
modo sortem censere patrimonii. Hoc genus piscium in
illo sinu niaris alitur et gignitur, illud in alio. Denique
non reperies confusa genera piscium sed quod hic abun- :

dat, alibi deeU. Et iterum ille sinits maris cephalos alit,

lupos ille : ille saxatiles, locustas aiius. Non est libera va-
gandi potestas; nec tamen aut inicrclusa montibus copia^
aut fluviis interlabentibus transitus impoditur, sed usus
 ,

lS4 S. AMBROSII

naturoe impressus lanquam palrlre rmlbus unumqucmqnc

sese tencrc, ct ultra incolas prodire su?pcclum.
XXVII. At nol)is longc alia scnlenlia est, mntarc cxi-
lio domos, iiicolarum faslidio tcneri, advcnarum captare
graliam, transfcrrc terminos pcrpctuos, quos posucrunt
patres noslri , agrum ad agrum jungcrc, domr.ii^. ad do-
Kium. Dcficit lerra hominibus, sicrnuntur ct maria. Ilur-
sus pro singulornm libidine incidilur tcrra , mare inlundi-
tur, ut insulas facianl, ut possidcant frcta : spatia maris
sibi vindicanl jure mancipii, pisciumque jura sicutvcrna-
culorum conditione sibi scrvilii subjccta commemorant^
Istc, inquit, sinus mnris mcus, ille altcrius. Dividunt clc-
menla sibi potcntes. His ostrca? in fluclibus nutriuntur :

his in vivario piscis incbulltur. LuxuricX ncc marc snfricif

nisi apotliccas babeanl oslrearum. Itaque a^tates earuni

numerant, et piscium rcceptacula instruunt,' ne convivia
divilisinarc non possil implcre. Nam vicini nomen quibus
audiunt aurlbus ? Quibus oculis intucntur posscssioncs
eorum ? Qucmadmodum dies noctesque excogitant, ut ali-
quid proximi auferant ? « ISumquid so]i habilabitis super
» terram ' , » clamat Prophcla ? Cogaosclt hac Dominus, et
yindictcc rcscrvat.
XXMII. Quantum alicni a piscibus aviditatis rapina?
Illi naturab*a captant sccrela, et ullra tcrminos orbis tcr-
rarnm mare norunl, quod nulla: inlcrpolant insubx, neC
terra aliqua inlerjacet, vel ultcrius ulla sit pcsila. Illic

igitur ubi difl\isum late mare omncm spectandi usum, utir

lilatis ^ratla navigandi iutercludat audaciam, condere se

feruntur cete, illa imraensa genera piscium, cequSiia moii-
tibus corpora, ut tradidcrunt nobis, qni viderc potucrunt :

illic quietuin iTvum exigunt discrcta ab insulis, et ab oiu-

nibus inarltimarum urbi""i contagiis separata habent suas
' Isai. V, 9.
 HEXAEMEr.O.V. LIB. V. l85

re^ioncs et habitaciila distributa. Manrnt in his inoffenso

vicinorimi limiic, nec vago transilu mutalioues quKrunt
locorum : sed tanquam paliium solum dihgunt, ct in his
iiDmorari dulce arLilrantur. Qc.x idco elegcrunt, ut soli-
taviam vitam remota possint arbilrorum interpellatlonn
transi^ere.
XXIX. Sunj tamcn aliqua genera piscium, qiii non iu-
genii facililatc loca mutent , scd Ibvendi partus necessi-
tale; qucm opportuno atque legitimo procurantcs lem-
porc , ex pluriniis locis. ac divcrso sinu maris innumeri
veliit communi consilio convcnicnles conjunclo aguiinc
aquilonis Halus petuut, et ad illud Septenlrionalium mare
parlium quadam nalur^e lcge conlcndunt. Dicas, si asccn-
dentes vidcas, rlieuma quoddam csse, ita proruunt, fluc-
lusque inlcrsecant , per Proj)ontidem in Euxinum Pontum
violenlo impelu profluentes. Quis piscibus hrec annunlial
loca, prcccepil lempora? Quis tribuit dispositionem viandi,

comilandi ordinem , melas et tempora revertendi? Ilomi-

nes suum impcratorem habcnt , cujus cxpectatur impe-
rium , procedit tessera , proponuntur cdicta provincia-
libus ut conveniant, tribunis militum litlera» diriiruntur,
dies staluiiur ; et plerique ad dies slaUilos occurrere
jQon queunt. Quls impcralor piscibus prceceptum dedit?
Quis doctor hanc tribuit dlscij)linam ? Qui metatores
ilinera disponuui? Qui duces iter dirigunt , ut nullius
desit occursus? Sed agnosco quis ille sit imjicrator , qui
ordinalionc divina sensiLus univcrsorum suum iulundat
imperium, qul tacitus mutis animanlibus naturalis disci-

pliiKe ordlnem tribuat; uec solum magna penelret, sed

etiam per minima quaeque se fundat. Diviuie legi pii^cis

obscquitur, et homines conlradicunt ? Piscis solemniter

obaudit maudata ccelestia, et homlncs irrlta faciunt Dei
praecepla? An contemplibilis tibi videtur, quia mutus est ,
lS6 ?. AMBnOSII

rationistjue expers? Sed vide ne tu libi magis incipias esse

contemplui, si irralionabili irralionabilior deprehendaris.

Quid aulem rationabilius hoc piscium transitu , cujus ra-

tionem quidem verbis non oxplicant , sed factis loquun-
tur? Pergunt enim aestatis temporc ad frclum Ponti , eo
quod reliquo maris sinu hic sinns dulcior sit. Non enini
tandiu sol ei freto, quandiu cacteris immoratur, eaque fit

causa ut non omnem aquam rxhauriat, qua? dulcis atque

potabilis est. Quis autem ignoret quod eliam ca qujc ma-
ritima sunt, aquis plerumque didcibus delcctentur? De-
nique dum flumina sequuntur , et ad supcriora ascen- i

dunt, frequenler alicni pisces generis capiuntur in fluviis.'

Cuui haic igitur causa Pontum illis faciat gratiorcm, vel j

quod aestus temperet solemnis illic flaltis aquilonis, tum

opportuniorem quo generare, et partus
caeteris judicant, in

possintproprios enutrire, quod teneri fcelus laborem aUenae

regioiiis ferre vix possint quos illlc fovet acris l)landa cle-
mentia. Itaque peracto munere omnes simul eo quo venc- .

rant agmine revertuntur.

XXX. Quaenam istasitratio consideremus. Objectus est
Ponli sinus boreae CiTlerorumque ventorum violentissimis
flatibusunde
; gravis illic procella furit , ot lempestates
moventnr, ita ut de profundo arena vertatur : cujus rei
fluctus arenosus indicio est, qui ventorum motu insui^^gens
altius, tum pondere gravior, haud dubie non solum na-
vigantibus , sed etiam maritimis ipsis animantibus intolc-
rabills habetur. quod plurima et maxima
Acccdit ilhid ,

Ponto flumina misceantur, cum hyberno tempore sinus

ipse frigidior torrentium rigoscat allapsu; propterea pisces
tanquam arbitri fluentorum, aestate illic aspirantis aurae

clementiam captare consucverunt : cujus amcenitate pep-

funcli rursus liyemis as}>era declinare contendunt ; et sep-

lentrionalis plagaj saeva fugientes, in leliquos se sinus con-

 HEXAEMERON. UB. V. 187

ferunt, in quibus aut ventoium mollior sit placidita&, aut

solis soleat vernare temperies. Novit igilur piscis pariendi

lempus quod pro magno mysterio dixit Salomon in Sa-

,

pienlia «Novitlompuseundi atque redeundirnGvit tempus

:

perlunctionis et jactationis et ncfit ut non queat falli* »

, ;

quia non rationis aeslimatione, et distputationis argumento

ulitur , sed inspiralionc natura?, quse vera est magistra
pielatis. Denique omnes animantes prsescripla liabent pa-
ricndi tempora, homo solus indiscrola alque confusa. Pie-
liqua genera clementiam tcmporis quicrunt , mulieres solse

partus suos inclementer effundunt. Vaga onim et intem-

perans libido gonerandi vagam pariendi actatem exbibet.
Pisces lanta maria transmittunt, ut utililatem aliquam ge-
neri suo quacrant. Nos quoque diffusa requora transfreta-
mus sed quanto honeslius, quod successionis amore, quam
:

quod pecuniae aviditate suscipilur? Denique illis ad pieta-

tem, nobis ad quaestum transmissio deputatur. Illi soho-
lem referunt omnibus mercibus chariorem nos mercem :

longc imparem ad periculi vicem misera lucri cupidiue

reportamus. Itaque illi patriam repetunt : nos derelinqui-
mus. IlHs nando incrementum gencris acqtiiritur : nohis
minuitur navigando.
XXXI. Quis igilur neget divinitus illis infusum inge-
nium esse hujusmodi atque virluiem ? Cum videat istos in
Aquilonem tam solemnem obcundte fcecunditalis peregri-
nationem vivaci ingenio componere ; alios in exiguo corpore
tantum validilatis assumere , ut maximas navium plenis
currentes velis in mediis fluctibus sistant : sicut brevis
pisciculus echeneis tanta facilitate memoratur navem ingen-
lem sistere ; ut quasi radicatam mari haerere videas, nec
moveri. Aliquandiu euim immobilem servat. An et huic
putas sine Greatoris munere tantum potuisse snppetcre vir-

' Eccle. ni, 5, et seqq.

 ,

l88 S. AMBROSII

tutis ? Qiiitl gl;u]ios ioqnar aiit scrras ant cancs maritimos

aut bahcnas ant zygainas ? Qnid cliau) turlnris centrnni

et hoc mortnnc? Sicnt cnim vipcra! os si qnis calcaverlt

reccns dnntaxat ,
gravins qnani vencnum noccrc perlii-

betur , ct imaiedicabil» vnliuis serpere : ita ctiam lurtur

acnlco suo morlua amplins quam viva pericuii aircrre mc-
moratnr. Lcpusculns quoque timidum animal in lerris, ia

mari formidabile, citam et qn;c non facile possit aulerri,

corruplclam invehit. Vohiit cnim te Croalor ncc in mari

satls ab insidiantibns esse securnm; ut proptcr pauca quac
noceant , qnasi in cxcubiis positns , armis fidei scmper el

scuto devolionis acclnclus, a Domino tuo debeas salulis

sperare pnesidinm.

CAPIT XI.

J)c plscibus Ailanllcl marls : ilcmdc salc,covallioctaUis

quibusdam. Ob ca scd maxime ob navi^ationcm mare
tcrris prccstarc : post quw paucis dc Jona ac Pclro
mcmoratis scrmo , claudiltir.

XXXII. Vemamus ad Atlanlicnm mare. Qnam ingcn-

tla IUic et infmilie magnitudinis cele ! Qua2 sl qnando su-
pernalant flnctibns ambularc Insulas putcs, montcs altlssi-

mos summis ad calum verticibns cmincrc. Qnre non in

acta , nec in litloribus , scd In Atlantici marls profundo
fcruntur vldcrl, ut eorum conspectn nauloe a navigandi in
IUis locis praisnmptlonc revoccntur , ncc secrcta elemen-
torum adire slne snpremo tcrrore mortls usurpent.
XXXIII. Scd jam assnrgamus ipsi dc profundo mari
 HF.XAEMERON. LIE. V. 1
89
el aliquanlulimi sernio nostcremergat, alquc ad supcrlora

se subrigat : spcctemus ea quae usilala nuillis, et plcna

sint j:;ratiae, quomodo aqua in salis vcrlatur solidltatcm , ut

ferro soppe caedalur quod de brilannicis salibus nihil mi»
;

rum , qui in speciem marmoris validi ejusdcm metalli ,

niveo candore rcsplendent, salubres corporis cibo, et po-

tui nimis grati. Quomodo ctiani non indecorus lapis
corallium in marihcrba sit, siiu acrcm transfcralur, in la-
Lnds cliam ostreis preliosissi-
pidis firmitatem solidetur.
mam margaritam natura infixerit, qnomodo cam maris
aqua in tam molli carnc solidavcrit. Quas dillicilc apud
regcs inveniuntur, ca inlittoribus quasi villa jaccnt viilgo,
et in saxis asperis et cautibus coliiguatur. Aureum etiam
vellus aqua nutrit, et lanam iu mciiiorali specicm metalli
gignunt littora, cujus colorem nullus adhuc corum qui
fucis diversis obducunt vellera , imitari poluit ; adco na-
turocmaritimae gratiam humana implere ncscil industria I

Scimus qua sollicitudine vcHcra ovliun cliam minus prc-

tiosa curcntur : slnt licct oplima , nequaquain tamen his
fucus innascitur. llinc naturalls color cst , qucm nullus
adhuc lucus aequavit : hoc quoque piscis cst vellus. Sed et
ipsi muriccs qui insigiic dant regium , sunt maritimi.
XXXIV. Et quffi pratorum gratia, vel hortorum amoe-
nitas potest caerulei maris a^quiparare picturam ? Aurum
licet in pratis Ilores rcfulgcant , auri quoque fulgorem in
mari lana resplendct : et illi cito marccscunt, ista diu du-
ratura servatur. Lilia in hortis eminus nilent, vela in na-
vibus; hic odor, illic ventus aspirat. Quac ulllllas in folio.'*

In navibus quanta commercia ? Lilia suavitatcm narium^

vela hominum salutem invehunt. Adde pisces salientes, et
delphinasludentes : adde rauco sonantes lluctusmurmure:
adjice currcntcs naves ad littora , vel de littoribus excun-
tcs. Et cum e carceribus mittuntur quadrlgaj , quanto
 ,
:

igO S. AaJBROSII

studio spectanliiim ct amore cerlalur? Eqnus tamen in va-

num cnrrit, non in vanum navigia. IHe in vanum , quia

vacuus : ista ad ntilitatem, quasi plcna frumenli. Quid iis

non verberc aguntnr, sed ventorum spiramine

gratius, qnne

iibi nemo refragalur, scd omnes fautores suiit nbi nemo :

Tincitur qnicumque pervenerit sed omnes pnppes quae ,

pervecla; fnerint, coronantur : nbi palma merces salutis

Tictoria pretium regrcssionis est. Quantum cnim distat

inter directos cursus ac redexos ? Isti perpetuantur, hi re-

solvuntur. Adjunge remigiis contexta liltora , quibus
Texillum exeundi aura de cnelo (^st. Itaque aurig;e plansnm
inanem refcrunt lii solvunt vota scrvuti.
:

XXXV. Quid dc Jona dignum loquar, qucm cetus

excepil ad vitam, rcddidit ad prophctaudigraliani ? Emen-
davit aqua ,
qnem terrena dcflexcrant : psallebat in ntero

ceti, qni moerebatin tcrris. Et ut ntriusque redemptionon

nriutcrcalMr clementi , tcrrarnm sahis in mari anlo prae-

cessit, quia signum Filii lioniinis signum Jonae. Sicut iste

in ulero ceti, sic Jesus in corde terrae. In utroqne rcmc-

dium; majus lamen in mari pietatis exemphim ; qnoniam
•excepcrnnt pisces , quem homines refutarunt , et quem
homines crucifixerunt, piscos servarunt. Petrus quoqne ia
marl titubat, sed non labitnr et confessns in fluctibus, :

tamcn negavit in terris. Itatpic illic quasi devotus manu

apprehenditur : hic qnasi oblitus aspcclu censorio con-

venilur.Sed jam rogemusDominum, ntsermo noster quasi

Jonos ejiciatnr in terram ne diutius in salo fluctuct. Et
,

benc jamexivit cucarbita, quae obumbret nos a lualis no*-

<trissedet ipsa procedente sole arefacta admonet requies-
:

cendum, ne in terra acstuare incipiamus ingenio, e.l nobis

etiam verba deficiant. Gerte plns nobis quam Ninivitis

data est in aquis remissio peccaloriun.

 :

HEXAEMJillON. LIB. V. I^I

CAPLT XII *.

Fins^it sibi e memoria aves evolasse, ad quas orationcm

elcganter rcvocat. Auditorcs sibi allcntionem prcebi-
tiiros dicit, se aulem iliis brcvilatem. Dcnique varia-
rum avium suavitalcm exoptat.

XXXM. Et cum paululum conlicuissct, ilerum sei mo-

neni adorsus ait : Fugerat nos, fratres dileclissimi , neccs-
saria dc nalura avium dispulatlo, et sermo hujusmodi
nobis cum ipsisavibusevolaverat. Fitenimnaturaquadara,
ut lii rjui aliquid intuentur, vel dicendo cvprlmere volunt,
eorum qualilatem quse vel intucntur vel loquuntur, assu-
niant; ut cum pigrloribus immoremur, et cum velocibus
celcri raplamur aspeetu, stylo quoque aut tardiore utamur
aut rapldo. Itaque cum caveo ne mari demcrsapraetereant,
et aquls operta me lateant, efTugit omnevolatllc; quiadum
inclinatus imos aquarum gurglles scrutor, aerlos non res^
pexi volatus ; me proepelis rccli-
nec lunbra saltem pennae
navit, quoc in aquis relucere potult. Verum ubi omne ne-
gollum expedllum putavi et absolutum me credldi et
, ,

dlem qulntum consummatum arbltratus sum venit in ;

menlem avium natura quoc cum euut cubitum , quasi

,

pcracto laetre muncre octhera cantu mulcere consuerunt

quod velut solemniter surgentc et occldente die instaurare
consuerunt ; ut decursi vel adoriendi nocturnl juxta ac
3iurni temporis laudes suo referant creatori. Magnum
jgitur incentivum excitandoe nobis devotionis amiseram.

Sermo vui.
 192 S. AMBUOSII

Quis enlin sensum hominis gercns non ciubcscat slne

Psalmorum dicm claudcre, cum etiam minutis-
celcbritate

sima3 aves solemui devollonc et dulci carminc ortus die-

rum ac noctium proscquanlur.
XXX^ II. Redeal igilur nobis volalicus sermo, qui pene
fuerat elapsus ex oculis , et aquilaj modo alta pctcns vola-
tus suos obduxcrat nubibus; nlsi quia oculos abluti aqua
dum de gurgite levamus adcadum, spcculali ^acuum aeris

volatibus ferri, ad necessitatcm slyli pula\imus csse revo-

candum. Eritls vos judices, qul estls aucupes >erbl, utrum
coiisultius evolasset, an utillter in veslra rclla slt relapsus
Nec vereor ne fastldium nobis obrepat in volatibus requi-
rendis, quod non obrcpsit in gurgitlbusperscrutaudis aut ;

allquls nobls in disputatlone obdormlat, cum posslt avlum

cantlbus excitari. Sed profecto qui intcr mutos plsces vi-
gllaverit non dubito quod inter canoras aves somnum
,

sentlre non possit cum lali ad vlgilandum gratia provo-

,

cctur. Neque vcro ^Ilc putetur, quod potull prcclcriri, cum

sit tertla pars in anlmantlbus creatura?. Trla cnim genera

anlmantlumesse nondubiumcst, lcrrenum, volalile; aqua-

tile. Denique sic scriptum est « Producaut rcplliia ani-
:

omarum vlvcnllum secundum genus, ct volalllia \oIantia

» supcrterramsecus firniamcnlum creli sccundum gcnus*. »

XXXVIII. Revocamur ad superiora sicut obliviosi via-

lorcs , cura inconsulto practericrlnt , in sua revcrtenlcs

vestigia incuriiesux mulclam rcpctito itincris labore sus-
cipiunt. Est tamcn etiam bonus viator qui dispendium ,

re"Tessionis reliqul Ilincrls compcndiosa ccleritate cora-

penset , ut raihi facicndum arbitror ;maximc cum de avi-
l)us sermo sit, quai solent oculos hominum volatu propc-
ratiorc perstrlngerc. Quid enim convcnit iis immorari , in

quibus celeritas placere consucvit ? Avius igitur atquo

> Gcn. I, 30.

 HKXA.IiMr.RON. LIB. V. ig^

inusitalns in tali genere scriptionis sernio noster canoris

avibus resonet atque resultet.
XXXIX. Sed unde mihi cygnea carmina , (juaD etiani

sub gravi mortis InnnincMis terrorc delcctant? Lndemihi

illos naturales modulos cantilenac, quibus etiam pahides
sonoroe cantus etlunt dulcissiiui suavitatcm ? Undc mihi
vocem psiltaci, dulcediiiemque meruku"um ? Utinam saltcm
hiscinia canat, qua^ dormicntem dc somno cxcitet ! Ea
enim avis siguare solet diei surgentis cxortum , et eflusio-

siorem dihiculo deferre lactiliam. Tamen si illorum suavilas

deest, sunt gementes turturcs , et raucae cohnubae, tum
eliam cornix plena voce phiviam vocat. Lndc rurale avia-
rium sermone quo possumus, scienlia quam nos ruslicani
docuerunt, perscquamur.

CxVPUT XIII.

Eccorsaras a volucribus aquailcis priinuiii dc halcjonc

disstrit , el quanta sit divina bcnignilas in cam avem
cxponens , nos ad cxpcctandam a Deoopcm Lorlalur.
De avibus imbrium aut vcntorum prwsa^is ; dcque
fida amerum cuslodia.

XL. Et quoniam de aquatiiibus rcptih'bus diximus, ar-

duum est nt subito ad aves ca^li sermo noster ascendat. Ft
idco de iis avibus prius dicamus, qua; circa aquas maris
fluminumque versantur, cum quibus possumus emergere.
Itaquc ab halcyone sermonem adoriauuu'. Ea esl avis ma-
ritima, quec in littoribus fcelus suos edere solet , ita ut in
arenis ova dcponat medlo ferc hyemis. Nam id tcmporis
LIV. 45
 ip4 *• AMBROSII

fovendis habet deputatuin parlubus, quando maxlme in-

surgit mare , liltoribusque veheinenlior fluctus illidilur,

quo magis repentinae pla-ciditatls solemnitate arls hujus
eluceret gralia. Namque undosum liierit mare posilis
ubi ,

ovissubito milescit, el omnes cadunt ventorum procellie,

flatusquc auraVum qulcscunl , ac placidum ventis slal marc,
donec ova iovcat halcyone sua. Septem aiilcm dlrs fotus

siint, quibus 'decursis, educit pidlos , fcetusque absolvit :

illico alios quoque seplem dlos adjungit, quibus er.ulriat

partus suos, donec inciplant adolescere. ISec mircris tam

exi2;uum nutriendi tempus, cum absokilio fa?tuum tam
paucornm dieram sit. Tanlam aulem gratiam minusc»la
avis divinitus indultam habel , ut hos quatuordecim dies
naulicl pra?sum])la3 serenilatls observcnl, quos ct halcyoni-
das vocant, qulbus nuUos motus proceilosae tempestatis
horrescant.
XLl. « Nonne vos passeribus pluris cstis* ? » Dominus
ait. Si igitur avls minuscube coutemplatlone et insurgit

mare , ct repente compriniitur, atque aspera hyemis inter

graves proccllas tcmpcstatesque ventorum dctcrgit cceli

nubila, fluctusque componlt clcmentis omnibus subito in-

quantum prsesumere debeas, o homo ad

fusa tranquilhtas;
imaginem Dei factus, agnoscls; si iamen aviculag Islius fi-
dem studio devotionls imilerls. Ifla tcmpcslates vidcns in-
surgere, sjevlre ventos, inter hyberni saeva non rcvocatur,
neque reflcctltm^ scd Impellltur. Denique InHttoresua ova j

constltuit, ubi ea rclabente fluctu madida adhuc arena j

suscipiat : nec insurgentes fluctus quos immurmurare at-

j

<joe allabi videt , reformidat.

XLTI. Et ne putes quod ovorum videalur habere con- i

temptum; continuo ubi deposuerit ova, mdificat, et s«0 i

partus corporefovet, nec «aUui propraae alluvione KUoris j

» Luc. XII, 7.
 lll'XAEMKnO>. LIB. V, ig^
pertlnicsclt : sed secura de Dei gratia , ventis se committit

et flnctibus. Pafinii cst hoc. Adjungit totidem alios ad nu-

tricndum dics : ncc interpeliari tol diebus infidi maris
Iranquillitalom vcrotur, lenlatque mcritum suiun naluia;
jani solcmnitalc fundatum. IUa lcneros foetus non lalibulis

alicpiibus abscondit aul teetis , ncc includil cavcrnis, secl

uudo ct rigcnti commiltit solo ; nec defendit a frigore , sed

divino fotu, quo ma^is cactera dcspiciat, tutiorcs forc exis-
I timat. Quis nostriim parvulos suos non vestimenlis tegat,
'

tecllsque abscondatPQuisnon claudat eos septis cnbiculo-

;rnm?Quisnon ita diligcnter undique fcnestras obslruat,
!
ne qua posslt aura vel lcviter penctrare? Mcrito quos taui
I
sollicitc induimus ac fovcmus , exuimus eos clemenlia3 coe-
leslis invohicro : halcyone vero quos nudos projicit, eos
di\Ino vcslit Indumento.
XLIII. Nec vos pHi^leTibo mergi , qulbus ab assiduitate
mcrgcndi nomen lioc ha^sit ; quomodo snepe mergontes
aurarum signa colllgilis, et prievidentes tempcstatcm fu-
taram propere mcdio revolatls ex a?quore et adlitloruni
, ,

tntacumclamore conlendilis. Quomodo etiam fulicae, quae

'inaritimo dcleGtamini profundo, rerugientcs quam prassen-
scritis commotionemmaris, invado hiditis. Ipsa ardoa quai
Ipaludibus inlwerereconsuevit, notas cleserit sedes, imbrcs-
qne formidans snpra nubes vclat; ut proccllas nubium
sentirc non possit. Consideremus diversas vohicrcs maris,
qacmadmodum, imminente Tentorum motu, ad tutioraet
lunc temporls dulciora sibi slagna sc confcrant , atque in
abscondito terrarum sinu cognita sibi allmenta rimcnturi.
XLn . SVocturnas autem anserum quis non miretur ex-
cnbias ,
qui vigilias suas eliam cantus asslduilate testan-
tur ? Dcnique eo etiam romana Capitolla a Gallo hoste ser-
varunt. Merito illis debes Roma quod regnas. Dii tui
dormiebant, et vigilabant anseres. Ideo ilUs drebus anseri
i3.

I
IQ^ S. A.MBR05II

sacrlficas, non Jovi. Cedunt cnim dii vcsUi anscribus, a

quibus se sciunt esse defensos , ne et ipsi ab hostc capc-
reutiu\

CAPIT XIV.

Aves cumplsclbus midtipllci cognalionc conju7igi; mil-

las tamen pedum ofjlcio carere. Dc variis variarutn
avium gcncribus ac difjerentiis.
|

XL^ PrLCHRE autcm posl dcscnplioncm piscium, de

.

iis avibus, quae assuel.Te sunt arjuis, sermo succcssit; quia

et ipsoe similiter usu natandi et munerc delectantur. Undc
prima cognatio vidctur avibus istis esse cum piscibus; quo-
niam nalandi communia quaedam vidcntur ulriquc gcncri
csse consorlia. Secunda quoquc cognatio omnibus avibns
et piscibus est; eo quod volantis usus spccies sit natanlis.

Sicul enim aquam natando piscis incidit , ita avis aerein

volatn ccleri secat. Atquc ulritpie generi simililer caudtc

.siq^pelit alarumque vemigium ; ut pisces ad priora sc alis

subrigant, alquc ad ultericra procedant, caudai quoque

gubcrnaculo vel quo velint se facil? convertant , vcl impelu !

quodam e rcgione iter suum dirigant. Aves quoque aeri |i

yolatibus suis velut aquis innrtant, et quasi qunedara cx-

.lendunt bracbia , cauda quoquc se vcl ad supcriora sub-
rigunt, vel ad inferiora demergunt. Lndc quoniam iu

nonnuUis idem usus et species, idco dc aquis ulriusquc

generis nalivilas divina pra^ceptionc processit. Dixit cniai
Deus : « Producant aquoc repliiia animarum viventium se-
.39 cundum gcnus : et volalilia volantia super lerram sccus
 I1£XAEMBR0K. LIB. V. igy
» firiiiamenlum ctcii secundum gcnus*. » Non immcrilo
IgiUnMjiiia ile aciuis gcnus utrumque producilur, natandi
pioprietas utrls(pn' siippeditat.
XLVI. Sane cum et coiuber iul)ricus onniesquc serpen-
tcs (ideocuim serpenti nomen est inditum qula non pos- ,

sunl ambularc, sed serpcre) draconcsquoquesiniillmodo

ul plsces plcrique slne pedibus sunt; nullum avlum genus
pedum oificio caret, qula omnlbus victus e tcrrls; et Ideo
pedum nninere iulcluntur, quia liujusmodi ad escam quae-
rcndam Indiji,ent ininlslerlo. Itaque aiia^ voiucres imguibu&
arniantur ad raptum, ut acclpllres et aquike qua^ rapinaui
\enalionis cxercent allic \cl ad incedendum, vcl ad cl-
:

Lum sibi parandum usu minlsterioque utuntur accom-

Diodo.
XL\ II. Lnum autem nomen avlum, sed geuera diversa ;
quv quis possit memoria aut cognitlone comprcliendcre?
Sunl Itaquc avcs quae carne vescunlur. Idco iiis ungues
asperi, curvatum atquc acutum os, veiox volatus; quo-
niam raptu vivuut, ut possint faclle corrlpere pra'dam quam
scquuntur, propcre vel ore vei ungulbus eviscerare. Sunt
ctiam aves , qua reperto pascuntur semine : ixllx diverso
ct iortulto clbo. Est etiam diversilas copularum ,
quarum
gratia carent, quas intendunt rapinls. JNam proplcr avldi-
tatem pra-dandl, vei propler insidias explorandl nec Ipsls

inter se convenlt; et ideo declinaul sui copulam. Refugit

cnim avaritia consortium piurlmorum. Delnde conjunctio
plurlmorum faclie Ipsa se proderet. lils ergo avlbus nliiil
esl copuialorium pioeter jugaie consortium. Ergo aquilis^
accipitribusquc hic usus est vitac. Contra vero paiumhes,
grucs , sturiii , corvi atque cornices , ctiam turdl gaudent
piuriinorum connexionc.
XLAIII. Aiia quoque avium geaera enchoria (i5) quae
' Gen. I, ao.
198 S. AMBROSU

maitent in locls scuiper : alia adTentitia quae obeunt regio-

nos aiias, et, peracta byeme, revertuntur : sunt alia quai
hycme redcuiU, wstale perejirinaiilur a nobis; sive quod
alia hyemis lcmpore ad cahdiora sc conferant; sivequod
pleraque rursus sestatein in iis locis exigant ,
qua? amce-
nlora noverunt. Turdi denique autumni finc , ii>emiscon- 1

iijiio, quasi , exacla aestate, se reiVrunt. Quibus nos inbos- [

pilali immanitate moliuiur insidias, et diverso gcnere nunc ,j

infida sede decipere , nunc visco eos faJlere , nuuc hiqueis

captare conteudimus. Cicouiaj redltus vexillum veris altol-
iit. Grucs , quia alta petunt , amant tjrequenler percgrinari.
XLIX. Aliaj aves ad manum se subjiciunt, et mensae'
heriii assuescunt, tactuque mulceulur : aliae formidant :

alias iisdcm quil)us homincs domlclllls delectanlur : aliae

secretam in desertls vltam dillgunt, quae requirendi- sibi

Aictus difficuilatem hberlatls amore compensant. Ahae vo-

^Ujus tautuui sti^epunt : alu-e canoro delcct;int suavique
modulamine. Quaidam ex natura , ahae ex institutione di--

versarum vocum obloquuntur discrimina,* nt hominem

pules iQcutum , cum locuta sit avis. Quam dulcls merula-
rum, quam expressa vox pslltaciest! Sunt etiam ahae sim^
phces, ul columbaj : ahae astutaj , ut pcrdlces : gallu»
jactantior, pavus speclosior. Sunt etiam vlla; in avlbus ct
operura diversltates; ut ahae ameut incommune consulere,
etcollatis virlbus velut quamdam curare rempubhcam, et
tanquam sub rege vivere : aliae sii)I quaeque prosplcere,
imperium recusare, et si caplantu!-, ludlgno vehnt exii-e

serAitio.
 II!.v\:..-!! no\. LIB. V. 1
99

^W IXA V\V VV* \\ vv\ v\%vv\ v\\ VW^VV VWWV vW VWVW\ WVWVW VW WV IW w\ w» vw *.w vw wv vwvw

CAPLT XV.

De ^ruibus, at(fU6 caruni vigllaiiiia in cuslodiis , nec-

non (Je ordine ab iisdcm inUr voUinduin servato. Et
liac occusione de priscw reipublicw staln ^iiunianoique
incurite causis.

L. Ab iis igitur c^diamur, qua& nostro usui se iinitatio-

neEO dederuot. In illis enim politia quajdam et mililia na-

(turalis, in nobis coacta atque servilis. Quam injusso et vo-
luiilario usu grues in nocte sollicitam exercent custodiam!
1)" positos vigiles cernas; et caeteris consortibus quiescen-
lihus, aliie circumeunf et explorant, ne qua expartciusi-
dire tendantur, atque omnem deferunt impigro sui vigore
tulelam. Post ubi vigiliarum fuerit lempus impletnm, per-
Juncta munere insomniimse praemisso clangorecomponit;
ul excitet dormientem, cui vicem muneris traditura est.

At illa volens suscipit sortem , nec usu nostro invila et pi-

grior somno renuntiat : sed impigre suis excutitur sti^atis,

vicem exequitur, et quam accepit gratiam pari curaatque

ollicio repraescntat. Ideo uulla desertio , quia devotio ualu-
ralis : ideo tuta custodia , quia voluntas libera.
LI. Hunc etiam a olantes ordinem servant , et bac mode-
ratione omnem laborem allevant; ut per vices fungantur
ductus sui munere. Praecedit enim una caeleras prnestituto
sibi tempore , et quasi ante signa praBCurrit : deinde cou-
Teriitur, et sequenti sortem ducendi agminis cedit. Quid
hoc pulchrius, et laborem omnibus et honorem esse com-
munem, nec paucis arrogari potentiam, %^ quadam iii

onanes voluntaria sorte transcribi ?

20O S. AMBROSll

LII. Antiqurc lioc reipublicrc niunus, ct inslar liberac

civilalis est. Sic ab initio acccptam a natura, exem-
]>lo avlum poHtiam bomines excrcere conpcrunt ; ut
communis essct hibor, communis dignitas, pcr vices sin-

guli parliri cu.ras discerent, obseqnia imperiacpic divide-

rent , ncmo esset honoris exsors, nulhis immnnis lal)oris. j

Hic erat pulchcrrimus rerum stalus , ncc insolcscebatquis-

qnam perpetua potestate, nec diulurnoscrvitiofrangebatur;
quia et sinc invidia crat ordinc muneris et temporis mode-
ratione delata promotio; et tolerabilior videbalur, qujc
conmiuni cadebat sorte custodia. Nemo audcbat alium
servitio premere, cujus sibi succcssuri in honorem mutna
Ibrcnt subennda faslidia : nemini labor gravis ,
qncm cHg-
nitas seculnra relevarct. Sed posl quam dominancU libido
\indicare coepit indebitas , et indeplas nolle dcponerc po—
lestatcs : posteaquan? militrai non jns communc ccepilcssc,
sed scrvitus : postcaquam non ordo tactus est suscipiendae

potentiac , sed studium vindicandae , coepit etiam ipsa laboris

iYmctio durius sustincri; et cjuae non est volnntaria, cito

Jocum rclinquit incuria?. Homines cpiamlnviti snbeunt vi-

2;iliarum munia , cjnam n:^gre unuscpiiscpie in castris peri-
culum sortitus cxcubat, quod tuenduni sibi regali praecep-

tione committitnrl Proponitur pcrna drsidiae; et lamen

plerunique obrcpit incuria , non servantur cxcnbinc. Ne-
cessilas enim quae invito imponit obsequimii, ancrt plc-
rumcpie htslidium. Nihil est enim tam facilc , cpiin habeat
difllcultatcm, cjuod lacias invitns. Er2;o ct jngis labor aver-
tit affectum, et continua et diutnrna polentia "ii^nit inso-
lentiam. Quem invenias hominum , qui sponte deponat
imperium , etdncatus sui cedat insignc, llatqne volens nu-
mero postrcmus ex primol' JNos autcm non solum dc pri-

mo , sed ctiam de medio sfppe contendimus , et primos

discubilus in convivio vindicamus : ac si semel delatum
 lIEXAEMEnON. LIB. V. 201

fnent , volimms cpsc pcrpelmim. Ideo inter grues Kqiianl-

milas in laboribus est, humililas in potestatibus. Admo-
ncnlur ut excrceant custodiae vices non admonentur ut de
,

potcslate decedanl; quia ibi naturalis quics somni inter-

pel!anda, hic volunlariae seduhtalis gralia praestanda cst.

CAPUT X\I

Qiiomodo clconlw profciscantur, ntque a cormcihm de-

ducajilur ac dcfendantur. Laudatur earumdem corni-
cum hospitalitas , ct liumana reprehenditur negligen-
tia. Tandem ciconiarum, pictati tn parentes nostra
tmpietas opponiiur.

Llll. CicoMAS ierunt collecto proficisci agmine, si quo

pcrgcndum pulant, cl simul plerisque circa Orientem locis
invehi, ct quasi lessera militari pariter omnes moveri.
Exercitum crcdas cum signis suis pergcre, sic omnes
viandi comitandique et pr.Tcundi ordinem servant. Cor-
nices autem dcducunt cas ac dirigunt, et velutquibusdam
turmis stipatricibus prosequuntur; adeo ut adjumenta
quaedam bcllanlibus adversus inimicas avcs confcrre cre-
dantur, et propriis pcriculis bclla aliena suscipere. Cujus
rei indicium est; quia nullnc per intervallum aliquod tem-
poris rcsidcrc in iis locis reperiuntur ; et quia cum viilne-
ribus revertentes manifcsta quadam sangin'nis sui vocc cae-

terisqucloquunlur indiciis gravium se certaminum subiisse

conflictum. Quis igitur illis poenam dcserlionis indixit?
Quis derelicla} mililia^ supph*cia prcTScripsit formidolosa;
ut nulla prosequendis hospitalibus turmis sese subtrahere
2Qa S. AMBROSII

nitatiir sed certatim omncs deductionis munere

:
officiQ-
que funganlur?
LIV. Discant homines hospitalia servare jura , ot ex
avibus cognoscant cjuid religiouis hospilibus sit deferen-
dum, quae obsequia deputanda, quibus cornices eliani pe-
ricula sua negare non solcant. IIIs igitnr nos januas clau-
dinuis, quibus aves ctiam animas suas confernnt ; et quos
iUae consortio prosequuntur discriminis , eos tecti prohi-
Lemus hospitio; et quorum ilhe bella suscipiunt, his nos
belia frequenter inferimus. Mentior, si non Sodomilanis
haecfuit causa supphcii : aut /Egyptins furorgenli hospitae
dum bellum conatur inferre , inhospitalitatis pcenas infidae
naufragio plebis exolvit.
L\ . Quam vero ralionabilinm non excedat pietatem ac
prudcntiam hujus clementia considerandum quam
avis ,

nec post exemplum quidem irrationabilium quisquam nos-

trum imitari potuerit. Nam depositi palris (i6) arlus per
longaevum senectulis plumarum tegmine alarumque remi-
gio nudatos circumstans soboles pennis propriis fovet. Et

quiddicam, coUatitio cibo pascit, quando eliamipsa repa-

rat naturai dispendia , ut hinc atque inde sublevantes se-
nem fulcro alarum suarum ad volaudum exerceant, et in
pnstinos usus desueta jam rcvocent pii patris membra?
Quis nostrum levare aegrum nou fastidiat patrem? Quis
fessum senem suis humeris imponat, quod in ipsa historia
vix credibile habetur? Quis ut pius sit, non hoc servulis
mandet obsequium? At vero avibus non esL grave, quod
pietatis est plenum uon est onerosum quod solvitur na-
:
,

turae debito. Non recusant aves pascere patrem quod ,

etiam praescripta necessitate sub terrore pcenarum plcrique

hominum recusarunt. Aves non scripta sed nata lex strin- ,

git. Aves ad hoc munas nuUa praecepta conveniunt, sed)

gratiae naturalis officia, Aves non erubescunt reverendi

 ,;

HEXABMJEROIf» LIB. V. 2o3

sciilvS membra portare; est enim vectura pietatis , quod eo
usque frequcnli trstificatione pcrcrcbuil, ut congruse mer-
cedem remunerationis inveuerit. Nam Romanorum usu
pia avis vocalur. Et quod vix imi imperatori consulto se-
nalus delaliim dicitur, hoc islae aves in commune merue-
runt. Habent ergo aves istae decreta patrum ad propriae
insigue clementic-e. Pios enim filios patrum prius oportuit
Habent etiam universorum sulTragia
judicio praedicari. ;

nam relribulio bencficiorum auTrrrcXapyoci? nominatur ;

TTc/apyo? enim ciconia dicitur. Virtus ilaque ab his nomen

accopit, cuin relatio gratiarum ciconiie vocabulo nuncu-
paLur.

CAPUT XYH.

Dc liirundinis sedulUale j induslrla et pietate in filios.

De paupcrtate ipsius qua liominis in e^estate positi

impatienlia , improbiias et desperatio arguuntur.

LVI. Habemus avIariaB sobolis erga cultus palrios pieta-

tis exemphun accipiamus nunc maternoe scduUtatis in

:

fihos grande documenlum. Hirundo minuscula corpore

sed egregic pio sublimis affectu quae indiga reruro om-

,.

nium pretiosiores auro nidos struit; quia sapientcr nidlfi-

cat. Midus enim saplentiae potlor est auro. Quid enlm sa-
pienlius, quam ut et vokmdi vaga libertate potiatur, et
hominum domicihis parvulos suos et tecto commendet,
ubi sobolem nullus incurset? Nam et illud est pulchrum
ut a primo ortu pullos suos humana3 usu conversationis
assuscat, etpraestet ab inimicarum avium insidiis tullores.
 ;

:i04 S. AMBROSII

Tiim illud prasclarum, qua gratia domos sibi sinc ullo ad-
lore lanquam artis pcrita componat. Logit enim fcstncas
orc , casque luto illinit ut conj|;;nlinarc possit. Scd quia
,

iuliun pcdibus non polest dcrcrre, summitatem pennarnra

aquae infundit; ut Tacile his pulvis adhacreat, et fiat limus
quo paulalim fcstucas vel minutos surculos sibi colligat,

atque adhaercrc faciat : eo generc nidi totius fabricam

struit: ut quasi pavimenli solo puUi ejus intra oedes suas
sine offensione versentur, nec pedem aliquis interserat per
rimulas tcxturarum, aut teneris frigus irrepat.
L\ II. Scd hoc induslrias oITicium propc commime mul-
tis avibus : ilhid vcro singularc, in quo cst priTclara cura
pictatis , ct prudcntis inlcllectus ct ccgnilionis insigne,
tum quEcdam mcdicas aris peritia; quod si qua pulli ejus
luerint caecitate suffossi oculos sive compuncti, habet
quoddam medendi genus quo , possit eorum lumina inter-
cepto usui refonnare. Ncmo igitur dc inopia qucratur,
quod vacuas pecuniae proprias aedcs rcliquerlt. Pauperior
est hirundo, qujc vacua ncris abundat industria. .Edificat,
nec impcndit : tccta altollit , ct nihil aufcrt proximo ; uec
indigenlia ct paupcrtatc ad nocendum aliis compchitur
ncc in gravi filiorum imbccillilate desperat. INos vero et
paupcrtas afficit, ct inopias necessifas 'texat, el plerosque
indigcntia cogit in flagilium , impcllit in crimcn. Lucri
quoque studio in fraudes versamus ingenium, aptamus
affectum, atque in gravissimis passionibus spem deponi-
mus fractique animo rcsolvimur, improvidi ct incrtcs ja-
,

cemus; cum dc divinamiscralionotunc spcrandumamplius

sit , cum praesidia hnraana defecerint.

.'.ii'.i;ijj ^ii
 HEXAEMERON. LID. V. 2o5

CAPLT XVIII.

Amorem in filios a cornicibiis /lomincs cdoceri ,eonnn-

quedamnari impietatem. Accipilrcs ct aquilas incle-
menliw neuliquam accusandos; sed fulicam,quceabdi'
catum aquila; putlnm nutrit commendandam. ,

LVIII. DiscANT liomlnes amare fillos ex usu et pletate

coriiicum, qucc etiam volautes filios comilatu sedulo pro-
sequuntur; et sollicila; ue teneri forte dcficiant , cibum
sug^crunt , ac plnrimo temporis nulriendi oflicia non re-
liuquuiit. At vero foeminoe nostri generis cito aLlactant
cliam illos quos diiigunt : aut si ditiores sunt , lactai^c fas-

lidiunt. Pauperiores vcro aLjicIunt parvulos, et exponunt,

et deprehcnsos aLnegant. Ipsjc quoque div»tcs, ne per plu-
rcs snuia pairimoniumdl^idatur, in ulero proprios necant
fcetus, et parrlcidaliLus succis in ipso genitali alvo pignora
suivcnlris cxtlnguunl, prlusque aafertur vita quam Irada-
tur. Quis docuit nisl homo filLos aLdicari? Quis repcril

tam iuunltia patrum jura? Quis inter naturos fraterna con-

sortia fratrcs impares fecit? Inius divitis fiUI di\crsa sortc
caeduntur. Allus tolius patcrna? sorlls ascriplioniLus inuu-
datur: allus opulenliv haereditalis palrke dcplorat cxhaus-
tani atque inopem })ortionem. iNumquidnaturadivisit me-
rila filiorum? Ex pari omuILus triLuIl, quod ad nasccndi
iitqne vivendi possiut haLercsuLslanliam. Ipsa vos doceat

uon discerncie patrimonio ,

quos titulo germanitatis aequas-

tis. Elenim quILus dedislis commnniler essc quod nati

206 S. AMBROSII

sunt non debetis his, ut id communiter habeant in quod

,

a mtura substituti sunt, invidere.

LIX. Accipltrcs feruntur in co duram advcrsuni pro-
prios foetus habere inclemenliain quod ubi eosadvcrtcrint ,

tentare volatus primordia , nidis ejiciunt suis, continuoque

eliminant ; ac si morentur, propulsant pcnnis atque pi\xci-

pitant, verberant alis, coguntquc audere quod trcpidant;

iiec uUum postea deferunt hismunus alimoniio. Quid mirniii

tamen si rapere assueli nutrirc faslidiunt? Considcremus

ad hoc eos esse generatos, ut eliam aves ad cavendum
formido exerceat ; ne passim curas relaxent , sed perlcula
praedonibus decUnanda prospiciant. Dcinde cum his na-

tura quadam prcedandi munus inolev< rit, magls a tcnero

pullos suos inslituerc vidcntur ad proedam , quam pastus
abdicare compendiis. Cavent ne in tenera jetate pigrcscant,
ne solvantur deHciis , nc marccscant otio , nc discant ci-

bum magis expectare quam qua^rcre , ne naturas sua; de-

ponant vigorem. Intermittunt sludla nutriendi; ut in «sus
rapiendi audere compeUant.
LX. Aquila quoquc phu'imo sermonc usurpatur quod
suos abdicel fa'lus , sed non utrumquc, veruui unum ex
pulhs duobus. Quod aliqui fieri putaverunt geminando-
rum ahmcntoruin fastidlo. Sed id non arbltror facile cre-
dendum pri-esertlm cum Moyses tantum testlnioniuni
,

pietatis in pullos suos huic dederil avl, ut dicerct : « Sicut

» aquila protegit nidum smmi, et superpullos suos consi-
» dit et expandit ah»s suas ; et assumpslt eos , ct suscepit
» super scapulas suas. Dominus solus ducebateos*. » Qao-

modo ergo expandit ahis , si occiderit alterum ? Unde puto

non avarllia nutriendi eani inclementem fierl , scd examine
judicandi. Semper enim fertur probai^e quos genuit; ne
generrs sui inter omnes aves quoddam regale fiasligiam
' Deut. xxxii, II, la.
 ,

HEXAEMEROTf. LIB. V. 207

degenerls partus deformitas decoloret. Itaqiie asserllur
quod pullos suos radils sollsobjiciat atquc In aerls medio,

parvulos uugue suspendat; ac si quis repercusso solis lu-

mine inlrepidam oculorum aciem Inoffenso lucndl vioore
,

servavcrlt, is probalur, quod verilalem natune slnceri ob-

tutus constantia demonstraverit : sln vero lumlna sua
praestrictus radlo solis inflexerlt, quasldegener et tanta in-

dignus parentexejlcltur; necaeslimalur educatione dignus,

qui fult indignus susceptione. Non ergo euni acerbitate
natur;c, sed judicil integritate condemnat nec ; qu>'si suum
abdlcat, sed quasi alienum recusat.
LXI. Hanc ut tanien, quibusdam videtur,regalis^iTisin-
clementiam plcbeiae axis excusat clementia. Avls enim
cui fulica nomen est , quae graece dicltur v>r,-jr,, susceptum
illum, sive abdicalum, sive non agnitum aquilae puilitm
cum sua prole conneclil; alque intermiscens suis, eodem
quo proprios fcetus matcrnae sedulitatis officio et pari nu-
trimentorum subministratione pasclt et nulrit. Ergo ^r/vrj

alienos nulrlt : nos vero nostros immlti crudelltate proji-

cimus. Aquila vero si projicit , non quasi suum projlcit
. sed quasl degenerem non recognoscit : nos , quod pejus
•est, quos nostros recognoscimus, abdicamus.
 2o8 S. AMBROSII...

CAPLT XIX.

Laudatur ob vlduitatein turlur, et hoa nomine mulie-

ribus anteponitur ctiam ckristianls.

LXII. Sed veniamus acl turlurcm, quara lex Dei velut

castae hostiae muuus elegil *. Deuiquc cum Dominus cii-

cumcideretur, oblala est; quia scriptum est iu lege Do-

mini, ut darent hostiam par turturum, aut duos pullos
columbarum^ llocest euimverum Chrislisacririciumpudi-
citia corporalis, et gratia spirituaHs. Pudicitia ad turlu-

rem rcfertur, ad cohmibam gralia. Fcrlur eleuim turtur

ubi jugahs proprii fuerit amissione vlduata, pcrta^sum tha-
lamos , et nomen habere conjugii; eo qnod primus amor
fefellerit cam dilecli morle deceptam quoniam et iufidelis ,

ad perpetuitatem fuit, et amarus ad gratiam , qui phis do-

loris ex morte , quam suavitatis ex charitate generaverit.
Itaque ilerare conjunctiouem recusat, uec pudoris jura
aut complaciti viri resoh it foedera , ilh soh suam charita-
tem rescrvat, lUi custodlt, nomeu uxoris. Disclle, muHores,
quanta sit viduilatls gratla ,
qua^ ellam in a\Ibus pr»-
dicatur.
LXIII. Quis Igltur has leges turturl dedil? SI homiiicm
quaero, non invenlo. Homo enim nulhis est ausus, quando
nec Paulus ausus est lcgcs teneudai vlduilalis pra?scribere.
Denique ipse ait : « Volo ergo juniores nubere, fihos pro-
B creare , matresfamlhas csse , nullam occasioncm dare

« Leyil. xii, S, — » Luc, ii, 24.

 4 ;

IIEXVKMKROX. I.IR. V. 200

» Advcrsario' ;» ol ainji:«Bonum csl illis si sic pcrnia-
j) ncant : quod ti sc non contincnt, nnbanf Mciins csl cninoi
.

»mibcrc, (jnani uri^ «Onlal Pauhis in inulicribus, quod ia

Inrluribuspcrscvcral. Etalibi ]uniorcshor[alur, ut nubant;
(jiiijn iilicics nostr.e lurluruni pudiciliani iuiplere vix
jiossunt. Ergo lurluribus Dous hunc infudit aflectum,
lianc virtulcm contincnliae dcdil, qui solus potest praescrf-
bcre quod omncs trquaiilnr. TurUir non urilur florc ju-
Acnlulis, non lciitalur occasionis illeccbra : turlur nescit
primam fulcm irrllam faccrc; qiiia novit castimoniam ser-
vare prima coimubii sortc jnomissam.

CAPLT \X.

yiiUurcs, (jitce shic waris copula gig7icrc dicuntur, vir-

ginci parlus j)OssibiUta(cm astrucre.

LXIV. Dixivrs dc Alduitate avium, camquc ab illis pri-

mum exortam esse vlrtutem : nunc de integritate dicamus,
cjuae In plurlbus quldcm avlbus ila esse asseveratur, ul
posslt cliam in vulturlbus dcprehcndi. Neganlur cnim
Tultures Indulgcre concubllu, et conjugali quodam usu
impllallsquc copulae sortc mlsceri , atquc ita mas-
sine ullo

culorum conclpcre semlnc, et slne conjunctionc gcnerare»

iiatosque cx his In multnm aetatcm longaevitatc proccdere
iJl usque ad ccntum annos vitae eorum scries producatur,
«cc facile eos angusti aevi finis excipial.

LXV. Quld alunt, qui solcnt nostra ridcre mysteria,

cum audiunt quod virgo genera\it, ct impossibilera in->

-j, « 1 Tim. V, 14. — »1 Cor, vii. 8, 9.

LIV. 1
210 S. AMBROSII

nupl.T , cujns pudorcia nulla viri consuetudo tcuierasset,

exisliuiaut parlum? Impossibile putalur iuDeimalre, quotl
jn vulluribus possibile noa negatur? Avis sine masculo
parit, et nullus refcUit .: el quia desponsata viro Maria
Tirgo peperit, pudori ejus faciuut qui-eslionem. Nonue ad-
Tertimus quod Dominus ex ipsa nalura plurima cxempla
ante priTmisit, quibus suscept^e incarnationis decorem pro-
taret, el aslrueret verilalem?

CAPLT XXI.

De avbiis sab qaadain reipubltca; forina constilatis,

JJbi prwcipae de apibas, deqac cavain mirabili na-
tara in prolis generadone, in regis institulione ac fide
erga iltam, in conslractione favorum, coUcctione mel-
lis, necnon cjas utilitale, efc.

LX\ I. i\i;>c age, qune aves vrlul quamdam rempubli-

cam cuiare videanlur cxpediam, atquc vitic hujus ajlatemi
agcre sub legibus. Ilic eniui reipublicae usus est leges om-
nibus esse communes atque observari , eas devolionc,
comnuini. Lno omnes tcueri vinculo non : alteri jus esse,;

^uod alius uou licere; sed quod liccat, liccrcj

sibi iuteiligat

omuibus quod non liceal, omuibus nou licere. Esscj

; et

eliam commanem rcvercnUam palrum, quorum consiHci

respublica gubernetuu, commuue omnibus urbis domici j

liuin, counnunc conversaliouis, ofTicium, unum praescrip

tum o:nnibus, unum esse consilium. i

LXyil. Magna hajc, sed quanto in apibus prajstantioraj

quae solac iu oniui genere animantium communem omnij

 ;

•>
HEXAEMRRO. LIB. V. 2H
bus soLolem liabcnt, uuain oraiics incohint mansionem,
clauduntur limine, in communc omnibus
unius palrioD
labor, communis cibus, communis operatio, communis
usus et fructus est, comniunis volatus. Quid plura.^ Com-
munis omiiibus gencralio, inlegritas quoque corporis vir-
ginalis omnibus communis et parlus; quoniam nequc intcr

se ul!o concubitu miscentur, nec libidine resolvuntur, nec

parlus quatiuntur doloribus, et subito maxinium filiorum
examcn emittunl, e foliis et berbis ore suo proicm le-

gentcs.
LXVIII. IpScB sibi regem ordinant, ipsre sibi populos
creant; et licet positoe sub rege sunt tamen
, libcrae. Nani
Gtpraerogativam judicli tenent,ct fidce devotionisailcctum;
quia et tan<[uam a se substitutum diligunt, et lanto bono-
rant examine. Picx autcm non sortc ducitur; quia in sorlc

evenLus esl, non judicium, et saepe irrationabili casu sor-

tis melioribus ultimus quisque praefertur : neque imperit^ne

multiludinis vulgari clamore signatur, quae non merita

Yirtutis expendit, nec publica^ utilitatis cmolumonta rima-
tur, sed mobilitatis nutat incerto : neque privilegio succes-

sionisetgencris rcgalibus ihronis insidet; siquidem ignarus

publicic conversaliouis, cautus atqae eruditus esse non
polerit. Adde adulationes atque delicias, quie tcueris ino-

ilita3 aetalibus vel acre ingeiiium. enervare consu^verunt

tum instilulioncs spadouum ,
quorum plerique suo magis
qucTestvii ,
quam usui publlco animum regis inclinanl.
Apibii.s auteaj rex naturae claris formatur iusigujbus; ul
magnitudine corporis praestet et specie; tum quod in rege
piacipuum est, morum mansuctudiiie. Nam etsi babet
aculeum, tamen eo non utitur ad vindicandum, Suut enira
leges naturae uon scriptaj litteris, sed impressae moribus;
ut leniores siat ad puniendum, qni maxima potestate po-
tJOLUjUir, Sed et a^^iUae c|_wp aon obleuipc^ayerie^t legibu^

I
i4.
 *
212 S. AMBROJIII

rocis prenitcntl conclcninnlioiscso nralclonl; iil innnorian-

Inr ncnlci sni vnlncrc. Qiiod Pcrsarnni popnli hodicqne
scrvare tlicnntnr; nt })ro cominissi prctio ipsi inse propriac
mortis cxcqnantnr scnicntiani. Itaqnc nnlli sic rcgcm, noa
Pers.T qni gravlssimas in snbdilos habcnt lcges, non Indi,
non popnH Sarmalarum tanla quanta apes reverentia dc-

volionis observant; ut nnlias e doniibns cxirc audcanl, non

in aliauos prodirc pastus, nisi rox incrit })rimo egrcssns, et
Tolatus sibl vlndicavorit principatnm.
LXIX. Proccssus auhm csl pcr rura redolcnlia, ubi
inhalantes horll floribus, ubi luglcns ri\ us per gramiiia,

iibl amoena riparuni : illic hidus alacris juventutis, illic

campestre excrcilium, Illic curarum reinissio. 0})us ipsum

suave, de llorlbus, dc hcrl)is dulclbus lundamina caslrorum
prima ponuntur. Quid cnim ciHnd est lavns, nisi quocdam
castrorum species ? Denique ab his prnpsepibus apum fu-
cns arcctnr. Quae caslra quadrafa tantum possunt habere
arlls et graticc, quantuin habcnt cratcs favorum, In quibus

minntne ac rolunda^ ccliulnc conncxione sul Invicem liil-'

clnntur? Quls archiieclns eas docuit hexagonia illa ccUu-

larum indlscrcta latcrum rcquahtatc componere, ac tcnue^
inler domorum septa ceras suspendcre , stipare mclla , et

intexta floribus horrea nectare quodam distendcre? Cernas

©mncs ccrtare de muncrc, alias Invigilare qua^rendo vic-^

tum, alias solHcItam castris adhlbere custodiam, alias fu-

turos explorare imbres, et spccularl concursus nubium, I

alias de floribus" ceras rmgerc, ahas rorem Infusum floribus

«rc colligcre; nuUam tamen alicnls Insldiarl laboribus, ct
rapto vitam qunerere atque utinam raptorum Insidias non
:

Habent tamen spicula sua, et Intcr mella fundunt

liraerent.
Tencnum, sl fucrlntlacessita?, animasque })onunt in vnlnere
ardore vindictne. Ergo mcdiis castrorum valllbus hnmor
iUe roris infunditur, paulatlmque processu lemporis
in
 nr.XAEMERON. LID. V. n3
mclla cogltur, cuin ruerii llquidus ab exordlo, ct coaiilu
ccra?, ilornniquc odorc Iragrare nicUis incipit suavltateni.
LXX. Merito quasi bonam operariam Scriptura apem
pra^dlcat diccns Vade ad apem, ct vide quomodo opc-
: «

»raria cst. Operationcm quoquc quaai vencrabiicm mcr-

»catur, cujus laborcm rcgcs cl mcdlocres ad sahilcm
«suinunt. Appctibiiis euim cst omnibus et clara\ «Audis
quld dicat Propliela? Mllllt uliquc te ut aplculae iliius sc -

quarls cxcmplum, Imllcris opcralioncm. Vidps quam la]>o-

riosa, quam grala sit. Fructus cjus ab omnlbus desideratur,

ct qua^iitur, ncc pro })ci'sonarum dlversltale discernitur :

scd indlscrcla sui graiia rcgibus pariter ac mediocribus

aequali suavitate dulccssit. Nec solum voluptatl, sed ellam
saiuti cst : lauccs obdulcat, ct curat vulnera, internis quo-
quc medlcamcntum iufundit ulccribus. Itaquc cum sit

infirma roborc apis, vallda est vigore sapicntioe, et amore

virtutis.

LXXI. Deniquc rcgcm suum summa protectione dcfen-

dunt, ct perire pro co pulcLrum putant. Incolumi rege
ncsciunt mutare judicium, mentcm inflectere : amisso,
fidcm servandi muneris derciinquunt, atquc Ipsa? sua
mclla dlrlpiunt; quod is, qui pi^inclpatum habuit muneris,
jinteremptus est.

LXXII. Itaque cum aves aliie vix in anno cdant singulos

fcetus, apes gemlnos creant, et dupllci caeteris faecunditale
pracponderant.

Prov. VI, 6-8.

I
 4

21 *. AHIBRO^II

CAPUT XXII.

VolatUia cnr dicuntur : Volantia siiper tcrram seciis fii'-

mamentum coeli. At^jucibid&m de ea, qua> observatur
in avibus, corporis diversitate. Poslremo nonnuila dc
cy^no et cicada subjungunlur.

LXXIII. CoNsiDERF.Mis nunc qiiid sit, quod ait : «Pro-

»ducont aqua3 reptilia animnrinn viventium secundum
»genus, et volalilia volantia super terram secundum genus
» secus firmamentum cceli*. » Cur« Super terram » dixerit»
certum est ;
qnia victum de terra qua?runt. «Secus firma-
« mentum aulem quomodo, cum aquilae ultra ca^teras
cceli »

aves volent, et tamen ipsre, non secus firmamentum cadII?

Sed quia gra^ce ousx/o; dicitiir, qnod latine ccelum appel-
lamus o-jpoiyhq autem arro toj ooa^Qai, id est, a videndo, ideo
:

quod aer perspicuus sit, et ad videndum purior, in aere

volitantia genera dixit animantium. Et ne moveat quod ail,
Secus firmamentum cadi, » non propric firmamcntum hic
<i

posuit, sed abusive; eo quod comparatione aetherei illius

corporis etiam iste aer, quem possumus oculis comprehen-
dcre, quasi crassior et densior vicem habeat firmamcnti.
LXXIN. Nunc quia diximus quam naturam habcantetj
gi^atiam, et ca pauca de multis; neque enim vacat universa
describerc, cum sint similia atfruc cjusdcin gcneris; tamen
aves ipsae quam inter se divcrsltatem habcant considere-
mus. Invenimus cnim cornicis pedes velut quibusdam di-

gitis distantibus separatos atque divisos, corvorum quoque

' Cen. I, 20.

 IIKWEMI-.RO. LIB. V. ai5
atque pullorum aliter ctiam formatos a natura pcclcs, avium
qure carne vescuntur, cernimus quasi incurvos atqiie sinua-
tos, ac velut acl prjcJam paratos. Eite vcro, qna3 natandi
habent usuni et consuetudinem, latos liabent pedes, et
mcmbrana quadam illos digitos pedum sibi copulatos atque
conjunctos. In qno admirabilis patet ratio natura;; ut et
ilbc ad volandum vcl ad rnpiendam cibnm usu accommodo
fulciantur, et ista) ad natandum adjumenta babeant com-
petcnlia, quo melius aquis possint supernatare, et qiiasi

remis quibusdam, ita pedibus suis membranoe illius cxten-

sione latioribus aquarum Quenta propuksent.
LXXV. Cygnus quoque cur proceriorc collo utatnr in
promptu est; ut qu'a est paubilum segnior corporc, nec
facile potest acjuarum inferiora penetrare, cervicem exten-
dat ad pra^dam , quoe quasi praevia reli<[ui corporis cscam
quam invenerit, rapiat, atque eruat e profundo. Adde ct
illud, cpiia suavior et magis canorus per procera modidus
colla distinguitnr, et longiore exercitatione purlor longe
resultat.

LXX\ I. Quam dulcis ctlam in exiguo cicadis gutture

canlilena , cpiarum cantibus medio a^stu arbusla rumpun-
tur, co quod magis canora.^ meridianis caloribus, quo pu-
riorem aerem id temporis allrahuut sj.irilu, co cautus
resonant clariores. Nec apes ips;e iusuave c|ulddam ca-
nunt; habentenimgralam in rauco illo vocis suai murmure
suavitatcm cjuam nos fracto lubarum sonilu lcntius pri-
,

mum videmur imitari, quo crepitu ad excilaudos animos

in vigorem nihil aptius apstimatur. Et h;ec iUis gralia ma-
net, cnm puhuonem resj)irandif|ue munus atquc usum ne-
quacp.am habere prodantur; sed aerio vcsci spiramine.
Denique si quis eas superfund*it bleo, properc nccantur;
eo quod obstructis poris aerium spiramen ilbul haurire
non possint : conlimiocjue si quis acetum his superfundal,
2l6 S. V.MBUOSII

iliico reviviscunt , eo quod vis aceti cito illos j)oros, qu i

concrelionc olci ohslruuntiu' , humore feralur aperire.

CxVPlT XXIII.

De venne t?idlco, c/iauueleonte, leporc ac phcemce ; qui-

hus ad fldcni resumctlonis ac mortis pvwparationeni
informalur. Dc pritscienlia vulturuin ; et locuslcvad
uilioncm di v inarn exequendam ministerio,qua; tan^cn
aSekuci ave dcvoratur.

LXXVII. Et quia de vokttilihus dicimus, non pulamus

'alienum ca couiplecti (\vx de verme indico tradit Iiistoria,
vel eorum rclatio qui videre potuerunt. Fertur hic corni-
ger vermis couverti primum iu speciem caulis, atque lu
eam mulari naturam iude ])rocessu quodam fieri hom-
;

bylius; ncc eam tamen formam, figuramque cuslodit, sed

iaxis et latiorihus foliis videlur pennas assumere. Ex his
loliis molha iUa Seres depectunt vellera, quK ad usus sihi

proprios divilcs vindicarunt. l ndc et Dominus ait « Quid :

•Bcxistis iu desertum videre? hominem moUihus veslimeii-

indutum? Ecce qui mollihus vestiuntur, in domihus

filiis

^regum sunt '. » Chamffileon quoque diversas species fer-

tnr vario colore mcutiri. Lopores ccrte, quod de proximo

facile cognovlraus, hyeme alhesccre, a?state in suum colo-
rem uon duhium est.
redlre
LXXVIII. Ila3C ideo lihavi , ut ad commutationis fidem,
<fuae iu resurrectione futuraest, ctiam isla exempla no*
provocent : scd ita ut commutationem illam dicamus ,

> Malth. XI, 8,

 ,

IIEXAE.MIiRO.A. LID. V. 217

qiiam Apostolus evidenter cxprcssit dlccns : « Oinncs qul
» dem icsurgemus non omnes autem immulabimur. »Et
:

infra ail : « Et mortui rcsurgent incorrupti, et nos immu

» laLiinur. Oporlet enlm corriiplibilc hoc indiicrc incoV
Bruptelam, ct mortalc lioc inducrc immortalitatcm ^.» Ple-

riquc eiilm commutalionis genus et formas, quas non ac -

cepcrant, inlcrprelali, ncqiiaquam pra?suinplionisiiidel)itae

incongriia usurpatlone caruciunt.
LXXIX. Plianlx quoque avis in locls AraLIaj pcrlu-
betur digcre, alqne ca usque ad annos qulngcntos lon-
gaiva a4alc proccdere. Qua^ cum sibi fincm \Ilar ades;0
advertcrlt, faclt sibi thccam dc thure et myrrha et ceteris
odoribus , in quam, implcto vitac sua? tempore, intrat, el

inorilur. De cujus humorc caruls vermls cxurglt, paula-

timquc adolcscit, ac processu statuti temporis induit ala-
rumremigia, atque in supcrloris avis speclcm formamque
j^cparalur. Doceat igltur nos ha?c avls vel exemplo sui re-

surrectionem crcdere, quae et sine exemplo, et sine ra-

tionis perceptione ipsa slbi iusignia resurreclionis instau-

rat. Et ulique aves propler homlncm sunt, non liomo

exemp!o nobis, quia auctor et crca-
jpropter aves. Slt igltur
tor avium sanctos suos in perpetuum perire non patitur
qui avem unicam j)crlre non passus, resurgenteci eam sui
semine vohiit reparari. Quis igitur hnic annunliat diem
mortis ; ut faclat sibi thccam , et implcat eam bonis odo-
ribus, atquc ingrcdiaUir in eam , ct morlatur iHIc ubi odo-
ribus gratis foctor funcris possit abolcr;.
LXXX. Fac ettu, homo, libi ihecam, expolians veterem
hominem cum actibus suis, novum indue. Theca tua, va-
gina tua Christus cst, qui tc protegat ct abscondat in die
malo. \ is scire quia theca protcctio cst ? « Pliarelra, iuquit,
»mca protexi eum ^ » Theca ergo tua est fides : imple
« i Gor. XV, 5i, 52. — 3 isixi, \ux, 2.
5i8 «. ANfB«0*n

eam bonis virlutttin tuarwm odoribHs, boc est , castitatis,

misericortli^p, ^ttjue justitine, et m ipsa penetralia fidci
suavi faclorum prseslantiiim odore redolenlia totus iujrre-
ctere : ea te amictum fide exifus vitse bujus invenial; nt
possint ossa tua pingnescere, et sint sicut bortus ebrius,
cujus cito srmina suscitantur. Cognosce ergo diem mortis
tuae, sicnt cognovit et Pauhis, qui ait ; « Certamen bonuta
»certa\i, cmsum consummari, fidem scrvavi ; quod reli-
qnum est, reposita est mihi corona justitifc *. «Intravitigi-
tur in thccam suam quasi bonus phtenix , quam bono rc-
plevit odore mart^Tii.
LXXXI. Interrogabo te ; tn autem responde mibi Unde ;

viiltures mortem hominum signis quibusdam annontiare

consueverint , quo indicio edocti atque instiucti sint ; ut
cum beUum lacrymabile inler se adversae acies instruunt,
multo prredicla? volucres secpiantur agmine, et eo signifi-
cent quia muhitudo hominum casura sit beilo tutura ,

prada vnlturibus ? Quod utique ex specie instructionis

bnmaruT quadam videntur ratione colhgere.
LXXXII. Lsque ad lccustam qnoque gratia divina pc-
netravit, quae cum agniine conferto regionis ciijusque oc-
cnpavcrit latitudincm, innoxio primum feriaturhabitacnJo,
nec frnctus inhospitali incursione depascitnr, nisi divinae

signum prfeceplionis acccperit. Etenim sicut in Exodo le-

gimus, ea quoque ccelestis ultionem oiFensionis exequitm'

piae minislra vindictag ^.

LXXXIII. Hanc quoque avis devorat ctXtvxi; ;sic enim

graeco avis bacc nuncupatur nomine , data ad remedium

malorum qua? locusta consuevit inferre ; cui Creator inex-
plebilem dedit devorandi naturam ; nt insatiabili pastu
plagam, qnam supra diximus, pos^it extinguere.

2 Tim. IV, j, 8. — > Exed. x, 12.

 nEXAEMBRON. LIB. V. 219

CAPLT XXIV.

De nocturnis avibus ; imprimis de luscini(v incubantis

cantu : de noctua , vespertilionc et gallo ; Cinde non-
nulla ad nostros tnores accommodanlur.

LXXXIV. Sed qiiid hoc esl ? Diim sermonrin prodnci-

mus, ecce tibi jam et noctuinae aves circumvolant , et iii

eo ipso, in qno finiendom sermonem admonent, sui quoqne

assumcndam commemorationcm producunt. Repetunt di-

verste aves aviaria sua, quas vesper nocte cogil decedcre,

et se in latibulis suis abdunt , canoro occasum diei car-

mine proseqUentcs ne immunes abcant graliarum, quibns

;

Crcatorem suum omnis creatura collaudat.

LXXXV. Habet etiani nox carmina sna, quibus vigilias

hominum mulcere consuevit; habet et noctua suos can-

tus. Quid autem de lusciuia dicam, quae pervigil cnslos
cum ova quodam sinu corporis et gremio fovcl, insomnem
longae noctis laborem cantilonaj suavitate solatur; ut mihi
videatur haec summa ejus esse intentio, quo possit non mi-
nus dulcibiis modulis, quam fotu corporis animare ova quaj
foveat. Hanc imitata tenuis illa mulier sed pudica in usum
molae lapidem brachio trahens , ut possit ahmentum panis
suis parvulis non deesse, nocturno canlu moestum pauper-
tatis mulcet afiectum. Et quamvis suavitatem luscinine non
possit imitari, imitatur tamen eam sedulitate pietatis.
LXXX^ I. Noctua ipsa quemadmodum magnis et glau-
cisoculorum pupilHs nocturnarum tenebrarum caliganlem
Bon senlit horrorem et q«o fuerit nox obscurior, eo
;

contra usnm avium caeterarum inoffensos exercet volatus.

320 S. AVBROSII

Exorlo antcni dio, et ciicamfwso splendorc solls visus ojas

hcbelatur, quasi qulbiisdain errct in lcnebris. Quo Indiclo

sui declarat cssc aliquos , qui cum oculos liabciint ad vi-
dcnduiu, videre non solcant, ct visus sui olTicIo solis fun-
gantur in tcnebrls. De cordis oculis loqnor, quos habent
sapicntes nnuidi, et nonvidcnt, in hicc nilill ccrnnnt, In
tencbris raubulant, dum da:moniorum lcncbrosa riman-
tur, ct cttdi alla se videre crcdunt , describcnlcs radio
munduin, mcnsnram aeris ipsins coliigcntcs. Porro autem .

a fide devii , pcrpctuic caecitatis lcncbris im])licantur, ha-

bcntes in pioximo dicm Cliristi et himen Ecclcsi.c, et ni-
hil vidcnlcs aperiunt os quasi scientes omnia, acnli ad
vana, hcbetes ad ceterna, et longa} dlsputatlonls anfraclu
prodentcs inscilla) propruccrecilatcm. Ilaquc dum cupiunt
subtiiibus evolarc sermonibus, quasi noctuae in lumlne
evanuerunt.
LXXXVII. Vesporlilio animal ignobile a vespere iio-
men acccj^it. Est autem volalilis, cademque quadrupcs, et
dentibus ulitur, quos in aliis avibns reperlre non soleas.
Parit ut quadrujjcdia, non ova scd pullos viventes. Volilat
in aere avium morc : sed crcpusculo vespertino consucvit
olTundl. \oIilat autcm non aliquo pennarum, sed raem
branae suaa fulta rcmigio , quo suspcnsa vclut pcnnarnm
volalu circumfertur atque vegctatur. Ilabct ct iilud hoc
vile aniinal, quod slbi invicem adha^rcnt, et quasi in spe-
ciera botryonis ex aliquo loco pcndent : ac si sc ultiina
qiueque laxaverit, omnes resohuntur. quodam
Quod fit

munere charitatis, quae dillicile in hominibus hujus mundi

reperitur.
LXXXVIII. Est etiam galli cantus suavis in noctibus;
nec solum suavis , scd etiara utilis, qui quasi bonus coha-
bitator et dormlcntem excitat, et soUicItum admonet,et
viantem solatur , proccssum noctis canora significatione
 HEXAUMERON. LIB. V. 221
prolcstans. Hoc cancnle lalro suas rclinqnlt Insidias; hoc
ipsc lucircr cxcitalus oritur, cccluniquc ilJuiiiinal; lioc ca-
ncnte mocstitiam trepidus nauta deponit, omnisque crcbro
vespcrlinis flatibus cxcitata lcmpcslas et procella mitcs-
cit; hoc cancnlc , dcvotus aflcctus cxilit ad precandum ,

lcgcndi quoque munus inslaurat ; hoc postrcmo canenle,

ipsa Ecclesirc Petra culpam suam dlhiit, quam prius quam
gallus cantarcl, ncgando contraxcrat. Istius cantu spes
omnibus rcdit, .Tgris levalur incommodum minuitur , do-
lor vulncrum, febrium flagfrantia miligatur, revertitur fidcs

lapsis, Jesus tilubantes respiclt, errantes corrigit. Deniquc

respcxil Pctrum , ct slatim error abscessit : pulsa est ne-
gatlo , secuta confessio. Quod non fortuito accidlsse, sed

ex s^nlentia Domini Icctio docct. Sic euim scriptum est;

qula dlxit Jcsus ad Simonem : « Non cantabltgalhis, prius
» quam me tcr abncges Benc forlls in die Pctrus, nocte
*. »

turbatur; et ante galli cantum labitur terlio, ut sclas non

inconstilta eiruslonc sermonis csso prolapsum, sed mentis
quoque mutatione turbatum. Idcm tamcn post galli can-
lum fit fortior, ct jam dignus quem Christus aspiciat :

oculi enim Domini super justos. Agnovit vcnlsse reme-

dlum, post quod jam errarc non posset : et in virtufem ab
errorc mutatus, amarissimc flcvit , ut lacrymis suis dele-
ret errorem.

> M;ill!). XXVI, 7,\,

222 S. AMBROSII

\V\VVVvW»\'V>-X'Vi\VVXV^WVV\vv\VVV\\\l\VVWV\V>A(*k\'VvWV'VVV\'>WVv\VVWV\V\Vvv-WV<.W WWVUM,

CAPIT XXV.

Pia auctoris precatio. Lacrymanim comnietidalio. Di-

misslo aucLllorum ad refcclionem. Dctiiqu& ad rnys-

teria. dominici corporis iiivltatio.

LXXXIX. PiESPiCE nos quoque, Domine Jesu, ut ct nos

proniia rccoguoscamus errala, solvamus plis flclibus cul-

pam, mereamur indulgenliam i»cccalorum. Ideo consulto

sermonem protraximus ut nobis quoquc galius cantaret,
;

et loqucntibus subveniret, quo si quod delictum obrcp-

sissct in vcrbo, culpam, Christe, donares. Da,qu£Eso, la-

crviiias Pclri, nolo lasliliam peccaloris. Flcverunt licbraji,

el permare sunt deliiscenlibus undis liberati. Lretatus est
Pharao quod Ilebroeos tencbat inchisos et mari mcrsus ,

cum populo sno occidit. Exullavil ct Judas in mercede

proditiouis sure : sed ipsius se mcrcedis laqueo sti^angula-
vit. Flovit errorcm suum Pelrus, el meruit ut aliorum abo-
leret crrorcs.
XC. Sed jam, tempus est quo flnire sermoneiM et clau-
dcre dcbeamus : tempus est quo melius aut tacetur, aut
fletur : tempusest quo cclcbratur indulgentia peccalorum.
INobis quoque gollus iste myslicus in sacris cantet; quo-
niam jamPctri gallusin nostro scrmone cantavit. Fleatpro
nobis Petrns qui pro se bcne fle\it et in nos pia Christi
,

ora converlat. xVpproperet Jesu Doniini passio quae quo- ,

tldie delicta nostra condonat, et munus remissionis ope-

ratur.
XCT. Bonus Dominus dimitterc jejunos non vult, nc
quis deficiat in via. Si illc dicit : «Misereor hujus turbae;
 HtXAiEMERONi HB. V. 223

» quia Iridmini cst qiiod persevcrant niecum , ct non lia-

»beni escam, et dimiltere eos jejunos nolo, nc dcficiantin

))via *
; » cujus intcuta sermoni Maria apparatus rccusahat
epularum : quanto magis nos considerare dcbemus , quia
non mulli sunt , qui in verbo Dci vivunt, et idco refeclio
corporis desideratur? Cerle illius tridui nostrum hoc pos-
tridie laboriosius est.

XCII. Et ideo qui cum avibus lusimus, cum gallo can-

tavimus, jam Domini canaraus mystcria, et ad corpus Jesu
convenlant aquila3 peccalorum ablutione renovata) jam ;

enim cetus magnus verum nohis Jonam reddidil et

ille :

gratulcmur quod factus cst nohis yespere dies quintus ;

fiat nobis mane dies scxtus.

> M..Uh. XV, 32.

 224 S. A.MBROSII

\\»'VAVWVV>l\\s,>\VWV\\«\V\*v\VK\MV\\\VW\\ WvX^vlvWV^KWVXI V\\\\\V\\»W\\>»W\V%»WVW*

LIBER VI.

DE OPrRE SEXTI DIEI.

CAPLT I '.

Vllimi luijus sermo7iis diffuuhas excmplo ccrlayitimu

in ludis publicis explicalur ; atquc a rerum de qui- ,

bus a^ilur , jucunditata utilitatcque conciliatur at-

tcnlio.

I. Sextis isle cst dies, quo munclan.T creatnrae orlgo

roncludltnr ; ct Idco ctlam scrmonls noslri , qncm de
rcrnm cxordlls assumpsimus, fniis paralur.
Qui ctsi pcr
quinqiie non medlocrl labore nobis proccsserit;
jam dics

tamen hodierno die, majore curarum accrcsclt fcenore,

qula In hoc et superiorum dlerum pcricuhim cst, ct totlus
«umma certaminis. Etenim si in fidlbus aut cantibus et
athlctarum contenllonibus crebrls licet ct maxlmis hidicris,

tamcn snperlores dics sinc uUo corona; translguntur dis-

pendlo, postremus aulem dlcs habct sortcm coronae , iri

quo etdecernendi pericuhun cst, et cedendi opprobrluro,

et vincendi praemlum quanto magls In hoc tanto agone
:

«aplcntiie, tanto non paucorum scd universorum judicio,

cum hodie nobis vehit quacdam certamlnis corona proce-
dat, major sollicitudoangit; nc et superiorum effundamus

» Stvmo 11,
 ;,

HEXAEMERON. LIB. VI. 225

laborem dlcrum , ct praesenlis subeamus pudorcm. Necjue
enim eademdiccndi condilio, quae canendi atquc luctaudi
cum in illis ludus ofFcnsionis, in isto lapsus sit morlis. Illic

si pccces, spectantium fastidium est : hic damjuim csl

audientium.
II. Assistiteigiturmihilanquamcoronrejudices, etingrc-
dimini mccuminhoc magnumet admirahile totius visihiiis

theatrum creaturic. Etenim si is, qui cxplorat novoruni

adventus hospitum, toto cos circumducit urhis amhitu,
pra^stantiora qua?quc opera denionstrans , non mediocixni
locat gratiam : quanlo magis sine fastidioacciperc dehelis,
quod velut quadam sermonis manu per hanc communcm
vos circumduco patriam , ct singularum rerum species cl
genera demonstro, ex omnihus coLligerc cupiens, quanto
vohrs creator universorum graiiam uheriorcm, quam uni-
versis donaverit. Vohis igitur haec corona proponilur , vos
hodic cnpio vcstro judicio coronare. JNonenim nos athle-
tarummodo marcentia serta deposcimus, sed viiide vcstra^
sanctitatis cxamen; quo deccrnaiis pcr omnes quidem
creaturas providenliam penclrarc diAinam, scd cum caite-
ris vohis commune corporeae iVagililalis csse consorlium
prae caeleris lamen vos animi vklute constare, quae sola
nihil hahet commune cum caMcris.

ur. xS
 :

226 S. AMBROSII

fcWVVVW\».V\WV\WfcW\.V\\W^^VN<\'VVVVVVkVWVVVvV\*,WvVVS,\'VWV V1W\VAAV\\WVVWVWVV\VWVW

CAPUT II.

Ad traclandiim dc biStiarum natiira Ambroslus accedll:

ScriplnramslmpLlcilcr acclpicndamdocet : instilaltsul
eum paupere conviva comparationem : curiosas qutes-
tioncs fugicndas monet; camque rtm Moysls excmplo
confirmat,

JU. NiJ«c age, iiaturas besliarum dicamus, et hominis

generationem. Audio euim jamdudum aliquos insusurrare
dicentcs : Quandiu alieua discimus , ct uostra ncscimus ?

Quandiu de reliquis auimantibus docemur scicntiam , et

nosmetipsos igiioramus ? Ilhid dicat quod mihi prosit,

unde me ipsum novcrim. El justa conquestio : scd ordo

scrvandus est quem Scriptura contexuit ; simul quia non
possumus plenius nos cognosccre nisi prius (juae sit om- ,

nium natura animanlium 'cognoverimus.

I\ « Producat, inquit, terra animam viventemsecundum
.

II genus ,
quadrupedes , et serpentes , et bestias terrae , 6t
» pecora secundum genus , et onmia reptiUa. Et fecit Deus
» beslias terrae, et oumia pccora ad genus, et omnia repen-
j) tia terroe ad genus. Et vidit Deus quia bona , et dixit

»Deus Faciamus hominem *.

: » Hoc loco non ignoro
quosdam bestiarum et pecorum et serpentium tcrnc spe-
cies aho reluHsse; ut haec ad immanitates criminum, stul-
titiam peccatorum , ncquitiam cogilalionum rcfcrrent
ego autem simpUccs naturas uniuscujusque generis ac-
cipio.

V. Nec vereor ne quis me pauperis convivae praesump-

» Gen. I, 24-a6.
 ;

IIEXAE.MEROX. Lin. VI. 22^

tioBi coiiferendum putet, c|ul slucllo humanilritis comnlu-
pes roget, nec his quidcjuam iii-ji viles et usilatos apponat
cibos, et tenui inensiTC pauperis apparatu p!us rcprehoosio-
nis incurrat cx faslidio convivaruin, c[uam graliae rcferat cx
hospitalitatis affectu. NecenimElisaeum amlci c|uasiinakim
convivam agrestla apponentem olcra refutaruut \ Simi.c
vanis relalionibus exquisitum ilhid ct accuralum ooinare
convlvium cst, in f[uo phasiani aut turturls specles appc-
nitur, et intus pulhis manducatur, aut pulhis infertiir et
ostreis est fartus, aut spondylis aut pocuhun blbiliu' c[uod
:

diversocoloroatc(ue odoi^e in atienosmulctursapsres: inari-

tima terrenis , terrena marltlmis farciuntnr. Hoc est re-
prehenderc provideutiam Creatoris, qui nobis ad vlcluni
omnia donavit, quod non iila miscuerit : scd hnec dulcia
primo videntur, et postea fiunt amara. Quo enlm coi>ioslor
fuerit iuxuries , eo pernxiosior Intem[)eranlia est. EiIsjeus

autem amara ap|>osuit, sed postea facta 5unt dulcla. Dcni-

que qui ante in illo cibo mortom putabant , postea iii eo
suavitatis et vitae gratiam sunt adepti.

VI. Neque rursus formidlni est, ne plures videar invi-

tasse, c[uam possum pascese, et vobis panes deficlant vcr-
borum meorum ; cpiia et Ehsaeus etsi merito inimitabilis
nobis imitandus non consideravlt quantos panes
fide ,

habcret, sed quos haberet dlvidere omnibus vohiit et suf- ,

ficere omnibus judlcavit. Ilaque decem panes hordeaceos

dividere in plebem jussit lainistro ^. Et dixit miulijter :

« Quid, (Jabohoc in conspectu ccintupj virorum ? » Et res-

pondit : « Da et manduceut., c[uoniain liajc dicitDGLminus
» Manducabttftt «t reliuc[«ent \
Fides igitur vestra faciet »

abundare;[>au[>erisllnguae convivium. Necvereor, nc jeju-

ma. vos edaciores faciant^ quominus repletl, et esurientes
ac Viacui arevfertan^ni, quia scriptum.est : « CouCrniai iustos
'
4 I^cg. IV, 33, — » Ibid. 4^ 3 ;bid. 43.

i5.
228 S. AMBROSII

sDominus, et in diebus famis saturabuntur *. » Mullo

pulchrius est hordeaceos panes non crubescere, et appo-
nerc quod habcas, quam negarc. Elisajus, qui sibi nihil
rehquil, popuhs abunda\it. Elisajus ergo hordeaccos paues
iion crubuit apponere, non erubescimus simpUces inlelli-

gere creaturas, quae simplicibus et suis declarautur voca-

buHs ? Coekim legimus, coekmi accipiamus terram lcgimus, :

terram intelligamus frugiieram.

Quid mihi quajrere quae sit ejus mensura circuilus,
YII.
quam cenlum octoginta miilibus sladiorum
gcomctric
aeslimaveruut ? Libenler fateor me nescire quod ncscio ,

imo quod scire nihil proderit. Melius esl genera terrarum

scire quam spatia , quae circumfuso mari , intcrjcclis Bar-
barorum regionibus, sullusa atque invia pahidibus humo ,

quemadmodum possumus comprehendcre; quod impossi--

bile csse hominibus Scriptura demonslrat, dicente Deo :

«Quis mensus manu aquam, et coehim pahiio, ct uni-

est

» versam tcrram clausa manu ? Quis slatuil montesin hl)ra,

» ct rupcs in statera , et nemora in jugo^ ? » Et infra : « Qui

»tenct gvrum terrae , et habitantes in ea sicut locustas :

»qui slaluit coekun ut cameram '. » Quis igilur aequaleai

sibi cum Dco potestatem ct scienliam audeat viudicare ,

ut quae Deus majestatis sua^ esse proprio signavit oraculo,

ha^c sibi homo ad cogniliouem suppetere posse pra3sumal?
^III. jCcrtc Moyscs eruditus erat in omni sapienlla

iEs;vptiorum : sed quia spiritum Dei accepit, quasi minis-

ter Dei inanem illam et usurpatoriam philosophias doctri-
nam veritatis rationi posthabuit : et ea descripsit mihi qua;
nostrae spei accommoda judicavit, quod terram fecerit Deus,
quod produxcril terra juxla Dei omnipotentis impcrium ,

operalionemque Domini Jesu virgulla de terris, et omnem

animam viventem secundum genus. At non ille pulavit
» Pial. J.XXVI, 17 et 9. — ' Isa,. nl, ij.— * Ibid. ai.
 ,

HEXAE.MERON. LIB. VI. U1Q

(llceiulum, qiiantum de spatio aeris occupet umbra terrae,
cum sol rcccclit a noLisdiemque abducit inferiora axis
,

illuminans; ct quemadmodum in regioncm umbrae mundi

hujus incidcns kinoc globus eclipsim laciat ; quoniam quae
nihil ad nos, quasi nihil profutura pra!leriit. Vidit enim in
sancto Spirilu non illas marcescentis jam sapienliae vani-
tatcs sequendas, quae rebus inexphcabilibus mentcm nos-
tram occupant , hiduntque operam ; sed ea potius descri-
benda, quag ad virtutis spectarent profeclum.

CAPLT III.

Animantlbus inditam Dei verho ^eneratlonis legem in

speciertim sitecessionibus perseverare. Minime nega?i-
dam naturce eorum, quw gefiita sunt, veritatcm: at
homini belluinam imitari vitam flagitiosnm esse. ,

Demum sequilur vitiorum quorumdam certis anima-

libus familiarium atque o.deo fugiendorum cxpositio.

IX. Imi.ere\mus igitur propheticis diclis , nec Spiritus

sancti quasi vilia despectuihabeamus alloquia. Producat
inquit terra animam viventem pecorum ct bestiarum et
,

reptilium. Quid argumentamur alia, ubi evidenter crealu-

rarum terrestriura natura forraatur. Currit enim in consti-
tutionc mundi per omnem creaturam Dei Ycrbum ; ut

subito dc terris omnia, Deus, animanlium ge-

quae slatuit
ncra producanlur, et in futurura legc pnescripta, secun-
«lum genus sibi , similitudincmque universa succedant , ut

leo leonem generet , tigris tii^rldem , bos bovem ,

cygnus
cygnimj, aquila aquilam. Semel praccc-plum in perpetuum
23o S; AMBRBSII

Miolovlt natura;. Et ideo ministctMi sni obseqniuin prrebere

tcrra non desinit : ut prisca; animaniiam species repara-

bili generis snccessionc in novas reparcntur aelales.
X. Sed vis atl usnm hominis dcrivarequae genita sunt?
Noli veritatcin uaicuiqne generi natn1\T proprine dcnegarc,
et ninlto magis ca ad graliam aptabis hnmanam. Primnm
quia omnia gcnera pecorum, bestiarum, ac piscium in al-

Tum natura prostravit; ut aha ventre repant; aUa ,

quaj
pedibus sastisientnr , demcrsa magis quadrnpcdi corporis
grcssn, ct velut aflixa terris vidcas esse, quam Hbera. Si-
quidem cmn erl-endi se non habeant facuUatem, de terra

viclnai rcqulrant, et ventris in quem deflectuntur, solas

scquuntur vo]up'-iles. Cave, o homo, pecudnm more cur-
vari. Cavc nc ia ;ilvum te non tam corpore, qnam cupidi-

tatc defleclas. Ile. picc corporis tni formam ct speciem ,

congr|icntcm cclsi vigoris assume. Sine sola animalia prona

pnscantur. Cur te in edcndo sternis ipse, quem natura non
stravll ? Cur eo dclectaris, in quo Cur
natucc-e injuria esl?

noctcs ct dics cibo intentus, pccorum more terrena depas-

ceris? Cur illecebris corporaflbus dedilus, ipsum te inho-
horas , dum venlri alqne cjus passionibus deservis? Cur
intellectuni libl adiinis, qucin tibi Crcator attribnit? Cur
ie jumenlis comparas, a quibus te vohiit Deus scgrcgari
tlicens : «JNolite fieri sicut eqnus et mnhis , qnibus non cst
» inteljcctus'? » /\ut si te edacilas equi inlemperantiaque
Selectat, etadhinnire ad fcminas vokiptali est, delcctet in

frcno maxillas tuas camoqne coiistnugi. Si crudelitas te

ptiseit, fcrannn ha^c rabies esl, qune propter saevitiam tru-
cidantnr; vide ne in te quoqnc crudehtalis tuac verlatur
immanitas.
XI. Pigor asinus, etexpositus ad prsdam, sensuque tar-
dior qnld rdind docet, nisi vos vivaciores e?se debere, nec
• Pjal. xxn, g.
 HLXAEMEUOK. LIB. VI. 23 1
tlesidia corporis aniniiqiie pigrescere, confiigcre ad fidem,
qii.TE onera gravia allevare consiieverit?
XII. Fraudulenta viilpes foveis se latibulisque demer-
gcns, nonne incidio est infructuosum esse aiiinial, odioque
dignum propter rapinam, despectu propter iufirmitalem,
et ideo suae incautum salutis dum insidiatur alienae.
XIII. Perdiccm astutam, qua^ aliena ova diripiat, hoc
est, perdicis altcrius, ct corpore foveat suo : scd fraudis
suae fructum habere non possc; quia cum eduxerit pullos
suos, amittiteos; quia ubi vocem ejus audierint quae ova
gcneravit, relicta ea ad illam se naturali quodam munere
ct amore conferunt, quam veram sibi matrem ovorum ge-
Kcratione cognovcrint; significantes hanc nutricis fungi
ofTicio, illam parentis. Itaque incassum proprios fundit
labores , ac fraudis sua? pretio mulctatur. Unde et liiere-
mias ait : « Glamavit perdix , et congregavit quae non pe-
»pcritS »id est, ova congregavit, et clamavit quasi ovans
sure fraudis effectu. Sed ludit operam; quia impenso la-
bore alii educit, quos ipsa diuturnae fotu scdulilatis anima-
Tcrit. Hujus imitator est diabohis, qui generationes Crea-
ioris setcrni raperc contendit ; et si quos insipientes et sensus
proprii earentes vigore potuerit congregare, fovens eos
illecebris corporalibus , ubi primum vox Christi parvulis
fuerintinfusa, disceduntatqueadeamse conferunt matrem,
quaj pullos suos sicut avis matcrno amore complectitur.
Congregavit enim diabokis gentiles, quos non creavcrat :

sed ubi in Evangclio suo vocem Christus emisit , ad eum

se potissimum contulerunt ,
quos sub umbra alarum sua-
rum ipse suscepit, et matri dedit Ecclesiae nutriendos.
XIV. Leo natura? suae superbus feroeia aliarum ferarum
generibus misccrc se nescit : sed quasi rex quidam pluri-
morum dedignatur consortium. Qui etiam cibum: fastidit
» Jerem. xvu, ii.
232 S, AMBROSII

hcslernum, et ipsas sune csco? reliquias avcrsalur. Quac au-

lem se ci sociarc fcra audcat, cujus vocl tantus naturaliter
inest terror; ut multa animantium quas pcr celeritalcin
possent impctftm ejus cvaclcrc, rugientis cjiis sonilu velut
quadam vi allonita afquc icla (leficiant ?
XV. Nam dc pardi specie nec Scriptura siluil quod va-
rietate coloris motus varios anima; suas prodal. Dicit enira
Hicrcmias : « Si mutabit .Ethiops pcUcm suam , ct pardus
» varietalem suam *. » Non sohnn enim de figura, scd eliara
de mobilitalc fnroris istud accipitur; co quod tencbrosis
et inquietis ac mobilibus infida? mcntis atque animi muta-
tionibus tlccoloratus populus Juda^orum boni propositi
gratiam jam tenerc non possit, ncc ad cmcndatloncm ullara
correctioncmque rcmeare, qiii semel ferinam inducrit im-
manilatem.

VV^-.V\\.VV\V%\'\\<V%^iS^V\\AVVV\VV\VVVVv\^^V\V\'V\\^V\VV\\V\\V\\\.V\V\V^\\\VV\^Vv«^VV\V\VV\«'VVV

CAPLT IV.

De mira nidole nonmdlorum animalium in vifandis

sibi noxiis , atque ulitibus prosequendis, ct de na-
turalibus virlutibus , quas in illis imitari nos opor-
teat.

X\I. EsT tamcn ctiam in natura quadrupedum quod ,

imilari nossermo adhortclnr prophclicus, quo exemplo

cavcamus desidiam, et exiguitatc vel infirmitatc corporis
a virtutis sludio non reflectamur, neque rcvocemur ab ul-
lius propositi magniludinc. Exigua cst cnim formica quae ,

majora suis audet viribus: ncque servitio ad operandum

> Jcrem. xiu, 2J.
 niiXAEMERON. LIB. VI. 233
Cfgltur, sed sponlanrae proposilo prospiclentl.e fiitnra ali-
inentorum subsidia sibi prcTstruit. Ciijus ut Iinileris indus-

Iriam Scriplura commonet te dicens : « Confer te ad for-

»mlcam, o piger , et ffimulare vias cjus , ct esto illa

» sapientior*. enim nullam culturam possldct, nefpie

» lila

eum qul se cogat habens, ncqiie sub domino agens, qucm-

admodum prasparat escam quae de luls laborlbus slbi ,

mcssem recondlt; ct cum tu plerumquc egcas, illa non

indlget. ^ulla sunt ei clausa horrca, nullre Impcnetrablles

custodine, nulll invlolabllcs acervi. Spectat custos, furla

quc prohibere non audet : asplcit sua damna possessor,
nec vindlcat. Nlgro conveclalur agmlne pracda per campos,
fervent semllic comltalu vlantium , et quae comprchendi
angusto ore non possunt, humeris grandla frumenta tru-
duntur. Spectat haec dominus messis, et erubescit tam
parca pioe industrlae negare compendla.
XMI. Quld autem de canlbus loquar, quibus Insltum
est quadam rcferre gratlam, et solllcltas excublas
natura
pro domlnorum salute praetendere ? Lndc ad Immemores
beneficll, ct dcsides atquc Ignavos clamat Scrlplura : « Ca-
»ncs muti, ncsclcntes latrare^. » Sunt ergo cancs qul no-
verlnt latrare pro dominls, noverint sua tecla defcndere.
Lndc et tu disce vocem tuam exercere pro Chrlsto, quando
ovllc Eccleslre Incursant lupl graves. Disce in ore tuo ver-
bum tencre; ne quasl mutus canis commissam tlbi fideJ

cuslodiam quodam praevaricaiionis silcntlo deserulsse vi-

dearls. Talls canls viator etcomes Angell est quem Ra- ,

phael in hbro prophetlco non oliose slbl et Tobiae fillo ad-

jungendum pulavlt, quando perrexitut Asmodaeumfugaret,
firmaret copulam conjugalem'. » Memorls enlm afTectus
gratla pellltur d;cmonIum, stabllltur conjuglum. Mutielta-
que specie bestiic sanctus Raphael angelus Tobiae juvenls,
Prov. vr, 6. — > Is:ii. ivi, lo. — * Toh. vi, i, el xi, 9.
234 §• AMBROSH
quem tuendum receperat, ad relationem graiiai erudiebat
affectum. Quis enim non erubescat gratiam bene de se
merenlibus non referre, cum videat etiam bcstias refugere
crimen iugritiPEt illae imperlilae alimoniai servant memo-
riam, tu non servas salutis acceptae?
XVIII. Irsa insidians licet, ut Scriplura ait, est enim
plena fraudis fera* ; tamen ferlur informes utero partus
edere, sed natos lingua fmgerc , atque in speciem sui si-
mililudinemque formare. Non miraris in fera tam pii oris

ollicia, cujus naturam pietas exprimil? Lrsa igitur partus

suos ad sui eflingit simililudinem , tu fdios tuos instituere
similes tuiuon potes?
XIX. Quid quod etiam medendi industriam non prae-
termisit? Siquidem gravi afTeeta coide, et consauciata vul-
neribus mederi sibi novit herbae cui nomen est «pXo/xo? (17),
ut Graeci appellant, ulcera subjiciens sua; ut solo curentur
attactu. Serpens quoque pastu fceniculi caecitatem repellit
exceptam. Itaque ubi oculos obduci sibi sens-erit, nota re-
media pelit, nec fraudalur effectu. Testudo visceribus pasta
serpentis, cum venenum adverterit sibi serpere, origano
medicinam suae salutis exercet : et cum sit volutabris pa-
lustribus mersa, curare se tamen proprio novit antidoto,
certoque auxilio sanitatis potestates herbarum eliam ipsa
scire se comprobat. Videas etiani vulpem lacrymula pinus»

inedentem sibi , et tali remedio immineQtis mortis spatiai

proferentem.
XX. Clamat ipse Dominus in Ilieremiae libro : « Turtur
» et hirundo, agri passeres custodierunt tempora inlroitus
» sui : populus autem meus non cognovit judicia Domini^»
Kovit hirundo quando veniat , quando etiam revertatur.-
Kovit etiam (18) pia avis annuntiare adventus sui testimo--
Jiio veris indicium. Novit etiam formioa explopare; s^reni-

» Thren, iii, 10. — Jerem. vui, j.

 nEXAEMERON. LIB. VI. 235
tatls tempora ; nam cum adverlerit maditatos imbrc fruc-
tus suos humescere, explorato dlligenlius aerc quando
jagem possit servare temperiem , acervos reserat suos , et
de cavernis foras suis humeris exportat; ut jugi sole pro-
pria frumenta siccenlur. Dcnique haudquaquam iliis die-
bus omnibus rumpi de nubibus imbres videris, nisi cum
fmgcs suas horreis propris formica revocaverit. Boves, im-
pendcntephivia, adprasepia se tencrenoveruut. Ildem, ubi
fiaturali sensumutatlonem cceli collegerint, foras spectant,
et ultra praesepia cervices extendunt suas una omnes spe-
cie, ut prodire se velle teslentur. Ovis sub adventu hye-
inis inexplebilis ad escani insallabiliter herbam rapit, eo
quod praesentiat asperitate hyemis defuturam ut se prius ;

herbaa^ pabulo farciat ,

quamgclu adurcnte omnis herba
tleficiat. Echinus iste tcrrenus, quem vulgo hericium vo-
cant, si quid insidlarum pricsenserit, spinis suis claudltur,
alque in sua sc arma coUigit; ut quicumque eum contin-
gcndum putaverit , vuhierctur. Idcmque echinus futuri
providcns geininas slbi resplrandi vias munit; ut quando
Boream flaturum collcgerit , Septentrionalem obstruat;
quando Nolo cognoverit detergi aeris nubila , ad Septen-
trlonalcm se conferat, ut flatus decllnet obvios, et e regione
nociku^os.
XXI. Inde dignam Domlno laudem Propheta detulit,
dicens « Quam magnificata suiit opera tua, Domine! Om-
:

»nia in sapientla feclsti *. «Omnla pcnetrat divina sapien-

tla, implet omnla : idque locupletius ex irrationabilium
sensibus, quam ex ratlonabihum disputatione colligitur.
Talidius estenim naturae testimonium, quam doctrinae
argumentum. Cui animanti incognitum est quemadmodum
suam tueatur salutem si virtus suppetit resistendo si
; , ;

velocitas, fugiendo; si astulia ,

praecavendo? Quis eas
' Psal. ciii, a4.
236 g. AMBROSII

usiim medcndi herbarnmqne docnlt habcre nolltiam ? Ho-

mines sumus, et siepc spccic herbarum fallimur, et plc-
rumque quas sahibres pulamus, noxias reperimus. Quo- i

ties intcr dulccs epuL-ts cibus letalis irrepsit , et inler ipsas

aulicorum cxcubias ministrornm, vitalla resinm fcralis csca .

penetravit? Ferae solo norunt odorc noxla et profutura j

disccrnere : nullo praevio , nullo prxguslatore carpllur

hcrba, ncc laedlt. Mclior enim magislra vcrltalis natura est. ,

Haec sine uUius magislcrio suavitatem sanitalis noslris in- j

fundit sensibus, eadcm dolorls accrbllalcm docct esse fo-

giendam. Hinc vita dulcior , hinc mors amarior. Haec com- ;

mendat lcaenae catulos suos, et immitem feram materno ;

molHt afTcctu, Hoec tigridis interpcllat fcrocitatem, et im- ;

mincntem eam procdic rcnectlt. Namque ubi vacuum raptjc

sobohs cublle repererit, ilhco vestigils raptorls insislit. At
ille quamvis equo vectus fugaci , videns tamen velocitate i

ferae se posse pricvcrti, nec cvadcndi uUum suppetere slbi

posse subsidium , technam hujusmodi fraudc mohtur. t bi

se contiguum viderit, spha?ram de vilro projicit : »t illa i

imagine sui hiditur, ct sobolcm putat, revocat impctum, ^

colhgcrefoelum dcsldcrans. Rursus Inani spccle rclenla to- i

tis se ad comprehcndcndum equitcm viribus fundlt, et ira- |

cundiac stimulo vclocior fuglcnli immlncl. lile ilcruni

sphaerae objcctu scquenlcm rctardat ; ncc lamcn scduhta-
tem matris mcmoria fraudis cxchidit : cassam vcrsat Ima-
ginem, et quasi lactatm^a foelns rcsidct. Sic pietatis suae '•

sludlo dccepta, ct vindiclam amltlit et sobobMU. ^^ 1

XXH. Quod nobis Scriplura affcrt, quoc dicit: « FiUi,

)) diligite patres vestros : parentcs, nollte ad iracundiata
«provocarc fdios veslros ', y> nalura hoc bcstiis infundit,
ut catulos proprios amenl,fn.4us suos dillgant. Nesciunt
illac odia novercaha , ncc mulalo concubitu i>arentes a so-
• Colos. ni, 20.
 HEXAEMEr.ox. LiB. VI. sSy

bole (lepravanlur , iieque noverunl praefcrre filios poslc-

rioris aulcm ncgligere. Norunt pignora sua, nesciunt
cliaritalis diflcrenliam , otlioruni inccnliva , ofTcnsionum
discrimina. Simplcx fcrarnm nalnra cst, ncscit vcritatis
calnmnias. Sic enim oinnia temperavit Deus ut quibus ,

ininus rationis darct, plus indulgerct alTtclus. Quae fera

pro catuiis suis non ipsa potissinium se offerat morti ?
QiKe fcra fa-tus suos innumcris licct obsessa cuneis arma-
torum, non suis visceribus tcgat? lugruat licet telorum
scxes illa tamcn parvulos suos muro sui corporis scptos
,

immuncs pr^Tstat periculi. Quid dicit liomo qui mandatum

Tiegligit, naturam oblilerat? Filius palrem despicit, pater

abdicat filinm; ct hoc putant ]us csse, ubi damnatur fa-

cundilas : sc polius paler daranat, qui lacit irritum essc

quod genuit. Et hoc putatur auctoritalis esse, ubi stcrilita-

lis natura mnlctalur.

XXII!, Exsortcm rationis cancm csse ncmo dubitavcrit;

tamcn si sensus cjus vigorem considercs, ccnses eum scn-

tiendi sagacitate vim sibi rationis asciscere. Denique quod

pauci in gymnasiis constituti ,
qui totam \n disccndo vitic
iongT^ilalcm conlrlverint , vix puluerunt cognosccre , ut
syllogismorum conjunctioncs contexcrent, hoc naturali
canis erudilione comprehenderc facilc potcrit aestimari.

fSam ubi vcstigium lcporis ccrvive rcpcreril, atque ad di-

Terticulum semitre venCrit, et quoddam viarum compilum
quod parles in plurimas scinditur; obiens singularum se-
TOitarum exordia , tacitus secum ipse pertractat, velut syl-
logisticam vocem sagacitate colligendi odoris emittens.
Aut in hanc partem , inquit, deflexit, aut in illam ; aut
certe in hunc sc anfractum conluiit : scd ncc istam, nec
illam ingressus est viam : superest igitur ut in istam se par-
temsine dubitatione contulcrit. Quod homines vix prolixa
•composll.-e artis mcditatione componunt, hoc canibus ex
ja38 s. A.IJBROSII

natura suppetit; ut ante meiiclaclum deprehendant , et

postea falsitatc repudiata inveniaut veritatem. Nonue to- ,

los dies couferuntphilosophi proposilioues sihi iu pulvere •

divideutes ,
qai radio sibi describuut siugulas , et ex tribus
cum uuam earum veram es.se uccesse siX , duas primo in-
lerficiuut tanq^am mcndacio cougrucutes, et sic in ca
quce relicta est, vim veritatis inhaerere definiuut? Qiiis tam
tenax potest esse boncficii, et memor gratioe? Quando-
quidem pro dcmino etiam in latrones iusihre noverunt,
et extraueorum accessus prohibcre uocturnos , et mori pro r

dominis et commori cum domiuis sint parati? Saepe etiam

,

necis lllatai evidentia canes ad rcdarguendos reos indlcia

prodidcront; ut mulo corum tcstunonio pleruuique sit

creditum. •
1
XXIV^ Antiochiae ferunt iu remoliori parle urbis cre-
pusculo necatum virum, qui canem sibi adjuuctiuu habe-|
ret. Miles quidam proedandi studio miuister csedis existe- ji

rat : idem tencbroso adhuc diei exordio iu alias

tectus
partes concesserat jacebat inhuniatum cadaver, frequens
:

spectantium vulgus astabat canis questu hicrymabili do-

,

mini delleiat cTerumnam. Forte is, qui necem intulerat^ ut

se habet versutia humani ingenii, quo versandi in medio
auctorilate proesumpta fidcm ascisceret inuocenlia;, ad
Ulam circumspectantis popufi accessit coronam, ct velutli

jniscrans apprapinquavit ad funus. Tum canis, sequestrato

paulisper qucslu doloris, arma ultionis assumpsit atquc

{ipprehensum lenuit et velut epilogo quodam (19) misera-

bile carmen immurmurans universos convertit m lacry-

mas, fidem prebatioui detufit ,

quod solum tenuit explu-

pimis, nec dimisit. Denique pcrturbalus ille,, quod tani

jnanifestum rei indicem neque odii , oeque inimicitiarum,

neque invidise, aut iniuria; allcujus poterat objectione

evACttare , crimen diatius nequivit refellere. Itaquc quad

 nEXA.EMERON. LIB. VI. 289

erat difficlliiis, iiltionem persecutus est; quia dcfensioneni

prrestare non potuit. Quid nos dignum nostro referimus
Creatori, cujus cibo vescimur, et dissimulamus injurias,
et sajpe inimicis Dei eas, qiias a Deo accepimus, epulas exhi-
bemus ?

XXV. Quid agniculis simplicius, quos minuscula? par-

vulorum comparamus innocenti;e? Scepe ex his in magno
grege agniculus per oviha tota vagatus errat a matre, et
cura eam non possit, balatu frequenti absentem
reperire
cilat, ut responsurae vocem excitet, quo ad ejus sonum
errabunda replicet vestigia mullis licet versetur in millibus
:

ovium recognoscit vocem parentis, festinal ad matrem,

,

lactis quoque materni notos sibi fontes requirit quamvis :

eibi desiderio tcneatur et potus transcurrit tamen aliena ,

ubera gravida, licet hmnorc lactis exundenl,- solam ma-

trem requirit , solius sibi raaterni uberis pauperes succos
signiiicat abundare. Illa quoque inter multa agniculorum
millia solam filium novit : unus phirimorum balatus , ea-
dem species; illa tamen fcetum suum disceruit a caeteris, et

sohmi fdium tacito pictalis testimonio recognoscit. Pastor

! errat in discretione ovium , agniculus in agnitione matris

j
• Bescit errare. Paslor falhtur specie : sed ovis pietate noil
!
Lnus odor omnibus, sed tamen habetnatura odo-
Daliitur.
'

rem suum domesticum quem soboles chara speciaU qua-

,

dam videtur proprietate redolere.

d XX\'I. Habet suos usus natura , et sensus domestico?.

.^ix infantulo ccperunt dentes prorumpere, et jam novit

-mm arma tentare. Nondum catulo dentes, et tanquam ha-
-^eat, ore proprio se qunerit ulcisci. Nondum cervo cor-
oiaad, et tamen fronte praehidit, atque ea, quae nondum €x-
-1|!ertus sit , tela minitatur. Lupus si prior hominem viderit,
Tocem eripit, et despicit eum tanquam victorvocisablatce»
ift^m si se pcaevisum senserit, dcponil ferociam, nou po-
2^0 S. AMBROSII

lest currere. Leo galluni et maxlme alhum veretur. Ca-

prea vulucrata diclamnum (20) petlt, et de vulnere ex-
cludil saglllas. Norunt et beslia^ remedia sua. Leo aeger
slmlam quocrit, ut dcvorct, quo possit sanari.Leopardus
caprcai agrestis sanguincm biblt, ct vlm langoris evitat.
Omnis fera a?gra canis hausto curalur sanguine. Ursus
ieger formicas dcvorat. Cervus oleaj ramusculos mandlt.
XXVn. Ergo ferae norunt expetcrc ea quae sibl proslnt,

tu ignoras, o homo, remedla tua? Tu nescis quomodo vir-

tutcm eriplas adversario ut tc tanquam procventus hipus
,

effugere non posslt, ut oculo tua? mcntls ejus perfidlam

deprchendas, ct prlor cursum verborum ejus impedias,
impudentlam ejus et acumcn dlsputatlonis obtundas. Quod
si tc ille prajvenerlt, vocem tlbl aufcrt et si obmutuerls, :

solve amlctum luum , ut scrmonem resolvas. Et si in te

insurrexerit lupus, petram cape, et fuglt. Petra tua Chris-
lus est. SI ad Chrlstum confugias, fugit iupus , ncc terrere
te polerlt. Ilanc petram quaesivlt Pctrus, cum tltubarct

in fluctibus, et invenit ; quia dexlcram amplexus est

Chrlstl.

XXMII. Quld dlcam alllo homlnes delcctari, et illud

ad escam sumcre, quod et leopardus fugit? Denlque si-

j

cuhl alilum ahquls contVIcandum putaverlt, leopardus indo '

exiht, nec rcsisllt. Cujus venenata fera odorcm non potest ,

sustinere, id lu pro cibo sumis, et viscerlbus infundls in- li

ternis? Sed medicamenlo non pro cibo sumatur ab

,
•
|

aegrotanllbus, non ab cpulantibus. Mcdicamentum quaens,

et jcjunium fugls; quasi majus allud remedlum repe-
rire possis. Jejuni hominis sputum si scrpcns guslavc-

rlt , morllur. Vldes quanta vis jejunii slt; ut et sputo

suo homo terrenum serpentem intcrliciat, et merito spi-

ritalcm.
XXIX. Quantam Dominus etiam minusculis infudit
 HEXAEMERON. LIB. VI. a^I

prudenllam ! Turtur nido suo , ne puUos suos incurset lu-

pus, squilla3 folia superjacit. Novit enim quod hujusmodi

folia lupi fiigere consuerint. Novil vulpecula quoniodo pos-
terllalem fovcat suam : et lu ignoras , tu negligls quomodo
adversum lupos nequiliae spiritalis posterilatem vitae hu-
jus liabcas tullorem?

CAPLT V.

Qua ratione Doininus aliis bestiis colla breviora, aliis

longiora creavcrit. Vbi potissimum elephanti mem-
bra, proprietales, atque in re militari usus descri-
buntur,

XXX. Sed revertamur ad seriem creaturoe , et conside-

remus qua ratione Dominus aliis bestiis augustiora colla
formaverit, ut leonibus atqnc tigrldibus ursls quoque; ,

alils prolixiora, ut elcphanlls ct canielis. Nonne evldens

causa cst, quia illis fcrls ,
quoe carnc vcscuntur, non erat
opus prolixitate cervicis? Non cnim In terras pascendi
gratia ccrvicem atquc ora dcjlcluntscd aut cervum inva- :

dunl, aut bovem ovemque dlscorpunt.-Camehis vero, cum

slt altior, quomodo hcrbls minutissimis pasccretur, nisi

longlora usque ad terram colla ad usum pastlonis exten-

deret. Ilaque camchisproralione proccrilatIssua?prolIxIora
CoUa sorlltus est ; equus pro ratione , bos quoque simih
uiodo; hl enlm pascunlur herbls.
XXXI. Elcphantus autcm ctlam promlnentcm promus-
cidem habct; quia cum slt emlncntior cunctls, sc incli-

nare ad pascendum non potcst. Itaquc ejus colhgondum

cibum utiiur ministerio. Ea immaul bestiae largi potus in-
LIY. i6
A4a S. A.MBROSU

humorem; ideoque concava est, quo ad restin-

fundit
guendam tantae belluoe sitim plenos lacus hauriat, aut
colleclo flumine possit inunclare potantem. Cervix sane
minor est quam poscat lanti corporis moles ; ne ea quoquc
«neri magis esset quam usui. Ideoque necgenua inflectit,

quia rigidioribus opus ruit cruribus, quo velut columnis

tanta pcssit membrorum machina suslinori. Calcancuni
leviter incurvat rigent cnetera pedum a summo usquc ad
,

imum. Ncc sicut in ancylas (21) nos sajpe deponimus ,

ita se etiam bestia potest tant deflocterc; meritoque non

volvendl se, neque curvandi usum cum coeteris animan-
tibus }>otest habere communem. Fulcilur hinc inde trabi-
bus maximis ; ut in somno aHquantulum sine periculo
reflectatur, quia pes ejus nulla arluum conjunclione dis-

tinguitur. Mansuetis igitur veluti quaedam fulera eomm,

quibushic usus est, parantur ingcnio : feris aulem et agrcs-

tibus, quia nemo hujusmodi quibus sustcntari qucaut ful-

cra substernit , hinc venit usus yericuli.

XXXII. Namque arbori innixi aut costas fricant, aut
in somno sese relaxant, qua3 nonnuuquam victa atque
inflexa tanto corpore frangitur : ille vero, qui sese in eam-
dem refuderat, corruit , ncc erigere atque elevare se po-
test; ibique jacens interit, aut gemilu suo proditus ster-
nitur, dum veuti*e caeterisque juxta moflioribus ad ^uhius.
patet. Nam dorsum ejus caetcraque exteriora non uUa fa-
cile solent tela penetrarc. Sunt autem qui propter cbur
has ilhs insidias parent; ut arboi'es eas, quibus se arbores
^ applicare consuevcrint , ex aUa parte qua infreque^tior
usus eis sit, aliquantuhira recidant, ut reflectente se eie-
phanto, pondus membrorum ejus sustinere non possit
ruinamque e)us arcessat.
XXXIII. Sed si quis ista repi^hendit, reprehendat etiain
altiludines aedificiorum ; quia citius gravem mmautur rui^
 ;

HEXAEMEROX. LIB. VI. ^43

nam , ct difTicilius lapsa reparantur. Vcrnm si illa aut
propler pulchrlliitlincm , aut proptor speculam frcquenter
atlollimus , hacc quoque in clcphanlis prcbare dcberous,
quia magnum rcbus bcllicis usum minislrant. Inde gcns
Persarum fcrox bcllis , vaiida sagittis omnique tcloruin
jactu, quia de supcrioribus ad inferiora validiore nisu tela
torqucnlur, acies eorum vehit gradienlibus lunibus septa
procedit. In mediis campis tanquam de muro dimicant
et velut in arce quadam et specula collocali spectant magis
beHa , quam subeunt. Ila alicni a periculo vidcntur, tuti
molibus bcstiarum. Quis enim eas adire audeat , cum dc-
svqier jaculis facile figatur, inferhis elephantorum conte-
ralur incursu ? Denique cedunt ilhs acies ct armatorura
cunci , et castra illa quadrata solvuntur. Intolerabili nam
que impetu in hosles ruunl ; ut nullo agmine bellatorum,
nuHa conslipalione miHtum, nullo clypeorum retardentur
objcctu velut quidam mobilcs montes versantur in pr»
:

liis, et ut colles alto emincnt vertice, mugitus fragoreoni

nium pcrturbant confidenliam. Quid his faciat pedes ,

({uannislacerlis validus, ct manuproinptns ; cum sibi scp-

tus armatorum populis gradic-nti murus occurrat ? Quid
faciat equcs, cum equus ejus perterrcfactus laiilae bcslia
immanitate diJTugiat? Quid faciat sagiltarius, cum desuper
ferrata virorum corpora jaculi ictum sentire non possint
bestia quoque nec nuda facile penetrabilis fcrro sit , et

munita ]oricis, obvias siue sui pcriculo acies secet, et con-.

tcrat turmas ?

XXXIV. Ilaque ut immcnsa aedificia , ita elcphanti fun-

damcntis validioribus suslinentur; alioquin imparibus fujti

pedibus , inlra brcvcm laberenlur aetatem. Nunc auLem el

trecenlis et amplius feruntm' annis viiam producere; quia
omnia sibi ad magnitudincm membiacanveuiunt. Ideoque
jaon distincti ut uobis, scd compacti artiis sunt, quo^sint
16,
-»44 ^- AMBUOSII

Tobustiorcs. Qiiam cito hominibns si dia stelerint, ant

yelocius cucurrerint , vel jngiter ambulavcrint , gcnna
vexanlur et planltc ! Conjuncla enim et arliculata facilins

^uam concrela alquc solidala aut dolorls sensuui , aul ca-

«um, olTensionis admittunt.
XXXV. Et quid miraris , si vestiti armis timentur;
>quandoquideni dentibus suis tanquam naturalibus spiculis
semper armati suut ? Promuscide sua quidquid involverint,
frangnnt : pede vero quidquid compresserint , velnt quo-
dam lapsu ruiuffi ingentis exanimant. Involvunt promus-
-cide nemora ad sui escam, et quasi quidam altissimi dra •

conesserpcntiuis, quos ccperint, spirisilagellant.Plerumque

eas inorbem coUigunl, uiaxime cum de terra cibus legitur,
aut potus hauritur. Documento itaque nobis sunt, quod
•nihil superfluum sit creatum; et tamen hrcc tant;e molis

beslia subjecta nobis, impcriisservit humanis.

CAPLT M.

JjcUiuis robiistlssiinas ac fcrocisshnas koniini a Crcatore

sabdilas : eisdcm minulissimu anirnalia terrori atijdc
exitio essc. Ttan paucis dc serpcntum uliUtate dispu-
tatis, liomo ad sui animwque propriw cognitioncm
cxcitalur.

XXX\ I. Etemm qnonlam de hominis creatura dicturi

sumus, commendationem ejus pi\Tstruerc et prachbare de-
liemus. Mdebatur nihil eleplianlis creatura habere robus-
4ius , nihil tam terribile vcl proccrnm nihil tam feruiii ,

«ijnam lcones veltigrides sunt ; et h.TC scrviunt homini , et

 HEXAEMERON. LIB. VI. 245-

naturam suam humana Instllulione deponuiil. Obliviscun-

tur quod nata sunt, induunt quod jubonlur. Qnid mulla?
Docentur ut parvuli, servluul ut infirml, verbcrantur ut
llmldi, corriguntur ut subditi, in mores transcunt noslros;
fjuoniam molus proprios perdiderunt.
XXXVII. Mirabilis Igltur natura in maximls ; jnlrabilis
enim in cxcclsis Dorainus, mirabilis etlam in minimis. Si-
cut enim non mlisus plana camporum, quam montium alta
miramur nec plus alliludinem ccdri stupemus quam
, ,

vllis aut olcae brcvis foecundliatem : ita non amplius miror

elephantum quia procerus est , quam murem quia terri-
bilis clephanto est. Naturoe Igltur hoec potentla est , ut ter-
ribilla allls, allis meticulosa slnt. Est enim donata prajro-
gativa qua^dam singulis crealurls , ut quibusdam privilegiis
proprlis fulclanlur. Formidabilis taurls elephanlus murem \

tlmet. Leo quidem rex ferarum exiguo scorplonls aculea

exagitalur, et veneno serpentis occiditur. Eximia leonis
pulchritudo comanles cervice toros exculit , vel sublato
pectore altolllt ora. Sed quls non mlretur tam brevi scor-
pionis aculeo, ut incorporeum putes, ingentlum corporum
exirc mortem ?
XXXVIII. Nec hoc quisquam reprehendat, quod Crea-
tor serpentes creaturis suis, allaque vel animantlum \el ,

herbarum gencra venenata miscuerit. Nata sunt enimhaec

ad correplionem nostram non ad deformatlonem. Nam
,

quae Ignavis autinfirmis, aut impils plerumquc oircnsloni

,

atque terrori sunt, aliis usui ita sunt haec, ut pKdagogij

parvulls. Amari vldentur, acerbi et molesti, formidabiies

verbere , Ilbertatem lasciviendi negant , necessltatem dis-

ciplinas exlguut, puerllcs animos, ne luxu dcfluant, terrore
constringunt ; idcoque horum austeritate frugi evadunt >

sobrli, contincntes, laudi magis quam ludo dediti. \ ides

«juid terribilia ista flagella proficiaat ? Sic et scrpentes fla-

 , '

246 S. AMBROSII

gella sunt corum quihus infirma animi netas , et qunedam

puerilismenlis est virtus; CKterum fortioribus noccrc non
possunt. Denique confidcnti in Domiiio dictum est : « Su-
per aspidem et basiliscum ambulabis , et conculcabis
leoncm et draconem *. » Paultnn momordit vipera , ct

pulabant eum quasi peccatorcm vix de naufragio ser-

vatum , veneno csse moriturum : sed posteaquam in-
\4olabilis n ansit, excussa in igncm vipcra, plus apud in-
tuentes venerationis invenit. Scd ct ipse Dominus ad
omnes ait : « Qui crediderit, ct bapdzatus fuerit, liic sal-

jvus erit : qni vero non crediderit, damnabitur^ » Signa

autem credentium liccc dixit fore, ul serpenles manu mul-
ccant venena his atque omnc morlirerum, cliamsi bibe-
,

rint, nocere non possint. Tua igilur tibimagis incredulitas,

o homo quam venena metuonda scrpentium
,
sunt. Time
igltur ilia,ul saltem dum formidantur illa , ad fiucm pro-
'

vocare te possint. Quod si Deura non times , vel ullricia

perfiuine vencna formides.

XXXIX. Nunc quoniam etelcphantos vides tibi subdi
tos , et leones esse subjectos ; nosce te ipsum , o homo
quod non, ut ferunt, ApoIIinis Pylhii, sed Salcmonis sancti

e'ot, qui ail : «Nisi scias te, formosa in mulieribus', » quan-

quam mullo antea Moyses in Deuleronomio scripserit :

K Attende tibi, o homo. Attcnde tibi % » ait Icx. Et Pro-'

phcta ait : « Nisi scias tc. » Cui hoc dicit? «Formosa,"
»inquit, in mulieribus. » Qua3 cst pulchra in mulieribus ,

nisi anima, quae in utroque sexu prtestautiam possidet pul-

chritudinis? Et merito decora est, qua? non terrena sed

Cflplcslianon corruptibiha sed incorrupta desiderat in
, ,

quibus decus perire non soleat. Gorporalia enim omnia

processu aetalis, aul aegritudinis inaequalitate marcescunt.
Huic attende, dicit Mopes, in qua tu totus es, in qua me-
• Psal. xc, r3. — • Marc. xvi, i6. — * C?a). i, 7. — < D.-ul. it, 9.
 »

UEXAESIERON. LIB. VI. a^T

lior tiii portio est. Dcnique interpretatus est Dominug
quis sis tu, cliccns : « Allendite vobis a falsis prophelis';
isti enim aniniam dcbilitant, mentem subruunt. Non igi-

tur caro tu es. Quid enim cst caro sine animae gubcrna»
culo, mentis vigore ? Caro hodic sumitur, cras doponitur.
Caro lemporahs, anima diuturna. Caro amictus est animae.
qiKTe se indult quodam corporis veslimento. Non igiUir tt:

vestiineiUum cs, sed qui vestimenlo utcris. Idco libi dici-

tur; ut expohans veterem hominem cum actibus ejus,

novum induas ^
, qui non in corporis qualilate , sed in
spiritu mentis, et agnitione rcnovalur. i\on, inquam, caro
es tu; neque enim carni dicitur: « Templum enim Dei
» sanctum est, quod estis vos; » et alibi « Temphim Dei
:

)M0s estis, et Spiritus sanctus habilat in vobis '

: » sed re-
novatis dicitur et fidcUbus , in quibus permanet Spiritus
Dei. Incarnahbus autemnon permanet, quia scriptum est:
« Non permanebit Spirilusmeus in hominibus istis; quo-
»niam carnes sunt \ »

' Mallh. VII, i5. — 2 Colos. iii, lo. — ' 2 Cor. iii, 16, 17, et vi, 19. —
4 Gen.vi, 3.
 ;
,

248 S. AMBROSII

WV»VV% V\^iV\AV\'VVVVWVVVVrVVv\A.V\\*VWVV'\V\VV\\V\V'»V'V\\\\VVV\,VvV\\\\'.V%V\.%vV\\\\\**\*v\^ %\*

CAPLT Vll.

Hominis crealionem a considtralione Crcaioris aiispica-

tur. Fiiiiim Patris ima^incm esse nccnon intcr eos ,

unitatem distinctioncmque invcniri dcmonstrat. De-

nique /lominem ut cognoscat unde orialur , ciijusve
imagiyiem ^ et in qua parte eam gcrat , admonet.

XL. Sed ipsius creatlonis noslrnc seriem consideremus.

« Faciamns , inqnlt, homlnem ad nostram imaglnem, et

» et ad simllltudinem noslram '. » Qnls lioc dlclt ? Xonne

Dens, qni te feclt ? Quis est Deus ? Caro, an Splrltus? Non

caro uliqne, sed Spirltns, cujus slmilis caro esse non po-
test; quia ipse incorporeus et Invislbllls est, caro antem
comprchendllur ct videtnr. Cui dicit?j\on sibl ulique
quia non dlcit : « Faciam , » sed, « Faciamus. » Non Angelis
quia minlstri sunt : scrvi autem cum domino, et opera
cum auclore non possunt operationis habcre consortium :

sed diclt FUio; etiamsi Judaei nollnt ; etiamsi Arlani re-

pugnent. Sed et Judagi contlcescant, et Ariani cum suis

parenlihus ohmntescant, qui dum unum a consorlio di-

vinae operatlonls exchidunt, phires Inscrunt; et prasroga-

tivam, quam Fllio negant, servuhs donant.
XLI. Sed csto ut admlniculo servuloruui ad opcran-
;

dum Deusvobis indlgulsse vldeatur. Si operatio communis

fcst cum AngehsDeo, numquld Deo et Angehs imago com-
ninnisest? Numquid Angellsdiceret «Faciamus homlnem :

» aJ nostram imaginem, ct ad similitndinem nostrani?» Sed

Gen. I, a6.
 IIEXAEMERON. LIIl. VI. 2^9
nuld sit iiiiago Dei audl dlcentem: « Qui eripuit nos, In-

))<jult, de potestale tenebrarum el translullt in legnum ,

wFIlIi clarltalls suaG,In quo hal)emusredemptIonem,remis-

» .sioncm peccatorum,quiest imagoDel Invislbilis , etprimo-

«gcnllns unlversic creaturac ImagoDel Patrls, '. » Ipse est
qul semper est, et erat in prlnclpio. Deniquc Imago est qui
diclt « Philippe
; qui videt nie, vldct et Patrem ^. » Et
,

qnomodo tu, cum imaglnem vlvam Patrls viventis videas,

dicls « Ostcnde nobis Patrem? Non credis quia cgo in
:

»Putre, ctPatcr In mc est ^ ? » ImagoDei virtus cst, non in-

firmilas imago Dei sapientla est, Imago Dei juslilla est
: ;

sed sapientia divina est et scmplterna justilia. ImagoDei ,

est solus Ille, qui dlxlt « Ego et Pater unum sumus \* » :

ita habcns simlliludlncm Patrls, ut Divinltatis, et plenltu-

dinls habeat unitatem. Ubi dicit, « Faclamus, » quomodo
inacqualitas ? Cum Iterum dicat, « Ad similltudinem nos-
» tram, » ubi estdissimllltudo? SIc et in Evangelio ubi dlcit;
« Ego et Pater, » ulique non una persona est : iibl autein
alt , « Unum sumus , » nulla est dlscrepantla Divlnilatis ,

aut operis. Non igitur In utroque una persona, sed una

subslantia est. Et bene addidlt , « Sumus ; » qula semper
esse divinum est, ut cooeternum crcdas, quem putabas
dissimilera essc. yEternus est cnim , de quo dicit Moyscs :

« Qui EST mislt rae \ » Pulchre etlam illud prccmlsit : « Ego

» et Pater. » Nam si Patrem priemisisset, tu minorein Fllium
judlcares,: sed prajmlsil Fillum, quem non convcnlt ci^edi

Palre superiorem. Adjunxlt «Patrcm, » ut advertas Deum

Patrem et Fillumejus ordinls praejudicionon tenerl.
XLII. « Allendc, inqult, tibi soli ^ » Allud enlm sa-
mus nos, allud sunt nostra , allud quac circa nos sunt. Nos
sumus, hoc cst, anima et mens : nostra sunt corporls mcm-
.
• Colos. I, i3-i5. — » Joan. xiv, 9. — 5 Jbjj, jq, — 4 IJ. x, 3o. —
* Exod. 111, 14. — * Deut. iv, 9.
 ,

25o S. AMBROSII

bra et sensns ejus : circa nos aulem pecunia est, servi sunt,

et vilae istius apparatus. Tibi igilur attende ct te ipsum ,

scilo, hocnon quales lacerlos habeas, non quantam

est,

corporis fortitudincm, non quantas possessiones, quanlam

potentiam sed qualem animam ac mentem unde omnia
, ,

consilia proftcibcuntur, ad quam operum tuorum fructus

referlnr. llla estenim plena sapientiae, plcna pietatis atqiie
justitiffi quoniam omnis virlus a Deo est. Cui dicit Dcus
; :

« Ecce ego, Hierusalem, pinxi muros luos *. » IJla anima a

Deopingltur, quaihabctin scvirtulumgraliam renitentem,

splendoremque pielalis. Illa hnima benc picta est, in qua
elucet divinae operationis cfllgles. Illa anlma bene picta
est, in qua est spiendor gloriae, ct pateri.ae iniago subslan-
tite.Sccundum hanc imaginem, quae refulget, piclurapre-
tiosaest. Secundumhanc imaginem Adam ante peccatum :

sedubi lapsus est, dcposuit imaglnem coelcslis, sumpsit ter-

restrls efliglem.Sed fugiamus hanc imaginem, quacinlrare
clvitatem Dci nonpotest, qula scriptum est «Domine, iu :

» civitate tua imaglnem eorum ad nihllum redlges ^. » Et'

non intrat indigna imago et qnae intraret cxchKtitur , , ;

quia « Non eam omne commune et

intrabit, inquit, in ,

wfaciens execralionem etmendachim » sed ille inlrabif '

:

in eam, cujus in fronte Agni nomen scriptum est.

XLIII. Anima igitur nostra ad imaginem Dei est. Iu

hac totus es, homo j quia sine hac nihil es, sed es terra, et

in terram resolveris. Denique ut scias quia slne anima caro

nJbil est : «Nolite, inqnit, limerc eos, qui possunt cor-
»pus occidere j animam autem non possunt''. » Quid igi«

tur in carne priesumis, qui uihil amlltis, si carnem ami-

seris ? Scd illud time , ne animae tuae defrauderis auxilio.
Quam enim dabit homo coramutationem pro anima sua

' Isai. xnx, i6. — »' Psali txxn , a». — > Apoc. xxi, 37. — Matth.
'
X, 28. - •
 ,,
,

HEXAEMERON. LIB. VI. 25 1

in qna non cxrgua sui portlo , sed tolius human.-c univer-

silalis sub^^tantia est ? Hsec est per quam cyeleris ferarura

aviumque dominaris animantibus : ha?c est ad imaglnem

Dei , corpus antem ad speciem bestiarum. In hac pium
divincTc iinitatlonis insignc; in illo cum feris ac belUiis vile

consorlinm.

CAPLT VIII.

Ltpresfiius inlcUi^atur ubi divina snnHitudo resideat

corporis ct animcB dotzs cxaminanLur. Oslendilur
iotuni lioniincm aninia' vocahulo desi^nari. Qui Dci
imag'nc7n fuco , crudelitale , pcrfidia ohfiterant , ob-
jurgantur. Sub lt(r,c cxlwrtatio ad vigilantiam contra
vitia , et pauperum ac divitum inter se comparatio
caput absolvit.

XLl\ . Sed tractemus limalius quid sit ad iraaginem

Dei. Caro numquid ad imaglnem Dci in Deo terra
cst ? Ergo
est; quia caro terra est. Ergo corporeus Deus. Ergo infir-
mus ut caro ,
passionibug<jue subjectus. El forte caput tibi

videatur similitudinem Dei, quia eminet : aut oculi, quia

intuentur : vel aures, quia audiunt. Si altitudinem spec-
tes, num proceri videmur ,
quia paululum vertice emine-
mus a terris ? Sed Ideo non pudet , eo nos similes Dei dici
quia serj^entibus ca^terlsque reptantltus, aut quia damulis,
atque ovibus , et lupis celsiores sumus ? Et quantum in ea
parte cameli nobis atque elephanli proceriores sunt? Ob~
tutus est quidem praestans , spectare elcmenta mundi
cogoscere quae uullus annuntiet, sed tuus deprefaendat
 ,

232 S. AMBROSII

aspectus : verum hoc ipsum quantum est quod videmus;

ut eo ad similitudinem Dei nos esse dicamus, qui omnia
videt, spectat omnia, latentes deprehendit afloclus, scru-
tatur cordis occulta? Non pudet hoc dicere cum ipse me ;

tolum videre non posslm? Quod anle pedcs est, video;

quod a tergo cst, videre non possum. Ccrvicem meam
nescio, non novi occipitium renes meos viderc non pos- ,

sum. Similiter quantum cst quod audivimus cum id quod

;

pauhilum distet , videre et audire non possini? Si inter-

jccti pr.rietes sint, impcditur aspectus, iinpcditur audilus.
Deinde corpus nostrum uno in loco haeret, angusto in-
chiditur spatio. Omnes ferae latiorcs sunt homine , onine»
eliam velociores.
XL\\ Non ergo caro potcst esse adimaglnem Dei, sed
anlraa nostra , qua3 libera est , et difl^usis cogitationibus
atque consihis huc atque ilhic vagalur, quae considcrando
spcctat omnia. Eccenunc sumus inltaha, ct cogitamus ea,
quai ad orientalcs aut occidcntalcs partes spcctarc viden-
tiw, et cum iUIs vcrsari videmur, qui in Perside sunt consti-
tutl , et illos vidcmus, qui degunt in AlVica, si quos cognitos
sequimur proficlscentes inha^-
nobis ca terra suscepcrit : ,

remusperegrinantibus,copulamur absenlibus, alloquimur

scparatos , dcfunctos quoque ad colloquium rcsuscitamus
eosqueut vlventes complcctimur et lcncnius, ctvilaeofli-
eia his usumque deferimus. Ea igltur est ad iuiagincm Dei»
quae non corporeo nestlmatur, scd menlis vigore quae ab- :

senles vidct, transmarina visu oblt, pcrcurrit aspectu,

scrutatur abdlla , huc atque Ilhic uno momf nto sensus

suos per totius orbis fines et mundi sccrcta circumfcrt :

quai Deo jungltur, Christo adhxret , desccndlt in infer-
nuui , atquc ascendlt , fibcra vcrsatur in coelo. Dcniquc
audi diccntem : « Nostra autcin couversalio in cceUs est*. »

» Pliilip. m, 10. ,
 »»

HEXA.EMJiRON. LIB. VI. 2Dj

Non est ergo ad imaglnem Dci , in qua Dcus semper est ?

Sed audi qula ad imagincm est Dei. Dicit enim Apostolus :

« Nos ilaquc omnes, revelala facie gloriam Dei specu- ,

«lantes ad eamdcm imaglnem rcformamur a gloria in glo-

»rinm sicut a Dominl Spirllu*. «
,

XL\ I. Quia igllur cognovimus anlmam essc ad imagi-

nem Del nunc consideremus ulrum de anlma potucrit
,

dici : «Faclamus homlnem ad imaginem. «Scd audl et Is-

tud, qula anima nomlne homlnis nuncupalur. Scriptum

€st enim in Genesi : «Filli autcm Joscph qul facti sunt ei

» in .-Egypto , anlmae novem. Omncs ergo anlmae quoc in-

DtraveruntcumJacob in /Egyptumseptuagintaqulnquc^.
Et mullo aptius anlma vel hoino latine, vel gr;ccc av9own-s^
dicltur; alterum ab humanltate, altcrum, ab intuendi ha-
bens vivacitate , quae magis animae , quam corpori conve-
nire non dubium est. Cui rei eliam illud jure concurrit
dictum in Threnls Hleremlas : «Bonus est Dorainus susti-

Dnentibus eum, anlma? quae quaerit eum'.))De homi-

iiibus dixit , et animam adjlclendam putavlt. Mehus enlin
«junerit ista si sola sit , abduccns sc a corporls cccno, et a

cuplditate carnall. Ipsa cst ad imaglncin Del conformis

Dominl Jesu. Qul aulem couformes Filii Dei sancti suut. ,

SIc enlm lcgimus, dicenle Paulo «Sclmus autem quonlam :

» dillgontlbus Deum omnla concurrunl in bonum, iis qui

» secundumproposltum vocati sunt Sancti : quos pncscivit,

»et praedeslinavlt conformes fieri imaginls Fllii sui, ut sit

«prlmogonltus in niuUIs fratrlbus. Quos autcm prnedesti-

Duavit, hos et vocavlt : et quos vocavit , hos et justlfi-

>cavit : quos autem justificavit , hos et clarlficavit".

Utrum igltur secundum corpus, au secundum anlmam
justificatio tibl conferrl videatur ,
quaeso respondeas. Sed

• a Cor. iii , iS. — = Gen. xlvi, »7. — J Ttiren. m, aS. — 4 l\om.

«m , 2S-5i)
^54 S. AMBROSII

dubitare non potes , cum justilia unde justificatio dcri-

vata est, mcnlis utiquc non corporis sit.

XLVII. Pictus es ergo , o homo , et piclus a Doraino

Deo tuo. Bonum hahes artificem alque pictorcm. Noli bo-

nam dclere picturam , non fuco, sed verilate fulgcntcm,

non cera expressam, sed gratla. Deles picluram, inulicr,

si vultum tuum maleriali candore ohlinas, si acquisilo

ruhorc pcrfundas. Ula pictura vilii non docoris csl IUa , :

pictura fraudis non slmpHcIlalls est

, illa piclura tempo- :

ralisest, aut pluvia, aut sudore lergitur : illa pictura fallit

et decipit; ut neque illi placcas, cui placcre desidcras,

qui inlelllglt non tuum , sed alienum esse quod placeasj
et tuo displlceas auctorl, qui videt opus suum cssc dcle-
tum. DIc mlhi , si supra arlificem aliquem inducas alte-
rum, qui opus Illias supcrioris novls operihus ohducat,
nonue indignatnr illc, qui opus suum adultcralum esse
cognoverit? Noli tollere picturam Dei, et picturam mere-
tricis assumere, quia scrlptum est : «Tollam ergo memhra
«Chrlsti, et faciam memhra raerctricis? Ahsit*. » Quod si

quis adulterat opus Dei , grave crimen admittit. Grave e&t

enim crimen, ut putcs quod mcllus te homo, quam Deus
pingat. Grave est, ut dicat de te Dcus « Non agnosco co- :

lores mcos non agnosco imaglncm meam non aguosco

, ,

vultum, quem ipse formavi, rejicio cgo quod meum noo

est. Illum quaere, qui te plnxlt : cum illo hahcto cousor-
tium : ab illo sumc gratlam, cuimercedem dcdisti. j>Quid
respondehis ?

XLMII. Quod si grave est adulterare opus Dci ,

quid
de illis diccmus , qui intcrficiunt opus Dci , qui humauum
sanguinem fundunt, qui vitam, quam Dcus donavit, extor-
quent, qui dicunt : «Tollamus justmn, quiainutilis est no-
bis? j) Unde bene lectum est hodie : « \ulpes foveas habent,
» 1 Cor. Ti, i5.
 HEXAEMERON. LIB. VI. 255

» et volucres ccell nidos ubi requiescant : Fillus autem hiO~

sminis non habet ubi capiit suum reclinet^ «Vulpes ergo

sc abscondit in lovca , avis se tuclur in nido : homo non

abscondilur in fovea , sed decipilur. Fovea vero os homi-
nis cst , ("ovca alta pectus est hominis , ubi sunt noxia et
fraudulenla consilia, malre cogitaliones. Tu ambulas, et

alius libi foveam parat. In medio laqueorum ambulas, quos

absconderuiit libi in via iniinici tui. Omnia ergo circuui-
spice, ul cllugias sicut damuia de retibus, et sicut avis de
laquco. Damula retia aspcclus vivacitate decllnat : avis

devital laqueos, si ad supcriora se conferat, et lerrena

supcrvolct. In supcrioribus enlm nemo tcndit relia, la-

queum nuHus abscondit. Ideo cujus couversalio in super-

nis cst , bujus non solet in praedam venire captura. Sed
quid mirarls si bomo declpitur ab homlne, quando Fiiius
homluis , ubi rcqulesceret , uon habebat ? Et ille quldem
talem liominem fcclt quo caput suum recHuarct. Sed
, in

posleaquam in pcclore noslro non requies proxlmi coepit

essc , scd fovea ; posteaquam altcr alterl nectere coepit In-

sidias, qucm juvare debcret , caput suum Chrislus avcrlit

a uobis : scd poslea tamen malult illud mortl offcrre pro
nobis. Noli igitur essc fraudulentus , crudelis, immitis;ut
in te Chrislus caput rechnct.
XLIX. Denlque cum fccisset piscium beHuas , cura
feclsset ferarum genera et bestiarum , non requievit :

rcquievit autem postcaquam hominem ad iraaginem suara

fecit. In quo requicscat, audl dlceatcm «Supra queni're- :

»qulcscam, nlsisupcr humilem el quietum, et trenieutera

)» verba mea ^ ? » Esto ergo humilis et quietus , ut in tuo
Deus rcqulescat aflcctu. Qui non requievit ia bestiis, multo
magls uon requlcscet iu pectore bestiali. Suntenim animi
bestiales, sunt fcra^ forma hominum indutae, dc quibus
> Matlh. VIII, 20. — « Isiji'. lxvi, a.
 »
,

2^6 S. AMBROSII

diclt Domiiius : « Attcndite vobis a falsis prophetis , qui ve-

» niunt ad vos in vestitu oviiim autem sunt lupi ra- , intus

«paces*. ))Inhiscrgo non requicvit Deus sed requievit in :

moribus humanis, quos feclt Dcus ad imaginem suam et

simihtudinem quando fecit vlrum, qui non debet vehnre
,

caput suum, quoniam imago ct gloria cst Dci. Hujus virj

animcT dicit : « Ecce ego Ulerusalem , ,

pinxl muros tuos^.

Non dixit : « Plnxi ventrem tuum : » non dixlt : «Plnxl infe-

riora lua : » sed dixit : «Pinxi muros tuos , » vahda se asse-

rens homini murorum dcdlssc praesldla , ut si pervigil spe -

culator in portis sit, obsidlonispossitpcricuhim propulsarc.

Dicit itaque : « Non tibi voluptalcs dcdi, non IUecebras
cupiditatum , non incenliva hixin-Ia^ , non aheni dccorls
coucupiscentiam : sed dedi tibl fundamcnta muraha, dcdi
tibi turrium excclsa fastigia, in quibus constitulus expug-
nari ab hoste non mctuas, nec ingruentium legionum ter~
riblha hcct tcntamcnla formides. » Dcnique habcs in Esaia,
qula jusli anima dicit, vel Ecclesia « Ego civitas munita, :

»cgo civilas obsessa^ : Kmunita per Christum, obsessa per

dial)ohim. Sed non debct obsidioncm vcreri , cui Christus

adjutor est. Munitur cnlm gratia spirituah, et Siccularibus

pericuhs obsldelur. Unde ct In Cantlcis habes dictum :

«Esromurus, ct u])cra mca turres'. »Murus cst Ecclcsia

iurres ejus sunt saccrdotes, quibus abundal et de natura-

libusverbum, et de morahbus dlsciphna.
L. Cognosce crgo tc dccora anlma quia imago Dei es. , ;

Cognosce te, homo; quia glorla cs Dei. Audl quomodo

gloria. Propheta dicit : «Mirablhs facta est cognltlo tua ex
»me%»hoc est , In meo opere tua mirablhor cst facta ma-
jestas, in consiho homlnis tua saplcntla priedlcatur, Dum
me Intueor, quem tu in Ipsis cogilationlbus occultis ct in-

' Matth. VII, i5.— • Isai. xux, 16.— * 1(1. xxvn, 3. - < Canl. vin, lo.
— * Psal. cxxxviii, 6.
 :

IIEXAF.MERON. LIC. \1. Z^y

terDis ancctibus (loprchcndis, scionlia3 Invc agnosco mys-
tcrlit. Cognoscc crgo tc , o honio, quontiis sis, ct altendc
til)i ; nc rjnaado , laqncis implicatus diaboli , fias prneda ve-
nanlis; nc (brtc in faucos tclri illius leonis incnrrns, qni
rngitctcircuitquaercnsqucni dcvorct. Attendc tibi; ut coa-
sidcrcs qnid in tc inlret, quid ex tc exeat. Non dc cibo dico,
qui absorbctnr ct egerilnr, scd de cogitalione dico, de ser-
monc a^^scro. Non in tc intrct alicni lori concupisccntia ,

non irrcpatin luani montem , non ropiat ocnlus luus tran-

senntis fcomina) pnlchrilndinem, animus non inclndat, non
scrmo tuus tcntamonlornm machinas noclat, non in dolo
prodat, nonmahHJico proxinunn aspcrgat opprohrio. Vcna'
lorom lc fccit Dcus, non cxpngiiatorom , qui dixit : «Ecce
»ego milto venatores multcs* : » vonatoros non criniinis,
sed absokilionis ; vonatoros non cxdpjc ntiqnc, sed ffratiae.

Piscalor Chrisli est , cui dicilur : «Amodo cris homines

Bvivificans^. » Sic mitte retia tua, sic mitte oculus tuos ,

sic milte sermones tnos , nt nnlhnn opprimas, sed allevcs

fluctuanlcs. Allendc, inquit, tibi'. Sic sta, ne cadas : sic

currc , nt ad l)ravium pervenias : sic cerfa , ut snepe decer-

jias; quia legilimo dcbclur corona certamini. Milcs es,
hostciu diligcnter explora , ne tibi noctnrnns irrepat
athleta es, manibus adversario propior esto, quam vultu;
ne oculum feriat tunm. Liber obtutns sit, argutns incessns,
iit irrueutemcirundas, ccdentcm occnpes, yuhuis vigilanti
«spcctu exeas, forti congressu repellas. Quod si fueris
vulneratus , attende tibi , cnrre ad medicum, quaere
Temedium panilentiae. Attende tibi ; quia carnem habes,
qnoe cito labilur : veniat tibi bonus animarum medicus
sermo divinus , aspergat tibi oracula Domini tanqunm me-
dicamcnta salubiia. Attondelibi; ne fiatverbum abscondi-
lum in cordc tuo iniqnum ; sorpit enim sicut venenuni, et
» Jtrcm. XVI, 16. — 3 Luc. r, 10. — * Eccli xxviii, 5o.

LIV. 17

i,
 :

a5.8 S. AMBROSil

ieVaUa .'u\krl Gonla^ia. AUejide iibi , nc obiisiscoris Betin),

..qiii iecit le, ne nomeai ejas in vaoiiui a)Cci|Miis.

LI. Altenclelihi ,.lcx dicit, ne cuni inanclncaveiis, ct

tsatialiis .{"ueris, et clomos aedificaveris, et hul^itai-e ccrpe-

A'is, -et :pcGGribns luis wjpktns Ineris, et aino et .ar^entw

abandaveris, et omnlbus c{wiecnm(|ne li])i fuerint, in mul-
titudine c\altes te corde, et obli^iscaris Dominmn Deum
luum Quid enim babes o bomo cjuod non accepisli.?
*. , ,

iNonne btcc omnia .'^icul nmbra prieieremil? i^oniie dcrmHS

.Ina ba?c pulvisest el niinaPNonne u.tc omnia faJsa ? Nonnc

.saeculi bujustbes^aurns vanitas est ? Nonne tu ipse es cinis?

ilespice in-sepulcra homiuum, ct-vide quid ex tc nisi cinis

,.et «ssa remanebunl , hoc e*it, ex corpore tuo : respLee,iu-

CHiam,et diciuibi pauper sil? Djsceiiie
c[ui8ii)i div-es, qiiis

iu(W[)cs.oc.polentes. Nudi omnes uascimur, nmlianorimuc.

, Kjulb discAClio'. intcr cadavera moituorum ; nisi forle q^ioid

gKa.v!us Itttent Quexn

divitum corpora distonta luxuric.
aiuiisti paupercm ccudilate dcfuncUmi? Protlrsl illi inopiii
sma : exeixet corpus uon opprimit. Nec tameu andivimits
,

justum dcrelictum, et SGiuen ejm quicre^ns panem; que-

niam qiii bcne opc.ratur in terra sua , abuuclal alimentis.
Attcude ergo.tUii, dives ; f[uia et lu carnem ;p©ri(us sieUt

pauper.
1,11. Allcudc tibi, p«upcr,quia anima tua prcliosa est

=61 si caro mortalis, diuturna auima : et si libi tleest pe-

. cunia, nondcest gratia : et si non est domus ampia noa ,

^iiTvvsa posscssio, ccelum patet, terra bbera cst. Omnibus

in commune elcnicnta clonata simt ,
patent ffique divitibus
atciue pauperib.us ocnameuta mundi. Niunquid pulclirior;'
pirctiosissimarum clomorum aurala l«qucaria ,
quam cu^b

;t'aGics stellis iusignita fulgcntibus ? NumquidJallora diviluui

jur^i, quam spatia teruawum? Liide ad eos,,qai;d©mum ad
> Dtut. vm, i2i4.
 nEXAETfERCfN. Lin. vr. l5^
domuni, et Tillam ad villam jungunt dictum est « Num-
, :

»qoid soli habitabilis suj^cr terram \ «Majorem domum

titiiabes, pauper, in qua cl^mas et exaudiris : « O israel,
sinquit Propheta, quam magna est domus Dei , et iugens
»locus possessionis ejus! Magnus et non habet fmem , al-
»tus et immensus ^. «Domus Dei diviti est comMimis et
pauperi; dilTicile est tamen divitem intrare in regnum co?-

lorum. Sed forte dole*, qiiod nuUum tibiauralorum lych-

norum himen refulgedt :;sed multo illustrior tibi lumine
circumruso hma rej^plendet. De hyeme forsitan quereris,
quia nuUa tibi hypocausta anhelantibus ignibus vaporcn-
tar : sed habes sohs caiorem , qui tibi orbem lerraFum
temperet, et hyberno tejdefendat a frigore. An illos beatos
putas, qui ser\itiorum sequenlium stipantur catervis?lSed
qui ahenos pedes requirunt, sTiis uti nesciunt. Denique a
pa^icis prx-eceduntur, a ptarimis portantur. iNisi forte ilhid

miraris, quod abundant auro , argento, pecunia : quantis

abundant vides, quantis egeant non vides. Sed eburneis
lectis trcctirafeere pretTOsmn ptitas ; et non consideras pre-
tiosiorem esse terram, qu£e paupeii toros graminum sler
nit, in quibus dulcis requies, suavis est somnus, qucm iilc

aurea compositus sponda, lota pervigil nocte quaerit, et

noncapit. O quanlo te ille beatiorem judicat vigilans quies-
centcm ! Illud prretcreo, quod multo est proestaniius; quo-
niam juslus, qui hic eguerit , illic abundabit : et <\m hic
laborem toleraverit, illic consolationem habcbit : qui au-
*lem hic receperit bona mcrccdem eorum sperare
, illic

non polerit. Paupcrtas enim mercedem suam reservat,

census absumit.
LIII. A.ttende ergo tibi, pauper; attende, dives; quia et

in paupertate et divitiis tentamenta sunt. Ideoque Sajiiens

dicit : «Divitias et paupertatem ne dederls milii^. ^Et qua
« Isai. V, 8. — a Baruc. ni, a4, 26, — ' Trov. xxx,^.

'7-
aSo S. AMBROSII

rallonc petleiit hoc diclt; satls est cnlm homlnl haberc^

quod sibi sufficit. Quia dlvitla; ut epulls ventrem ila anl- ,

mum curls solllclludlnlbusquc dislcndunt. Idcoquc pcllt

constltui slbi qucX opus sunt et suflTicIentla; « Ne rcplctus ,

» inquit , mendax fiam , et dlcam : Quis me videt? Aut fac-

»tus pauper furtum faclam, ct jurem nomlnc Domlnl *. »

Fugienda igltur ct cavenda sunt tcntamenta mundi, nc

pauper desperet , ne opulens insolescat. Sci-Iptum cst
enim « Cuni cxpuleris gentes, et coeperls uli tcrrls corum,
:

»ne dlcas \irtus mca et manus mea hanc mlhi posses-

:

» slonem paravit ^. «Slcest qui opes suas merllo ascrlblt

suo. Et ideo quasi probatus propriuai non agnoscit crro-

rem sed longo trahlt fune peccatum. Nam si credat quod
:

acccsslo pccunloe, aut fortulti eventus, aut tiu-pls aslulue

slt, non habet locum insolentia In quibus aut nulla bius, et
inanls labor , aut cuplditas inverecunda sit modum nes-
cicns ponere voluptati.

\\\v\\VW.V\».XV^\v\\\\\VV\\V.XVWV\\VvV\V\.'VvXWVV\VVV\^VX'VV\\\W\\X-.V\V\V WtW\V\\\ »\V\W

CAPLT IX.

De corporis humani prccsta^itia , deqiie si?igu[orum

ejus membrorum conformalione, disposilione atqu&
o/[iciis, ;

LIV. Sed jam etlam de ipso hominis corpore aliqua di-

cenda sunt, quod praestantius ca^leris decorc ct gratla esse
quls abnuat? Nam elsi una atque eadera omnium terrcno-
rum corporum videatur esse substanlia, firmitudo ctpro-. |

«erltas quibusdam major in bestiis : forma tamen humaur

• Prov. XIX, 9. — 3 Deut, tiu, 17.

 HEXAEMERO^. LID. VI. 261

corporls est vcnuslior, slalus ercctus ct celsus; ul ncque

enorniis proccritas sit , neque vilis ct al)jccta pauxillitas :

lum ipsa habiludo corporis suavis ct grala; ut nequc bel-

luina vaslilas horrori sit , nec gracililas lcnuis iufirnii-

tali.

LV. Ac primum omnium cognoscamus humani corporis

fabricam instar csse mundi. Siquideni ut ccehuu cminet
aeri, lerris, mari,quie vclut quauham membra suutmundi :

ita ctiam caput supra reliquos arlus nostri corporls cerni-

mus cmincrc,pricstanlissimumquc c>sc omnium, lanquani
inter elcmenla ccelum, tanquam arccm inter reliqua urbis
mania. In arcc hac rcgalem quamdam habitare sapientiani
sccundum propheticum dictum « Quia oculi sapicnlis in
:

«capitc «hanc csse caeteris tutiorcm,et cx illa om-

eji'.s' :

nibus mcmbris vigorem providenliamque deferri. Quid

enim robur et vaiiditas lacertorumproficiat, quid velocitas
pedum; nisi capitis veUit principis sui impcrialis qua^dani

adminiculctur potcslas ? Ex hoc cnim aut dcstiluuntur uni-

vcrsa, aut omnia fnlciuntur. Quid agat fortitudo, nisi oculo

ducc utatur ad proehumPQuid fnga, si dcsit oblulus? Car-

ccr est totum corpus tenebroso inhorrens situ , nisi ocn-
lorum illuminetur aspectu. Quod ergo sol ct luna in coelo,
hoc sunt oculi in homine. Sol ct hina duo mundi hunina :
ocuU autcm quoedam in carne sidera fulgent dcsnpcr, et
inferiora claro illustrant lumine, ncc patiunlur noctis qui-
busdam nos tcncbris implicari. Spcculalores quldam nos-
^ri die ac noctc cxcubanl. Nam ex sopore membris coe-
circumspectant omnia;
teris citlus excilantur, ct vigilantes

enim suntcerebro, unde omnis manat usus vi-

viciniores
dendi. Neque vero praepropere quisquam huc desccndissc
me credat, quod rchcto vertlce oculos proedicem cum ,

'

alienum non sit summam rem in parte Liudare. Oculos

\Eccle. u, i4.
^2 S, A*ffi*OSIl

eniBa cw'tiHEa e&t esse^capUis porttoirem. Caput itaqoe^ oeu-

lis^explorat OQf>Dia, auri^s occulla rimatwrj cognoscit ah-
scondlla , audit quid aliis agatur in terris.

LM. Ipsc auteiu verlcx.capiliij quam suavis.et gralus,

quam speciosa ca?saries, quam revercnda in scnibiis, quam
veneranda in saccrdotijjus quam tcrribiiis in hcJlatori-
,

bus, quam decora in ajiolesccniibus quaai couipla in mu- ,

licribus quam dulcis iqpueris! Alium scxum crinita non

,

decct, allum lonsa non decet. Ex arboribus liccl qnaj bu-

inani slt gratla capilis, aDstimare. In capite arlwrls omuis
est fructus, ibi omnis coma nos aut
est pulcbriludo, illlus

a j)luvils tcglt, aut dcfcndit a sole. Tulie arbori comam,

tota arbor ingrala est. Quanto igitm' njajor humaui capi-

tis ornatus est, qui cercbrum nostrum, hoc est ,scdem
orlglncmque nostrorum sensuuna capjllis capitis munlt et
vcstit, nc aut frigore vexclur aut aestu? Ililc cnlm fons
univcrsorum est; ct ideo ubLiujuria, nocet, ibi gralia. praee- '

minet,
LMI. Quid sine capite est homo, cum totus in caplte
sit? Cum ci;put vldcris, hominem aguoscis si caj)ut de- t

sit , nulla agnilio esse potest : jacet truacus igoobilis,

sine bonore, sine nomiue» Sola, oere fusa principum ca-
j

pita , ct ducti vultu^ de a?re vel de marmore ab homi- '<

nibus adorantur. Non immerlto igllur huic quasi coa-

sultori suo caetcra membra famulantur, ct circumferunt
illud scrvili gcstaralnc sicut numen alque in sublime lo-
,

catum vchunt. Lncle censoria potesLale quo vidt dlri^t

quorumdam obsequia servujorujn , et praecepta singulis
obeunda decernit. Vidcas imperatori siw singula gratuito
stipcndio milltare. AUa porlant, alia pascunfc, alia defen-
dunt velministcriujaj,su,uiP exhibent
, : pauent ut principi,
ancillantur ut domino, Inde quaedam proccdittes-
velut.
sera, quam dcbcant pedcs oblrc regloncm , qua; mililli»
 nEXAEMEROK. I.IB. M. u6'i

mnnia manus consumnjaTidis operibus ext?<^|nanltir, f[iiam

venter abstinendi vel edeiidi formam imnoHlae lenoat dis-
ci|)linae.

L\ HI.Huic frons libera nndis apirta iemporibns,

, fjii^

meiitls habitum specic sui prodat nunc l.vla, nunc

: tris-

tio : nunc erecta ad severltatem, nuiic ad leiiitatem remis-

sior, quae si«;nis forensibus internam exprimai volunlatom.
luiago quaedam auimi loquitur in vultu , fulci basis in qua
qnotidie Domini nomen inscribitur et lenciar. Eani ge-
minns scpes superciliorum sequuntur, qua3 oculis mum-
menla pra^lendunt, prcelexunt gratiam; ut et venuslas de-^
coris arrideat, et diiig.-^ntia protectionis assistat. Si quid
enim de capite sordium decidat, aut arenae ])ulvis, aul ros

nebulae, aut humesccntis verticis sudor, excipilur superci-

lio, ne teneras oflensa acie visiones mohium perturbet
oculorum.
LIX. Adhaerent vehit quihusdam i:<ontium superci!ii«
oculi; ul et protegente montis cacuminp- tutiores sint, et
tanquani in summo locati de quadam scena superiore
,

nnlversa prospectent^ Neque enim oportrbat eos htuniles

essi3 sicut aures , vel os, ipsosqne narixim interiores siniisw'

Specula enim semper ex aUo esl; ut advenienlium caler'-

varum hostihum explorari possit advenlns, ne improviso

occupent oliantem vel urbis populum vel imporaloris exer-
citum. Sic latronum quoque caventur incuisus , si explo-
ratores in murls, ant turribus, ant mont's v-xcelsi sujierciUo
sint locati; ut desuper spectent plana regioncnn, in quibas
insidiae latconum latere non possint. In mariquoque posi-
tus si quis terrae appi^opinquare se coniicit , in ij)sa mali
fastigia, et celsa antonnarum cornua voti exj)1orator as-
cendit, et adhuc invisibilem rehqnis navii^anlibus eminug
terram sahitat.
LX. At forte dicas : Si specula editior necessaria Aiit,
264 S. AMBnOSII

ciu" non siipra sumnuini verlicein capllis ocull constituli

sunt, sicul cancris vel scarabceis in sumnio sunt, quibus
licet nnllum cajnit apparcat, colla ac dorsa lamcn c;utero
corporc cclsiora simt ? Sed illis tcsta valida, noc tam lcnuis
uiembrana sicut nubis, quai iacilc possit offcndi, ruboquc
et ca?tciis inlcrsclndi senlibus. Aliis (juoque animantibus
hujusmodi spccics, ut possint oculos aut ad ccrvicem con-
ferre, ut equi, ac bovcs, ac propemodum omncs ferae, aut
ad alas suas, ut aves quo tuta quiete potiantur. No]»is au-
tem in summa propemodum corporispartcconstltui oculos
oportuit tanquam in arcc, et ab omni vel minima offcn-
sione defendi, quoe duo sibi compugnantla vldcbantur.
Nam si in humili cfsent j^oplcr tutamcn, nuuius impedi-
retur; si in verlice, palercnt ad injurlam. Ilaque ne vel
usul inunerls ahquid detraherctui', vel allquid ad propul-
sandam injnriam non prosplcerclur, co loci oculos constl-
luit, cui snpercilla desnpcr non minimum proteclionis

iiuperliant, subter malac aliquanluhnn elevalac hand exi-

guum munillonls adjnnganl , intcrlorem parlem scpianl
nares, cxteriorem quoquc frontis mah\rumque gibbi extu-
berent : ct hcet ossium compage connexa et jcquata ccn-
fmia circumvallare vidcautur, intcr hffic medii sunt oculo-
rum orbcs, ct tutl ad cavcndum, ct ad intucndum hberi,
et decori ad gratiam, utpote in crvstalli speclem rcfulgen-
tes. Jn quorum mcdlo puplJl.ne sunt, quaj videndi munus
opcranltn-. Ihe nc qna incldentls injurlac offcnslone lacdan-
tur, plhs hlnc inde conserlls velut quodam vallo per cir-
cuitum muni.jntur. Lnde tutum sibi auxilinm postidans
Propheta ait « Cuslodi me, Domine, ut pupilhnn ocull * ;
: >»

ulprotectionis divinac fieret ci tam sollicita et lula custodia,

qnam pupiliam oculi tutissimo quodam naturae vallo mu-
nire dignatus est. Simul qulai nnocentla el integritas levi

» Psal. XVI, 8.
 HEXAEMEP.ON. LIB. VI. 265
sorde aspcrsa violalur, et gralioc sufc uiiinus amiltil; ct
itlco prospiciendum, ne quis cam pulvis erroris oLlimct,
aut uUa vexct fcsluca pcccati; quia scriplum est ; « Ejicc
«primum trabem dc oculo tuo, ct tunc videbis cjicere
«festucam de oculo fratris tui^ »

LXI. Itaquc propler oculos ferunt medendi pcrili ccre-

brum hominis in capile localum, alios aulcm noslri corpo-
ris scnsus proj>tcr ccrcbrum finilimoquodamcssedomicilio
constilutos. Inilium enim nervoruni ct omnium sensuum
volunlaria; commotionis ccrcbrum est, alque inde omnis
eorum qua^ diximus, causa manat. Initium autcm arteria-
rum et insiti caloris, quo animantur et tepefiunt vitalia,
cor essc plcriquc arbitrantur. Scnsuum autcm singulorum
velut organum nervi sunt, qui velut chordas et fidcs quae-
dam de ccrcbro oriuntur, et pcr partes corporis in singula
qu.TDquc olficia dcrivantur. Idcoquc mollius cst caitcris

cerebrum, quia omncs su/cipit scnsus; undc omncs nervi,

et quo rcfcrunt universa, quac vel oculus vidcrit, vel auris
audierit, vcl odor inhalaverit, vel lingua increpuerit, vcl os
saporis acccpcrit. Quod enim molie ad compassioncm ,

aj)tius : quod autcm durum ex aliquo rigore nervorum, ad

agendum ellicacius.

LXII. Prscslanlissimum quoque audiendi munus cst, et

visui suppar gratia. Ideo aurcs cxtantiores sunt; ut et or-

nalus decorem praeferant, et cxcipiant omnc illud quiquid
de vcrtice sordium humorisve defluxcrit; simul ut in ea-
rum sinibus vox repcrcussa sine oflcnsione interiores in-
grediatur anfractus. Nam nisi ita cssct, ([uis non ad omnem
forlioris sonum vocis attonitus redderclur; cum intcr ipsa

subsidia frequentcr improviso ictus clamorc nos obsurdrs-

cere sentiamus ? Tum velut qu.xdam propugnacnla videas
prsetendcre adversus frigoris asperitatem, calorisque fla-
' MalU). Yii, 5,
266 Sl AAWROSII

giaiitiam ; ni neqwe frigiispenetpet d*nGtns patentes, neque

ninilus aduBab aestm. Sinuatio autem. interiomm aurium
niodulandl quemdam nunicrnm pr.-^stat cl disciplinam.
Siquidem per an&'actus auTiunvquidam rythmus efficitur,
et modulis quibusdam ingressae sonus vocis exprimittir.
Tenaces, praeterea sermonis accepti ipsos esse anft^actus
aurium usus ipse nos doGet. Siquidem vclut in concavis
montium, vel in recossu rupimn, vel in anfractu lluminura
vox auditur dulcior, et rcsponsa suavia referens ccho re-

sultat. quoque sordes aurinm non inutiles qu;c ligant

Ipsae

\X)cem. ut lenacior cjus in nobis ct mcmoria sit et gratia.

:

T.X TTT. De naribus autem qjiid loquar, quae bivio et

procero foramiiie anlrum qnoddam recipiendis odoribus
prcestant; ut non perfunclorie odor transeat, sed diutius
iohaereafc narihus,. et earum ductii cerebrum, sensnsquc

dcspacat? Ideo dintius odor frae;rat acceptus, qnam scrmo

rcsonat, aufc visus apparet. Plerumque quod momento
bxevi fueri& odorafcus , toto die libi spirat in naribus. P^t
eas quoque purgamenta capitis dcflnunt, et sine fraudc at-
que ofCensione aHa corporis derivantur.
LXIV. Est non mediocris sensus in tactu, atque
etiani

sincerumque judicium. Plerum-

in eo voluptas gratissima,

que enim tactu probamus, quce oculis probare non possu-

mns.
LXV. Postremum: quocpie officium cst oris autlingufE,
quod tamen omnibus vires minislrat. Nam neque oculi vi-
gorem videndi haberent, nisi virtuteili substantias corpo-
ralis acciperent, quae cibo defertur et potu; neque aure*
audiendi, aut nares odorandi, aut manus tangendi, nisi

corpus omne confortetur alimentis. Deficimus enim viribus,

nisi eas cibi competentis aseiduitate reparenms. Denique
Gonfecti fame uuHis oblectantup sensuum voluptatibtisi
scd quasi cxsortes eorum delinimenta non gentiunt.
 HEXAEUERON. LIB. VI. 267
LXVI. Quid ego describam deutiiim valltmi, quo cibas
couficitur, ct plenae fit vocis expressio? Quae sine denlibus
alimonia delectaret? Dcnique asvi maturos plcrnmque cer-

nimus hoc ipso citius scnescere, quod amissis deutibus

uullam possint cibi virtutem valtdioris assumece. Ideo uiuta
infantia, quia nou habet adhuc orgauum vocis.

LX\ II. Lingua: quoque nt»u solum in loqueudo,. sed

etiam in edendo muuus pretiosissimum est. Ea enim velut
plectrum loquenlis, et quaedam edentis est manus, quae
defluenlem cibum dcnlibus sugjierit etministrat. \ ox quo-
(jue aeris quodam remigio vehitiu', et per inane portatur,
eademque vis qui^ aerem verberat, mmc commovet, nunc
demulcct audientis aftectum, iratutn mitigut, fractimi eri-

git, solalup dcV.eutem. Sit igitur nobis canoru-iU commune

cuni avibus. Sed. apud quem quo sono vocis utalur, quod
est rationabile, non potest cum omnibus animanlibus ir-
rationabilibus scilicet esse commune. jNam et ipsi sensus
communesnobissunt cum animantibtK casteius sed tamen :

non cadem his ca?teras animantes in<lusliia uluntur. Erigit

bucula ad ccelum oculos, sed quid. s[>ectct ignorat. Erigunt
ferae, erigunt aves, omnibus est liber aspectus : sed. soJi

inest homini eorum qua? aspicit alloctus interpres. Spectal

oculis ortus obilusque signorum, ^idet oruamentimi cceli,

miratur stellarum orbes, fulgores q:t,ioquc diversos inlelli-

git singulorum, quaudo hesperus surgat, quando Iwcifer :

cur ille vespcrtinus, hic matutinus irradict : quos motus

orion habeat, quos luna dcfe^-.Uis : quemadmo<lum sol suos

norit occasus quoque cursus sui solemnitate

, circuitus
cnstodiat. Audiunt quoque animantes Cictera?, s<'d quis
praeter hominem audiendo cogooscit? Secreta sapienliie
solus homo ex oimiibus generibus quae in terris suait, au-
ditu et meditatioue etpyudentia colligit, qui potest dicere:
« Audiam quid loquatur inmeDominus Deus. » Hocestpre-
 » :

268 S. AMBP.OSII

tiosisslmnm, quod horao divlnae vocis sit organuni, el cor-

poralibus labiis cxprinjil cteleslc oraculum, sicut illud est
'«
Clama. Quid clamabo? Omnis caro fcenum'. » Accepit
quod diccrct, ct chimavlt. Sibi habeant prudentlam suam
qui c<tH lerrarumquc spatla radio descrlbunt. Sibi habeant
intellcctum suum, de qtio dicll Domlnus « Et inlcllectum:

i)prudentlum reprobabo^ » Ncque numeros orallonis ac

modos, et modulos musicae sapienlirc constltuam in loco :

scd eam sapicntlam definlo, de qua dlcit Propheta : «In-

j) certa et occulta saplentloe tua* manifestasllmihi".
LXVIII. Quldautemloquarde osculo orls, quod pielatis
el charitatls est pignus? Osculantur se et columbne, sed
quid ad humanl oscuH venustatem, quo amicllijc inslgne
humanitallsque prc-efulget, In quo plenae charilatis fidelis
^xprlmltur alTectus ? Unde et Dominus velut prodigii genus
in prodllore condcmnansait : « Juda, osculo Fillum homlnis
D tradls
'"
? » hoc est, « Charitatis insigne convcrtls ad signum
prodilionis et infidelltatls indiclum? Pacls hoc pignore
Titerls ad ofllcium crudeHtatls ?BestIalI » igltur orls obsequio
inferentem potlus necem, quam charilatis fojdera deferen-
tem divinac arguit vocis oraculo. Illud quoque praecipuuni,
quod soll homincs ore exprimlmus, quae corde senlimus.
Itaque cogltationes tacitoe menlis, oris sermone slgnantur.
Quid est iglturos hominis; nisi quoddam sermonisadytum,
fons dlsputationis, aula verborum, promptuarium volun-
talis? Absolvimus velut quamdam humani corporisreglam,
in qua sil licet quiedam quantitas portionls, forma tamen
nniversitalis est.
LXIX. Sequitur guttur per quod totius corporis vitale
commerclum, et spiritus hujus commeatus infundltur.
Succedunt brachia, ct valldi lacerlorum tori, validae ad
operandum manus, et proccrloribus digitls habiles ad te-

* Isai. XI., 6. — > i Cor. xix, 19. — J Psal. l, 8. — ^ Luc. xxii, 48»
 TIEXAKMERON. LIB. AI. z6g
nendum. Hlnc oplior usus operandi, hinc scrlbcndi clcgan-
tia, ct Illc calamus scriba; vclocitcr scrihcnlis, quo divinaB
vocis cxprimuntur oracula. ]\Ianus cst qute cibum orl ml-
nistrat: manus cst quas prKclaris cnilet factis, qure conci-

liatrix divinoe gratias sacris infertur altaribus, per quam

oficrimus et sumlmus sacramenta ccelestia : manus cst qua&
opcratur pariter atquc dispensat divlna inystcria, cujus
vocabulo non dedia;natus est se Dci Fiiius declarari , di-
cente Davld : « Dextera Domini feclt virtutem , dextera
»Domini exaltavlt me*. » Manus est quK fccit omnia, sicut
dlxltDeus omnlpotens « Nonne manus mca fecit ha;c om-
:

» nia^?»Manus est totius corporis propugnaculum, capltis

defensatrix. Quae cum sit loco infcrior, totum vcrticem

comit, et honesto venustat ornatu.
LXX. Quis digne explicet pectoris cralcm, ventrlsque
mollillem ? Aliter enim vlscera molliora non possent foveri ,

et inteslinorum slnus duris haud dubic ossibus Ixdercntur.

Quid tam sahitare, quam ut puhno cordi finitimo hmlte
jungcretur; ut cum cxarserit cor ira ct indignatione, pul-
mnnis sanguinc atquc humorc citius tcmpcretur? Ideoquc
mohior pulmo est, quia inadct scmpcr, simul ut rigorem
indignationis emohiat. Ha^c idco strictim percurrlraus, ut
tanquam indocti obvia pcrstringcre, noa tanquam mcdici
plenius scrutarl videamur etperscqui qua3 naturae latil)uhs
abscondita sunt.
LXXI. Llen quoque cum jecore habet vicinlam fructuo-
•sam, qul dum assumit quo ipse pascatur, abstergit quid-
quid sordium deprehenderit; ut per fibras jecoris minu-
tiores ciborum posslnt tenues atque subtUes rcliqulaf
transire, qiKC vcrtantur In sangulncm, vlribusque proC-
ciant, et non cuui fimo et sordibus cgerantur. Inlestinoruni
'
Tero circumplexi orbes, et sinc aliquo licet nodo slbl ta

• Psal. cxvii, i6. — • Isai. lxvi, a.

270 S. AMBROSII

men invicem nexi, quicl alind nisi divinam prospicienliam

Ci-eatoris ostendunt; iit non cito esca pcrtranscat, ct statini

a stomaeiao decurrat? Quod si fieret, jugis fames et conti-

nua vorandi libido hominibus gignerctur. Exinanitis cnim

visceribus et exhaustis, dum momentaria elfnsionc vacua-
rentur, necesse esset inexplebilem atque insatiabilem cibi
et potus gcnerari cupiditatcm, quam sincdublo matura
mors sequeretur. Ideoqucprovide conficitur primum esca
tn trtero superiore, deinde in jecore eoquitur, ejusquc ra-
porc digestus transfunditur succus ejus in reliquas corporis
pfirtcs; eaquc snbstantia artus aluntur hmnani, quamju-
vcncs accipiunt ad incrementum, sencs ad pcrseveran/iam:
reliquum autem vehit superfluimi pcr inteslina deducitur,
ostium derivatur.
et per ijhid cx transvcrso
LXXIT. Denique ctiam in Genesi arca Noc ad fabricam
humani corporis accipitnr, de qua dixit Deus :«Fac tibi
» arcam cx lignis quadralis nidos facics in ca ct bitumi-
, ,

»nabis eam intus et foris bituminc, el sic facies arcam^ >>

Eti-nfra : «Ostium vcro facies ex transvcrso : infcriora au-

yiiem arcoe bicamcrala ct tricamerata facics^.» Hoc crgo

significatDominus, quod ostium ex posleriori sit parlc,
per quod eg(*ranlur ciborum supcrflua. Decore enim Crea-
tor noster ductus refiquiarum a vuUu hominis avertit ne, ;

dum alvum purgamus, inquinaremus aspectum. Simul il-

lud considera quod ca quae pudoris plena sunt co loco
,
,

constituta sunt, ubi opcrla vcstibus dedecere non possint.

LXXIIl. Venarum pulsus vel infirmitatis inlcrnunlius,
vel salutis cst. Ea;dcm tamcn cum lolo difl^usoc sint corpore,
nequc nud;u atque inteclae sunt, ct ita levibus opcriuntur

visccrlbus (22); ut cxplorandi copia sit, ct ccleritas scn-

tiendi ,
quando nulla est visccrum crassitudo quas pulsum ,

possit obducerc. Ossa quoque omnia lenui operta sunt vis-

« Gen. VI, i4- — ' ILid. 16.
 HEXA£U£fti9>'. US. VI. •W-t

cere, et revincla nervis; priecipue tamen capitis levi lecta

5Luatcorio. Lnde quo possiulaliquod adversum jmbres et
frigora habcre nuiiiinien, capiDis densioribus \csliuntur.
Quid de genitalibns loquar, quag vcnis e regionc cervicis
pcr renes lumbosrpic dcduclis suscipiunl genitale semen
ad munus et ad graliam procreandi ?
LXXIV. Quid de officio pedura, qui totmii corpus sine
iilla suAlinent onerisinjuria? Flexibile genu
quo prae ca:- ,

terisDomini mitigatur •ITcnsa, ira mulcctnr, grai;ia provo-

catur. IIoc enim Patris summi erga Fib'um donum est,
«It in nomine Jesu omnc genu cnrvetur, crelestiiim, ter-
«rcslrium et infernorum; et omnium lingua xouflteatur
Bquonlam Dominus Jesus in gloria est Dei Palri-s*. «Duo
cnim sunt qux pra3 cajteris Deum mulcent, humilitas et
fidcjs. Pes itaque exprimit humiUtatis airectuni , et seduLe
servitalis obsequium : fides aequat Filium Patri, atque
ulrinsque eanidem gloriam confitelur autcm nou Piccte

plures scd dno sunt homiui j>edes quaterni enim pedes

, ;

feris ac belluis snnt, bini avibus. Et ideo unus quasi tle

volatilibus est homo, qui alta visu petat, et quodam remi-

gio vohtel sublimium sagacilate seusuum. Et idco de eo
dictum est : «rvenovabitur sicut aquilte juveatus lua^; »co
quod propior sit ccclestibus, et sublimior aquilis, qui possit

dicere : «Nostra autem conversatio in coelis est.»

> Philip. II, 10, 1 1. — » Psal. cn, 5.

a;!2 S. AMBROSII

CAPIT X.

Dici scxlo, totique adco opevi /Incm posilurns quomodo

Dcus requiev isse dicatur aperit el Crealoris laudibus
, ,

sermonein coronat.

LXXV. Sed jani finls scrnioni nostro sit ;

quoniam com-
pletus est dles sextus, et miuulani opcris sturima conclusa
est; perfecto videlicct homine in quo principatus cst anl-

manlium luiiversorum , ct sunuua cjua?dam universllatls,

et omnis mundan-T jrratia crcalura'. Certo dcfcramus silcn-
tlum ; fjuoniam rcquievit Dcns ab omnibus mundi opcrl-
hus requicvit aulcm In reccssu hoiuinls rcquievit In cjus
: ,

mente atqnc proposito. Fccerat cnim honu'ncm rallonis

capacem imltatorem sul virtutum aemulalorem cupidum
, , ,

coelestlum gratiarum. In his rcquicsclt Deus qul ait «Sii- :

»per quein reqjiiescam, nisl supra lumiilcm, et quletum,

T>et trementem verba mea* ?»

LXXVI. Gratlas ergo Domino Dco noslro ,

qui hujus
modl opus quo requicscerct. Fccit coekim non
feclt In ,

lego quod requleverlt fccit tcrram non lcgo quod requic-

; ,

vcrit; fecit solem, lunam et stellas, ncc ibi lego quod re-
qulcvcrit : sed lego quod fccerlt homlncm , et tunc requie-
vit, habeus cui peccata dlmltleret. Aut lorte tunc jam
futurv-e dominicae passlonis praccesslt mysterium ,
quo i*e-

velatum cst qula requicscerct Christus in homine, qul rc-

quiem sibi praedesllnaljat in corpore pro hominls redcmp-

* Isai. txvi, 2.
 ,

BiTtAEilEROJf. LIB. \ii ^l^

tione spcnndnm qnod ipse dixlt « Ego dormlvi ctreqnicvi
:

»et exnrrexi; qnoniam Douiiiius susccpit nic*. » Ipse

enim i^equievit , qni fecit : cni est honor, gloria , perpe-
luitas astccnlis, et nunc, ct semper, ct in omnia sa?cula
saecnlorum. Amen.

' Psal. III, 6.

LIV. i8
.:i-.r
 S. AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
DE PARADISO.

LIBER UNU3 \

CAPUT I.

Quam difjicile sit de paradiso dtsserere. Ejus tamen

auctor, natura j situs , incola indicantur ; et res ad
mjslicum sensum traducitur,

I. « Et plantavit Deus paradlsum^ in Eden secundum

«Orientem : et posuit ibi hominem quem finxit*. »De pa-

radlso adorlundus sermo non mediocrem agstum nobis vi-

detur Incuterc , quidnam sit paradlsus , et ubl quallsve , sit,

investlgare et explanare cuplentibus : maxlme cum Apos-

tolus sive in corpore , sive cxtra corpus nesciat, raplum se
tamen dlcat usque ad tertlum ccelum. Et rursus « Scio, :

»inqult, hujusmodi homlnem slve in corpore, slve extra ,

wcorpus nescio, Deus sclt; quoniam raptus est In paradi-

»sum, et audlvlt Ineffabllla verba qune non licet homlni ,

«luqul.... Pro hujusmodl glorlabor, pro me autem non

«o-loriabor. nisi in infirraitatibus mels : si enim voluero

' Scriptus circa an. 375, — » Vide D. Guillon , loin. ix , p. 3i-33. —

5 Gen, n, 8.

18.
276 8. AMfiROSlf

«glorlari, non ero stultus; nam veritatem dico*.»Ergo si

hujusmodi paradisus est , uteum solus Paulus, aut vir ali-
quis Pauli similis , cum in hac vita degeret , videre potue-
rit; idem lamen sive in corpore, sive extra corpus videril, >

uieminissc non possit; audierit tamen verha , quibus pro- \

liibitus sit vulgare quod audicrat : quo tandem nos modo '"

paradisi situm poterimus absolverc, quem nec videre po-

luimus : et si potuissemus viderc, prohiheremur tamen
allis intimare? Simul cum Pauhis extollere se revelationum
suhlimitate sit veritus , quanto magls nohis timendum est
id soUicitlus indagare, cujus etiam revelatio ohnoxia sit
periculo ? Non
hyleu hunc paradisum acstimare de-
igitur

hemus rehnquamus Pauli esse sccretum.

; et ideo
II. Tamen quoniam hic legimus In Genesi a Deo paradi-

sum esse plantatum secundum Orientem ct ihi esse posi- ,

,tum hominem quem plasmavit Deus ; istius paradisi auc-

,

torem jam possumus invenire. Quis est enim qui potuit

fingere paradlsum, nlsi omnipotens Deus, qui dixit et facta
sunt, nunquam indlgens corum quae generari vellet? Ipse
crgo planlavlt paradlsum dc quo dlcit Sapientla : « Omnis
«plantatio, quaiu non pbntavit Pater meus, eradicahi-
»tur^. »Bona Angelorum plantatio, bona Sanctorura.
Sancti euim sub ficu et vite dlcuntur in illo pacis futuri I

tempore^ in qulbus typus cst Angclorum.

III. Ergo paradlsus cst phirima hgna hahens , scd llgna '<

fructifera, ligna plcna succi atquc vlrtutls, de qulhus dic-

limi cst : «Exultabunt omnla hgna sylvarum'* ; » llgna sem- :

per florentia viriditalc merltorum , sicut ilhid lignum quod

j

plantatum est secus decursus aquarum, cujus foHum non

defluet^ ; quia tolus in co fructus exuherat. Hicergo para-
disus est.

'
» a Cor. xii, 2-6.— » Mallb. xv, i3.— 5 Mich. iv, 4.— * Psal. xcv, ij.
— 5 Id. I, 3.
 DE PARADISO. LIBER l'.\US. 2^^
IV. Locus auteni ejus, in quo est plantatus, voluptas di-

citur. Lnde et sanctus David ait : « Ex torrente voluptatis

» tuae potabis eos^ «Legisti enim ; Quia «Fons procedit ex
)»Eden,quirigatparadisum^. »Haec igiturSanctorum ligna,
quae plantata sunt in paradiso , quasi profluvio quodam
lorrentis Spiritus irrigantur. De quo etiam alibi ait : «Flu-
»minis impetus Isetificat civitatem Dci'^'. «Est aulem civi-
sursum est Hierusalem libcra in qua diversa
tas illa quae ,

Sanctorum merita pullularunt.

V. In hoc ergo paradiso hominom Deus posuit qucm ,

non euni hominem qui se-

plasmavit. Intellige etiam quia ,

cundum imaginem Dei est, posuit, sedeum qui secundum ,

corpus. Incorporalis enim in loco non est. Posuit autem

eum in paradiso sicut solem in coelo , expectantem rcguuni
ccelorum, quemadmodum creatura expectat revelationem
filiorum Dei.
\I. Ergo siparadisus est, in quo erantexortavirgulta, vi-
detur paradisus anima esse quae multiplicat scmen acceptum,
iu qua virtus unaquoeque plantatur, in qua erat eliam lig-

num vitae, hoc est, sapientia, sicut dLxit Salomon (aS) :

quia sapientia non dc terra exorta est, sed dc Palre^ Est

I enim splendor lucis jeternoe , et emauatio omnipotcntis
gloriae.

Psal. XXXV, g, — ' Gen. ii, lo. — ^ Psal, xlv, 5. — 4 Snp yn, 2?5,
»^8 S. AMBROSII

CAPUT II.

Qtiod llgnum scient{(F, boni et inaii in paradiso fuerit,

quodquc ibidcm scrpe7is extllerit , non reprektnden-
dum. Et quid nonnuUi per serpentem, Adamum, et
Evam tntellexerhit.

VII. Erat autein lignum scientias boni et mali in para-

diso. Sic enim liabes « Quia produxit Dcus lignum specio-
:

» sum ad aspectum et bonum ad escam et lignum vilae in

, ,

«paradiso, et lignum scicntise boni et mali^ «Postea vide-

bimus utrumethoc lignumspeciosuni ad aspectuni, elbo-
num a4 e§cam fuerit sipwt caetera. Eo enim loco hoc op-
portunius disputabitur, quo hominem ex hoc gustautem
ligno invenlmus esse deceptum. Interim nihil habemus,
quod nunc reprehenderc debeamus etsi rationem scire ,

non possimus. Neque enim in hac creatiira mqiidi si qua ,

nobis difficilia intellectu videntur, ct incomprehpnsibilia

ingenio nostro, temerario quodam debemus condemnare
judicio, ut creaturam serpentium, venenatique alicujus
animantis; quippe homines qua ratione singula quaeque
sint facta intelligere adhuc ct scirc non possumus. Sic
ergo et in Scripturis divinis non facile reprehendamus ali-

quid quod intelligere non possunius. Sunt cnim pkirima

quae non nostro ingenio meticnJa snnt; sed ex altitudine
divinae dispositionis et verbi sunt aestimanda.
VIII. Pone enim , sine pri-ejudicio tamcn asscrtionis fu-
turae , ideo tibi hoc lignum de scicntia boni et mali displi-

> Gen. II, 9.

 :

DE PARADISO. LIBER UNUS. Styg

cere , qula posteaquam gustaverunt ex eo homines , intel-

lexerunt se esse nudos; attamen ad consummationem

divinoe operationis dicam tibi et hoc lignum in paradiso

exortum, et ideo a Deo esse permissum, ut possimus su-

pereminentiam boni Quomodo enim si non esset
scire.

scientia boni et mali inter bonum et malum discretionem

,

aliquam disccremus? Nam nequc quod malum erat, ma-

lum judlcaremus esse, nisi esset scienlia boni : sclentia
autem boni esse non posset, nisi esset et bonum neque :

rursus quod bonum erat sciremus bonum esse , nisi esset

,

scientia mali. Cape exemplum de ipsa conditione humani

corporis. Nempe habet et amaritudinem quamdam fellis,
quae sicommunc prospicias, ad salutem hominis utihs
in

invenitur. Ergo et quod malum putamus, plerumque non

j)er omniamahimest, sed in communeutile. Nam sicutfel
in parte est corporis et tamen ad totius utihtatem corpo-
,

ris prodest ita utilitati omnium profuturam sciens Deus

:

'scientiam boni et mah, in parte constituit, ut in com-

mune prodesset.
IX. Denique serpentem in paradlso invenis , utique non
sine Dei vohmtate generatum. In serpentls auteni figura
dlabohis est.Fulsse enim dlabolum in paradiso etiam Eze-
cbiel propheta docet , qul dlclt super principem Tyri
«In voluptate , inquit, paradisi factus es'. «Prlncipem au-
tem Tyri in figura acciplmus diaboli. Numquld et hlac
accusabimus Deum, quia thesauros ejus altitudlnls ct
sclentiae abscondltos in Christo et occultos comprehen-
dere non possumus, nlsi quos ipsc revelare- dlgnatus est?
Revelavittamen , ut sciamus etiam diaboH maUtlam ad
sahitem prodesse homlnlbus. Non quod diabolus prodesse
vdit, sed quod malitlam ejusetlam repugnantls convertit
nobis Dominus ad salutem. Denique hujus mahtia Job
' Ezech, xxTiii, i5.
 i

280 s. amb^osii

sanctl viri feclt csse virtutem ct patientiam clariorem.

Hujus malitia justitiam ejus exercuit, ut ccrtaret et vin-
ceret, et victoriam corona sequeretur. Nemo enim nisi

qui legitime certaverit, coronatur. Joseph quoque casti-

monia nunquam ad nostri memoriam pervenisset , nisi

muller domini ejus coutubernalis ignitis diaboli spiculis

incilata tentasset ejus affectum, nisi postremo aflfectasset

cjus interitum , quo clarior esset castimonia viri , qui mor-

tem pro caslitate contempserit. Yis scire consillum Dei ?
Nempe , diabolo auctore, neces videntur justis hominibus
pra[»parari, excrceri quoque parricldia filiorum; atlamen
Dominus etiam Abraham hac arte tentavlt, ut immolari
sibi filium ab eodem postularet. Qua tentatione Abraham

fidelis est Domlno comprobatus, quod a devotionis obse-

quio, nec dilecti fihi miseratlone revocatus sit. Ita ergo

el llgnum scleutlae boni et maH in paradiso; quod erat
^peciosum ad visum, et bonum ad escamspecie videbatur.
INon enim usu bonum ad escam erat; quonlam esca ejus
videlur hominlbus obfulsse. Ergo est quod slnguhs noceat,
in commune proslt, ut Judae nocuit diabolus , sed praeter
iUum omnes Apostolos coronavit , qui malitiae ejus tenta-
menla vicerunt.
X. Itaque neque dubitandum, neque reprehendum quod
in paradiso diabolus erat; quandoquidem occludere sanc-
tis non potuit iter, ne quis ascenderet. Neque enim justis

habltallonem incolatus tanquam possessor eripuit. Esto

enim iit aliquos desides atque vitiosos ab incolatu supernae
possesslonis averlerit, illud multo augustius multoque pul-
chrius quod Sanclorum oratlonibus excludetur, cumcom-
pletum fuerit illud « Videbam Satanam sicut fulgur de
:

» cffilo cadentem *. » Ergo non metuamus eum, qui eo usque i

iufirmus est, ut et ipse casurus sit in terram. Accepit qui-|

> Luc. IX, 18.
 ,,

DE PAHAfilSO. LIBER LNUS. aSl

dem tentandillcentiam : scdnonaccepitcopiamsubruendi
nisi sua spontc labatur infirmus aflectus, qui sibi auxilium
non norit arcessere. Et ideo qua fraude tentaverit primum
hominem, quidve in homine pulaverit esse lentandum
quo ordiue., qua arte cognoscere opus est, ut cavere pos-

simus.
XI. Plcrique tamen qui volunt in paradiso diabolum
non fuisse , licct in calo astantom cum Angelis lcgerlmus ,

ne nostro scrmone vidcantur oflendit (24) , secunduni

suam accipiant vokmtalem intcrpretationem istius lec-

tionis. Namquc ante nos fuit, qui per vohiptatcm et scnsuai

prasvaricalionem ab hominc mcmoravcrit esse commissam *

in spccie scrpentis figuram accipiens delectationis , in

figura sensum animi mcntisque constituens
mulieris ,

quam aiuOrt^t-j vocant Gra^ci decepto autem scnsu praBva-

:

ricatricem secundum historiam mentem asseruit quam ,

Graeci voyv vocant. Rccte igilur in gracco vov; viri figuram

accepit, atcBrirji^ mulieris. Lnde ct quidam Adam voOv ter-
rcnum inlcrpretati sunt. Dominus autem virgiues iUas in
Evangeho, accensis facibus vel extinctis, ej^pectantes sponsi
auventum pro sensibus vel inlegi'is sapientium, vel cor-
ruplis insipicntium posuit^. Nam siEva, hoc est, sensus

primae muHcris accensas habuisset faces , uunquam prae-

varicationis suae nos crinicuHs impHcasset, neque ex ifla

virtutis immorlahtate cecidisset.

' Philo in lib. de mundi Opilicio. — » Mallh. xxv, 1, el seqq.

 :

282 9. AMBROSII

tV\VWV^VV\VWVV\V\Vl\VV\VVVVV\\V\\AWv\\«\\v\\V\\VV«v\VA\Vv%«l\VV\\V\VV\«VWV\WV«l/V\VWV

CAPLT III.

Per fontem paradisi, Chrtstum ; per quatuor flumina

inde orientia , virtutes cardinales , et quatuor mundi
felatcs desipiari.

XII. EsT ergo paradisus terra qutedam fertilis, hoc est,

anima fcecunda , in Eden plantata, hoc est, in voluptate

quadam tcI exercitata terra , in qua animje sit deleclatio.

Estetiam vou; tanquam Adam : est et seusus, tanquam Eva.

Ac ne haheres quod ad infirmum retoqueres natura? , vel
ad ohnoxlam in tolerandis pericnlis conditionem, consi-
dera quae haheat anima ista suhsidia.

XIII. Erat fons qui irrigaret paradisum. Qui fons, nisi

Domlnus Jesus Chrlstus ? Fons vltoe aeternae est, sicnt et

Pater ; qula scriptum est : « Quoniam apud te fons vilce*. »

Denique, « Flurrtina de ventre ejus fluent aquje vivae *. »

Et fons legitur, et fluvius legltur qui irrlgat paradisi lignum

fructuosum , quod ferat fructum in vitam aeternam. Hic
ergo fons, sicut legisti : « Fons cnlm inqult, procedlt ex
))Eden, » Id est, In anlma tua fons est. Lnde Salomon ait

« Bihe aquam dc tuis vasls, et de puteorum tuorum fon-

» tihus ^ » Ilic est fons qul procedlt ex lUa exercitata et
plena voluptatls anlma : hic fons qui irrigat paradlsum,
hoc est , virlutes anlmce emincntlsslmo merllo pullulanlls.

XIV. « Et dlvidltur , inqult , hic fons in quatuor inltia.

» Nomen est uni Phison : hic est qui circuit omnem terram
» Evilath, uhi est aurum. Terrae autem illius aurum honum
' Psal. XXXV, 10. — » Joan. vii, 38. — ' Prov. v, i5.
 ,,

DE PARADISO, LIBEH . TJNUS. 283

»est; ubl est carbunculus , et lapis prasinns. Et nomen se-

«cundo Geon : hic est qui circuit omnem /Ethiopiam. Et

» flumen tertium Tigris ; hic cst qui vadit contra Assyrios.

»Et flumen quartum est Euphrates *. » Haec igitur qua-

tuor sunt flumina secundum Hebraeos. Ganges
, hoc est

autem secundum Grsecos, qui fluit contra Indiam. Geon

autem Milus, qui circuit terram yEgypti vcl /Ethiopiam.

Mesopotamiaautcm dicitur, quodTigris etEuphrates inchi-
scrint eam eo quod inter duo ha^c flumina constituta sit
;

quod etiam longe positis nomen ipsum et opinio communis

expressit. Sed quemadmodum fons dicitur Sapientia Dei.
Fons enim estsecunduniEvangehum dicens « Si quis sitit, :

» veniat ad me et bibat ^ » fons Cat et secundum Prophe-

:

tam qui ait « Vcnite ct edile de meis panibus et bibite

: ,

»vinum quod miscui vobis \ » Sicut ergo ions vitae est

Sapientia, fons gratioe spiritahs : ita fons virtutum est caete-
rarum, quae nos ad aeternae cijrsum dirigunt vitae. Ex hac
igitur anima quae culta est, non ex ea quae inculta fons
iste procedit, ut irrigct paradisum, hoc esl, quaedam diver-
sarum fruteta virtutum, quarum sunt quatuor initia in quae

sapientia ista dividitur. Quae sunt quatuor initia virtutum

nisi unum prudentiac, aliud temperantias, tertium fortitu-
dinis, quartum justitiae ? Quae etiam sapientes istius mundi
ex nostris assumpta , iu suorum scripta Hbrorum transtu-
lerunt ^ Itaque sicut fons sapientiae, ita etiam flumina ista
quatuor quaedam ex illo fonte manantia sunt fluenta vir-
tutum.
XV. Phison igitur prudentia est , et ideo habet bonum
aurum, splendidum carbuncuhim et prasinum lapidem. ,

Aurum enim pro inverjtis prudentibus frequenter accipi-

mus. Unde et Dominus pcr Prophetam ait : « Dedi illi au-

» Gen. II, io-i4. — ' Joan. vii , 'Sy. — ^ Prov. ix, 5. — < Plato lib. iv.

de Repub.
 ::

a84 S. AMBROSII

»rum et argentum \ » Et David cle prudentlbns dlcil

« Si dormialis inter medios cleros pennae columbae dear-
,

wgentatae, et posteriora dorsi ejus in specie auri ^ : » eo

quod Veteri et Novo qui inhaeserit Testamento, in ipsa sc-
creta sapientias Dei disputalionis possit ubertate procedere.
Hoc ergo bonura aurum dicit, uon iliud monetale quod
corruplile ac terrenum est. Habet etiam splendidum, inquit,
carbunculum, in quoquidam anima3 nostrae vivit igniculus.
Habet et prasinum lapidem quiddam atque vi- , qui viridc
Virent enim ar-
tale coloris sui specie ostentare videtur.

busta qure vivunt, arcscimt contraqunecumque moriuntur

dumflorot, virent et semina dum prorumpunt.
viret terra
Et bene primo loco hic fluvius positus est Phison , qui se-
cundum Hebraeos Phison dicitur , hoc est , oris mutatio ;

quia non unam gentem circumfluit, sed etiam per Lydiam

fluit. Non enim angusta quaedam, sed dives utilitatum pru-
dentia est, quae pluribus prosit. Ideo prima, ut si quis de
paradiso fuerit egressus , velut quoddam eum prudentiae
flumen excipiat, ne cito possit arescere : sed per hanc ad
paradisum facile revertatur. Hic fluvius a multis homini-
bus frequentatur , pulchriludinemque et fertilitatem maxi-
mam habere perhibelur. Et ideo prudentia in specie hujus
accipitur, quae plurimos fructus attulit in Domini adventu.
Atque iu extrema terrarum fluit, quia per Sapientiam om-
nes homines sunt redempti. Lnde et dictum est : « In
» omnem terram exivit sonus eorum , et in fines orbis terrai
» verba eorum *. »

XVI. Secundus est fluvius Geon , juxta quem lex data

est Israelitis , cum cssent in /Egypto constituti ; ut ex
iEgypto recederent, et succincti lumbos ederent agnuni,
quod insigne est tcmpcrantiae. Castos enim et sanctificatos
oportet Domini Pascha celebrare. Et ideo juxta istum flu-

' OseCt II, 8. — a Psal, txvn, i4< — ' ^^' xviii, 5.

 ,

m PARADISO. LIBER tl»Jt/5. 2^5

vliim legitlma primo observantia constilula est ; qnia signi-

ficat nomen liocqucmJam lcrra! hiatum. Sicutigilurlerram
ct qusccumquc vel purgamenta vel frondes in ca sunt

hiatus absorhet : ita castitas omncs corporis passiones

aholere consuevit. Meritoquc ihi prinnun ohservanlia}

constitutio, quia per legem ahsorhetur carnale peccatum.
Bene ergo Geon , In quo figura est caslilalis, circumire
terram a^thlopicam dicltur; ut ahluat corpus ahjectum,et
carnisvilissimaj rcstinguat incendium. /Ethiopia enim ab-
jecta et vihs latina interpretatione signatur. Quid autem
ahjectlus nostro corporc? Quid tam /Ethiopiae simile, quod
etlam nigrum est quihusdam tenehris pcccatorum ?

XVII. Tertius est fluvius Tigris, qui vadit contra Assy-

rios, ad quem proevaricator Israel captivus est ductus. Hic
fluvius dicitur vclocior esse omnihus, quem incolunt As-
syrii, hocest, dirigentes;hoc enim slgnificat interpretatio.
Ergo quicumque fortitudine anlmi praevaricantia corporis
vltia captlvaverit dirigens ad superna, iste hujus fluminis

simUIs oestimatur. Et ideoetiamfortitudo de illo, qui est in

paradiso, fonte emanat. Fortitudo autem quodam cursu
rapido resistentlaquaeque transverherat, ncc aliquihus cur-
sus ejus impcdimcntorum haeret ohstaculis.
XYIII. Quartus est fluvius Euphrates, qui latine foe-

cunditas atquc ahundantia fructuum nuncupatur, pra^fe-

rens quoddam insigne justltia), quae omnem pascit animam.
NuUa enim ahundantiores videtur fructus hahere virtus ,

quam nequltas atque justltia quic magis afiis quam sihi

,

prodest et ulilitates suas negligit communia cmolumenta

,

procponens. Plerique Euphratem «tto tou thff/aivzoQai dictum

putant , hoc est, a la^tando ; co quod homlnura genus nuflo
magls qnam justitia et aequitate laeletur. Causam autcm
cur caeteri qua commeant fluvii, descrihuntur regiones lo-
corum, qua Euprates commeat, nou descnhautur, iflam
 286 $. AMBROSII

accepimus , quia aqua ejus vitalis asserilur, et qu.ne foveat

atque augeat. Lnde eum auxcn Hebraeorum et Assyriorum
prudentes dixerunt : contra autemfertur csse aqua aliorum
flumlnum. Deinde quia ubi prudentia, ibi et malitia : ubi
fortitudo, ibietiracundia : ubi temperantia, ibiin temperan-

tia plerumque est , aut alia vilia sunt : ubi autem justitia ,

ibi concordia virtutum est caeterarum non ex locis ; ideo

qua fluit, hoc est, non ex parte cognoscitur. Non enim pars
est justitia, sed quasi mater est omnium. In his ergo flu-
minibusquatuorvirtutes principales quatuor exprimuntur,
quse velutimundi istius incluserunt tempora.
XIX. Primum igltur tempus ex mundi princlplo usque
ad diluvium prudentia^ fuit, quo in tempore justi nume-
rantur Abel aDeo justus dictus et Enos, hoc est, homo * ;

ad imaginem Dei factus, qui speravit invocare nomen Do-

mini Dei etEnoch qui dicitur latine Dei gratia, raptus ad
;

ccelum, et Noe qui et ipse justus, et qunedam requiei di-

rectio.

XX. Secundum tempusest Abraham et Isaac et Jacob,

reliquorumque numerus Patriarcharum, in quibus casta et
pura quc-cdam temperanlia religlonis efiidsit. Immaculatus
enim Isaac per remissionem Abrahac datus est filius, non
tam corporalis partus quam dlvinas munus praeferens in-

dulgentise , in qiio vere immaculati figura praecessit ut

Apostolus docet dlcens : Quia « Abrahae dictas sunt repro-

wmissiones, et semini ejus. Non dicit, et scminibus, tan-

» quam in multis ; sed slcut iu uno , ct semini tuo , qui est

» Christus ^. »

>: XXI. Tertium tempus est in Moysi lege et caeteris Pro-

phetls. « Deficiet enim me tempus enarrando dc Gedeon,
»Barac, Sampson, David, Salomone, ct Samuel, etcaiteris
»Prophetis, Anania, Azaria, Mlsael, et Daniel, Elia, et
' Mallh. xxui, 35. — » Gal. jii, 16,
 DE PARADISO. LIBER 1>US. 2 87

sElisaeo, qui per fidem deviceriint regna, operati sunt jns-

»titiain, perceperunt repromissiones , obstruxerunt ora
))leonum, extinxerunt virtutem ignis, effugaverunt acies
«gladii, evalacrunt de infirmitate, fortes fucrunt in bello,
»castra cceperunt exterormn *. )) Non immerito igitur in

his species fortitudinis est. « Secti enim sunt, sicut infra

»habes, tentati, in mactationegladiimortui. Circumlerunt
))in caprinis pellibus, egentes, angustiati, et doloribus af-
))flicti, quorum meritis non erat dignus orbis. In solitudi-

» nibus errantes, in montibus, in speluncis, et infoveis ter-

rse ^. ))Recte igitur in his speciem fortitudinis collocamus.
XXII. Secundum autem Evangelium digna est figura
justitiae ; quia virtus est in salutem omni credenti. Denique

ipse Dominus ait « Sine modo: sic enim decet nos im- ;

» plere omnem astitiam » quse quidem parens caetera-

'
:
j

rum est fcecunda virtutum. In quo quamvis afiqua harum,

quas diximus , principalis est virtus ; in eo etiam caeterae
praesto sunt ; quia ipsffi sibi sunt connexae concretaeque vir-
tutes. Nam utique Abel justus, et fortissimus ac patientis-

simus Abraham, et prudentissimi Prophetae : Moyses vero

eruditus in omni saplentia /Egyptlorum , majorem hones-
latem aestimavit /Egypti thesaurls opprobrlum Chrlsti. Et
quis sapientior quam Daniel ? Salomon quoque sapientiam
poposcit, et meruit. Dlctum est ergo de quatuor virtutum
flaminlbus ,
quorum potus est utills. Et qula Phlson au'
rum bonum terrae, et carbunculum , et lapldem praslnum
habere dictus est, hoc quoque q»ile sit consideremus.
XXIII. Videtur enim nobis tanquam aurum bonum
Enos qui prudenter Dei nomen
,
scire desideravit. Enoch
autem, qui translatusest, et mortem non vldit, carbuncu-
lus quidam est lapls boni odoris , quem operlbus suis sanc-
tus Enoch Deo detullt, gratiam quamdam factis, et mo-
• Hebr. xi, 32-34. — » Ibid. 3;, 58. — ' Mallh, iii, i5.
 ,

a§8 8< AMBROSlf

rlbus spirans. Noc vero lanquam prasliius lapis vilalciiir

colorem praetulit. Siquiclcm diluvii tempore solus velut

ad fulura; conslitulionis vilale semen in illa arca cst reser-

vatus. Ergo bencparadisus, qui pluribus fluminibus irriga-

tur, secundum Oriontem est, non contra Orienlem, hoc

est, secundum iUum Orientem, cui nomen est Oriens, id
est, secundum Christum, qui jubar quoddam ffiternai hicis
efludlt, et cst iu Eden, iioc cst, iu voluptate.

CAPUT IV.

yiriiin tn paradlso non facliim, sed posUum / al tn ed

factam mulicrem , per quam il(e fuit deceptus. Tum
quid sit operarl, ct cnstodirc?

XXIV. » Et apprehendlt Dcus hominem quem fecit, et

«posulteum inparadiso operari, etcustodirc\ »Mdesquo-:

nlam qul crat apprehenditur. Erat autem in terra plas-;
,

mationls suoe. Apprehendit ergo eum virtus Dei inspirans

proccssus ct Incremenla vlrtutis : denlque In paradlso eum
coliocavltj apprehcnsum quasi alllatum divina^
ut scias
esse virtute. Qiio locl ilhid adverte, quia extra paradisum
vlrfactus est, et muHcr intra naradisum, nt adverlas quod
non loci , non generls nobiUtate, sed virtutc unusquisque,
gratlam sibi comparat. Beulquc extra paradisum factus
hoc est, in inferlorc loco, vir mellor invenitur; etlUa , quae
in mcUore loco, hoc cst, In paradiso facla est, inferlor

repcritur. MuUcr enim prior dccepla cst, ct vlrum Ipsa

dccepit. Unde apostolus Petrus subjcctas forliorivasi mu-
t Gen. )i, i5.
 M PARADiSO. I.tBEft tNt'^, gg^
lieres sanctas virls suis velut dominis ohcdiro nlenicl^avit '.

Et Paulus ait : nQuia Aclain non cst seductus : mulicr au-

))tcm sedncta in prasvaricalionc fuit ^ ))Et inde contuen-
duni cjuia nemo debet sibi iacilc pricsumcre. Nam eccc
illa, qucT in adjumentum facta est viro, pracsidio virili in-

diget; quia vir caput est mulieris : ille autem c|ui adju-
mentum uxoris babiturum se esse crcdcbat, lapsus cst per
uxorcm. IJnde ncmo dcbet facile altcri se credcre, nisl
cujus virtutcm probarit, ncc arrogare sibi cjiii sc pro auxillo

pntarit ascitum : sed magis si invencrit forliorcm cui sc

putabat esse praesidio, ab ipso graliam muluctur, slcut ct
viros mulleribus honorem impertlre apostolus Petrus pra-
ciplt diccns : « Viri slmiliter cohabltantes secundum sclcn-
»tiam tancjuam Indrmlorl vasl muHebri imparlicnlcs ho-
))norem, lancjuam cohccredi gratla^ vitac; ut ne Impedlan-
»lur orationes vcstraj '. )>

XXV. Ergo posltus est In paradiso vir, facta est In pa-

radiso muHcr. Sed cllam tunc prius c|uam a scrpeulc mu-
lier declperetur, habult vlri gratiam , cjuoniam dc vlro
sumpta est ; llcet hoc sacramentum magiium slt \ slcut
Apostohis dlxit. Et Idco causam \ Ilae cx co traxlt. Ideocrue

de vlro tantum Scriptura dlxlt, «Quia posult cum In para-

y> dlso operarl, ct cuslodire. operariet custo- » Non Idcm est

dire. In operc enlm cpildam vlrlulls proccssus est, in cus-

todlacjuffidamconsummallo operis dcprchcnditur, eo ciuod

quasi ccnsummata custodlat. Ilaec duo ab homlne reciul-
runtur, ut ct operlbus nova qucTrat, et parta custodlat
(juod cst gcneralc. Phllon autcm, cpionlam splrilalia ju-
diVico non caplebat alTcctu, Intra mortilia sc tenuit, ut dl-
ceret hc-cc duo qUcTrl, opera in agro cnstodlam domus. ,

Et quamvis paradisus operlbus, Incjult, ruralibus non e"'e-

r<'l, tamen qula primus homo lcx posterllalls futurus eral

Pelr. in, i, — a i Tim. ii, i4. — ^ i Pelr. iir, -. — -i

Eplies. v Z2
'
LIV. ip
igo S. AMBROSII

ideo legitiml etiam in paradlso speclem suscepit laborls;

ut nos ad operatlonera et custodiam deblti officii , et hae-
redliarlse successlonis munus astringeret. Hxc duo ergo
a te exigiuitur slve moraliler, slve splritallter. Quodcllam
Psalmus te prophetlcus docet, quia scriptum est ;«Nisi
«Domlnus ffidlficaverlt domum,
In vanum laboraverunt

)) qul aedificant eam. Dominus custodierlt civltatem, In

iXIsi

»vanum Tlgllant qui custodluut eam \ ))\ides illos labo-

rare qul in oporis sunt aedificatlonisque processu ; istos

vero vlgilare qul jam custodlam perlccti operis recepe-

runt. Lnde et Dominus Apostolis quasi jain perfectioribus :

«\igllate, inquit, et orate, ne intretls in tentatlonem ^ ; )>

docens perfectaj naturae munus , et plenaj vlrtutls gratlam

esse servandam, nec quemquam etlam perfectlorem nisi

vlgUaverit, sui debere esse securum.

wvvxMvWiwvwvww^vt/wwip wvvvr VWVV\\\\VWVW1V\V\\ VWVWVWVWVWA^VVWVWVW wvwvw

CAPUT V.

Examhiatur •prcecepiwni de non edeiido de lig^no scien-

ti(B bonl et tnali 3 et circa id emergenies difficuLiaies ,

dissolvuntur,

XXVI. « Et prcTccepit Dominus Deus Adoe dicens Ex :

» omni ligno, quod est In paradiso ad escam, edes de ligno :

T)autem quod est scientlae boni et mali non edelis. Qua 1]

» dle autem manducaverltls ex eo morte morlemini ^

Qua ratione ubl prajceplt ex omnl ligno edendum sin-

, ,

gulariter dixerit « Edes ubi autem de ligno scIentlaB

; : )>

bonl et mali pluraliter : « Non cdetis, » dixerit, non otiosa

» Psal. cxxyi, X.— « Matth, xxYi, ^J- — '

' Gen. n, 16, 17.
 DE PARADISO. LIBER UNUS. 2pl

([uaestio. Verum si dlligenter intendas , Scri^turarum

auctoritate absolvi potest. Quod enim bonum, hoc est
facicndum ; quod autcm bonum et faciendum, conso-
nans et adhacrens : quod vero lurpe , hoc dissonans,
incompositum , atque discretum est. Et ideo Dominus
unitatem semper intendens , secundum unitatem prae-
cepit. Denique unitatem operatur , qui fecit utraque
unum. solum utraque, sed etiam omnes unum fecit.
]Nec
Omnes enim imum corpus et unum spiritum esse nos ,

jussit. Per omnia autem primogenitus, cum sit in imitate

cum Patre, conjunctissimus Patri semper est; quia Yer-
bum erat apud Deum. Denique ait : « Ego et Pater unum
» sumus * ; » ut unitatem sibi majestatis et divinitatis cum
Patre esse monstraret. Sed et nos unum csse pi'oecepit , et
snsc naturae unitatisque simihtudinem in nos gratiae adop-

tione transfudit dicens : « Pater sicut ego et tujunum su-

» mus , ita et isti in nobisunum sint ^. » Ergo ubi bonum
praecipit, tanquam ad unum proecipit dicens « Edes. » Uni- ;

tas enim proevaricari non potest. Lbi vero de h'gno scienliae

boni et mah dicit non esse gustandum , quasi ad plures

dicit :« Non edetis. »Quod enim prohibilorium est, tan-
quam pkiribus imperatur. Ego tamen ahud puto, et quid
futurum sit, in ipso jam Dei sermone reperio. De omni
hgno gustandum Adae soh praecepit, quem servaturum scie-
bat de ligno autem scientia) boni et mah non esse gus-
:

tandum jam non singuLirilcr, sed plurahter dicit. Sciebat

,

enim praevaricaturam muhcrem, et ideo per plurahtatem

ostenditnonservaturos,quiapluriumdiscrela senteutia est.

r XXVII. Et quantum ad Septuaginta virorum scntentiam

spectat, solutuni est quod movebat. Sed quia Symmachus
utrumque singulariler dixit, intehlglmus id seculum quia ,

in lege quoque cum populum aUoquitur Deus, siugulariter

' J oao. X, 3o, — » Id. XVII, 22.

 ;

5^2 S. AMBliOSlI

loqulliir, sicut habes : « Audl Israel,Dominus Deus tuUS,

» Deus unus est : » et , «Dillges dominumDeum tuum *. » Nec
mlhi priTJudlcat Symmachi interpretalio , qui unitatem
Patris et Fiili vldere non potuit ; etsi ahquotles in sermone
et Aquila ct ipse confessi slnt. Nec quisquam de co quod
prnevaricaturum popuhmi divina mandata singulariter al-
loquitnr, putet superiori nostro obvlum esse sermoni
quia popuhis Judffiorum etiam singnhirlter data proescrlpta
violavit. Lex enim splrituahs est : et ideo aUerum in ser-
mone, alterum in pra^destinatlone, dlvlno populum Deus
alloquchatur oraculo. Denique ait : « Non coqucs agnum
» in lacte matris suac ^. »

XXMII. FacIHs abhinc pra5ceptorum ccelestium serics

A^ideretur; nisi qua^stionem plurimi commovcrent, quibus
responderi oportet a nobis ; ne simplices mcntes malitiosa
interpretatlonc traducant. Plcrique enim, quorum auctor
Apelles, sicut habes in trlgeslmo et octavo tomo cjus, has
qnwstioncs proponunt :Quomodo lignum vitje plus ope-
rarl videtur ad vitam, quam insulllatio Dci? Deinde sl ho-
minem non perfcctum fecit Dcus; imnsquisque autcni per
industriam propriam perfcctionem sihi virtulls asciscit :

nonnc videtur plus sibi hoino acquirere , quam ei Dcus

contulit? Tertinm ohjlclunt : Et si homo non gustavcrat
mortem, utique quam non gustavcrat, sclrc non potcrat.
Ergo si non gustaverat, nescicbat; slnesciehat, timerenon
poterat. Fruslra igilur Deus mortcm pro tcrrorc objecit,
quam homincs ilon timehant.
XXIX. Discamus igitur quod Ibi lignum vitae ubi etiam
lignum sclentla^ boni et mali produxcrit Deus. Habcs enim'
quia produxlt lignum h ^e7w to?! Trapa^^Etaou hoc est,
vitaj , in

jnedio paradisi. Apud nos cnim h peVm intelligltur, quod in

jnedio produxeint. Ergo in medio paradlso et vita crat, et

' Deut. VI, 4> 5. — 2 Exod. xx\iv, ?.G.

 DE PARADISO. LTBER UXUS. ig^

causa moiiis. Intellige quia non homo fecit vitam , sed

vel operando, vel custodiendo mandata Dei potuit inve-
nire. « Erat autem vita , sicut Apostolus dixit , abscon-
»dita cum Cln^islo in Deo *. » Homo ergo sive in umhra
vilae erat propler vitam futuram ,
quia imibra est ha:c quaj
nunc nostra est vita iu terra; sive in quodam pignore vilae

erat, quia habebat insufllationcm Dei. Ilabebat ergo pig

nus immortalitatis : sed in umbra vitae positus abscondi-
tam vitam cum Christo in Deo vulgari quodam lactu et
aspcctu videre et capere non poterat. Et si nondum pcc-
calor, non tamen incorruplae, inviolabilisque naturae; ut-

pote qui postea peccato lapsus est, nequaquam autem ad-

huc peccator. Denique in umbra vitae erat : qui autem pec-
catores sunt, in umbra morlls sunt. Peccatorum enim
populus, sicut Esaias docet, sedebat in umbramortis, cui
lux orta per Dei gratiam ^ , non per sua3 virtutis est meri-
tum. Ergo inter insufilationem Dei , et escam ligni vita;

nulla discretio. Nec hominem quis potest dicere plus sibi

posse acquirere , quam divina ei largitate collatum est.

Ltinam acceptum tenere possemus. Labor etenim noster

resumamus. Tertium il-
eo proficit, ut quae tributa sunt ,

lud quod propositum quimortem pon gustaverat,

est, quia
mortem timerc non poterat, facile ex communis naturae
usu absolutionem habet. Est enim natura iusitum omnibus
animantibus , ut etiam quae nondum sibi nocere experta
sunt, quasi Lnde enim columbae in
noxia reformident.
ipso sui ortu visi terror accipitris? Lnde lupi ovibus formi-
dabiles, pullis milvi? Quod si in iis, quae irratl(»nabilia sunt
animantia , quidam de adverso genere animantium natu-
ralis est terror, ut eliam irrationabilia sensum fugiendaj
mortis accipiant : quanto magis in primo homine rationis

Colos. III, 3, — » Isai. ix, 2.

8^4 5. AMBROSII

utique plenisslmo, naturalis quaedam opinlo mortis debuit

esse vitanda3 ?

WMVWV\^>lVV\\\V\VVWVWVWiV«\WW\VWVVV >\VWVWWV\W\VVVWVWV\VVWVWVWVWWVV\>W^

CAPUT M.

ALias plures dubitationes circa prwceptum Adcn datum,

et Evce prcevaricationem excitatas diluit,

XXX. RuRSUS faciunt alias quasstiones hoc modo : Non

semper malum est iion obedire pireceplo. Si enim bonum
est quod si improbum
praeceptum, honesta est obeditio :

praeceptum non obedire utile. Ergo non semper makuii

,

est nou obcdire pra^ceplo sed bono prnecepto nou obc- :

dire improbum est. Bonum autem est operatorium cogni-

tionis boni et maU hgnum quandoquidem Deus el bonum ,•

etmakiui novit. Denique ait : « Ecce Adam factus est tan-

quam unus nostrum bonum est scienliam ha-
*.))Si igitur

bere boni et raali , bona autem est quam eliam Deus ha-
bet , videtur qui interdicit eam hominibus non recte ,

interdicere; idquc proponunt. Sed si intelligant quid sit

cognoscere, quain vim habeat hoc verbum si sic intel- :

ligant quemadmodum oportet,« Cognovit enim Dominus

)) qui sunt i])sius '
; » cognovit utique cos, qui unum ex plu-
ribus facti sunt , in quibus inhabilat , et in quibus peram-
bulat. Cognoscere utique non in sola et perfunctoria
scieutia est eorum
, sed in fieri, operatione quiT oporteat
Oporluit autem hominem obedire mandato, non obediendo
autem praevaricatus est. Igitur qui non obedivit, erravitj
quia praevaricatio peccatum est. Yerumetiam si extenuare

Gen. III, 22, — ' 2 Tim. n, 19.

 DE PARA.DISO. LIBER UNUS. 29$

velint vim cognitionis, ut perfunctoriam scientiam boni

et mali infcrdictam putentin eo quoque praevaricationis
,

culpa est non obeditum esse mandato quia etiam tumul- ;

tuariam scienliam boni et mali Dominus Deus putavit in-

hibendam.
XXXI. Alia quaestio : Qui non cognoscit bonum et
malum, nihil a parvulo distat. Parvuli autem apud justum
judiccm nuUa est culpa. Justus autem operator mundi

nunquam parvuhmi vocasset in culpani, propter quod non

cognoverat bonum et malum quia parvulus sine ullo est ;

crimine proevaricationis et culpai. \ erum cum in superio-

ribus dixerimus duphlcem esse intellectum scientine boni
et mah, si perfunctoriam scientiam accipimus, utique fal-

sum quod nihil distet a parvulo, qui non cognovit bo-

est

num et mahmi. Si autem falsum est quod nihil distet a

parvulo; ergo non parvuhis Adani. Si non parvuhis, ascri-
bitur utique ci quasi non parvulo peccatum. Si peccatum
ascribitur, sequitur poena peccatum; quia dignus invenitur
poena, qui peccatum vitare non procuravit. Potest etiam
fieri, ut etiam qui scientiam non habet boni et mah, par-

vulus non sit; quoniam prius quam scivit puer bonum et

malum*, non credidit maHtiae. Et iterum habes : « Quia
«prius quam sciat puer vocare patremet matrem, accipiet
avirtutem Damasci, et spoUa Samariae^. wPerfectus ergo
qui operatur bonum, etiamsi boni et mali scientiam non
adeptus sit, ut multi prius quam sciant legem, ipsi sibi lex
sunt. Quod Apostolus, prius quam diceret « jNon concu- :

wpisces, «raalum esse concupiscentiam nesciebat'. Deni-

que ipse ait : « Peccatum non cognovi nisi per legem. Nam
» concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret : Non con-
» cupisces \ » Ad quam partcm etiam puer potest esse per-
fectus jure naturae, prius quam sciat concupiscentiam

Isai. VII ,16, — ' Id. VIII, 4- — ' Rom. n, i4. — < Id. vii, 7.
29^ S. AMBROSII

crimen essc, vel concupisccntiae crimen admittat. Ergo

secundum porfunclcriam scientiam noluit Deus hominem
scire quod molum est, ne quasi imperfectus vilarc non
posset. Non obedicndo autem mandato incurrimus in
culpam : ergo culpam fatemur. Rursus autem si altam el
profundam scientiam dicimus Loni et mali qute quidcm ,

pro.aada scicnlia perfectum non statim aulem par-

faclL;
vulus qui ad altam et profundani scientiam pervenirc non
potult, recte sicut non parvulus coildcmnatur.
XXXII. Ilerum qu;estiones seruut Qui ncscit, inqulunt, :

bonum ct malum, ne ipsum quidem novit esse malum non

servarc mandatura, nec ipsum bonum novit, quod cst
obcdirc mandato. Et ideo quia non noverat, venia, in-
tiuiunt, dignus fuit qui non obedlvlt, non condemnatione.
Quac quidem quasstio de his absolutlonem habet, quae ante
memoravimus. Considerare enim potuit homo ex iis, quoc
Ucus ante ei conlulerat, quod insulllatlonem Dei accepil,
quod crat in paradiso voluptatis locatus, summam auctori
obedicntiam deferendam. Et idco si vim ncsciebat boni et
mall; tamen qula tantorum auctor dixeral de ligno scicn-
tlae boni et mali nou esse gustandum, fidem praeceptori
servare debuerat. Non enim ab eo perltla, sed fides cxi-
gebalur. Intelllgebat utlque Deum omnibus proeemlnere,
idcoque personam jubentls spcctare debuerat. Etsi non
intcUigebat vim qualitatemque jussorum; sclebat tamen
prajccplori deferendam esse reverentiam. Habebat in na-
tura hanc opinionem, etsinon habebat judicium boni et
mali. Denique et mulier serpenll dixlt « Ex omni Ilgno :

«paradlsl manducablmus de fructu autcm ligui quod est

:

»in medio paradlso dlxll Dcus : Non manducabltis cx

))Co'. » Ita ergo sciebat obediendum esse mandato, ut di-
ceret : « Ex omni fructu manducabimus , » quod Pominus
' Gen. m, 5,
 Dli PAUADItiO. LIiJJiR UNUS. 297
Inipcravcral ; de ligno auteni, quod est in medio paradiso,
iniperatum a Deo dicit non esse gustandum, ne morte nio-
rcrentur. Ergo quia scivit defercndum osse mandato, sclvit
ullquc inalum cssc praivaricari, ct ideo jusle praevaricata
du'unatur.
XXXIII. Accipc aliud : Si assumptlo de llgno scientla;
l)onI ct mali Ita operatoiia erat, ut bonum et inalum agnos-
ceretur quod vidctur Scrlptura ostcndcrc, dum diclt
; :

« Qula ubi manducaverunt ambo, aperti sunt oculi eorum,

» ct cognovcrunt qnod nudl cssent* «hoc cst, apcrti suiit ;

oculi cordls, cl cognoverunt turpe essc nudos se degerc :

slnc dubio ubl irustavlt mulicr de lis:ao scientlae bonl et

mali, pcccavit et se pcccasse cognovlt. Qune Igltur se pcc-
cassc cognovcrat, vcl vlrum ad pcccati communionem in-
vitarc non debuit. llllciendo autinn virum, et dando ci

quod Ipsa gustavcrat, nou vilavlt, sed Iteravit peccatum.

^am utlque sl vcre rationcmcxpcctes, eumqucm diligebat,
non traherc ad consortlum pa3nae, sed magis ab eo quod
cognoverat ipsa esse peccatum, vel insclentem revocare
dcbucrat; quainvis videatur hajc miillcr sclcns quod post
ctdpara In paradiso esse non possct, metulsse ne soia de
paradiso ejiceretur. Denique absconderunt sc ainbo post
culpam. Excludendam igitur se esse cognosccns, consortlo
vlrl, quem dlllgcbat, noluit derraudari.

XXXIV. Iterum accipc Non cognitlo malimalum est;

:

sed cum actus implct malillam. Non enlm stalim qui novit
malum, quod malum est, lacit : sed qui quod malum esse
novlt, operatur. Incentlvum autcm ad operandum quod
malum est, aut iracundia, aut cupiditas esse consuevit.
Nec stallm ncccsse, iit habens scicntiam mall faclat quod
improbum novit, nlsiaut iracundla aut cupldltate vincatiir.
Lnde quod diximus incentivum peccandi, vel ira, vel cu-
.ti ' Geii. VI, 7.
ZgS S. AMBROSII

pidltas est, vel plerumque formido, licet ex formidine oria-

tur cupiditas, duiii unusquisque vult vitare quod metuit.
Et idco recte iiacundiam et cupiditatcm duorum rcliquo-
rum posuimus incentiva vitiorum. Consideremus igitur
utrum Eva liis ad vitium slimulis incitata sit. Scd neque
irascebatur marilo , neque cupiditate victa est : in secundo
duntaxat errat, ut cdendum viro daret, quod jam ipsa gus -

taverat. Primo fuerat cupiditas auctor erroris ut ipsa

edoret, sequentis<|ue fuit causa peccati. Quod enim jam
gustaverat, desiderare non poterat : et guslando , mali
fuerat scientiam consecuta. Malum quod adverterat,
igitur,

in virum derivare non debuit, neque conjugem proprium

praevaricatorem divini faccre mandati. Sciens igitur pru-
densque peccavit, et sciens virum in suum traxit errorem.

Alioquin invenietur falsus esse fle ligno scientia? boni et

mali sermo, si etiam posteaquam de ea arbore manduca-
vit, scientiam mali babere non potuit. Quod si verus est
sermo, cupiditatis utique causam haberc non potuit : licet

plerique sic excusandum putent, quod diligcns virum ab

eo timuerit separari, et banc causam cupiditatis praten-
dant, quod esse voluerit cum marito.

lA-WW W\ V\X WWy^ * V-VVW VVWW VW vW V\ .V\ VW VWvW^WVVWWv VV v\'VV\.V*.\\ W\ VW -.WVWVW V\\f
l

GAPUT VII.

Quceritur utrum a Deo, vel a li^no, vel demum aliunde

mors liomlni acciderit; atque objectio multipliei res-
ponsione diluitur.

XXXV. Iterum alia qusestio subrepit mide mors acci-

derit Adae, iltrum a natura ligni ejusmodi, an vero a Deo.

Si naturae ligni hoc ascribimus, videtur ligni hujus fructus

._;!
 ;

DE PARADISO. LIBER UNtlS. 2^9

tiTlficandi insufllationl Dei prajstare; siquidem quem vi-
Vificaverat insufllatio, fructus hujus ligni traxit ad morlem.
Aut si Deum opcratorem mortis essc mcmoramus, dicunt
quod gemina eum opinione accusemus quod aut ita im- :

mitis, ut nolucrit ignosccrc, cum possct; aut si ignoscere

non potucrit, vidcatur infirmus. A ideamus igitur quomodo
diluendum sit. Nisi fallor, mortis causa inobcdicutia fuit
ct ideo homo ipse sibi mortis est causa, non habens Deum
sui-c morlis auclorem. jXeque enim si medicus pracscripsit

a[>grotantimcdicamcuta, a quibusvidcatur cavcndum, atque

ille ab interdictis non putaverit abstinendum, causa ei mor-
tis est medicus : scd ulique ipse sibi reus morlis est

propriae. Itaque Dcus quasi bonus medicus prohibuit, ne

Adam nocitura gustaret.
XXX^ I. Iterum accipe : Scirc bonum mcliusest, quam
nescirc ; ct ei qui bonum sciat, pulchrum est scire quod
mahun est, ut sciat cavere quod malum est, et ut prudens
subeat custodiae cautionem. Rursus autem non satis est
hoc sohmi scii^ quod mahim est; ne cum mahmi scias,
scientia boui incipias defraudari. Pulchrius cst igitur ut
utrumque norimus ; ut ct quia scimus bonum, fugiamus
quod mahim est ; ct cx eo quod cognoscimus malum ,

boni gratiam praefcramus. Sed ita dcbes utrumque scire,

ut et profunde noveris, et quod noveris exequaris, actus-
que scientiae congruat. Alioquln tolerabiHorem Scriptura
eum, qui utrumque nesciat, quam qui perfunctorie
indicat
utrumque cognovit. Grav.^U? cnim scire, quod vcl exequi
vcl vitaro no;i oossis : gravat scire sine usu atque opere
cognitionis profundae. Deuiquc o])CSt ad existimationciu»
medico scirc quid prosit, ct quid noccat a?gro; nisi cog-

nitione ca quemadmodum oportet, utatur : et ideo non est

cognitio bona, nisi ea utaris ut oportet.
" Luc. XII, 4".
3oO S. AMBROSII

XXX\ II. Item acclpe : Non fruslra llgnum scientiae

boui et mali productum cst iii medlo paradiso : et si cui-

cumque homini productum esset, superflua interdictio.

Sed neque frustra factum est, neque alii, nisi homini fac-
tum est, qui mandatum acceplt ; ut non solo eo, sed eo
cum caiteris uteretur. Nam si malta dlscutlas, complura
reperies et plane innumera, quaeei, qul ull nesciat, posslnt
nocere. Nec Ipsas dlvltlas inveules fructuosas, si habens
dives subsidla largltatis, ncget allmenta pauperlbus, ex-
ckidat inopcm subsidlo destltulum, ahena exlorqueat, qula
praevalet potestate. Pulchrltudo Ipsa et gratior corporis
forma frcquentlus in vitium, quam deformitas trahit. Num-
quid igilur qulsquam deformiores, quam pulchrlores filios

habere desiderat, et inopes potius Iiberos suos cupit esse,

quam dlvites? Plura sunt hujusmodi qua3 non ad impru-

dcntiam largientls referenda sunt, sed ad male utentis
errorem. Et ideo utcntem accusandum potius quam do-
nantem.

lA^VXXyVVVVXtVVVVVX^^VVVVV^t^VVV^IVVVVV^VX^VV^fVVVVVVVVVVVVVVVVViVVVVVVVVVVVVVVVX^VVVVUVVVVV

CAPUT VIII.

Solvuntur qmeslioncs dc pra^scientia Dei circa prceva-

ricalionem Ada^ et opinoinem boni et mali humanis
mentibus divinitus impressam.

XXXVIII. Iterum quaestio : Sciebat praevaricaturum

Deus Adam mandata sua, an nesclebat? Si nesciebat, noii

est ista divinae potestatis assertio : si autem sciebat, et ni-

hllominus sciens negllgenda mandavit, non est Dei aliquid

superfluum pra^clpere. Superfluum autem praecepit proto-
 :

tm, PARADiSO. LIBEfi tJ.NtS. 3o<

piasto ilH Adae, quod eum noverat minime servaturum ;

Dihilautem Deus superiluum facit ergo non est Scriptura ;

exDco. Hoc enim objiciunt, qui A etus non recipiunt Tes-

tamentum, et has interserunt qua^stiones. \ eruni hi sua
sententia et opinione vincendi sunt. Cum enim Novi Tes-
tamenti non refutant fidem, cxemplo sunt arguendi, ut
Vetus credant : quoniam cum sibi divina praecepla et facla

conveniant, unius auctorls Testamentum utrumque hquet

esse credendum. Discant igitur non superfluum, non in-
justum etiam prcTevaricaturo praescriptum esse mandatum.
Nam et ipseDominus Jesus elegit Judam, quem proditorem
sciebat. Quem siper imprudentiam elcctum putant, divinae

derogant potestati. Sed hoc acstimare non possunt, cum

Scriptura dicat : « Quia sciebat Jesus quis eum proditurus
«esset*. » Conticescant igitur repugnatores isti A cteris
Testamenti.
XXXIX. Sedquoniametiamgentihbus, si forteistudob-
jecerint, respondendum videtur, qui exemphuu non rcci-

piunt , rationem exlgunt ; acclplant etlam ipsi qua ratlone

DelFihus velpra^varicaturo mandaverit, velelegerlt prodi-
turum. Venerat Domlnus Jesus omnes salvos facere pecca-
tores, etlam circa impios ostendere suam debuit vohmla-
tem. Et ideo nec prodlturum debuit praeterire ; ut ad\ er-
teirentomnes quod , in electlone etiam prodltoris sui
servandorum omnium insigne praetendit, nec in eo laesus
est vel Adam , qula mandatum accepit, vcl Judas, quia
electus est. Non enim necessitatem Deus vel ini praevarica-
tionis , vel huic proditionis imposuit , quia uterque si quod
acceperat, custodisset, apeccato abstlnere potulsset. De-
nique nec Judaeos omnes credituros sciebat , et tamen alt

«INon veni nlsi ad oves perditas domus IsraeP. »Ergo non

in mandante culpaest, sed in praevaricante pcccatum est.

' Joan. VI, 65. — ' Matth. xv. 24.

 ,

3oa S. AMBROSII

Etquod inDeo fuit, ostendit omnibus quod pmnes voluit

liberare. Nec taiiien dico quia pra3varicationem nesclebat
futuram, inio quia sciebat assero : sed non ideo pereuntis
proditoris invidiam in se debuit derivare , ut ascrlberetur
Deo , quod ulerque sit autem uterque redar-
lapsus. INunc
guitur, atque rcconvincilur; quia et ille mandatuip nc la-
beretur accepil, el hic eliam in apostolatus munus ascitus

est , ut vel beneficio Dei revocaretur a proditionis affectu ;

simul ut dum alii revincuntur, prodessct omnibus. Non

cnim consisteret peccalum , si inlerdiclionon fuisset. Non
consistenle autem peccato non solum malitia, sed etiam
,

virtus fortasse non esset quoe nisi aliqua maliliae fuissent

:

semina , vel subsistere, vel eminerc non possel. Quid est

enim peccatum , nisi praevaricatio legis divinae, et cales-

tium inobedienlia prceceptorum? Non enim auribus cor-

poris de mandalis coeleslibus judicamus sed cum essetDci :

verbum, opinioncs quaedamnobis boni etmalipullularunt;

dum qnod malum est, naturaliter inlelligimus esse vi-
id

tandum, et id quod bonum est naturaliter nobis intclligi-

mus esse prfficeptum. In eo igitur vocem Domini videmur

audire, quod alia interdicat alia praecipiat. Et ideo si quis ,

uou obedieril illis quae semel a Deo praecepta credimus

pcenoD obiioxius aestimatur. Dei autem pracceptum non
quasi in tabulislapideis atramento legimus inscriptum ,^^ed
cordibus nostris tenemus impressum Spiritu Dei vivi. Ergo

opinio nostra ipsa sibi legem fiicit. Si enim geutes, quaj

legem non habent, naturaliter ea , quae legis sunt , faciunt;
ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex , qui osten-
dunt opus lcgis scriptum in cordibus suis. Opinio igitur
humana sibi tanquam Dei lex est.
XL. Iterum hinc aliam faciunt quaestionem , ut ad in-

vicem mandati ejus, quod diximus in hominis opinione

consistere , hanc ipsam opinionem impressam a Deo nobis
 i)E PARADISO. LIBER rXUS. 3o3
tanquaui praescriplum divinas legis accusent. Noverat, in'-

quiunt, hominem peccalurum, qui creavit eum , et has

opiniones boni et mali impressit , annon noverat ? Lt si

dixeris quia non noverat, aHenum a majestate Dei sentias :

si autem dixeris quia sciens Deus peccaturum hominem,

communes tamen opiniones ei boni et mali impressitj ut
propter admixtionem malorum vitoe perpetuitatem servare
non posset, sicut in illo non proesagum futuri, ita in hoc
non bonum Dcum significare videaris. Atque hinc argu-
mentantur quia non cst creatura hominis a Deo facta.
Nam sicut supra ostendimus eos dicere quod non est
mandatum Dei, sic ethic dicunt «Non ergo creatura ho- :

minis a Deo quia Deus malum non fecit. Homo autem

,

opinionem accepit mali, dum a malis proecipitur absti-

nere. » Hoc autem genere aHum bonum Deum , ahum

operatorem hominis conantur asserere. Quibus respon-
dendum est ilHco secundum opinionem suam. Si enim ho-
minem nohmt a Dco facturn , quia peccator est homo, et
hoc refugiunt , ne bonus Deus peccatorem fecisse videatur,
quia non putant bonum , qui fecerit pcccatorem ; dicant
utrum operatorem hominis a Deo factum putent. Si enim
aDco factus cst illc ut dicunt operator hominis, quo-
, ,

modo bonus Deus operatorem mah fecit? Utique non bo-

nus , nam qui peccatorem facit , non bonus ; cavendum ne
gravius sit operatorem peccatoris fecisse. Debuit enim bo-

nus Deus prohibere nativitatem ejus, qui peccati subslan-

tiam habebat induccre. Quod si dicunt non esse o-enitum
operatorem mali, requirendum utrum bonus Deus potue-
rit inhibere quoquo modo incipientem mahtiam, annon
potuerit? Si cnim non potuit, infirmus si potuit, et non :

fecit, non bonus. Ergo si sibi ista nnn congruunt, nec

suae sibi haereticorum conveniunt opiniones, requiramus
,

ne forte rationis fuerit , qua causa Deus sive geniti , sive

3o4 5. AMBROSil

non genlti lUiUs operaloris sivcrit nialitiam inli^^oire Ui

hunc munduni cum possit inhibere.

,

XLI. Ilaque servantcs uiium et eumdem Dcum bonum

atque operatorcin, id si possumus, astruamus , quod gra-
tinc utrique convcniiit , ncc accusatlonis eorum dccline-
mus invidiam , qui ita dicunt :«Quomodo bonus Deus,
qui non solum passus est introire in hunc mnndum mali-
tiam; sed etiam in tantam conltisionem venirc permisit.
Yerum ha^c accusatio tunc locum haberet , si ila animae
vim et intima secreta mentis inficeret , ut nullo paclo pos-
scl abolcri, ct immedicabilium vuhierum menti atque ani-

ma? nostra; virus insidcrcf : esset cnim aptior hujus que-

relai locus, quod cum omnia possit Deus, hominem tamcn
perire sit passus. \crum cum Deus nostri misericors res-
pucndi crroris rcmcdia rcservavcrit , abolendique omnis
contagii non abolcverit facuHalcm quonjodo irrationabile ;

vel injustum est,

si pcrmisit nostrum matcrlale tcntari

quadam trepidationc fragilitatis hnmana?; ut ftcncralior

poslca gratia pcr pcenitentiam dcHctorum in homiuis rcdi-
ret aflectum, et fragihtatis suae conscius, quod lam facilc a
divinorum mandatorum serie dcviando trepidaverit tan- ,

quam clavum animae fluctuantis mandata ccclcstia timerct

amittere ; divinaj misericordiae phis tribucns quod recepit
amissum , et sibi aliquid usiu^pans graliae quod rcvertalur.
 ,

DE PARADISO. LlBEU l^T». 3o5

VWVWVVWVW^ArVWvWVW VV,X\4V^v-V%V\\V\VVV\\,\,\\VVV\\\\V^VXv'*,,\.V\ W V\\ VV\ V\Vv\v\\Vv\\,V\V

CAPLT IX.

An decueril a Deo prcBccptiun lioinlni de ciio dari; et

rur In pvoponenda pwna non dicluin fuerit, morie-
iniiii, scd, morte moriemini ?

XLII. Nrxc qnoe sit iUa ratlo consldorcnnis , quld slt

istnd , ([uod cum mandalum daret honiini , de illa admira-

bili beataque vita praescribens , ne conlra faciens morte
morerctnr, de manducando ct non mandncando pulavcrit
esse mandandum. Sunt cnim qui putanl ncquaquam man-
datum istud convenlre cceli et terrce, atquc omnium Crca-
tori; nequaquam dignum Incolis paradisi co quod illa vlta ,

similis Angelorum sit. Et ideo non terrenum ct corruptibi-

lem hunc cibum esul iuisse possumus aeslimarc; quia qui

non bibunt, ncque manducant, erunt sicut Angeli in ccelo.
Cum igltur in cibo neque prcemiura slt, quia esca nos non
commcndatDeo ncquemagnum periculum sll, qula «Non
;

(piod intrat in os, coinquinat homlncm, sed quod exlt de

))

»ore* : «videtur sine dublo a tanto auctore non esse pra3-

ceptum nisi himc cibum ad ihum prophcticum rcferas
,

qiiia magno praemio Domiiius Sanclis pollicetur suls

pro :

«Eccequi serviunt mihi, manducabunt vos autem esu- :

wrletis^. «Ilicestcnimcibus , in quo vita denultur actcrna ,

quo quisquls lucrit defraudatus, morte morlelur. Quando-

quidem panis vivus atque ocelestis ipse Dominus cst, qui

vitam dat huic mundo. Lnde ct ipse alt : «Nisi manduca-

j
» veritis carncm meam , et biberitis sanguinem meum nou ,

« Matlh. XV, II, — 2 Isai. j,xv, ij.

ilV. 20
 »

3o6 8. i.MBROSn

whabebitis vitam aBternam\ » Erat ergo panis aliquis de

quo praescripserat edendum paradisi incolis. Quis ille ?

Accipe quem dicat «Panem, inquit, Angelorum mandu-

:

» cavit homo ^ » Est enim bonus panis si facias voluntatem ,

Dei. Vis scire quam bonus panis? Ipse Fillus manducal

hunc panem de quo ait « Meus

, cibus est ut faciam vo- :

» kmtatem Patris mei , qui in coehs est^ »

XLIII. Iterum videamus qua ratione Dominus Dcus

Adae dixerit : « Morte moriemini : »quid intersit, utrum
aliquis dicat : «Moricmini , » an addat : «Morte moriemini.
Ostendere enim debemus nihil superfluum in Dei esse
mandato. Itaque hoc arbitror. Cum duo sibi sint contra-
ria moi's et vita , secundum simpHcem sermonem a vita

vivere dicimus, a morte mori. Si autem geminare velis

utrumque, quia vita vitam facit, dicitur: «Vita vivit ,»sicut

habes in lege. Et quia mors morlemfacit, dicitur: «Morte

«morietur. »Non est autem superflua ista geminatio est :

enim vita ad mortem, et est mors ad vilam; quia quis et

dum vivit, moritur; et dum moritur, vivit. Fiunt ergo
quatuor distinctiones , vita vivere, morte mori; morte vi-

vere, vita mori. Cum igitur haec ita se habeant, usus et

consuetudinis prffijudicium debemus cxcludere; quia usus
hoc hal)et , ut communiter dicatur vivere , et qui vitae vi-

vit, et qui morti vivit : et communiter dicatur mori vel

ille ,
qui morti moritur ; vel ifle, qui vita3 moritur. Itaque

ex quatuor iflis duo significat, ut dicat viventcm vivere-

nec mellus deteriusque distinguat, et dicat morientera
mori, nec intcr malam et bonam mortem vldeatur esse
discretlo. Nam Indlscreta quaedam vita significatur, qua-
lis irrationablllum aut etiam parvulorum , et indiscretaj

mors aeque.
XLIV. Sequestrato igitur usu communl, quid sit vila

» Joan. VI, 54. '— ? Psal. l^jii, a5. --^ » Joan, iv, 34.
 ,,

DE PARADISO. LIBER Vyvs. ^oy

vivere , et quid sit niorte mori , et quid sit yivere morti
et mori vitie consideremus. Puto enim secunduni,Scrip-
turas, quia vita vivcre admiraLilcm quamdam illam vitam
beatamquc hunc vivendi usum spirandique
significct, et

munus cum beata^ vitae gratia veluti conjunctum, et qua-

dam parllcipalione permixtum demonstrare videatur. IIoc
cst enim vita viv ere virtute vivere beatae vitae actus ha-
, ,

bere in istius corporis vita. Contra autem morte mori quid

est aliud, nisi cum morte corporisdeformitatem significare
morientls , cujus et caro communi vivendi munere defrau-
detur, et anima vitoe seternae usum habere non possit? Est

etiam qui vita moritur, ut qui vivit corpore, sed actu mo-
ritur suo : quales illi sunt , de qulbus ait Propheta : « Des-
» cendunt in infernum vivcntes*. wEt illa de qua Apostolus
diclt :
« Quoniam
vivens mortua est ^ » Quartum superest
quod sunt qul etlam morte vlvunt , ut Martyressancli, qui
utlque morlunkir ut vivant. Morltur caro, sed vivit gratia
mortuorum. Ergo absit a uobis , ut partlcipes mortis viva-
mus : sed contra partlclpes vita3 moriamur. Sanctus enlm
nec vltai Istius se vult esse parlicipem , qui ait:«Cupio
«dissolvi, et cum Chrlsto esse ; multo enlm raelias\ » Et
allus : «Hcu me, quod incolatus meus prolongatus est'' !»

jDolens utique cum consortla vitae spcret agternae , istius

j
vltasfragllltateseconllnerl. Et ideo possum e contrarlo di-
cere, quia ctsi vita vlvere bonum est, vltaa tamen vivere
|amblguum sit. Polest cniin dlcl quls vIlrB vivere, hoc est,
jvitaB reternffi istlus vlta corporls milltare. Potest etiam
dici vllae vivere, hoc est , vel quemcumque, vel sarjclum
istius vitae haberc dcsiderlum corporahs; ut, vcrbl gratia ,

'.si quis ideo honeste pulct esse vivendum , ut is Ionga?vila-

tem vilae bonis actlbus consequatur, quales plerique infir-

Mmiores suut, quos h;cc vlta delectat.

» Psal. uv, i6. — .
-'
i Tim. \, 6, — ? Philip. i, io. — 4 PsaJ. cxix, 5.

30.
3o8 S. AMBROSII

XLV. Sicut ergo vitae vivere quid sit accepimus , quid

sit niorti mori accipiamus , vcl morti v ivere. Possnnt enim

esse qiii moriantur morti , et qui vivant vitae. Nam qui non

ita vivit, secundum mortem animae suae vivat, is morti

ut
moritur, quia non est obnoxius morti id est, nexus eum ,

acrumuosa) mortis amisit, non constringitur vinculis mor-

tis a?tern3e. Mortuus cst morli, lioc cst, mortuus est pec-
calo , mortuus est pauia) : cui conlrarium est poena? vivere,j
hoc est quando quis
,
vivit ad paenam , vivit ad mortem. I
Qui autem moritur ad poenam, morilur ad morlem. Est
etiam qui in hac vita positus moriatur ad vitam sicut ille, ,

qui ait « Yivo autcm jam non ego, vivit autem in mc

:

«Christus*. «Peccato enim mortuus eat, Deo vivit, hoc

est, mortua est, sed vita vivit, qui est Domi-
mors in eo

nus Jesus. Ergo bona vila corum qui Deo vivunt, mala ,

vita corum, qui peccalo vivunt. Est eliam mcdia vita, ut

animanlium caeterorum, sicut hahes scriptum : «Producat

)) animam vivenlem secundum gciuis^ » Est etiam
lerra
vita mortuorum, ut Deus Abraham et Deus Isaac, et ,

Deus Jacob quia Deus mortuorum non est, sed vivorum.

;

Sunt etiam , quibus communitas cst qua^dam mortis et

vitae, de quibus ait Apostohis diccns : « Si commortui estis,

enim compLinlali,
» et convivetis. Si
.

))ritudmi mortis ejus

. . .

,
.

sunul et
in(|iiit

resnrrectionis crimus
... , sumus simi-
:
i

» scientes quia vetus homo noslcr simul cor.fixus est cruci j

» ut destruatur corpus peccali , ut uhra non serviamus pec-

» cato. Qui enlm morluus est , juslificatus est a peccato^ )>
\

Sicut autcmfiguras multas vilae dixlmus, ila etiam mortis

inveniemus. Dicltur enim mors mahT , secundum illud :

«Anima, quae peccat, ipsa morielur*.)) Dicitur et mors

communiter, sicut habes verbi gratia Quia Adam vixit , :

» Galat. 11, 20. — = Gen. i, aj. — 3 Roin, m, 5-7. — ^ Ezecli.

jtvui, 20.
 »

DE paradiso. liber unus. 3og

tot annos, cl mortiius est, et appositus est ad palrcs suos.

Dicitur ctiam mors per baptismtitis sacramcntum, siciit
habes « Consepulti sumus cum illo per baptismum in
:

» morte*. » Et alibi «Si autem mortui sumus cum Christo

: ,

«credimus etiam quod simul vivemus cum illo^. ))\ ides

(piia mors quidem appellatione dicalur, sed ha3C vita sit

nostra.

CAPUT X.

Cur liominem Deus non approbartt nisi post factam

mulierem; et id maxime quodper lianc ille deceptus
peccaverit : itemque cur eadem non dc terra ut ,

Adam , sed de costa cjus creata sit ?

XLVI. Item alia qaa^stio, quia dixit Dominus : « Non

»cstbonum solumesse hominem \ » Primo omnium cog-
noscc quia in superioribus, ubi hominem finxit Deus de
limo tcrra3, non addidit : « Et vidit Deus quia boiiuin est '
,

quemadmodum in singulis operibus suis. Nam si dlxisset

illic bonum esse, quia homo faclus est, invenirelur hoc esse
contrarium, ut hic non esse bonum diccrct, cum in supe-

rioribus bonum esse dixisset. Sed hoc ibi cognosce, ubi

sokim Adam fecit. C.elerum ubi communilcr comprehendit
ct virum et muherem factos, Hcct ne ibi quidcm dixerit
speciahler ', tamen quia postca habcs : « \ idit Dcus omnia

' Rom. \i, 4. — 2 Ibid. 8. — * Gen. ii , iS. — < Id. i, ii, et

seqq.
3lO S. AMBROSII

» quae fecit, et ecce erant Lona valdc \ » evidenler decla-

ratur bonum esse quod ct vir sit iactus et mulier. ,

XLVII. Sed ex hac qua^stione alia quaeslio rursus cmer-

git. Quoniodo cnim quando solus lactus est Adaui, non

dictum est bonum esse factum Adam quando autem et :

mulier ex eo facta est, tunc essebona omnia comprehcnsum

est ? Licet illic omnciii laiidaverit crealuram et univcrsitatis ,

creatio sit probata , quoniam fn hominc naluroe praedicala

communitas tamen non vidctur oliosum qiia ratione
est : ,

ubi solus factus est Adam non solum neqnaqnam priedi- ,

catio boni complacito operi adjccta sit ; scd etiam dictuni

sitnon esse bonum solum hominem cum sclamus qnod :

antequam fierct muher, non erraverit yVdam postca vcro ;

quam mulier est facta prior divinum pr^cvaricata manda-

,

ium, etiam virum suum ti-axerit iu errorem et inceutivum ,

ejus extiterit. Si igitur viro culpa; auctor est mulier, queui-

admodum pro bono vidctur adjecta '
? » \ erum si consi-
deres quia Deo univcrsitatis est cura, invenles phis placere
Domino debuisse id, in quo esset causa univcrsitalis, quam
condemnandum fuissc ilhid, in quo cssct caiisa peccati. Et
ideo quia ex viro solo non poterat humani cssc gcneris
propagatio, pronuntiavit Dominus non esse bonnm solura
esse hominem. Mah-iit cnlm Deus phircs csse quos salvos
facere posset, et quibus donaret peccatum, quam unum
solum Adam, qui hber esset a culpa. Denique quia idem
utriusque auctor est operls , venlt in hunc mundtmi, ut
salvos faceret peccatores. Postremo ne Cain parricidii
reum prius quam generaret fdios, passus est interire. Ergo
propter generationem successionls humanae debuit muller
adjici viro. Deniquc hoc ipsa vcrba declarant dlcentis Dei,
non bonum solum esse hominem. Nam etsi mulier prior
peccatura erat ; tamen redemptionem sibi paritura non
• Gen. I, 5i. — > S. Au-^ust. contra Julianum Pel. c 7.
 DE PARADISO. LIBER UNUS. 3ll

debiiit ab nsu cllvinae operationis excludi. Quamvis enim

Adam non est scductus, u)ulier autem seducta et in prae-
varicatione fucrit; salva tamcn, inquit, crit per fdiorum
generationem % inter cjuos generavit et Cluistum.
XLVIII. Nec illud otiosum , quod non de eadem terra
de plasmatus est Adam , sed de ipsius AdoB costa facta sit

mulier; ut sciremus unam in viro et muliere corporis csse

naturam , unum fontem gcneris humani. Ideo non duo a
principio facti vir et mulier, neque duo viri , necpie duae
mulieres, sed primum vir, dcinde ex co mulier. Lnam
enim naturam volens hominuni conslituere Dcus , ab uno
principio creaturae hujus incipieus multarum et disparium
naturarum eripuit lacultatem. « Faciamus, inquit, ei adju-

» torium simile sibi '. » Adjutorium ad generationem cons-

lilutionishumanoe intelligimus. Et vere bonum adjutorium.
]\am si pro mcliore accipis adjutorium, major quaedam iu

causa generaliouis operatio mulieris reperitur; sicut istius

terrae quie semina primo accepta cohibendo paulatim fotu

suo adolescere facit, et producit in segetem. In eo igitur
adjulorium bonum mulieris , quanquam etiam inferior di-
catur adjutor; ut et in usu reperimus humano quia dig-,

nitate potiores plerumque adjutorem meriti inferioris ascis-

cunt.

' 1 Tim, II, i4, i5, — » Gen. ii, 18.

 ;

3l2 S, A.MBK0S1I

CAPLT XI.

Ouomodo animalla adducki facrint ad Adani: quid so-

por fjusdcm ct coslCB mdiftcatio nos doceat : quid ctiam

iticmjmta animalia inparadisumadductasignificent
ct qno paoto justi in paradisum rapianlur ?

XIL. Specta minc cur Dcus aclhuc fiuxerit dc terra

omiics bestias agri, ct omnia volatilia cceli, ct adduxerit ea
ad Adam, ut vidcrct quid vocarct ea. Qua rationc lioc
iactum cst cum tantummodo bestias agri , et volatilia co^Ii

ct Adam adduxerit Deus ? Erant enim pecora secundum

gcm:s suum. Dcniquc habcs infra : « Quia imposuit Adam
» nomina omnibus pccoribus, ctomnibus bcsliis agri. Adai
» autem non est invcntus adjutor similis illi \ » Quoe igitur
absolutio cst, nisi quia indomitnc bcsliic, ct volatilia coeli
di\ina potestate ad homincm dcducuntur. Dc pecoribus
autcm domitis congregandis ct homo habuit potestatem.
llafjue illud divina3 operationis i\ierit, hoc humanccdiligcn-
tia:. Simul accipc qua causa omnia dcducta sint ad Adam,
Vt in omnibus vidcrct ex utroque scxu substantiam cons-
larc naturce, id cst ex masculo ct iVrmina, et ipse usu
,

cxcniploque coguosccret necessarium sibi consortium mu-

lieris adjcctum.
L. « Et immisit, inquit, Dens soporem in Adam , et ob-
» dctrmivit *. » Quis est i^tc sopor , nisi qula paulisper ad
conjugium copulandum cmn inlcndimus animum , veluti

intentos oculos ad Dei regiium inclinare atque inflectere

' Gtn. II, 20. — 2 Ibid. ai.

 ,

DE 1'ARADISO. LIBJ-ft rXtS. ^l3

vlclcnuir nd qucmdain somnum isliiis mundi, ct paulispcr

obdormirc divinis , dum

mundauisquc re-
iu saccularibus

quiescimus ? Dcnique poslcaquara soporem immisit in

Adam, et dormivil, tunc « Edificavit Dominus Deus cos-
» lam , quam sumpsit dc Adam, in mulicrem \ » Bene',
« /Edificavit » dixit, ubi de mulicris creationc loquebatur,
quia Jn viro ct mulierc donuis videlur quaedam plena essc
perfectio. Qui sinc uxorccst, quasi sinc domo sit, sic habe-
tur. Sicut enim vir publicis officiis ita mulicr domesticis
,

ministcriis habilior aestimatur. Consldera quia ex corpore

costara sumpsit, non ex anima portionem ; hoc cst, non
anima ex aniraa, scd os de ossibus meis ct caro de carne
mea hoec vocabitur mulier.
LI. Erfro causam humanac srcncrationis a"novimus. Sed
quia plcrosquc movet qui diligenlius intnenlar, quomodo
si vel primo magnum munus Dci fuit circa homines, ut in
paradlso homines collocarcntur, vcl postea magnoruni rc-
inuneratio videretur essc mcritorum, ut ad paradisum jus-
tiis unusquisque raplatur , dicuntur etii\m bestias ct pecora
agri , ct volatilia ca'Ii in paradLiO iulssc. Unde j)lcrique
paradlsum animam hominis csse voluerunt, In qua vlrtutum
quaidam germina pullulaverint : hominem autcm et ad
operandum, et ad custodlendum paradisum esse posilum,
lioc cst, raentem hoiuinis cujus vlrtus animam videtur ex-
colere, ncc sohim cxcolere , scd eliam cum cxcoluevit
custodire. Bestia^ aulem agri, ct volatllla ca^li ,
qua} addu-
cuntur ad Adam, noslri irralionablics motus sunt; co quod
bcstlaa vcl pecora, quxdara divcrsae sint corporis passiones,
vel turbulcntiores, vel ctiam languidiores. Yolalilia autem
cceli quld aliud Kstimamus, nlsi inanes cogilatlones quae
vclut voialillura niore nostraiu circuiuvolant anlraaiu , et
huc atque iliuc vario luolu saepc traducunl ? Proptcrea
' Gcn 11, 22.
 »

3l4 S. AMBROSII

nullus inventus est menti nostrne simills adjutor, nisi sen-

siis, hoc est, a'.<;BYi<7tq. Similcm sibi solam voO; noster potuit
invenire.
LII. Sed forte arguas, quia hcec quoque Deus in tali pa-
radiso locavit, hoc est, passiones corporis, et vanitatem
quamdam fluctuantium vel inanium cogllalionum , quod
ipse noslri fuerlt auclor erroris. Considera quld dlcat :

« Ilabcle, inqult, potestatem piscium marls, et volatllium

» cceli, et omnlum repentlum quic rcpunt super terram *.

Vldes cpiod ille tlbi tribuerlt potestalem ; ut de omulbus

judlcare tu debeas, singulorum genera judicii tui sobria
definitione discernere. Vocavit ad te omnla Dcus ut su- ;

pra omnia mentem tuam esse cognosceres. Cur quce tibi

similla mlnimercperistl, asclscere libi et copulare voluisti?
Dedit llbi certe sensum quo universa cognosceres , et de
cognltis judicares ; merltoque de IIIo fcecimdo paradisi
agro ejeclus es, qula non polulsti scrvare mandalum.
Sciebat enim Deus esse te fragllem, sciebat judicare nou
posse; ideo dixit quasi fragilioribus : « Nollte judlcare, ut
»non judlcemlni ^. » Ergo quia scivit Infirmum te esse ad
judicandum, voluit obedientem esse mandato; ideo prae-
ceplumposult. Quod sl non praevaricatus esses, perlculum
incerti judicii incidere necjuivlsses. Itaque quoniam jucli-

care voluisti, ideo addidlt : « Ecce Adam factus est tan-

»quam unus €x nobis , ut sciat bonum et malum '. »

Voluisti tibi arrogare judiclum, ideo poeuam pravi judicii

refutare non debes. Posuit lamen te contra paradlsum, ne
memoriam ejus possis abolere.
LIII. Denlcjue justl In paradlsum saepe rapiuntur, sicut
et Paulus raptus est in paradisum, et audivlt verba inefTa-
bllia. Et tu si a primo ccelo ad secundum, a secundo ad
tertium mentis tuae vigore rapiaris , hoc est, quod primum
» Gen. I, 28. — 2 MaUh. vn, i, — ^ Gen . 111, 22.
 D£ PARADISO. LIBER TJNUS. 3l5
umisquisqne homo est corporalis , secunclo animalis , tertio

spiritalis : si ita rapiaris ad tertium ccelum ut videas ful- ,

gorcm gratige spiritalis ( animalis enim homo'quae sunt

spiritus Dei ncscit ) et ideo tertii coeli asccnsio tlbi est ne-
cessaria,utrapiarisin paradisum: rapicrisjamsinepericulo,
ut possis dijuclicare omnia, quia spiritalis dijudicat oinnia,
ipse antem a nemine dijudicatur. Et forlasse quasi adhuc
fragilis , audlcs vcrha IneffaLnia c|uoe non liceat homlni
loqui : ct tunc quod acccperls rcservato , et quod audieris
custodito. Paukis apostohis custodichat nc laheretur ,

vel ahos ccrte faceret errare *. Aut fortasse Ideo chcitPau-

his : « Qua? non liccat homini loqui "^
; » quia erat adhuc
in corpore conslltutus, hocest, vidchat istius corporis pas-
siones, videhat le2;em carnls suae repugnantem lcgi mentis
sux. Hoc enim malo intelligi , ne videamur quemdam
adhuc futuri pericuh jactare terrorem. Si enim vel propter
hanc vitam sccurltas, ut nuhos praevarlcatlonls post hanc
futune hiqueos formidcmus : ergo c[uicumque fuerit in pa-
radiso ascensione vlrtus audiet mysteria Dei arcana illa

atque secrcta : audiet dlcentem pominum tanquam la-

troni Ihi a scclere acl confesslonem et ad hdem a latroci-
,

nio revertenti : « Hodle mecum erls in paradiso ^. »

• S. August. I. II. conlra Julianum Pel. c. %. — * 2 Por. xn , 6, 7. —

5 Luc. XMU, 45.
 ,,

3l6 S. AAJUROSII

CAPLT XII.

Serpcntis qualis fucrit sapientia : quoniodo muUerem

aggressus sil 3 qualisve hujus respotisio, quam longa
digressio de quadam circa eam rem dubitatione con~
sequitur.

LIV. « Serpens autem eral sapientior omnium bestia-

«rum qua3 crant super terram ,
qiias lecit Dominus Deus,
»et dixit serpens mulieri : Quid ulique dixit Deus, ne eda-
» lis ab omni ligno quod est in paradiso *
? » Cum dicit sa-

pienllorem serpentem, intelligis quem loquatur, id est

illum adversarium noslrum qui tantum habet hujus sa-
pientiam mundi ^. Sed ct voluptas atque delectatio bene
sapiens dicitur , quia et sapientia carnis appcUatur sapien-
tia, sicut habes : « Quia sapientia carnis inimica est Deo ^»
El ad cxquirenda deleclationum genera astuti sunt, quia
appetentes sunt vohiptatum. Sive ergo dclectationem in-
tcUigas, quaHhim est divino adversa mandalo, et inimica

sensibus nostris. Lnde sanctus Pauhis ait « Video aham :

«legem in membris meis repugnantem legi mentis merTe,

» et captivanlcm mc in legc peccati \ » Si autcm ad diabo-

lum referas, verus inimicus est generis humani. Quae au-

lem causa inimicitiarum nisi invidia? Sicut Salomon ait :

« Quia invidia diaboH mors introivit in orbcm lerrarum*. »

Invidiae autcm causa bcatitudo hominis in paradiso positi

et ideo quoniam ipse diabohis acccptam gratiam tenerc

' Gen. III, I. — ' S. Augusl. 1. n. contra Julianum Pel, c. v. — * Roni.

vui, 7. — < Id. VII, a5. — « Sap. u, a4.
 DE PARADISO. LIBER UNUS. SlJ
non poliiit, invidlt homini, co quod figuralus e limo, ut
incola paradisi esset, electus cst. Considcrabal enim dia-
bolus quod ipse qui fuisset superioris nalura) , in hlec sac-
cularia et mundana deciderat; homo autcin inferioiis na-
turae sperabat octerna. Hoc cst ergo quod iuvidct diccns :

Isle inferior adipisciturquod cgo servare non poluiP Iste

de terris migrabit ad cwhnn cum ego dc ccclo hipsus in
,

terra sim ? Multas vias habeo quibus hominem dccipcre

possim. De limo factus est, terra ei matcr est, corruplibi-
libus involutus est. Etsi aniina superioris natuive, tamen
et ipsa lapsui potest esse obnoxia, in corporis carccre con-
stitula; quando ego lapsum vitare non potui. Est igilur
via prima, ut decipiatur, dum conditione sua majora de-
sidcrat. Ilic cnim quidam conatus est industrlae. Delnde
carnis cst, quod nonhabeat, dcslderarc. Postremo in quo
videor ego omnlbns esse sapientior, nisi circumscribam
homlnem, et versulla et fraude contendam? Itaque ma-
chinalus cst, ut non primo Adam adoriretur, sed Adam
per muherem circumscrlbere conaretur. Non adorsus est
eum , qui coram acceperat coeleste mandatum sed eam :

adorsus est quae a viro didlcerat, non a Dco quld observa-

ret, acccperat. Neque enlm habcs quia mulicri dlxlt Deus,
sed quia Adaj dixit ; et ideo pcr Adam cognovlsse mulier
ajstlmanda est.

LV. Cognoscens igitur hoc loco tcntamenti genus,

phirima ctiam aliis locis tentamenti genera reperies. Alia
sunt per prlncipem istlus mundi , qui quaedam venena sn-
pientise in hunc mundnm evomult; ut vera putarent ho-
mines esse quae sunt, et spcclc quadam homlnum ca-
falsa

peretur affectus. Non enim semper quasi apertus hostis

ingreditur : sed sunt quaedam potestates quae amorcm si-
mulent , gratiamque praetendant ; ut paulatim cogitationi-
bus nostris venenum suae iniquilatis infundaut, a quibus
3l8 S. AMBROSII

oriuntur illa peccata, qus vel ex delectatione , vel ex qua

dam mentis facilitate nascuntur. Sunl ctiam alia? potesta-
tes quoe veluti colluctanlur nohiscum. Lnde et Aposto-
lus ait : « Quia non est nobis coUuctatio adversus carnem

»et sanguinem , scd advcrsus principatus, et potestates,

»et rectores hujus mundi , tenehrarum harum , adver-
» sus nequitiam spiritalium quai sunt in ccelestihus '. »

Volunt cuim hac quadam conlenlione nos frangere, et

veluti quoddam anima^ nostrai corpus ehdere. Lnde et

Paulus quasi honus athleta non solum ictus adversantium
potestatum vitare cognoverat, verumeliam adversantes
ferire. Unde et ait : « P^rculio puguis, nou ut aora cae-
wdens*. »Et ideo quasi honus alhleta ad coronam nieruit
pervenire. Ergo multiplicia tentamcnla sunt diaholi. Et
ideo hilinguis serpens hahetur atque letalis, eo quod dia-
boli minister aliud lingua loquatur, aliud corde medite-
lur. Sunt et alii ministri qui et cordis et vocis suae infectas
veneno veluti verhorum suorum jactant sagiltas, quihus
Dominus ait :« Generatio viperarum, quomodo potestis
»hona loqui, cum silis mali ? » .^

LVI. « Et dixit scrpens muheri Quid ulique dixit Deus, :

»ne edatis ex omni ligno quod cst in paradiso? Et dixit

» mulier serpenti Ex omni ligno paradisi manducabimus
: :

» de fructu autcm hgni quod est in medio paradisi, dixit

»Deus Non manducahitis ex co, ncque tangctis ex eo,

:

»nemoriamini *. » Cum audieris sapientiorem hestiis om-

nihus esse serpentcm, hic ejus jam quaere versutiam. Si-
mulat se verha Dei dicerc , et proprios intexit dolos. Cum
enim Deus « Ex omni hgno quod est in paradiso
dixisset :

«edetis ad escam dc ligno autem quod est scienliae honi

:

»et mali non edetis qua die autem mauducahitis ex eo, :

' Ephes. VI, 12, — * 1 Cor. ix, 2G. — * ^latlh. xii , 54. — 4 Gen.
III , a , 3.
 ,

DE PARADIsO. LIBER IXUS, 3lQ

» morte moriemini ' ; » serpens quasi interrogansmulierem,
cum Deus « Ex omni llgno quod est in paradiso
dixisset :

sedctis dc ligno antem uno non edelis, «inseruit menda-

:

ciuni ut diceret « Ab omni liguo non cdetis » cum de

, : :

iinolantum ligno scientias boni et mali prwceperit Deus

non esse gustandum. Qua ratione autem fefellerit nihil ,

mirum, quia iis, qui aliquem circumscribere conantur,

consuetudo est fallere. ISon est igitur interrogatio otiosa

serpenstis. mandato nullum vitium esse

Sed ut scias in

potuisse , respondit mulier

ut habes « Ex omui h'gno , :

))paradisi manducabimus de fructu autem ligni quod est :

» in medio paradisi dixit Deus Non manducabitis ex eo,

, :

» neque tangctis ex eo, ne morte moriamini. » In mandato

quidemnullum vitiumest, sedinrelatione mandati. Etenim

quantum prwsens lectio docet, discimus uihilvel cautionis
gratia jungcre nos debere mandato. Si quid enim vel ad-
das, vel detrahas, praevaricatio qusedam videtur esse man-
dati, Pura enim et simplex mandati forma servanda , vel
testimonii series intimanda est. Plerumque tcstis dum ali-

quid ad seriem gestorum ex suo adjicit, totam testimonii

fidem partis mendacio decolorat. jNihil igitur vel quod bo-
num videlur, addendum est. iSamquc hic quid oflensio-
nis habet prima specic quod addidit mulier
Xeque tan- : «

» getis ex eo quidquam? Tangetis » enim Deus non dixerat

sed,« Non edetis. » Sed tamen lapsus incipit esse princi-
pium. ISam qua? addidil, vel superfluura addidit, vel ad-
dendo de proprio semiplenum intellexil Dei esse manda-
tum. Docel igitur nos preesentis scrics lectionis' neque
detrahere aliquid divinis debere mandatis, neque addere.
?samsiJoanneshoc judicavit de suisscriptis «Siquis appo- :

a suerit, inquit, ad hoc, adjiciet in illum Dcus plagas, quae

» scriptae sunt iu libro isto : et qui dempserit de verbis hls

' Gen. n, i6, 17,

 ,

•
^20 S. AMftROSli

«prophellac hujus, delehit Deiis parlem liiius dc llbro

|
Mvltae* : «quanlo nlhil divlnls mandalis cst dclrahendum? ^
Illnc ergo coeplt prnevaricatio prlma csse mandatl. Et ple-
riqne putant hoc vitiiun non esso mulierls, sed Adac fuisse :

ila Adam dum eani vellot laccre caullo-

dixisse nmlierl,

rem, ut addcret mandasse Deum « Ncque tangelis cx eo :

»quidquam; whahcmus enim quia Adam non Evamanda-

lum acceperit a Deo. Nondum enim muhcr Ibrmala luc-
rat. Ipsa quidem verl)a Adai quibus mulicrl dixlt formam
seriomque mandatl non prodlt lectio sed InteUigimus
, :

per virum ad mulierem serlem transissemandati. \Iderint

tamen lamen vldetur a muliere
ahl quld sentiant; mihl
ccepisse vltium, Inchoasse mendaclum. Nam ctsl de duo-
hus vidcatur Incerlum, tamcn sexus prodit qul prius po-
tucrlt errare. Adde qiila prnejudicio illa conslrlijgitur

cujus et.postea prior crror iaventus cst. \ iro enlm nnilier,

non mulieri vlr auclor crroris est. l ndc et Paulus alt :

« Adam, Inqult, non cst deceptus mulicr autcm seductu :

» ^ »
in proevarlcatloae fult

LMI. INunc videamus ulrum pra[»lcr adjccllonem quac

maudalo est appllcata, quod additum cst ohluissc videa-
tur. Nam revera sl bonum est, « Neque langelisex eo » et ,

ad caulioncm proficlebat, curDeus hoc mluimc rnlerdlxe-

ril Imo non Interdlccndo pcrmisissc vldeatur? Itaque

,

utrumquc quoercndum qua ratione ncc permlserit, nec

,

iatcrdlxerli. Sunt cnim qui dicant qua ralionc quod ,

fecit viderl, non jussit et tangi? \ erum cum in co h"gno

audleris naturam fuisse sclcntia) houi ct mali, polest a^s-

tlmari quia noluit te malum enim nohis

tangcre. Satls est

videre Satanam sicut fulgur de coelo cadentcm % secun-

dum Aoccm Domini, et dantem escam non kiminis, sed
jioclls et tencbrarum fdlis; quia scriptum est : « Dediteuin
» Apoc. XXII, iS, J^. — 2 1 Tim. u, i/f. — 3 Liic. x, iS.
 :

bJE PARADISO. LIBEK LNLS. 32 f

i in escam populis .Elhiopum *. »Hoc igitur de eo dictum

est, qiiod non mnndaverit tangi. Qnod autem non pro-
hibuerit, quid inlelligam accipc. Sunt nuiita qiuc noccant,
si antc voluerimus haurirc, quam qux sint illa cognos-
cere, INam et de ciLis et potu plerumque usuvcnit. Quippe
si id quod amaruin est, ante cognoscas, induispaticnliam;
et si inteliigas illa quaj sunt amara prodesse , induis tole-
rantiam, ne offendat amaritudo te repentina, et incipias
rejicere profutnra. Prodest ergo ante cognoscere; ut ex
eo quod cognoveris profuturum , nec amara fastidias. Sed
ha?c minus nocere possunt : illud quod magis, nisi provi-
deatur, noccre possit, adverte.
L\III. Gentihs quidam est, ad fidem tcndit : catechu-
menus est, majorem vult accipere doctrinae et fidei pleni-
tudinem caveat ne; dum vult disccre, male discat , et discat

a Pholino discat ab Arlo, discat

, a Sabellio : tradat sc hujus-
modi magislris qnorum quadam eum teneat auctoritas et ;

inductusquadam magislrorumpraesumptione, teneris sensi-

bus impressa dijudicare non noverit. Prius igitur ocuhs
menlisperspiciat quid sequatur : videalubi vita sit : tangat
deniquc divinarumvitahalectionum, ut nullo pravooffenda-
tur interprete. Legil illi Sabellius, « Ego in Patre, et Patei'
» in me " unam esse personam. Legit Photinus
, et dicit :

« Quia mediator Dei et hominum homo Christus Jesus '.

Et ahbi « Quid me vuUis occidere hominem ? » Legit

: "

etiam Arius quia dixit « Ouoniam Pater major me est *. »

:

Legilur quidem manifestum : sed qua ratione dictum sit,

debet ante pertractare secum, ut rationem dictorum pos-
sit advcrtere. Ducitur quadam magistrorum auctoritate;
et profuisset ei non quaesissc quam talem invcnisse doc-
,

torem. Sed etiam gentilis si quis Scripluras accipiat, legit

« Psal. Lxxiii, i4. — ' Joan. xiv, lo, — > i Tim. ii, 5. — i Joan.
viii, 4o. — * Id, XIV, 38.

LIV. 21
 ,

$93 S> AMBROSIi

« Oculuni pro oculo, dentem prjj dente\ »Legitetiam t

« Si scandalizavcrit tc dextera tiia, abscinde illam^ ; » non

sensum, non adverlil divini arcana sermonis,
intelligit

quam si non legisset. Et ideo docuit qnem-

pejus labitnr,
admodum Dei Verbum investigare debcrent non per- ,

lunctorie, non improvide, sed diligenter atque sollicite :

« Quoderat, inquit, ab initio, quod audivim.us, et quod

«vidimus, oculis nostrls perspeximus et manus noslrae ,

» perscrutatae sunt de ^ erbo vitae et vidimus ot lcslamur,

:

»et annuntiamus vobis ^ » Vides quod anle velut mauibus

quibusdam perscrutatus sitDei verbum, et postea annun-
tiaverit : et ideo nihil Adrc et Evoe forlassc noculsset ver-
bum , sl perlractantibus diligenter mentis quibusdam
manibus anle tetigissent. Infnrai enim pertractando, et
diligentius requirendo, uniuscujusque quam non inlcUi-

gunt, possunt iuvesligare naluram. Ccrlc illi inrirmi id

lignum, in quo sclentiam mali esse cognovcrant , anle quem-
admodum tangercnt, debuerant perscrutari. Nam el mali
saepe nobls potest prodesse cognilio. Et ideo diaboli frau-
des vel in hac legimus lectione , vel in prophetia , ut dis-
camus quemadmodum artes ejuscavere possimus. Cognos-
cenda sunt enim tentamenta ejus non ut sequamur sed , ,

ut docti instruclique caveamus.

LIX. Sunt hoc loco qui dubitationem habeant utrnm ,

ex omni ligno ita dixerit Deus esse gustandum ut cum ,

de omni ligno , ita de scientke boni et mali llgno gus-

taretur : an vero de omni ligno gustandura, de solo ligno
scientla? boni et mali dixorit non cssc guslandum Qui ne ?

id quidem putant inutilis esse rationls, quod quamvis noxla

esca hujus ligni fuerit; tamen si cnm ca^terls ederetur,
noxia essc non possit qnandoquidcm etlam anlldoluni
:

iheriacum de corpore serpenlis coufici solcre dicalur

» Levit, XXIV, 30, — » Malth. v, 3o, — 5 Joan. i, j, a.
 :

DE PARADISO. LIBER UNUS. 323

quod utiqne virus corpusque serpcntis , cum solum sumi-
lur, nocct ; cum ndmiscetur alils , sanitali est et salutl,

Scienlia quoque boni et mali, si quid saplentiae habeat, &l

quis vitae sempcr inlcndat, si quis caetera virtntum genera
consequatur, ncquacfHam inutilis aestimatur. Hac igitur ra-
tione plcrique putaverunt posse etiam illud inlcUigl ; ut
videatur Deus id Inhibnisse , ne absque caeterls sohim lio--

num scicntiffiboni et mah gustaretur, non prohibuisse cum

Elhoc idcoputant dictum, quia aitDeus ad Adam
caetcris. ;

« Quis tibi indicavitquoniam nudus es, nisi de ligno, a quo

«praeceperam tibi ab hoc solo ne manducarcs, man-

,

» ducasti '
? » Quod videretur darc aHquem interpretandi
locum, mulierin superioribus, dicente serpente « Quid
nisi :

«ulique dixit Dcus, iie edatis ab omni ligno quod est in

«mcdio paradiso ; » respondisset « Quod est , in medlo
nparadiso, dixit Dcus : Non manducabitis ex eo. » In
quo quamvis mulicris prfevaricaturoe fides vldeajtur in-
firmior, tamennon omnibus Adam spohabo virtutibus, ut
videntur in paradiso nuUam assccutusfuissc virlutem, nihil
de caeteris gustavisse lignis , priusque culpam Incidisse ,

quam fructus esse ahquos consecutus. Non spoliabo er"-o

Adam, negcnus humanum omne disponem, quod innocens
est antequam sensum accipiat scientia3 boni et maii. Ne-
que enim otiose dlclum est : « Nisi convcrsi iheritls , et
«cfTiciamini sicut puer iste, non intrabitis iu rrj^uum cce-
*lorum ^. » Puer enim cum maledicitur, non rcmaledicit
cumpercutitur, non repercutit: ambitionum et rapinarum
tcntamenla non novit.
LXi Unde verius puto, quod ne cum ahls qir^em fruc-
tibus llgnum edendum esse prfficeperit. Naui bona
etsi

scientiaperfecto, imperfecto tamen inutihsest. Tm^crfectum

ausim omncm homlncm diccre , quando ipse P^ lus quasi
» Gen. iH, 11. — 2 MuUl), xvui, 3.

21.
 — »

Oi4 *• AMUROSn

impertectus dicat :Nod quoniam acceperim, aut quo jahi

«

«pcrfectus sim : sequor autcm si comprchcudam *. » Et

idco imperrcclis dicit Dominus « INolile judicarc, ut non

:

» judicemini ^. » Ergo imperfecto inutilis scienlia. Denique,

«Peccatumnesciebam,nisilexdiccret INon concuplsces'.» :

Et infra « Sinelegccnim peccatum morluum est *. » Quid

:

enim mihi proderat scire quod vilare non poteram ? Quid

mihi proderat scire quod lex carnis meoe impugnaret ? '

Impugantur Paulus et vidct « Lcgem suae repugnantem

,

» lcgi menlis si.ae, et capli\ ari se in lege peccali \ » nec de

conscientia sua praesumit; sed per Christi gratiam confidit
sc a mortis corpore liherandum : et tu quemquam opinaris
scientem non possc peccare? Paulus dicit : « Non enim
» quod volo facio honum ; sed quod nolo malum hoc ago ' :

et tu arhitraris homini prodesse scienliam , quae delicti

augeat invidiam ? Esto tamen ut perfectus peccare non
possit.' In Adam Deus omnes homines praevidebat , et ideo

promiscue generi non conveniehat humano habere scien-

tiam boni ct mali, quam per carnis Ailia, ut oportebat,
exercere non poterat.

• Philip. 1,12.— » Mallli. vii, i. — * Rom. vii, 7. — i Ibid. 8. —

5 S. Aiigust. 1. n. conlra Juliaiuim Pe.l. c. v. — <>
Rom. vii , 35.
? Ihid. 19.
 »:

DE PARADISO. LIBER VWi, 5-2;

k ^^^«A^v«^ v«^«

'

F CAPUT XIII.

Quomodo tcntamenta dlaboll plcna sint mendacii ; et de

d^.ceptione mulieris , et tapsu Adm: quemadmodum
etiam cognoverint seesse nudos, et succinctoria sibi fe
cerint , quidve per ea significetur.

LXI. Disc AMis igitur tentamenta diaboli plena esse men-

enim unum verum videtur cx iis quas pollicitus
dacii; vix
cst , enim habes « Et dixit
reliqua falsa composuit. Sic :

» serpens mulleri Non morte moricmini *. » Ecce unum :

falsum; nara morte mortuus est homo, qui secutus est

promissa serpentis. Deinde addidit. « Scit inquit Deus , ,

»quia quacumque die manducaveritis ex eo, adaperientur

»oculi vestri \ » Hoc solum verum , quia infra habes
«Quia manducaveruntambo, etaperti sunt oculi eorum*.
Scd hoc verum quod nocerct. Denique non omnibus ape-
rire oculos utile, quia scriptum est « Yidebunt et non :

«videbunt \ » Sed stalim agghitinatum mendacium est,

quia adjunxit : « Et eritis sicut dii scientes bonum et ma-
»hun ^. » In quo licet advertere idololalrinc auctorem csse
serpentem, co quod plures dcos induxissc in hominum vi

deatur errorem quaedam serpentis astulia. Et hoc fefellit,

quia homo sicut dii. Non sohmi enim sicut dii esse liomiue»-
desierunt, sed etiam qui quasi dii erant, quibus diclum
est , Ego dixi : Dii eslis ^ , » sui gratiam perdideruut.

« Gen. nt, 4. — « Ibid. 5. — 3 Ibid. r. — ^ Isai. vc, 9. — ' Gen. i

^— » Psal. Lxxxi , 6.
326 S. AMBROSII

LXII. « Et vitlit muller quia bonum est lignum ad man-

sducan' i, et quia gratum oculls ad vldeudum , ct spe-

» closum »: -t ad Inlucndum *. » Infirma aucl^sr judlcil, qua;

de co, ([ir d non guslarerat, judlcabat. Et ideo non facile,
nisl id quod dlligentlus pertractaverimus, quod interlorc
probavei!. ms allectu, videtur ad opus allquod essesumen-
dum. « Accipicns , inquit, de iructu ejus manducavit, et
»dedlt viro suo simul, et manducavcruul ambo ^. » Beiir
pra^termlssum est ubl declpitur Adain; quia non sua culpa ,

sed vitlo lapsus lixoris est.

LXIII. « Et aperli sunt, inquit, oculi eorum, et cogno-

» verunt quod nudl essenl *. » Et antc quidem nudl erant,
sed non sjne virtutum integumentls. iNudl erant proplcr
morum simplicltatem, et quod amlctum fraudis nattua
nesclret. Nunc autem mullls^iimulationum Involucrismons
humana velatur. Ergo posteaquam spoliatos sc illa slnce-
ritate et slmpllcitate vlderunt Integra) Incorruptaeque na-
turae, quasrere mundana ct manufacta cceperunl, qiiibns
nuda suoe mentisopcrirent : dolcctationes delectatlonibiis ,

et mundl hujus umbratlles vohiplates velut folla follis as-

suentes , quibus obumbrarent genitale secretum. Nam

quomodo clausos oculos corporls habuit Adam, qiii omnia
anlmantia Ita vldit, ut hls etnomen imponeret ? Quoinodo
cognoverunt, Id est, InteriOre et altlore scientia non tuni-
cam sibl, sed vlrtutum deesse velamlna?
LXIV. « Et assuerunt, inquit, folla ficus , et fecerunt
ssibi succlnctoria \ » Ficum hoc loco pro qua sjiecie de-
oeamus acciperc divinarum nos docet serles lectionum:
quandoquklcm sanctosessg qul sub vite et ficu requiescimt
Scriptura iijcmoraverit % et Salomon dixerit « Quls plan- :

»tat flcum, et de fructu ojus non manduCat % » et Domi-

Gen. III, 6. — ^ Ibid. — ' Ibid. 7. — 4 Ibid. — s Micb. iv, 4. —

f' Prov. xxvn, 18,
 ,,

DE PARADISO. LIBER UNUS. Sa^

nus acl ficnm vcncrit ; sed ideo sit ofTensus , quia non in-
AXMicrit frnctum, scd folia tantum. Docet ergo me Adam
pid sint folia , qni posteaquam peccavit , dc foliis ficus

/cccrit sibi succinctorinm, qui dc fruclibus magis ejus

gustare dcbuerit. Jnstus frnctum cligit, folia peccator.
Quis est fructus? « Fructus, inquit, Spiritus cst charilas ,

Bgandinm, pax, patientia, bcnignitas, modcstia, contincn-

Non habcbat fructum, qui gaudium non
))lia, dilcclio *. ))

habebat. Non habcbat fidem, qui proevaricatus eratman-

datnm Dci. Non habebat continentiam qni de interdicto ,

sibi 2;ustavcrat liano.

LXV. Ergo quicumque praevaricatur mandatum Dei

spoliatnr atque nudalur; et fit ipse sibi tnrpis ; vult se
operire qulbusdam ficns foliis , fortasse qnibusdam inani-
bns, vcl nmbralilibus scrmonibns, quos compositis men
daciis assncns, ct vcrbum de verbo struens, ad operiendam
conscientiam sn.c mentis , factique velamen peccator in-
tcxit, utpudcnda sua contcgat. Jacjt cnim supra se foh*a,
qui culpam velare desidcrans aut diabokim dclicti mcmo-
rat auctorcm, ant carnis prTtcndit illcccbras, aut afinm

qucmpiam pcrsuasorem prodit crroris. Et de Scripturis

divinis frequentcr promitexempla, quibus justos in culpam
perhibet incidisse, dicens si forte in stupris fuerit de-
prchcnsus : Et Abraham cum ancilla concubuit ^, et David
alicnam adamavit, et sibi ascivit uxorem ^. Assuit enim
sibiqna^dam foha, quiedam exempla de prophcticarum
serleScriplurarnm fructum earum non putat requi-
,

rendum.
LXVI. Nonne libi videntur etiam Judaei foHa assuere
dnm legls spIritaHs verba corporaliter inlerpretantur ?
Quornm inlerprctatio fruclum omncm viriditatis amittit
dainnata m^aledicto ariditatis ceternaB. Bona igitur interpre-
' Galat. V, 22. — s Gen. xvi, 4- — '2 Reg. xi , ,^ , et 27.
 »

SaS i. AMBROSII

tatio, hoc est, spiritalis ficus est friictuosa, sub qua justl
sanctique rcquiescunt. Quam qui plantaverit in animis sin-
gLiiorum, sicut Paulus ait : « Ego planlavi, Apollo rigavit * ,

manducavit cx ea fructum. Male autem interpretalio fruc-

tum ferre viriditatem , servare non poterit.
LXVI. Quod igilur gravius est, hac se Adam interpre-
talione succinxit eo loco, ubi fruclu mac:is caslitatis se
succingpre debuisset '\ In lumbis enim , quibus proecin-
giiiuir, quredam scmina gcnerationis csse dicuutur; et ideo
male ibi succinctus est Adam foliis inutilibus, ubi futurse
generationis non fructum futurum sed qua}dam peccata ,

signaret, quae manserunt usque in adventum Domini Sal-

vatoris. Ca^lerum posteaquam Dominus advenit, ficum in-
venit iucultam : rogalus nc cam jubcret excidi , ut cole-
retur permisit. Et ideo jam non foliis , sed divino sermone
succingimur ; quia ipse Dominus ait : « Sint lumbi vestri
«succincti, ctIucein?D ardentcs \ » Lnde cliam pecuniam
in zonis nostris portare prohibet *
; non enim saecularia ,

sc,d aelcrna debet zona nostra servarc.

'
1 Cor. iii, 6. — ' S. Augubt. ii. conlr um Pel. c. vi. — ' Luc.
XII, 55, — i Mallh. x, 9.
 ;

DE PARADISO, LIB^R VMi. Z^Q

CAPLT XIV.

Dc vocc Doniinl deambulanlis ad vesperam , et incrc-

pationc Adarn, LLi es ? Cur prceterea priinus incre-
patur Adam cum prior mulicr gustarerit : el dc
,

muUeris cxcusalione, ac mjslcriis pcr illa designatis,

LXMII. « Et audlcriint vocem Domini Dei

, iiujuil,

» deambulanlis in paradiso advcsperam^ » Quae est deam-

bulalio Dei , qui ubique sempcr est ? Scd puto deambula-
tioneni quamdani esse Del per divinarum sericm Scriptu-
rarum in quibus Dei qu?edam versatur praescntia cum
, ;

audimus quia ipse aspicit omnia, ct oculi Domini super

justos : cum legimus quia Jesussciebat cogitationeseorum^
cuiii legimus : « Quidcogitatis mala in cordibus vestris^ ? »

Ergo dum liaec recensemus, quasi deambulantem cognos-

cimus Deum. Fugcrat ergo peccator, non quo Dei posset
latere couspectum : sed intra coiiscientiam suam latere
cupiebat, opera sua lucere nolebat. Justi enim est facie
ad faciem videre; quia justi mens non soium Deo praesens
est, sed eliam cum Deo disputat, sicut scriptum est: « In-
«dicate pupillo, et justificate viduam , et venitc dispute-

»mus, dicit Dominus \ » Ergo cum legit peccator has

Scripturas divinas, audit vocem Dei quasi ambulantis ad
vesperam. Quid est ad vesperam , nisi quia culpam suam
sero cognosclt , et sero venlt quaedam erroris praeterlti ve-
recundia ,
quae errorem prc-evenlre debuerat ? Nam dum
' Gerii 111, 8. — ' Luc» vi, 8. — J MaUh. ix, 4' — ' Isai. i, 17, 18.
 », :

33o S. AMBROSII

culpa fervet in corpore , et anima exagitatur corporis pas

non cogltat Deum scnsus errantis, hoc est, non
sionibus,
auditDcumambuIauteniin Scriptnris Jivinis, ambnlanlcm
iu mcntibussiugulorum. Dicitenim Deus «Quoniam inha- :

» bilabo in illis, et inter eos ambulabo, ct ero illorumDeus * .

Ergo cum in anim.Tc sensum redleritpoteslalis formido dl-

rina?, tum erubesclmus , tunc nos gcstlums abscondere
tunc in peccalorum noslrovum posili cogitationibus , in
medlo lignl paradisi, ubi pcccavimus, deprebendimur, la-
tere cupicntes, et arbitranles quod Deus non requirat oc-
culta. Sed scrulalor aulmorum et cogitationum usqne ad
divisionem animoe penetrans dlcit Adam, ubi es ? » : « *

LXIX. Quomodo Numquid voce cor-

loqultur Deus ?

porea ? i\on utlquc sed virtute quadam prccstantiore

, ,

1 1
quam vox corporls potest esse, fundit oracula. Hanc vocem
ejus Prophetic audierunt hanc vocem fideles audiunt, ;

impii non inlelllgiuit. Denlque in Evangclio habcs, quia

audivit Evangelista dicentem Patrem : « Et clarificavi , ct
» iterum cLarificabo^ : » sed eJudoel non audierunt. Dicebant
enim : « Tonitruum factum cst ". » IUic ergo , sicut supra
habcs, quia senlicbatur deambulans Deus qui non dcam-
bulabat : slc audlebalur loquens Deus, qui non loqucbatur.
LXX. Sed quld loquatur, conslderemus : « Adam, ubi
»es ? » Adhuc in hls rcmedium sanitalis est, qui audiunt
Dei verbum. Denique Juda?i, qui sibi clauserunt aurcs ne
audirent, hodleque non morCnfur audlre. Delndc habent
rcmedium qul se absconderunt. Nam qui absconditur ,

erubescit : qui erubescit, converlitur, sicut scriptum est

« Confundanlur, et con^crtantur omncs valde velocller^ »

Deinde hoc ipsnm quod vocat, indicium sanaturl est, quia

Dominus quos miseratur, ct vocat. Diccndo autem: « Lbi

Levil. XXVI, 13. — ' Gen. ni, 9. — J Joan. xii , a8. — i Ibi 1. 29. —
' Psal. VI, 11.
 ,

DE PARADISO. LIBER IJNTJS. 33 1

»es ? » non locu.m quncrlt qul novit arcanum ; neque cnlm

Deus clausos hubcLat oculos, ut non \i(lcrct latentcm. Dc-
nique ideo dixlt a Faclus est Adam tanquam unus cx no-
:

»Lis* ; » qula apcruitoculos. El hlc quidcm apcruit oculos,

ut culpam suain \ideret, quam vitare non potuit. Magis
enimpostquampeccavimus, nescio quomodo,nostra delicta
cognoscimus ct tunc peccatum esse intenigimus, quod,
:

antcquam peccarcmus non putaLamus essc peccatum. ,

Certe non quasi peccatum putaLamus esse damnandum;

nain si damnaremus, non admltteremus. Deus autem om-
nium videt culpas, et oninium delicta cognoscit : super
omnem animam, superomnium occulta oculoshiiLet. Quid
est ergo : « Adam, uLi es ?» Idest, non in quo, sed inquILus
es. Non ergo Intcrrogatloest, sedlncrcpatlo. DequILus, in-
quit, Lonls, de qua Lcatltadiue, de qua gralia in quam mlse-
liam recidisti ! Derellquisti vitam aeternam, et altumulatus es
morli, conscpullus errorl. LLI est illa tua Leue sILI conscia
confidentla? Tlmor iste culpam falclur, hilcLra piffivarica-

tiouem. LLi ergo es ? Hoc est, non In quo loco qunero, sed
in quo Quo te perduxerunt peccala tua, ut fuglas
statu.

Deum tuum quem ante quaercLas? Fortasse moveat cur

ante increpatur Adam cum mulier ante gnstaverit ? Sed ,

a pr.TBvaricatlone sexus infirinlor cceperlt, a verecundla et

excusalionc fortlor ; ut foemlna erroris causa fuerlt, vir pu-
doris.

LXXI. Et dlxit mnlier : « Serpens decepit me, et man-

»ducavi ^. » YeniaLIhs culpa, qnam sequitur professio
delictorum. Ideo non desperata mufier quoe non reticult
Deo , sed magls confessa pcccatum cst , quam medicaLIlis
secuta sentcutia Bonum est condemnari in peccato
est.

et lla"ellari in dellcto, ut cum homlnlLus fla2;cUemur. De-

nlque Cain, iquia voluit crimen negare, indignus judicatus
' Geu. III, 22. — = Ibid. i5.
 »

33: S. AAIBROSII

est , qui puniretur in peccato : sed remissus est sine prae-

scripto pnenaj, fortasse non tam majori crimine parricidii
( illud enini commisit
)
in fralrem
quod quam sacrilegii ,

Deo mentiendum, dicens

credidit « Nescio Numquid : :

» ego custos fratris mci sum ? » Et ideo accusatori diabolo *

ejus accusatio rcservata est, ut cum angclis ejus flagel-

letur, qui cum hominibus noluit flagellari.Denique de ta-
libus dictum est « Non est dcclinatio mortis eorum.... et
:

»cum hominibus non flagcllabuntur ^. » Aha ergo ratio

muHeris , qua3 flcet in culpam prasvaricationis incidcrat ,

tamen de paradisi hgnis habebat adhuc virtutis escam ; et

ideo dixit peccalum suum, et reputalum est ei ad veniam.
Justus enim accusator cst sui in principio sermonis. Neque
enim potestquisquam justificari a peccato, nisi fucrit pec-
catum ante confessus. Unde Dominus ait « Dic iniquitates :

» tuas , ut juslificeris ^.

LXXII. Ergo quia Eva ipsa confessa delictum est, mi-

tior seqnitur et profutura sentcntia, quc-e condemnaret er-
rorcm, ctveniam non negaret, ut ad viruni suum convcrsa
scrviret. Primum nc eam facile dclectaret erraie : deinde
ut sub fortiore vase locata non traducerct virum, sed ma-
gis viri consiho et ipsa regerctur. In quo quidem myste-
rium Christi et Ecclesiae evidenter agnosco. Dcsignatur
enim Ecclesiae ad Christum futura conversio , et religiosa
servitus subdita Dei Verbo, qua3 multo sit melior, quam
saeculi hujus libertas. Denique scriptum est : « Dominum
• Deum tuum adorabis , et ipsi soli servies *. » Haec igitur
servitus Dci donum est. Denique inter benedictiones nu-
meratur hujus scrvilutis obsequium; nam et Isaac in loco

bcnediclionis eam dcdit Esaii filio suo , ut serviret fratri

8U0. Denique benedictionem ille posccbat; etsi uuam sibi

" Cen. IV , 9. — • Psal. txxn , 4 » S, — 3 Isai, xlui t a6. — * Deut«

 T)E PARADiSO. L1B£R UMS. 333
fcognovisset esse prfereptara , tamon aliam postulabat di-

cens : « Numquld una benodiclio tibi cst, paler ^? Per

hanc ij^ilur servitulcm ille, qni pcr gulam primilias suas
anle vendiderat, et studio venationis agreslis graliam benc-
dictionis amiscrat, credidit se ipso futurum esse meliorem,
si typum Clirisli vcnerarelur in fralrc. Hac enim scrvitule
poUet populus christianus , sicut ct Dominus ad Discipu -

los suos ait Qui vult inlcr vos primus esse, sit omnium
: «

sservus^. «Deniquehancservitulcm operaturcharitas, quoc

ct spe majorct fide est. Lnde scriptum cst « Per charita- :

»tcm scrvite invicem vobis \ » lloc cst crgo mystcrium

quod ait Apostohis csse in Christo ct in Ecclesia ". H.cc
enini vere in proevaricationc ante luit, sed salva erit per
filiorumgenerationeminfide,etcharilate,etsanctificatione,
cum castitate. Prffivaricata ulique in patribus generalio
hominum salvatur pcr fihos ut quod ; in JudEcis offendc-

rat, in christiana posteritate corrigeret.

WWWVWWWVWWWVWWVVWi^VWVWVXWX^VVWVWWV.WW^VXXW^WVWItVWWWW-WWWV^fV

CAPUT XV.

Peccatum muUerls quare venia cUgnum ; quidve per

serpentem fceminam, ac virum signiflcetur. Qualis
,

serpentis conclemnatio ; et in quibus ab Adami con"

demnatione distinguatur.

LXXIII. « Serpens , inquit, me persuasit : » et hoc mu-

«lieris peccatum veniale visum est, eo quod iiosset multas
» ad decipiendum vias esse serpentis; quia transfiguratur in
» Angelum lucis ', » et ministri ejus sicut ministri justitiae

» Gen. xxvii, 38.— » Mallh, xx, 27.—' ' Galat. v, i3.— * Ephes. v, 5a,

— • a Cor. XI, 14.

334 S' AMBROSII

sunt , falsa iniponentes rebus singulis uomina , ut temerita-

tem dicat essc virtutem, ol avaritioe uomen impouat iudiis-

tri;e. Serpens euim mulierem deccpil, virum mulier ad

proDvaricationem dcverilate deduxit. Scrpcutis typum ac-

cepit delectalio corporalis ; mulier symbolum scnsus est

nostri, vir mentis. Delectalio itaque sensum movet, sensus
menli Iransfundit quam acccperil passioncm. Dclectatlo
igitur prima est origo peccati. Ideoque non mireris, cur

ante serpens damuetur judicio Dei, secuudo mulier, tertio

vir. Secundum errorisordinem, damnalionisquoquc ordp
servatusest. Dcleclatio euim sensum sensus autem mcn- ,

tem captivam facere cousuevit. Lt scias autcm quia ser-

pens typus est delcctatiouis damnationem ejus advertc. ,

LXXI\ . « Supra pectus, inquit, tuum et iu iitero tuc»

«ambulabis*. »Qui suut qui iu utcro suo ambulaut , ni>i

qui venUi et gnla? vivunt, quorum Deus veuler est, el

«loria in pudcudis eorum, qui lerrena sapiunt , ct cibo onc-

rati ad terrena curvautur? Beiie crgo dcleclatloui ait, qu ,

cibis inlcnta terram videtur viudicare ; « Supra peclu

))tuum, et inutero tuo ambubbls, et tcrram mauducabi-
". » ToUenda est omuis cxcusa-
» omnibus diebus vitoe tune

tio diaboli;ne forte malilia) suie aliqaid possit obtcndcrc.

ut dicat iniquitatem suam ex condemnatlone venisse ; cL
obnlti, quia idco
ideo ad noccndum bomlulbuspcriiuaclter
damuatus cst ut uoceret : quod videlur esse proxlmuiu

opinionl, tanquam damnationis accipimus islam sentcn-

si

ad hoc serpcntem damnavlt, ut uo-

tiom. Non enim Deus
quid futurus esset, oslendit. Et
quidem teutatlo
ceat; scd
proslt, superius demoustra-
illa quod ampllus homiulbus
quod scriptura est, di-
vimus sed tamcn cum
:
lcgcrlmus
mc houorificabo, et coutemp-
« Honoriacantes
cente Deo :

privabitur
'
» Ucet nobis ex his verbi^
,,tor mei honore
,

i Gen. ni, i4. - = IWd. - 3 i Reg. n, 5o.

 ,

DE PARADISO. LIBER INUS. 335

aliquid aestimare. Deus enim operatur quod bonuni est

non qnod malum. Ergo doceanl lc vcrba di\iiia, qnia ope-
ralnr ^loriam, pffinaui reiinquit. « lionoriliLaiitcs me, in-
» qnlt bonorificabo » bonorem bononnu operatiouis suae
, ,

essedecbiraus. «El coutcmplores, inquit, m(i, »non dixit;

« Honore privabo » sed « llonore privabunlnr » non sutC

; , ;

operationi deputanseorum injuriam, sed quid futurumes?et

osteudens. Ergo hic non dixit « Facio te supra pectus :

tuum, et in utcro tuo ambulare, et terram manducare om-

nes dies vitae tuae : » sed, « Ambulabis,inquit, etmanduca-
»bis;»ut praedixisse raagis de serpente qaae iutura sunt
"videretnr , qnam prajscripsisse quid faceret. Terra enim ,
inquil, libi cibus erit, nou animae ; nam et bo-c peccalori-

bus prodest. Lnde et Apostolus tradidit hujusmodi in in-

terilum carnis , nt splrilus salvus sit in dic Domini nostri

Jesu Christi. Pectore aulem et venlre ait reptare serpen-
tem, non tam propter corporis figuram, quam qnod prop-
ter terrenas cogitationes de illa ccelesti beatitudine sit

lapsus. Pectus enim frequenter recessus quidam accipitur

sapientiae. Et ideo Aposlohis supra pectus Christi rechnat
caput * , non in terram dejccit. Ergo si sapientia diaboli
feris immanissimis comparatur, quibus inlra pedes pec-
tus sit : et eliam homines qui terrcna sapiunt ^
, nec inte-

rioi-e aflectu eriguntur ad calum, utero videntur replare

per terram , utique ventrem animae nostrai non corrupti-
bihbus saecuh hnjus implex^e, sed magis Dei verbo saliare
debemus. Bene igilur David personam suscipiens Ad;i3

^icit : « Humiriata est in pnlverc auima mea, adiia^sit in

«terra venter mens \ » Adhassit enim dum coufiguratur

serpenli, qui pascitur in iniquitale terrena. Ideoque nos
Apostolus configurari dlcil oportere Christo , iiL virlus
Christi praetendat in nobis \ » Quae sententia non putatur
« Joao, XIII, a3.— * Philip. iii, 19. — . 3 Psal. xuii, aS. — 4 Rom. tj, 5,
in serpeotem gravls , cum eliam Adam , qui lcvius pecca-
vit, tali conclemnatur scntentia.
LXXV. Scriptnm est enim : « Maledicta terra in opcri-
«bus tuis : in tristitia manducabis eam onines dies vitaj

» \ » Videtur certc simililudo qurcdam esse senlentiae:

tuae

sed tamen in ipsa similitudine niogna discretio. Interest

enim ulrum manducetaliquis terram, sicul serpenli diclum
est, quia terrani manducahit an vero sicut homini dic- :

tum est : « In trislilia manducal)is. » Vdjeclio enim ista,

« In trislitia, » discrelionem facit. Discrelio quam vim

habeat, considcra. Bonum est mihi in Irislitia magis terram
manducare , quam in deleclatione , hoc est, ut in actu

quodam et sensu corporis contristari videar, quam delec-

tari in peccalo. •Muhienim propter nimias iniquilales non
snscipiunt peccali conscicntiam. Et vero ille qui ait : « Cas-
Dtigocorpus meum, et serviluti rediiiO", » contrislalur in
nostrorum pcenitentia peccalorum ; quia sua tanta dcHcta
non habuit , ut in his conlristori deberet. Dcnique et no-
bis suadet utilem istam esse trisliliam , quffi secundum
Deum, non secnndum s.cculum est. Oporlet, inquit, vos
contrislari in pamitenliam secundum Denm ; nam secun-
dum Deum trislitiasalulemoperatur , sa^culiautem Iristitla

mortem operatur \ Sed et de A eteri Testamento accipe

illos ad gratiam pervenisse, qui contristabanturin operibus
corporalibus ; illos vero in supplicio remansisse, qui de-
leclabantur hujus mundi operibus, Denique Hebrtci qui
ingemiscebant in laboribus /Egypti '
, justornm gratiam
consecuti sunl. Et quia pancm in tristilia manducaverunt,
esca donati sunt spiritali : /Egyplii vero qui talia opera

cum exultatione celcbrabaut , regi dctestabili servientes ,

^.
nullam veniam sunt adepti

• Gen. iti, 17. — » 1 Cor. 135, 27. — * 2 Id. vii, 9, 10. — < Exod. 11, 24.

* Id. wj , i3, ct seqq.

 DE PARADISO. LIBER UXUS. 33^
LXXYI. Sed est et illa distlnctio, qiiod serpentl dicitnr
quia terram manducabit; Adae autem, « In trisfilia, inquit,
«manducabis , et cum sudore manducabis, et manducabis
» fcenum agri *
; » ut quemdam inteHigamus in his esse
processum quando terram manducamus in quadam
et ,

malitia esse videamur: quando fcenum, in quodam pro-

cessu quando vero panem, cum consummata fuerit forti-
:

tudo. Ergo et noshabeamus processum vitoe hujus, sicut

habuit et Paulus qui dicit : « Vivo autem, jam non cgo^, »

hoc est, non ego qui lcrram ante manducabam; non ego
qnl focnum , « Quia omnis caro fccnum '
: sed vlvit in me
» Christus, » hoc est, vivit panis ille vivusqui venit e ccelo,
vivit sapientia, vivit gratia, vivit justitia, vivit resurrectio.

LXXVII. Deindeconsideraquianonestmaledictushomo,
sedmaledictuscstserpens :necterrain se malcdictacst; sed
«Maledicta , inquit, inoperibustuis, » quodadAdam dictum
est. Tuncterramaledictaest, si habeas opera terrena, idest,
opera soecularia. Et maledicfa non in universum; sed ut
spinas et tribulos generct, nisi fuerit humanae studio ope-
rationis exercltata. Quod eam exercuerimus in labore
si ,

quidem et sudore , sed tamcn panem manducabimus. Re-

pugnat enim lex carnis legi mentis. Et laborandum nobis

est ac desudandum, ut castigemus corpus, et scrviluli re-

digamus, et quae sunt spirilalia seminemus*. Si enim car-
nalia seminavcrimus, qux carnalia sunt metemus : si vero
spiritaha seminavcrimus , melemus ea quae sunt spiritalla.

» Gen. III, 18, 19. — a Galat. ii, 20. — ^ Isai'. xt, 6. — ^ S. August.

L »1. conlra JuUanutn Pd. r, t.

LIV, ^2
 S. AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
DE CAIN ET ABEL

LI&HI II *.

LTBER I.

CAPLT L

Posl brevem a libro superlorl ad huncce trajisitioncm

agitur Cain et Abel ; ac per hos sicut tt per
cle orlii

Esaii ac Jacob , duas hominum sectas sibi invicem oj)^

positas prcesignari ostenditur.

L De paradiso'^ in supci ioribus pro caplu noslro,ut pc-

luimus, quod Dominus infucl.it, scnsns invenit, digessi-
mus, in quibus Adam atque Evv-e lapsus est comprelicn-
8US. Nunc quoniam illa poncs auclorcs non stctit culpa :

sed quod pejus est, dctoriorem inveuit hajrcdcm, scqucn-

tem adoriamur liistoriam, et ea, quai secimdum Scripturas
annexa sunt divinas , nostro operc pros<x{uamur.
IL «Adam autem co^novit Evam mnlicrem suam, quac
( »concepit et peperit Cam, et dixit : Acquisivi homineni

» per Deum\ » Quae acquirimus, ex quo, et a quo , et per

• Srrip\i circj an. SjS. — • Vide T). Guinon, loim. nt, p. £3-^. --•

5 Gen. iT, 1.

22.
 ,

34o S. AMBROSII

qnid acquiramns, considcr. ri solet : ex quo , tanquam ex

malcria : a quo, quis auclor : per quid, tanquaiu pcr ali-

quod instrunicnlum. .Numquid hic sic dicit : « Acquisivi

nhominem per Deuui, » ut Deum intclligas inslrumcntum ?
Non utiquc sed ut intelliifas auctoicm et operatorem
:

Deum. Unde raagls Deo detulit qaia dixit « Acquisivi ,

:

» hominem per Deum » ut et nos cum aliquid acquirimus

;

vel omnes eventus secundos Deo magis deferre, quam

nohis arrogare dchemus.
in. « Et adjccit parcrc Ahcl*. » Cum adjicitur aliqnid,
quod prius erat , tollitur. Idque colligitur ex arithmeticiu
portionihus, aut anima} cogitationihus; addilo enim nu-
mero, fit alius numerus, aholctur supcrior : et cogitatio

acccdens nova excludit superiorem. Ergo cum adjicitur

Ahel, aufcrlur Cain. Quod nominum interprelationc ple-
uius d^iprehenditur. Cain etenini dictus est acquisitio,
quod omnia sihi acquirerct ; Ahel qui omnia refcrrct ad
Dcum pia devotus mentis attentione, nihil sihi arrogans,
ut superior frater, sed totum Irihuens Condilori qiiod ac-
cepisset ah co.
IV. Duae itaque sectaB sunt suh duorum ^fralrum no-
ulinc compugnantes inviccm , et contrariie sihi. L na quae
totum menti suae deputat tanquam principah', et quasi
cuidam cogitationis, et sensus, et motus omnis auctori,
hoc omnes inventiones humano ascrihit ingenio.
est, quac
Altera quoe tanquam operatori et crcatori onmium Deo
defert et ejus lanquam parcntis atque rectoris suhdit'
,

omnia guhernaculo. Illa prlor Cain significalur hnec , ;

-posterior, Ahel dicitur. Ilas duas sectas anima una par-

turit; et ideo germanae hahcntur, quod imo'fundantur
utero : sed contrariae sunt ; quia oportet eas cum quodam
unlmae partu edilJe fuerint, dividl ac separari. Com.pug-
» Gen. jv, 3. 1
 ,,
,

DE CAIN ET AnEL. LIB. I. 34l

nanlibusenim hospilium ununi porpcluo esse non potesl.

Denifpie Rebecca, cuni duas naturas humani ingenii par-

turhet, unam mali, alteram boni , ea^que exilirc inlra

uterum scnliret suum ( Esaii enim lypus erat malitl;r
Jacob fii;uram bonilatis gercbat) mirata quidnam ilhul
essct, quod discordiam quamdam concepti ccrneret Icl'-
tus, consuhiit Deum, ut passionem proderet, medelani
darct. Itaque precanti cst responsum rcdditum «Dua3 :

«genles in utero luo sunt, et duo popuh de ventrc tuo

» exibunt*. »Quod si ad animani refcras, eamdcm gencra-
Iricem boni et mah intclhges, quia ex eodcm fonte animoc
ulrumfpie dimanat. Sed hoc sbbrii solct esse verique ju-
dicii ; ut, rcpudiato malo, enulriat quod bonum est

atquc confirmet. Priusergo quam pariat bonum, hoc cst

revcrentiam Deo dcbilam , ut ipsi totum deferat , sua pric-

fcrat : cum vero geniicrit confessionem, qua^defcrtur Deo,
dcponlt cordis sui lumorom. Adjiciens ergo Deus bonum
iininu-e dogma Abcl, abstuht improbum dogma Cain.

' Gen. XXV, a5.

34^ S. AMBBOSU

CAPUT II.

Jn Cain Judworum fl^urain esse, Chnistlanopuin in

Abel. IJjijus occasione qucvdam alte<icunlur dc patri-
bus , sed prcescrlini de sejjuliura Isaac per cjucm
Christi incarnatio , et jMoysis per quein ejusdsm doc-
toralus exprimiiur. Dcnique eorumdem Moysis et
Chrisli comparantur inier se sepulturce.

V. Ego tamen hoc loco sccunclum Scripturam mysle-

rlum magis duorum populorum intelligo, quod Deus ad-
jiciendo Ecclesine suae fidem pi;c j)lebis , abstulit pcrfidiam
popull pr£evaricantis quandoquidem verba ipsa hoc sig-
,

nificare videanlur, dicente Dco «Duie gentes in utcro :

))tuo sunt, et duo popuH de ^cntre tuo exibunt*. » Hffic

ligura SynagognG cl Ecclesi;e in his duobus fratribus ante-
praecessit Cain et Abel. Per Cain parricidialis populus
intelligitur Judffiorura , qui domini et aucloris sui , et se-
cundum parlum fratris ut ita dicam, san-
Marice virginis ,

guinem persecutus est. Per Abel autem intelligitur Chris-

tianus adha?rens Deo, sicut ct David ait « Mihi autem :

» adhoerere Deo bonum est^; «ut ccclestibus se attexeret,

et a terrenis separaret. Alibi , «Defecit, inquit , anima

»mea in verbum tuum' »eo quod ordinem vivendi atque-
;

usum non in terrenis voluptatibus, sed in verbi agnitione

posuisset. Ex quo cognoscitur nec ifiud otiose scriptum
esse, sed perpense atque examinale, quod legimus in

* Gen. XXV, 25. — » Psal. txxii, aS. — ^ JJ. cxvm, Si.

 ,

DE C.Vl^i KT ArBEL. LIB. I. 34^

Re^norum libtis : «Et appojsitiis est ad pafcrcs suos'. » In-
telligi enim datur qiDod patrum similis fuerit fide. Unde
claret non ad sepulLuram corporis , scd ad consortium
vita? relatum.
M. Deniq«ie de Isaac noii perftaficctorie scriptum puta-
lur, quod requirens corporis istius speciem qune animfe
suce atlexebatur, appositus siti ad genus suum"; eo quod
patris siii moriljus adbaeserit. Pulchre autem ad geuus ait

non ad }>opulum , sicut alibi. Nam legimus abis locis ap-

positos fuisse ad populum suum sed isti nou tam prje- ,

slantes : praestantior autem qui pauGorum simiilis fuerit,

et non plurimorum : phires in populo suo quam in genere;
et prceslanlius ducitur paucorum similem essc quam plu-
rimoriui). Qui ergo Dei erat gcneralus promissione , qui
adsacrlfieium probanda^ pietatis electtis, qui unius uxoris
hoc est, solius sapientiae societate contentus superai illius

genoris , quod est uniuu sibiqne seniper conveniens , non

plebeiee vililatis injitator astruendus fuit Scriptura» divinae
testimonio. Eteuim u]ji labor, doctrina, meditatlo, illic

cum pluribus commuue colleglum, el quoddam populare

consortium est. Audiendo enini plerique profi^ciunt quos ,

norainavit popukmi. Lbi aulem non humana traditione,

scd ingeniosa colfectione siue usu laboris discipllna percl-
pitur, iliic subHmis geufiris incorrupta sinceritas est. Et
idc^ Isaac tanquam Dei muuus ad genus suum magis
qaam ad populum apposltus legitur, ut divinorum polius
quam humaaorum imitatorem esse sedulum recognoscas.
MI. B.eata et illa mens, quai species et ipsum genus
supergrediens meretur audire quod dictum est ad Moysen^
cum separaretur a populo : « Tu aulem stamecum ' ?» Nam
sicut in Isaac dominicae incarnationis typus humanae hu-
mana? generatlonls supergressus consuetudinem , vicit

' 3 Reg. II, 10, et Act. xiii, 56. — = Gcn. x\xv, 39. -^ ^ Deul. v, 5i,
344 S. AMBROSII

priores ; ila ut in eo non vulgaris popularisque gratla,

sed specialls prcTrogativa praecellcret , sicut lectio docet :

« Abrahae enim enim diclaj sunt promissiones et seminl

»ejus : non dicit : El seminibus tanquam in multis, sed
«sicut uni, hoc est, seminl tuo , quod est Chrlstus* : » ila

etiam in Moyse venturi Doctoris figura , qui lcgem docerel,

Evangclium praedicaret, impleret Tcstamentum Vctus,
Novum conderet, cceleste populls alimentum daret, hu-
maunD dignilatcm condilionls excesslt eo usque, ut Dei
donaretur nomine, slcut habemiis scriplum, diccnte Do-
mlno : «Posul le In Deum PharaonP. «Elenim victor pas-
sionum onmium , ne ullls captus Sc-eculi Illecebris , qui
omnem istam sccundum corpus habitationem ccclestis pu-
rltate conversationis obduxerat, mentem regens, carnem
subjiciens, et regia quadam aucloritalc castigans, nomlnc
Dei vocatus est,adcujus similitudinem sc pcrfectoe vlrlutis

ubertate formaverat.
\ni. Et ideo non leglmus de co sicut de caelerls, quia
deficicns mortuus est (25) : sed , « Per verbnmDei mortuus
»est\ »Deus enlm neque dercctionem aut dimlnutioncm
patltur, neque adjectlonem capit. Lnde et addldit Scrip-
tura «Quianemoscltscpulturam cjus usque In hodlernum
:

»diem*, » ut Iranslatlonem magis quam interitum cjus

intelllgas. Mors enlm sccessio quadam est anlmae et cor-
poris. vcrbum Dei, ut alt Script»»ra ,
Morluus igitur est per

nou secundum verbum; ut advertas non nuntium mortis,

sed gratlae munus expressum qul tr(inslatus magls quam
,

dercllctus est, cujus ncmo novlt scpulluram. Quls cniui

in tcrrenis reliqulas ejus polult deprchcndere quem se- ,

cum csse Del Flhus in Evangelio demonstravit^ ? Deniquc

et Elias slmul est vlsus, qui translatus curru est , non
' Galat. III. 16. — > Exod. vii. i.— J Deut. sx\iv. 5. — < Ibid, 6. —
SMallh. xyn, 5.
 :

DE CAIN ET /VBEL. LIl?. I. 34^

scpnllus nec mortnus legilur* ? Vlvlt cnlm, qni cum Dci
Filio esL Moyses antcm mortuus qnidem legitur, sccl j)cr

Tcrbnm Del morlnus, per qnod facta sunt omnia. Ver])0

autem Dei cocll firmati snnl. Per verbum igitnr Dci non
lapSus operls, scd firmamentnm est. Non crgo tanquam
relapsus in terram dcprehendllur corj)orIs sohitionc, scd
tauqnam verbl ccelestls operationc donatus et munerc; ut
quietem magis caroejus, quam bustum accepcrit.
IX. Bene autem inter domlnnm et servnm servatnrdis-
tanlia. Lt prnerogatlvam domini iutcillgas, servi graliam ,

de Moysc legitnr, quia sejmlturam cjus nemo scit : de

Christo autem , sepultura ejus de terra sublata est^; qula
ijlesccundum mystcrium lcgis cxpet tabat redcmptloncm.
iit resurgerct bic secundum Evangelil donnm icdcmj)-
:

llonom non cxpectabat, sed donabal. Et ideo sepul-

tura cjns ignorata non cst , sed clcvata , quam dlntius
crealura tcnerc non potuit ; qula pcr Ipsum omnls crca-
tura j)ropcravit a corruptionis servitlis elevari. Nemo crgo
scit sej)ullnram Moysl, qnla vllam cjns omnes novcrunt :

aulem sepnlturam vidimns; scd nunc jamnonuo-

Chrisli
vimus qul resurrectlonem ejus agnovimus. Dcbnit enim
,

cognosci tumuhisejus, ut resurrectio manifcstaretur; ct

ideo in Evangelio tumuhis summa expressione describitur '

in legc non quaerltnr; quia hcet rcsurrectlonem ejus lex

annuntiaverit% nobis tamen Evangchi serles plenlssime
comprobavit.
« i Reg. II, II. — » Isai. mi, 8. — ^ Mallli. xxvu, Co, cl seqq. —
* Isai. XI, 10.
^4^ S. AllliBROSII

CAPLT III.

Pev AheL et Cain sapienlia' humana' processus qui ,

in
Christo solo inv-^iUus non esl , cksi^nari : per ordi- !

7iem quo uterque fralrum nominantur^ necnon per

eorumdcm ofjicia signiflcari Abelem , elsi Juniorcm ,

fratre tamen esse proistantiorem.

X. Erco ul qnod proposuiinus coinplcamus « Acljecit, , :

» inqnit parere 7Vbcl,))hoc est, meliorem Eva, quse gra,-

,

vilcr ante peccaverat, ex se generavit sentenllam, ut sur

perioris sentenlias aboleret crrorem. Mentior nisi hoc in

universis comprobalur. Ita enlm nascimur, ut ante infic-

mus infantise sensus in nobis sit, postea pueritiae corporis

tanlummodo curam scicns , nulkmi cultum , nullam ha-

bens observantiam divinorum. Lnde ct evidcnti naturse
novitate ortum Jesum Christum ex virgjne ut probaret
Prophela ait
, «Ecce virgo in utero accipict, ct pariet
:

» filium , el vocabitur nomen ejus Emmanucl : butyruna

»et melmanducabit, quoniam priusquam sciat malum aut
»bonum non : credet malitioe, ut cHgat quodbonum est*. »
Et infra :«Prius quam sclat puer vocare patrem ac ma-
» trem, accipiet virtulem Damasci et spoHa Samaria^ contra
»regem Assyriorum^. » Sokis enim fuit ,
qni non est cap-
tus saeculi hujus vanilate et carnali tuinore; ulpote qui se
humiliavit, factus obedicns usque ad mortem, longe
uniuscujusquc nostrum dissimilis, quia nos frustra extol-

» Isai, vii, i4, i5. — " Id. viii, 4.

 DE CAIN ET ABEL. LIB. I. S^J
llmur mcnte carnis inflali. Lndeet, nemo sinepeccato, nec
unius diei infans : illc antem peccatum non fccit. El ideo
in nobis anle nascitur Cam se ipsum pneferens postea :

Abel generatur, in quo sit revereulia Dlvinitatis. Prius

ergo irrepit quod malum est, poslca aguoscitur quod bo-
num est. Lbi autem bouum, ibi justum : ubi justitia, ibi
sanctilas, hoc est , Abel qui adhseret Deo.
XL « Et faclus cst, inquit, Abel pastor ovium, Cain
» aulem opcrabatur tcrram*. «Non cst otiosum quod cum
ante generatus sit Cain , ut lectio docct, praelatus sit hoc
loco Abcl; nec idcm sil ordo nominum, qui est ordo na-
lurae. Quid sibi vult mulalio ordinis; ut prius junioris
memincrit, ubi describitur vita) status operisque usus?
Officiorum intcrrogemus distantiam , ut colligamus cau-
sam priebationis. Operari terram usu prius est, gratia in-

ferlus, quam oves pasccrc. Hoc enim instar ost cujusdam

doctoris et principis , meritoque senior a vetustioribus
inchoavit, junior reccntiora praetuHt, quae nuUas spinas,
nullos Iribulos gcrminarcnt, nulli senlentia3 esscnt ob-
noxia. Denique peccali rcu& Adam de panadiso dimissus
est vokiptatis, ul operaretur terram. Rectc ergo ubi nas-
cuntur hi fratres, scrvatur eliamin praedicando ordo na-
tui\Te : ubi vero exprimitur disciplina vivendj, seniori
junior antcfcrtur ,
quia ctsi tcmporc junior, virlute prae-

stanlior cst. Innoccntiaenim lempore posteriorest, quam

nialitia, cl quadam suppar aetate sed meritorum nobili- ,

tale antiquior. « Senectusenim venerabilis:e&t., nqn aniiis

»incana, sed moribu§. El ajtas, inquit, scnectutis vita
» immaculata\ » Lbi ergo generatio exprimitur, prffivcniat

Cajn : ubi disciplinaruni lU praedicatio, praecurrat Abel.

Adolescentiam igitur, et ipsain iu exordiis iaYeiitulem va-
riaruRi iileGebFis pa&sionuni fervei e quis ahnuat : sed ubi
' Gtn. IV, 2.-2 Sap. iv, 8, 9.
348 S. AMBROSII

matimor cetas succcsscrit , tanquani pubesccnlis lasclvla'

tenipestatc cliscussa, tranquillilatcm refundi , ct in quos-

dam portus quictos lassaj animac navigium subduccrc? Ila-
que gravcs motus noslrae adolcsccntia} fida scnectulis sta-
tione placidantur.

*\\\\^ *.\\\\\VW.W.\\V\\\\\,V\V\\VV\VV\VV\\V\\\\\V\.VVV\VW\.\'VV\VV\V\.\\.\\NV\V**%VV\\\VC\\WV

CAPLT IV.

Malltlain tempore priorem csse , vtrtiitcm dipiltate. Iloc

ipsamper Esail et Jacob designari, sicul et per duas
Scriplurce muUeres ; quarum allera virtutis, altera
voluplatis imago est. Denique hujus ullimcv arles de-
scribuntur.

XII. IVe ergo dul)iles, talibtis naluneadmonltusexcm-

plis, quod malitla pnccedat temporc , sed juvcnculescat
infirmltate. Habct illa ffitatis stipendium : virtus autem
prasrogallvam glorlae, qua plerumque juslo cedlt iniquus.
Cujus rei teslis est fidelis divlna Scriptura , qua? docct
Esaii cognomine stultilia3 virum cessissc patienter prima-
tus suos fratri suo Jacob; ita ut diccret : «Ut quid mlhi
»prlmatus*?» Sed quos iste poslhabult, hos vir cogno-
mento exercitalionis praeditus quaesivit mercri. Nonne tibi

videtur Esaii tanquam in agone victus, et proprlae mentis

infirmitate imparem se existlinans cessisse victori coro-
nam, quem videbat nullis passlonum illecebris inflccti,
quarum ipse pulverem sustinere non polerat?«Ut quid
»mihi, inquit, primatus? » Apud ignavos enim nulla sunt
insignla vlrtutis, apud sapientes prlma habcntur; studia
' Gcn. XXV, 3a.
 :

DE CAIX ET ABEL. LIB. I. S^Q

enlm vlrtutls quaedam Instrumenta sunt. Itaquc sicul bel-
lator slnc armls cssc non polcst, Ita nec slne exercltatlone
vlrtus. Lnde ct Dominus In Evangello alt «A dicbus :

» Joannls Baptlsta? rcgnuin ccelorura cogltur, ct cogentes

» dlrlpiunt Illad'. » Et allln : « Quaerlte rcgnum Dcl, et
»ecce omnla pi\Tsto sunt vobis^. » Non dormienlibus,
neque otlanlibus, scd vlgilantibus et laborantibus polll-
centur praemia; et labori mcrces parata cst, qui Hcct non
sit suavis ad grallam , tamcn fructuosus ad praginium cst.

XIII. Docet hoc sermo legis , slcut scrlptum invcnimus

«Si fucrint , Inquit, uni hominl duas uxores, una caruni
» dllecta , et allera odlbllis, et pepcrcrint el ambas fiUos
ndllecla etodibllis, et primitlvus fucrit fillus mulieris odi-
» bills : qua die haeredes rellquerlt fillos in substantia
»sna, non poterlt primatum dare filio mulicris dilcctcie

Komiltens filiiim odibilis : scd primlllvum filium odibllis

» cognoscct darc Illi dotem ex omnibus quae inveniuntur el;

»qula ipsc initinm filiorum ejus est , et ipsi debentur pri-

amltix'. » Quani profunda latent mysteriorum secrctn In
litterisl Recognosce, anima, partus tuos, et odlbllls Isllus

mulleris quaerc mysterlum. Intra tc ea Inveuies, si rcqui-

ras. Rcpete cogltationes, rclege sensus tuos, et cul primi-
tiaj dcbcantur, agnosces. Duoe enlm mulicrcs unlcuiquc
j
nostrum cohabltant, inlmicitils ac dlscordlis dissidcntes,

I vclutquibusdamzelotyjilae contcntlonlbus nostras replcntes

I aniniffi domum. bna cariim nobis suavllatl ct amorl cst,
blanda conciliatrix grallce, quae vocatur voluptas. Hanc
nobis oplnamur sociam ac domestlcam Im- : Illam altcram
mitcm, asperam, feram credlmus, cul nomen vlrtus est.
I XIV. Illa igltur raeretrlcio procax motu, infracto per
dclicias Inccssu, nutantibus oculis , ct ludentibus jaculans

palpebrls retia , quibus pretlosas jiivenum animas capit

» MaUh. XI, 19. — » Id; VI ,53.-5 Deut. xxi , iS-jj.
35o S. AMBROSII

(oculus enmi merelricls, laqueus peccatoris )

quemcum-
que viderit duhio sensu praelcreuntcni in angi.lo Iransitns

domus suae sermonibus adoritur gratiosis , facicns juve-

num^volare corda , domi inquicta , in plateis vaga , osculis
prodiga ,
pudore vilis , amictu dives ,
^ena* picta *. Etenim
quia verum decorem natnrrc habere non potcst, adulteri-
nkifucis afTectsttEe pulchriludinis lenocinatur speciem, non
vcritatem. Yitiorum succincta comitntu, et quodam ne-
quitiarum cboro circumfusa dux criminum tahbu« ver-
, ,

borum machinis murum mentis aggrcditur humanae « Sa- :

» crificium pacis est mihi, hodie reddo vola mea : hac ex

»c«usa progressa sum obviam tii)i , desiderans faciem
»tuam invenirc. Instilis tcxui lectum mcum, et tapetis nb
»/Egypto slravi. Aspcrsi lectum meum croco , domum au-
»tem meani cinnamomo. ^eiii, fruamur amicilia usque in
«dilucuhmi veni et coUuctemnr cupidine ^ «llanc enim
: ,

per os Soloraonis speciem fornicaria? videmus expressam.

Nam quid tam meretriciuni ,
quam s.Tcnlaris voluptns qua?

a fencslradomus sure intrat, ocnhs prima tcnlamcnta pr;c-

ludens; et penetrat cilo si tu in plateam prospiciens, id

est, in publicas transeuntium vias, non in legis inlcrna

raysteria obtulum lu;e mcntis intendas. Ea profecto est

quae validioribus vinculis velut cubile quoddam conso-
ciatse nobis communilatis intexit , ut qui reclinaverit se,

ligetur; et opprobriosa? fraudis velamine operit corporis

sui sLratum , ad soUicilnndos juvonnm animos absentiam
viri, hoc est, incuriaTO legis obtexens. Lex «nim ab«ens
peccanlibus est ; nam si adesset , non dclinfpieretur ; et
ideo ait : « Non enim adest vir meus in domo : abiit autein
» viamlongissimam,involacropecuni{eaccepl«in manu*. »

Quid 1k>c esse dicam , nisi forte quia divites putanl nihil

essequod non cedat suajpecuniac , et in gratiam sui legciai

« ProT. VII, io,\et seqq. — * H>id. r4-i8. — * Ibrd. 19^»».

 DE CAIN ET ABEL. LIB. I. 35 I

\ellnt esse venaleui? Spargit odores suos volupias , quia

Cbristi odorem non lialiet. Tliosauros demonstrat, regna
promittil, amores spond.et conlinuos, iHexplomtos concu-
l)ilus polllcelur , sinc piedagogo disci])linas , sine monitore

scnnoiics, vitam sinc sollicitudine, raoUem somnum, incx-

plcbilem cupidilatcm. « Seducens, inquit, cum multo blan-
«dimento sermonuin, etlaqueis labiorum suorura airigans,
» domum adusque attraxit. At iUe secutus eam, clrcumve-

»nitur \))]Mtebat aula regio kixu spk^ndida crckitis parleti-

bus, et humida natabant pavimenta vino. Flagrabat un-
gucnto humus, spiuis cooperta piscium, etmarcentibus jam
floribus lubrica. lliic comessantium tumuUus, concertan-
tium clamor, ntigantlum c?edes, concentus coenantiuip,
saUantium stepitus , rldentlnm cachinnus , kiscivientlum
plausus, conrusa omnia, nibil naturie ordine. SaUatrices
tonsoe, et crlspanles puerl coma, epulantium cruditas,
edentlum ructus, ebrlorum sltls, hesterna crapula, ho-
dierna temulentia, replcta vomltubibeulium poGukimajorc
odorc ebriclatls , quain si reccntla tantum vlna flaa^rarent.
Ipsa In medio stans; Biblte, inquit , et inebriamini, ut

cadat unusqulsque, et non rcsurgat. lUe apud me prlmus,

qui omnlum perdUissimus. Ille mcus cst , qui suus non
-*st. IUe mlhi gratlor , qul sibl nequior. Calix aureus Ba-'
bylonis In manu mea Inebrians omnem terram, a vlno
meo biberunl omncs genlcs. Qui cst ergo Inslpientlor di-
'Tertat ad mc , et indlgentlbus sapientla praecipio dlcens :

«Panibus absconditis suaviter utiminl , et aquam furtini

•«dulciorem biblte '. Manducemus bibamus; cras cnim
et

'irmoriemur. Transiet vita nostra tanquam vcsligla nubis,

-i»et tanquam nebula dissipabilur. Yeuvte ergo, fruamiu*
'^bonis qiioesunt, et utamur crcatura tanquam In juventute
'»-eeIeriter. Vino pretioso ct unguentis nos impleamus ct noa ,

Prov. VII, ai, jj, et se^iq. — » ProT.ix, tj.

352 S. AAIBROSII

»paetereat nos flos temporis. Coronemns nos rosls antc-

» quam marcescant. Nullum pratum sit quod non pertran-

»seat luxuria nostra : uLiquc relinquamus signa iKtitire*. »

Ilajc omnia relinqunnlur, nihil secum quis fercl nisi quod ,

corporis voluptate pcrceperit. Dcnique ego istam inslitui

philosopliiam ; nec est alia vcrior, nisi ea qufc bonnm
asserit quod suave atque jucundum sit. Ergo vel philoso-
phiae vel sapicntiai Salomonis credite.

Wi^WVVVWVWVW-VWiVVxxXVX^WW^AVWVWVWVW^X^iW vw vWVVVVVVVVlVWWVWVW^VVVtWVW

CAPLT V.
<

SoUlcitalo a voUiptate virtus saniora consulil : quomoda

diabolicis tcntatlonibus resistendum , ct a quo etiam
temporalia expetenda, quamquc illa improbis noxia
sint, docet : invilat ad convivium sapienliw^ et quid
ejus ebrietas a vinolcntia discrcpet, aperit : ac tanden\
avaritio! mala declarat.

XV. IIis audilis, vehit ccrviis saglttatus in jccore hicrct ,

Saucius ^. Qucm miscrans virtus, et casurum cito videns,

improviso occurril , verila ne inler moras illeccbris de-
mulccntibus mens capiatur humana. Palam , inquit , ap-
parui tibi non quajrenti me. Ne fallat imprudentcm , et '

circumveniat te muHer eHrcnata et hixuriosa quae non

uovit pudorem : domus
tcdet in foribus in sella ,
palam
in platcls advocans pnctereuntcs \ a Nunc igilur, fili, audi
» me, intende verbis oris mci.Non decllnct in vias ejus cor
•» tuum. Multos enim vulnerando dejecit et sunt innumc- ,

» Sap. II, 5-9. — » Prov. VII, 23. — ' Id. u, li.

 DE CAIN ET ABEL. LIB. I. 353

^^rabilns quos Irucidavit. Wx infcrorum domus cjus, de-

sducculcsiu secessum morlis '. Auicr igitur tibi pravum
»os, et iujusta labia longc a tc propcllc. Oculi tui rccta

pvideant ^
: noli intcudere fallaci mulicri '. «Mclla cnim
dislillabunt a labiis mullcris fornicariae, quo? ad tcmpus
impinguat fauccs tuas, postea vero amariorcm fcllc invc-
nies. Dics me cilius defeccrlt quam vitia cjus exponam ,

qua) tamen in Proverbils ore Sapieutiac descrlpta atquc

expresi.asunt. iNon tc vincat formae concupiscentia \ Adul-
tciiua cst, fucis illita, uequaquam vcro ac sincero fu-
gens decore. iNeque capiaris oculis; circumfusaenim rctia
sunt. Esto magls similis illius et sequere cum, qui salit

super montes, et transilit super collcs, prosplclcns per

fenestras ^ , eminens super retia. Mala sunt voluptatis vin-
cula. Oculos delectat, demulcet aurcs, scd menlcm inqui-
nat : multa mentitur, falsa adjungit, vcra subducil, spon-
det pccuniam, aurum offert; scd aufcrt disciplinam. Tu
autem accipe potlus discij)lliiam ,
quam pccunlam , et

«cientiam supcr aurum probalum. Mellor cst cuim lapi-

dibus pretiosis °. Non tc cclabo quop snmraa cjus fcruntur,
nc videar deopcrire qure displiccant In voluptale, ct obum-
brare quae placeant. Elcvat enim et cxloliit menlcm sua-
sorils verbis , ostcndit omnia rcgna terrae, dicens : « Haec
» omnia libl dabo, si procidens adoravcrismc '. a Ibi tu cave

ne raplaris a prietcrlabentibus et non mancnllbus, in qui-

bus mairua tcntallo cst.

XVE Docult te ccrte Dominus Jcsus quemadmodum

adversus hujusmodi tcntatioucs reslslas, Tctenderat dia-
bolus priinum laqueum gulae dicens : « Si Filius Di-I cs, dic

«huiclapidi, ut panis fiat. «Pvcspondit Dominus :« Non in

» PlOV. Ml, ''4-27. ''

I>1. IV, 24 et 2^. ^ III. V, 2. < IJ. VI, 74'

et seqq. — ' Cant. 11,8 et 9. — "^

Prov. viir , lo. — 7 Mirilh.
«V, 9- •

LiT. a3
354 *• ^MBisosir

»pane solo vivit homo, sed in omni Tcrbo D«i *. »La-

qneum solvit hoc dlclo. Posiiit itfrum diabokis sccundum

jactantiaela^uenm, qni cti<<m bionara mentem prospem

CUiTcntcm scmilis solct straniriilare « Et dn\it innm, in- :

»quil, in liicrusakm et slaluit-eum super pinnam lcm-

,

»pli, et dixit ilii : Si FiliiJs l)ei es,mitlc tc hinc, ScriptuHi

» est enim quod Angchs suis mandavit de te, ut conscrvent

» te ; qnia in mauibus tOiUent tc, ne forlc oflendas adlapidem

»pedcm luum \ » Itaquc cum posset sine ullo pericula mit-

tere se DemiBus JejRis, eui suppelcrent spiritales vo^atusj
tamcn ne jactantiae.gcnu&csset, vcsponiht diabolo:« JNo-Q
«teutiibisDominumDciu» luum\ » Simuldocuit nos cavcre
ne faciamus vokmkatem diaboJi. Si ergo veie jaclantiade-
clinanda est quauto magb ncrao deljet faKsa jactape pr&
,

veris? Terlius supcrest laqueus avaritise atquc ambitiows.r

Ostendit in monte posito omnia Eogna orbis terroe in m«* *

tUGnto tcmporis. I>cuc in momcnto, quia dinlurna csse

nequeunt. Pauhilum cxj)ccUi , el cito feranscunt. Itaque qui-

seqinuilur ea, in montc sibi esse vidcntur scd non suiife

:

pcrpclui, sicut habes scriptum : « Vidi impium superexal-

«tatum et elevalnm super cedros Libani ct traosivi, et ,

»ecce non erat »Scd qni ea roaximi faeit, adorare vi-

''.

detnr diabolum, eujus Deus venter est et in pndeadis ,

dorla. Tu autemin Dco gloriam quncre, qui tibi ait :aDo-

» miuuui Deum luum adorabis,el illi soli servies % » a qna
«aelerna accipias, non lemporaha.
XVU. Tamen si quem etiaui isla delcclent , ab co mo-
dcralius pelauLur qui >erus onuuiun lons cst. iNam ct ipsa

poeuUaria, qua3 possidcre sibividelur diabolus, aliena sunt^i

sieut ipse dixit :« Tibidabopolcstatcmhanc universamet.
» gloriam eorum , quia Uiihi Iradila sunt ^ «Abeocrgo

M;rilb. IV, o, 4. — " lliiJ 5. 6. — i \\)\\.

7. — i P>aK xxxvi. 3jt, 56.

_- » M.illli. IV, 10. — ^lbiii. 9. : • -

 ; .

DE CAIiS ET ABEl,. LIB. I. 355

spcra, llcet brevis \hcc iioii sit longiim viaticum rcquiren*

(lum; tanien ab co spcra qiii universam creaturam conclidit,

qui diabolo ea ad tenipus tradidit, non ut possideat, sed ut

tentet. Non enim polerat corona esse sine certamine. Pro-

bandi erant dubii, ut justi coronarentur.
XVIII. Dedit ilaque diabolo ea ,
quia in his ipsis pcena
acclplcntis est, si iiti nesciat. Quid est enim thesaurus
luxurioso, nisi sumplus luxuri»? Linde uon luxuriosus, sed
Irugi probiitur. Et ideo atcre quasi iVugi iis, quas tibi ap-
ponuntur, ut non cum nianducas mullum, odibilis fias :

« \ igiliae euim et tormenta viro edaci , » et infra : « Si

» coaclus fucrls in edendo , surjie et vomc , et refrigerabife

»te, et non adduces corj)orl tuo infirmitatem \ wPhiri—

mos ilaque gula sua occldit, nulhim frugahtas : innumeris
vina nocuerunt, nulH parclmonla. Plerlque Inler epulas'
fudere anlmas, et mensas proprio replevere sangnine.AHi*
criidltas vocem simul rapuit et scnsum : et si aliqulbus
crudilas noxia non fuit, liis rulnam fecit ebrielas. Ailos
enim in crimcn eglt ebrietas; etsi ipsa crimen slt, allos ad
egestatem redegil. Postremo audi quos Chrlstus exchulat
«Cum intraverlt, In<j.uit, paterlamllias, et clauserit ostium,

»incipietis iovK slare, et pulsare o^tium diccnles : Aperi

» nobis. Et respondens dicet : Nescio vos undc estis, rece-
»dile a me omnes operaj'ii Iniquitatis. Tunc inclpletls di-
» cere : IMauducavIums coram te, et bibimus, et in plateis

«uojLris docuisti. Et dlcet vobis : N^scio unde esll^ ". »

Audlsti quii de maudueaulibus dixerit. AucH nunc qtiiA

de jcjunantibus dicat ; « Bcati qm nunc esui-iiinl et siliunt,

Bquia saturabunlur % »et inlra .^ Va vobis (pii saturati.

Dcstis, quoniam -csiirielis \ »
XIX. Scd vu> mundui^are , vis bibere? Veni ad convr^

• Eccti. XXXI, ao et 25. — ' I.uc. xm , aS-a;. — ' II. m, ji,—

UbiJ. 25.
23.
3S6 S. AMUROSII

vumi sapicnllcc qua3 invitat omncs cum mogna pr.Ttlica-

lione diccns : « \enite ct editc pancs mcos, ct Libile vi-

»iium quod miscui vobis *. »Dclectant cantica quac cpu-

laiitem demulccant? Audi horlantcm, audi canlantcni
Ecclcsiam, non solum in canticis, scd cliam in Canticis
Canlicorum « Manducate proxinii mci et blbile, et ine-
: ,

• briamini, patres mci ^. » Sed hacc ebrlelas sobrios facit,

haec el)rictas grati.e non temulcnlioe cst. Laililiam gcne-

rat , non tilubantiam. Ncc vcrcaris ne in convivio Eccle-
siaeaut grati odorcs tibi, aut dulccs cibi , aut divcrsi potus,
aut conviv;e nobilcs desint, aut dcccnlcs minislri. Quid
Chiislo nobilius, qui in convi\io Ecclesiic et minislrat ct
Hiinislratur? Istius convivoe recumbentis annecte te latcri,
fic le Dcoconjunge; non fnstidias mcnsam quam Chiistus
elegit diccns hortum mcum, soror mca sponsa,
: « Introivl in

»vindcmiavi mynham cum aromatibus meis manducavi :

»panem meum cum melle meo, ct bibi vinum cum lacte

»meo \ » In horto, hoc cst, in paradiso cst convivium Ec-
clesiae,ubi erat prius Adain, quam pcccatum commilte-
rct, Ibi recumbcbat Eva prius quam culpara crearet et
parcret. Ibi vindcmiabis myrrluim, hoc cst, Chrlsli scpiil-
turam utconscjaiUus cum
;
iilo pcr baptismum in morlcm,
quemadmoduin illc surrcxil cx morluls, et ut resurgas.

Ibi manducabis panem qui connrniat cor hoininis. Mcl

gustabis, quo tuarum dulcescal mcatus fauclum. ^ inura
i)il)cs cum lacte, hoc est, cum splcndore et sinceritate :

«ivc quodpura simplicitas sit ; sivc quod immaculata gra-

lia, quaj in remissionem sumilur peccatorum; sivc quod
parvulos consolalionis su;e laclct ubcrlbus, ut ablactaii in
deliciis , in plcnituclincm pcrfecUe a^lalis adolcscant. Suc- :

cede ergo in hoc convivium. An incluis ne angustlor do-

oms et brcvls convivii locus tc comprimat ? « Isracl,

* Pv(.T. IX, S. — ' Caul. V, I, — * ILid.

 DE CV1>' ET ABEL. LIR. I. 35^
)) qiKini mtij^ua cst douius Domini, et ingens locus posses-
«sionis ejusl Magnus, et non habet finem, altus, et ini-
» mensus. Ibi ruerunt gigantes illi , qui ab initio fuerunS
«stalura magiia , scientes praelium. ^on hos clegit Domi-
» nus ' .» Etmerito non clegit, quia praehum, non pacem scie-
banl. Et ideo tu pacem disce, ut ehgaris a Deo. Sed ne
forte incoujptam domusmagnitudinem putes, et divcrsoria
te cohunnala deleclent : sapientia a^dificavit sibi domum,
et fulsit cohnunas septem. Ipse etiamDominus Jesus mul-
tas mansiones apud Patrem suum esse commemorat ^, In
hac ergo donio epuhiberis animx cibos, polusque mentis;
nt postea non esurias neque sitias unquam. Qui entia
,

manducat , manducat usquc ad salietatem et qui bibit^ :

usque ad ebrietatem J)ibit.

XX. Sed hcTC ebrietas pudicitia? custos est : illa vini

ebrietas fomeshbidinis , quo per carnes vaporantur interna
visccra , animus ignescit , anima exuritur. Saevus criaiir-
num stimuhis hbido est, quae nunquam manere quielam
patitur affcctum. Nocte fervet , die anhelat, dc somno
excllat, h negotio abducit, a ratione revocat, aufert con-
sihum, amantes inqulctat , lapsos inchnat , castis insidia^

tur, potiendo inflaramat, usuque accenditur. Nuhus pec-

candi modus , et inexplcbihs, scelerum sitls, nisi morte
amantis extingui non potest. Et ideo alt Apostolns :

«Fugile fornicationem*; »ut veloci fuga tanquam furiosa&

dominai dechnare sa3vitiam , et tetro scrvitio exire pos-

simus.
XXI. Nam quid de avarltia dicam insatiabni pecuni® ,

cupiditate, et quadam aerls llbldine quai quo phu^a abstu- ,

lerit, eo magis inopem esse se credit? Omnibus invlda ,

sibi vihs in summis dlvltiis inops

, affcctu cxtcnuat quod ,

censu abundat. Nullus rapiendi modns, ubi nulla mensura

• Baiiic. 111, 24-27. — » Joan. xiv, 2. — * 1 Cor. vi, 18.
 ,

3S8 ». AMBROSII

ctfpiencll. Sic inflammat animnm, sic igne siio pasciteum,

Ht hoc loco distet, formarum adultera sit ista
quod illa ,

terrarum. Eleinenta concutit, mare sulcat, terrani elTodit,

cceium votis fatigat , nec sereno grata nec nubilo , con-
demnat proventus annnos, fcetusque terranim arguit. Sed
hacc iTgritudo est animne non sanilas. Deniquc Ecclcsias-
,

tos dicit : « Est languor mahis quem vidi sub sole , divi-
» tias custodiri in mahim possidcntis eas* ; » et supra :

« Qul diligit argentnm , non satiabitur argento^;» et

i<(
Nccest finis acqulsitioniseorum'. » Si quc-crls ihesauros,

acctpe imisibiles et occultos, quos in cocli altissimis, non

^uos in terrarum venis requiras. Esto pauper spiritu , et
erls dlves quaiicumque censu ; qula non in abundantia
divillarum vita est hominis, sed in virtute ac fide. Istac te

^ivitioe verum divitem facient, si sis in Deum dives.

r'

CAPUT YI.

V-irLiitcin sliidlo et labore compararl. Iloc Jacobl qui

, priinatum in fratrem adeptus est probalus exeinplo; ,

. et mjstica de Abraham Mojse, ac iisdein duobus ,

., fmtribus exponuntur.

XXII. AuDisTi voluptatis mysteria, audisti etiam copia-

t'um nostrarum munera , quas ego non supellectili opcrien-
das , sed Scripturae nudis scrmonibus deinonstrandas
putavi ; Tit sua ipsa hice fulgcrent , et ex se ipsae vocem
emittercnt sui invicem. Nequo enim sol et lunu interprele
Hidigent. Habent interpretem fulgorem sui luuiinis ,
quo
' Eccle. V, li. — > Ibifi. 9. — * Baruc. in, 18.
 ,

DK C.VI>' ET AlHil.. MB. I. ^ Sj^

lolus rcpletus orbis est. llHs illuminatio est (idcs sine in-
dicc ,
qn.Tdam , ut ita dicam , intestata testis qnge aHeno
noa indiget tcstimonio, ut subilo se universorujn oculis
elTundit. Non ev^o nnntiantur opera nostra, scd claniant,
ct se ipsa uunliant. Sane ut et hoc qnod laboriosum in
nosiris ducifcur, noii pncteream , fides exig^tur, studiuni

desideratur, facla qnarunlur. His enim Iribns Dominus

Jcsus devotionis humanae officia definivit diccns : « Pctite,

»et dabitur vobis : qiucrite, ct invenietis : pulsate , et

» aperietur vobis *
; » et iniVa : « Omnis cvgo qui audit
»vcrba mea hicc, et facit ea , similis est viro sapienti". »

XXIII. Hoec qni sludiose fuerit prosecntus , primatns

bcnedictionis accipict, sicnt patriarcha Jacob qui conti-
ncntiaet fide humanarum supplaulavlt vestigia passionum.
Iste ait : « Misericordiam mei habuit Deus, et suut mihi
»omnia'. Hanc itaque misericordiani nos fide studio
» ,

opcribusque mereamnr, quibus disciplinis invenit Israel

gratiam Dei et pcr ipsam omnia. Non enim mundi iiujus
,

copias , sed virlutum disciplinas sibi suppetsre gaudebat.

Has nobis substitnamus hicredes, qnas sauctus Abraham ia
Isaac fiho suo subslituit sibi, omncm operum suorum de-
putans haereditatem sapicnti et justo viro , uec ullum jus
haercditarium ancillis vcl ancillarum fihis derelinqucns,
sed tantummodo donatlonis munera. Pcricctoe enim virtu-
tes totum accipiunt gloriac patinmonlum, usltatis et me
dlocribus vile aliquid aspergitur. Et ideo Agar , qujc advena
latine dicilur atque accoht, et Ccthura quae odorlfera
significatur, ha;redes non sunt. Qui enlm mediis utitiM*
disclpllnls, accola non inhabltator est saplentiae. Odoiie
aspersus, non fruclu cxpletur. Sanltatcm airtem cibus,
jaon odor invehlt qula odor fructuum nuntius est. PnQ-
,

» Matth. vii, 7. — a Ibid. a^- — ' Gen. xxxni, 11.

 ,,
,

36o ^ S. AMBROSII

cipalcs itaque disclplinas sequcnlibus, et indigonas accolis

agnoscimus praeferendas.
XXIV. IIoc sccundum ingenium. At vero secundum
Diystcrium Abraliam palcr gentium scmini suo legitimo
quod est Christus, hajredilatcm omiiem fidei suac detulit

qui in liac lerra vehit ad\ena fuit; nt vitoe hujus odoreni

magis , quam fruclum referret. Ihcc cum audit mens
averlit se a voluptate, virtutique adjungit, veri dccoris
admirans graliam, purum alVectum , simplicem sententiam,
mediocrcm vcslem , hoc cst , non in persuasionc sermonis,
sed in ostcnsione Spiritus*, qualis est apostolicac forma
seutentirc, amiclum sapicnticc atquc pietatis omni prctio-
siorcm auro refulgens , tunc chorum prudenti;o, tcmpe-
rantia3, fortitudinis, ac juslitice suscipiens qu;e flagrabant
odorem disciplinarum, incuticns reverentiam, infundens
gratiam. Ilaque talibus mota elegit studia virlutis , quibus
Jacob vir plenns exercilationis mcntem intendit suam. Et
ideo ovium pastor inducitur^ ; eo quod imperitarc corpori
et sensibus ejus ac ^oluptatibus , votiquc modum lcnerc
nc velut ovis vagctur incerta , praestantius a^slimatury
quam regerc populos, vel j>rncesse urbibus. Diflicilius

enim quispiam se, quam alterum regit. Animum vincere,

iracundiam cohibcrc, corapugnantesque Icges carnis et
meutis in unum cogerc immortaiis cuju>dam est viri

quem inferni porla non ccperit. Dcniquc ipse sibi Legisla-

tor vindicavit hoc munus; ut oves pasceret Jethro',qm

dicitur supcrfluus, et ageret in dcsertum : co quod irratio-
nabilcm et superflui vulgarisque sermonis loquacitatem
indiscreta qua^dam sobri^c doctrinn? coegit mysleria. Ideo-

que 'Egvptiis abominalioni crant paslorcs ovium''. Omnes

enim qui corporis dediti passionibus hujusmodi , ct vo-
' 1 Cor. II, 4. — ' Gcn. xxx, 3i, Pl scqq. — * E\o.l. iii, i. — < Gen»
XLTi , 54.
 DE CA.IN ET ABKL. LIR. I. 36^1

liiptatibus indiilgonl suis, diSceptatorcm verbi, cloclorem-

fjne virlutls quadam cxecrationc declinant. El ideo pcr
tTnigmaia ha^c docuit Moyses apla Dco csse sacrlficia, quae
rofugit omnis insipiens , hoc est , opci a ct prccccpla virtu-
tis. Ideoquc pastor Abel , Cain autcm opcralor tcrraj lc-

gitur*, qui in fralre suo vir insipicns formam spcclcmque

virtulis cxpressam fcrrc uou potuit.

CAPUT VII.

Indicafo daplici defcclu sacrlficlt Cain, ostendh trla

vilia in noslvis oblationibus obrepere posse; ncc non
divina testimo?iia quibus eadem vitia proscribuntur,
adducit. /

XXV. « Et factum cst, post dies obtulit Cain ex fruc-

» tibus tcrras mimus Domino ^. » Duplcx culpa una :

quod post quod cx fructibus

dics obluli-t, non altera ,

cx primis fruclibus. Sacrificium aulem ct celcrilate

commendalur et gratia. Undc prseceptura est « Si :

«vovcrls votum, uon facias moram reddcrc illud.M ellus

»est cnlm ncn voverc votum quam vovere ct non , ,

Breddere'. » Cum cnlm moram facis, non rcddls. Votum

est autem postulatlo bonorum a Deo cum solvendl mune-
ris promlsslonc. Et idco cum impctraverls quod petisti,

ingrati est tardare promissum. Sed inlerdum aut negli-

gentibus irrepit oblivio impetralorum, aut tumldls ct ela-
tis. Arrogare cvcntus slbl hebetls cordls cst , et bonum
qucd aglt vcl quod a Deo consequltur, proprils vlrlutlbus

' Gcn. IV, 2. — a ibid. 5. — 5 Eccle. v, 3, 4.

 ,

362 S. AMBROSII

vindicare, noc auctoris dei-utare gratiae, sed ipsum sc

suorum Louorum auctorem duccrc. Tcrtiiim geuus cst
peccati quidcm minoris, scd supparis arroganliae eorum
scilicet qui datorem bonorum Deum non negaut sed quai :

accideriut, ca sibi proptcr prudeuliam suam , coeterarum-

que mcrita virtutum jurc delata arbilrantur. Propterea
etiam divina dignos habitos gratia , quod nequaquam vide-
rcntur iudigai, quibus talia di\ iuis bencficiis provenirenl.
XXM. Ne quid ergo hujusmodi accidat, unde votum
tuum tibi in peccatum fiat, lex te informavit atque in -

struxit, dicente Domin& qui legem dcdit : « Attende tibi

» ne obhviscaris beneficia Domini Dcilui, et noncustodias

«mandala ct judicia, ct juslilias illius qua) ego prrecipio
»tibihodie; ne cum manducaveris, et repletus fueris , et
» cum domos bonas ajdificavcris , et habitare creperis in eis,
» et oves tuae et boves tui cum repleti fuerint , ct cum aere,

» argento et ain^o completus fueris, et omnia possidere

«ccepcris, et plena fueriat liorrea tua , exaltes cor tumn ,

» ctobhviscarisDominumDeum tuum*. « Tunc ergo obfivis-

ceris Dominum, cum obfitus fueris tui. Si autem cognoscas
infirmuni te esse, cognosces Deum esse supra omnia, et
immemor esse non poleris, ut ci revereutiam debitaiix
solvas.

XXVn. Disce nunc quemadmodum unusquisque mo-

tieatur, ne sc ipse auctorem suorum putet bonorum. «Ne
«dicas, inquit, in corde tuo : Yirtusmea et potenlia mea
»fecit mihi virtutem hanc magnam : scd in mente tua
»habebis Dominum Deum tuum; quoniam ipse dat vircs,

»ut facias virtutes".» Lndc bene Apostohis quasi legis

interpres non gloriabatur in virtute sua : sed minimum

Apostolorum se esse diccbat^ et quidquid essct, gratiae

divin.c esse non meriti sui , nihilque nos habere qnod noTi

» Deut. viii, 11-14. — *Ibid. 17, 18. —* i Cor. xt, 9.

 DE CAIN ET ABEL. LIB. I. 363

acceperimus. « Quid cniin, inquit, habes quod non acce-

spisti? Si antem accepisti quid gloriaris quasi non acce-

, ,

))pcris*? )) Didicisti crgo huiuilitatem magis scqui , quam

aiTOgantiam scdnhtatem afleclare
; quam potestatem. ,

Accepisti sahitaria praecepta noli neghgcre ulilia instru- ,

mcnla medicinre qnibus fil)ra omnis letaUs vnhieris

,

exsecatnr.
XXVIII. Illc qnoque qui sc juslificat, ne inflctur cor-
dis sni tumore; et ipsc accepit sahibre mandatum, in hu-
jusmodi senlentiam rcsnltante oraculo : « INe dlcas in

» corde tuo, cum consumere coeperit Dominus Deus tuus

sgenles illas a conspcctu tuo , diccns : Propter juslitiam
))=meam induxit me Dominus possidcre terram istam : sed
)»propter iniquitates gentium islarum extirpavit illos Do-
))ininus a facie tna^ ))Non proptcr juslitiam tuam , non
propter bonitatcm tuam, nec proplcr fcquitalem cordis
tui intras possiderc terram istam : sed propter iniquitatcm
genlium disperdet eos Dominus a conspectu tuo, ct resti-

fcnet testamcntnm tuum quod juravit patribus vestris.

Testamenlum perlccta Dci gratia est; nihil enim imper-

lectum dat Deus perfecta auteni virtus est, et opcra vir-
:

tutis. Testamentum antem dicitnr, quo dcfertur bonorum

lioereditas. Merito et testamentum dicitur, ct divinum,

eum ea quae v^re bona sunt, attestalione mandatornm
ccelestiura conferuntur. Et testamentum dicitar, quoniam
sanguine dedicatumest : vetus in typo , novum in veritate.

Qu® Testamento divinoe gratiae pignus tenemus ; quia sic

dilexitDeus hunc mundum , ut unigenitum Filinm smmi
pro nobis omnibus daret. Unde perfectionem gratiae proe-
dicans Apostohis ait « Quomodo non etiam cum illo om-
:

))nia nobis donavit". »

'
i Cor. IV, 7. — > Deul. ix, 4. ^. — * I^om. vm, 5j.
364 ^* AkiBROSII

^WVWIVWVV \vv\«\\v\^ tvi V^V \v^.vv\ vv^wwwwwwvww» vwvw vwvww^^-^^vw^vwwvwv^*

CAPUT VIII.

Exemplo sacrificit A braliam qualitatcs, quibiis Deograta

fit oblatio, cxpritnHntur^ nempecclcritas, conlinuatio
et fides. Celeritatcm Deus ifi utroque Tcsfamento prce-
cipit ; quam, cl ipsc exhibet, cum no7i tantumcilo lar^
giatur, sed etiam nos prwveiiiat.

XXIX. Prima iiiilup voll gralia est celcritas solulionls.

Denique Abraham filiam suum ad holocaustum jussus oi-
ferre, non post clies, ut Cainobtulit scd « Exurgens mone :

sstravit asinam suam, et adhibuit sccum duos pucros, et

«Isaac filium suum ; et concidens ligna ad holocaustinn,
» surgcns abiit , et vcnit ad locum qucm dixcrat el Dcus die
,

» terlia'. ))Primo advcrle immolaturi stiidium maturum ac

festinum; ut mora expectationis non esset, nisi donec au-
diretur oraculum : deinde ut sternerct asinam suam, obse-
quium omne ipsc susci])crct, et sacrificio ncccssaria proe-
pararct, duabus quoque fidc cl spe virlulibus comilanllbus,
hostiam suam duceret, de poleslale Dci ccrtus, ct de boni-
tate sccurus.

XXX. Quod aulem alt, « Die tctlla ; )) vcl quod con»

linua esse debeal ct pcrpetua dcvotio. Triparlilum cst
enim tcmpus, pra^tcrltuin , prajscns ct futurmn. Quo ad-
moncmur quod ncc pra^lciilorum bcucficlorum Del, vei
prjcscntium , vel fuluroruni iiTcpcrc dcbeat ulla oblivio,
sed tenax gratinc memorla pcrscvcrare , et obcdlcnlia noft
deesse. \el quiais, qui sacrificat , in unuin splcndorcm, in
' Gen. XVII, 3, 4.
 ,

DE CAIN ET ABEL. LIB. I. 365

imani liicom dobeat crcdere Trinllalis. Eiciiim, fjui fideli-

ter sacrificat, dies lucet, nox nuUa esl. Sic et iii Exodo

Moysr's ait : « ^ iam trium dierum ibimus, et immolabimus

»Doniino Deo nostro '. » Sed etiam alibi cum visus esset

Deus ad AbrahtX ad ilicem Mambre : « Respiciens, inqult

> Abraham oculis suis vidit, et ecce Ires vlrl stabant super
» eum. Et vidons occurrit obviam illis r.d ostlum tabernaculi
»sul, ct adoravit super lerram, et dlxit: Domine, si inveni
» scratlain antc le '. » Tres vldet, unum adorat. Tres men-
snras ofTert similaginls ^ Nam elsi immensus Deus, taQien
Diensurani omnium tenet, slcut scriptum est « Quis men- :

«sus est manu aquam et ccelum pahno, et universam ,

s terram chsusa manu ? » Perrecloc Igitur in personis sin-

^

gulis Trinitatl , Intcriorc menlls arcano, hoc est, slmihip;!-

Dis sphitalls sanctusPatriarcha sacrlficiuin deferebat. Hacc

cst similago , quam In Evangelio molet muh'er Illa, qune
assumetur: « Ina cnim , inquit, assunietur, ahera relin-
)rq>ictur\ » Assumelur Ecclesia , rehnquetur Synagoga.
Velmcnsbona assumltur, Improba derelinquitur. L t scias

autem qula ct Abrahara In Christum credldlt « Abraham, :

sluquit, dlcm meum ^ldit, et gavisus est ^ » Et qul credlt

in Christum, crcdlt el in Patrcm. Et qui pcrfecte credit
m Patrem , credit in Fihum et Spiriium sanctum. Tres
ergo mcnjura}, una simHago, hoc est, imum erat saciifi-
cium quod vcnerabifi Trlnitati, pari quadam meusura
devollonls , et congrua plenitudinc pletatis oblatum est.

XXXI. Adhuc cognoscc cclcris studia devotionis : « Cu-

Bcarrlt, Inqult, et accepit vitulum unum tenerum ct bo-
»num, et dedit puero, et festlnavlt facere euni '. » Lbique
impigra devotio , et ideo Dco fuit munus ejus acceptum.
Habes ct allbl, ut solis orlum oratione pracvenlas : « Oc-
" « Exod. ;n. 18. — a Gen. x^ iii , a, 0.— IbiJ. —
^ 6. 4 Is^ii^ xl, 12. —
' MdUli. xx:v, ji. — 5 Joan. vui, 56.' — Gcn. xvin, 7.
3^6 S. AMBI\05II

BCurre, inquit , ad solis orluui *. » Ilabcs in Evangelio

diceotem Dominuoi Jesum : « Zaccha?e , festinans des-

»cende ". » Et iile quia impetraverat quod volebat , ut

Christum videret ; et amplius impelraverat, ut vidcrctup
et vocaretur a Ghristo, festinans descendit, et excepit iUum
gaudens; etideo probavit Domiaus ejus affectum, et eumi
celeri rcmuncratione donant dicens : « Quia hodlc salus
» domui huic facta est ^ » Festinavit.enim ct Dominus ad
teneficium ,• ct ideo uon expectavit ut promittcret ct , ,

postea implcret : sed antea fccit, ct postca declaravit. Dixit

enim « Facta est salus » quod uliquc prcevcnientis fuit,
: :

non promittentis. Justus igitur votum suum ccleritate

commendat. Et patres nostri feslinantes manducalxinfc
pascha, succiuctilumbos, et pedes suos calccamentorunt
induti viuculis, et lauquam corporeum onus deponcntes,
ut essejat parati ad transilum ; pascha enim Domini Iran-

situscst a passionibus ad cxercitia virtulls. Et idco pascha

Domiiii dicitur ; quoniam ct lunc in typo illo agnl vcrltas;
dominicai passioaissanBuutiabatur, et nunc cjus Gelebratiir
gralla.

XXXII. Cito crgo quaere anlma ; ut cito etiam audias,

sicut audivit et Quid cst hoc quod tam cito in-
Jacob : «

a venisti, 011' secuudum dogma rcspondit « Quod-

? » Et iile :

1 tradidit Dominus Dous luus in manus uicas ^. » Cito dat'

Deus;, « Quia dixit, et facta sunt : mandavit et creata

ssuiit^ » Verbumenim Dei non, sicut quidam ait , opus

est, sedoperaus, sicut habes scriptum : « Pater mcus usque
» modo operatur , et ego operor '. » Praevcnit omnia ; est
enim anle omniasicut Pater, et in omnibiis sicut ixicm Pa--
ter, peuetrans omnia. \ alidum enim ct acutum, ct onini

gladio acutius cst, peuetrans usque ad divisionem anitnie

« Sap. XVI, i8. — ' Luc. XIX, 5. — 3 Ibid. 3, — * Gen. xxvii, xo. —
* Ibid. — 6 Psal. xxxii, g. — 7 Joai.'. v, 17.
 :

DE CAIN BT ABEt. LIR. I. 36^

etSpIrltus, artuuirK|ue et medullarum *. PrcTvenlens om-
nium coj^itationes» dc quo ait Paler Deus ; o Jam videbis
» si comprehenditte Verbum meum, aut non^ » Lbi eniiii

Deias Verbum
, et est, sicut dixit « Veniemus ct mansio- :

»nem apud eum faciemus '. » Et sicut habes in aliis dc

Deo leclum a Ego sleti htc prius

: quamtu » ita et Ver- ^"
:

b«m dicit « Prius quam: stares sub arbore fici vidi te *. » ,

Etdc ipso dictum est \erbo, hoc est, Filio Del « Medlus :

» autem veslrum stat quem vos nescitis ®. » Lblcumque

enim saHCli, ibi in eorum medio Dei Verbnm in singulorum

prcTCordiis complens maria et terras. Et cum hlc est, cllani
allbi est ; uon mutato ioco, sed repleto utique sui prcTesen -

tia, Lbique enim est, qui per omnia, et in omnlbus, nul-

^um locum Imuiunem sui relinquens. Et ubi adest , erat

ct ubi erat , adest. Et ideo qui novit velox esse Verbum

Dci, cito petit, et eito impetrat.

GAPLT IX.

Pharao propler moram in obcdlendo armiiiur. Com-

mendatur in oratione liumilitas, sccrclum ac brevitaSy
cum Tcprekcmione verbositatis. Quomodo orandi for-
mam Dominus doetwrit; ac tandempro quibus prcB-
cipue orandum.

XXXlll. At vero Pharao qui oplnionibus vanis et ina-

nibus sludium impemlebat suum ( ranis replcta .Egypto y
sonum iuanem reruni et stpej>ituH* vanum reddentlbus
)
dicenti Moysi « Constituc mllii quando pro te orem
:
et ,

« Uebr. IV, i». — => Num. xt» aS. — » J«an. xit,"23. —'^* Exod. xvii, 6.
— »'joan. 1, 48. — G lljid.
26.
 ,

368 S. AWBROSII

»pro famulis tuls, et pro populo tuo, ut extermlnet Domi-

»nus ranas *; » cum debuerit in tauta posltus necessitate
rogare , ut jam oraret nec diffeiTet, respondlt : « Crastina
»die; » oilosus et ncgligcns, morae pffiuam /Egypti solu-
turus excidlo. Itaque iste ubl impelrabal, Immemor fiebat
gratlai el exaltalus meute carnis suie obllviscebaturDeum. ,

XXXn. Humllllas aulcm commendat oralloncm. Si-

quldem ct Pbarlsa^us Ille reprehensus est qul jejunla sua
velut beneficia enumerabal, et lanquam objectabat Deo, et
se criminum memorabat exortem. Publlcanus aulem prne-
dlcalus est, « Qui a longe stons nokbat oculos ad ccelum

»levare , scd percutiebat peclus suum dicens ; Domine

»Deus, propllluseslomibl peccatori -. «Etideo dlvlnaeum
sentenlia pra^lulit dicens : « Quia descendit blc Publicanus
» justificatus magis, quam Pharisneus '. » HIc euim justlfi-

catur qul pcccatum propilum confitetur, sicutloculus est

ipse Domlnus : « Dic inlqullates tuas, ut justlficerls ''.
»

Et Davidalt: « Sacrlficium Deo, spiritus contribulatus; »

etiterum, « Cor contrllum et humilialum Deus non sper-
»nit ^ » Hieremias quoque alt (26) : « Aiiima in angustiis
»et spiritus anxlatus clamat ad le ^. » Ergo et Pliarao, et

rex Assyrius qui dicebat : « Quis deorum geutium istarum

silbcrablt terram suam de manu mca; quonlam llberabit
«Domiuus Deus tuus IIicrusak;m de manu mca ' ? » exal-
tatione siia dejecti suul. Justus autem, slcut Jacob, ad
auctorcin Deum refert quojcumque fuerit bona consecutus,
diccns dc omnibus quiccumquc sibi j;i"ospcrare coguoverit:
« Quoniam tradldit eaDominus Deus iu manus meas *. »
Hnec igitur melior votorum suorum sohilio est sicut et ,

David alt : « Immola Deo sacrlficlum laudis et redde Al- ,

' Exod, VIII, 9. — » Luc. xvin, i5, — ' IbiJ. i^- — ^ Isai. xlmi, a6. —
5 Psal. I. , 19. — 6 Baruc. lu , i. — '
Exod. v, 2, el 4 Reg' "vni, 35, —
""
• "Gen. xwii, ao.
 ,

BE CAIN ET ABEL. LIB. I. 36g

«llssimo vola liia *. » Laudare Detim , commcnclarc est
volum, etsolvere. Lndc et Samaritanus ille aliis antefertar,
qui cum lepiosis aliis novcm secundum prcTceptum Do-
miiii, niundalus a lcpra , solus regressus ad Christum am-
plificabat Deum, et agebat gratias. De quo Jesus ait : « iXou
»fuit ex illis qui rediret, et gratias ageret Deo, nisi hic
» alicnigena.... Et ait illi : Surgc, et vade ; quia fldes lua
» lc salvum fecit ^. »

XXXV. Est etiam illa commendandoe oratlonis et voli

d.iscipliua ; ut non divulgemus orationcm, sed abscondiia

leneamus mysteria, sicut tenuit Abraham, qui subcineri-
cias fccit \ Tenuerunt et palres qui coxere conspcrsuia
quodexluleraut de /Egypto, subcincricia facientes azyma,
quae gra?ce lyx^wioi dicunlur, co quod abscondantur in ci-
nere; signlficantcs fcrmentum quod absconditmulier illud,

illa evangelica in farinae mensuris Iribus, donec fermenta-

relur totum \ mysteriorum quoquc innucntes premendam

essc doctrinam. Quod aperllus Domlnus in Evangelio
docuit dlcens « Tu aulem cum orabis, intra iu cubicuIuBa
:

»luum, et, clauso ostio, Patrem tuura ora in abscondito,

»et Pater tuus, qui videt in abscondito, reddct tibi : orau-
»tcs autem nolile multum loqui ; » et infra; « Scil eaini
))Patervesler quid vobis opus sit, antcquampctatis abeo*.»
Cubiculum tuum meulis arcanum animique secretom
, ,

est.In hoc cublculum tuum intra, hoc est, intra in alia

praecordia , tolus ingredere de corporis tui exteriori vesti«
Lulo, et claudc oslium tuum.
XXXVI. Quod slt ostium tuum, disce : « Pone, Domine,
jcuslodiam ori mco, ct ostium circultus labiis meis ^ >
Et Paulus pctit orarl pro se : « Lt aperiatur mihi , inqnif
3P oslium verbi , ad loquendum myslcrlum Christi '. » Sed
• Psal. iti)f, 14.. — ' Luc. xvi), 18, 19.— 5 Gen. xviii, 6. — < Lo«.
iiiT, 31. — » Mallh. VI, 5-8. — ^ Psa!. cxt, 3. — : Colos«. iv, J.

uv. 24
 —

5^a Sj. AMBROMi;

illei «Ipoflc ekctas ad EvangeliipriEdioati»oi>rni, rcele sHh

astiiuja Yori)i opiftbak aperiri ; qulRcle ore ejns exihat-salus
ge»nlij»iMv (1« 'Oveej us jMrodib at vit» popiioroiM* JVod- auteia

elfttwldmuis osliunj , no ciil{)a iuiret, nc lap.^us- alicjuis ser^

aaowis CKCftU lulTat cuJpa, si lapsus rxLemt. AvkH q-uomodo
TotiJet culpo^. (ftlftjinnltiloefwio, inqmit, iwn'ell'u>gie« }>€eca-

sitiurt*^. »• Exlvit iTUiltithqyiuaj, peocatnm inlravit ;

quia in
mulliloquio ncquaquani qui excat scrmo., trutiiiatur, ini-
ppodaoler laibitiir!, licefc ipsum ult*a i»e4isHi\Tm a4iffuid lo-

qLii gTaisdc peEcatKm sit.

XXXV lii Et, iidtto cave nc im]>imdeuler lotpiari&; labia

gmai lim^umtlentis-induicuiit eum admalai Ca-ve- ne'i«<)pa-

Sierrc- leejttDliasi; onatio onira Jnjmiiliantis so nube« pene^

icabiti. Ca.ve ne iracante Spmboli vol daminicns^Orationis
dflV7uiIij;esmiT8teEiaj An ues.cisiquftmi gravc sit in oralione

£«iirtir»ahtpyeq5eacat4LiMiv.ubi sperasrermediiim ? Certe DOTyii-^

3US pcr Pre>pho£aim docuit, boc graveiesse malcdicttvmi, di-

«eimc » Et ariitLoejus Gatun peccatum -; » nisi^rorte mo-
iiocrc. idi tibi rpiutas, easfl.-^Diirulcn» est^ enimdo polontia'

Dei^.jestimxtreqiiod non aiidians, nisiiclamaveris. Clameut

SMiefa liaavdamet, fidcs, ckmet afteclus, clamenl passienes
inagr, clamcit sant>,uis?tuus,.sie^jit sancU Abel, de qu^ cMxitJ

Dciis ^dfCaiiis : «' Vox sflnguirsis Iralristui ad meclamat^ »•

Audit.enim t« in occ*iUis> fpii mumlal in occultis, Nos'

Basil<iquen'tem aliquom -intdirc! nou posstimus .vpud DeHia» :

2^«|HunUi>r non> v€a?ba, .sed) eogitalionosi Et nt' hoe repnjni

acias, dicebat Dominus Jcsus.ad Jxidffiiois : « Qui<l>cogit»ti»

»maia in.cordibu* vestr.is'' ? ir l\'t)n inteaTf»ganlis< yox ista

«st^ s<id scieulis. Qliod tibiinanaiiestak Evai»gelit»** dioeii»:

«iJesnS aliteaiscaebat cogitatiortcw oorum '^ » Siooliergfl»

FiJtiu* uaWt,, hovit et Pater. Fiiium nosse cognx>vi»ti , par-^

»'Brov. X, >9j.,
— « Esel, cvni,,7-, --'*'Ge». »T,i». — * Manh.at-, 4-'
»Luc. VI, 8.
 :

DE C VIi\ ET ABEL. LIB. I. Sjl

trem nosse , andi consUlarl^um et tcstem Patris dicentcm
« Sicit cnim Patcr restcr quid vobis opus sil, antequam

spetatis ab co '. » Coque crgo snbcincricijun tuani va-

pom S|)iritns sancti : coquc cliam animi passiones verbi
calbre. Et si crudiorcs sunt passiones tune nupcr fortasse
de -Egypto cgredicnles, operito cas, etlcnto calore cxco-
que; ne fortiorcm igncm ferre non possint, et semiustu-
lcntur potins quam coquantnr. Sunt enim plurima qua:
cruda displiceant, cocta dclcctcnt. Fove igltur pectore tuo
alta mystcria ; nc pr.Tematuro sermone et infidis auribus
Tef infirmrs qrrasi infcocta commiltas, atque audrtor averta-
tur et cum horrorc fastidiat, qui si coctiora gustarct, spiri-

tafis cibi pcrcipcret sua\ilalcm.

XXX\ III. Dlvinae aatem Deminus Jesus et bonilafem
le docnlt Patris, qui l)ona novcrit darc^; ut qua; bona
Cono poscaS; ct impcrrsc et frequcntcr monuit oran-
sunt a
dum^ non ut fastidiosa continuetur oratio, scd ut assidua
;

frcqucnter cffundatur. Plerumque enim inanis gloria longar,.

precationi, intcrmissaj autem prorsus obrcpit incuria.

Deinde monctut cum ipse veniam tibi poscis, tum maxime
largiendam aliis noveris*, quo precem tuam operis tui
voce commfndes, Apostolus qnoque docet orandum sine
ira et discqitatrone* , ut non turbctur, non intcrpobitin:'
or^tio tua. Docet cliam arandum in omni loco, ctim Sal-

vator dicat : « Inlra in cubiculum fuum®. » Scd' intclligc

non cubicukmi conclusum parlctibus, quo tua membra
claudantur: scd cu])iculum quod in te est, in quo includun-
tur'CO£;itatloBes' tuae', in quo versantnr senstis tnr. Ht)c
orationis tute cubictrlnm ubiffae tecum e*t, rt ubiqiiese-

cretum esti, cu jus arbiter nuUfwcst" nisi soJusr D&as.

'
}^}^l!X<. Orandum' antem prjeeipue et pro populb •do^
1:
« Mallh Ti, 5. — Lur. > xt, i3. — » Ibid. 9. — < Mallbi wth», 35? -i
* I Tim. II, 8. — MaUh.
« ti, 6.

a4.
 ;

3^« S- AMBROSII

ccrls, hoc est, pro tolo corporc, pro mcmhrls omnibus

matris ture*, in quo mutuix} charitalis est insignc. Si enim
pro lc roges tantum, sohis pro tc rogahis.Et si pro sc tantum
singuli minor pcccaloris cjuam intcrccdcnlis cst
orent,
gratia. Nunc autcm qula singuh orant pro omnibus, ctiani

omncs orant pro singulis. Ergo ut conchidamus, sl pro te

rogcs tantum, sohis, ut diximus, pro tc rogahis. Si aulcm
pro omnii)us rogcs, omncs pro rogahunt. Siquidcm ct '
tc

tu In omnlhus cs. Ita magna rcmuncratio cst, ut oratloni- ,

bus singulorum acquiranliu' singuhs totius plcl)is suflragia. .;

In quo arrogantia nuUa, scd humililas major cst, et fructus- -

nherior.

CAPLT X.

Exposlto prlmo sacrlficil Calndcfeclu, transitur adat^--,

tcrunij quod scilicet non oblulcrit dc primitiis. Pri^
mitias anima; prccdpue offercndas et qu(e illa^ sint. ,

Easdem Abclem obtulissc, ac legem offerendas prcecc'

pisse.Ibidem quinam dicantur Chanana^i : itcm cur ]

Deus jurasse memoretur : non posse sine alius ope >

animi moius pacari. Denique hospartusofferri deb6r& -

ad quos sexus distinclio nihil conferat.

XL. Sed jam est tempus allo translre, quoniam de e<>=:

quod post dles obtullt Cain plene dlximus. Factus est in-
dlciura resupini, cum Ipsa postulatlo voti matura esse de-
heat, nc videamur dc humanis artibus, hoc est, medendi

• 1 Tim. n, 1.

--
•i
 ,

DE CAIX ET ABEL. LIB. I. 3^3

perilia, hcrbarumque succis sperasse magis rcmedium
quam dc Deo subsidium poposclsse. Ad ipsum enim prlus
est confugiendum, qui noslrae curare possit animaj passlo-
iics. Ycrum homincs quidam praeposlero ordlne ante slbi
ab homlnibus opcm arccssunt : ubl aulem humana subsi-
dla delecerint, tunc oplnanlur dlvinl poslulandam favoris
gratiam.
XLl. Conchiso ergo Illo ct convicto Cain crlmine, allud
oblationls vilium dlscutlamus. « Obtulit, inqult, ex frucll-
»bus terrre*, «non a Hoc
prlmis fruclibus primllias Deo.
est primitlas slbi prius vlndicarc Deo autcm sequenlia :

deferre. Itaque cum verc anlma corporl tanquam scrvo

domlna sit prrefcrenda, utlque primillas ejus, hoc est,
anlmac prius quam corporls offerre debcmus. Prlmitlae
anlmic primatus sunt bonarum dlscipllnarum. Qua; licet
lempore poslerlores slnt, quam corporls prlmitliTe, quae sunt
esca, Incrementum, vlsus, auditus, ct tactus, odor, vox
(mens autem et sensus pars animae) pars corporls est,
lamen prlores sunt disclpnnls. Quarum prlmlliva est
puro corde et simphci sermone obhita Deo gratlarum
aclio.

XLII. Hrcc munera obtullt Abel, ct Ideo rcspexlt Deus

in munera cjus, quoniam e prlmltivls obtuht. Accedit ergo

qula de prlmitlvls ovlum, et de adiplbus earum. Considera

qula non de Insensibihbus, sed de anlmanllbus ol)tulit. Plus
estenlm anlmalls, quam terrcnus; siquldem anlmalls pro-
xlmus spiritali est. Aon enim prius quod splritalc est, sed
quod animale, delnde quod spiritalc. Quod animale spirat,
habet vltalem splrltum non lia quod de terrarum est
:

fructlbus. Delndc obtulit non secunda, scd prlma; non

cxlgua, sed pinguia talia enim lcx probavit, ct jussit of-
:

fcrri, slcut sciiptum esl : aEt erit, Inqult, cum luducet te

• Gen. IV, 3.
3y4 S- AMBROSII

«Deiis In terram Chananaeorum, slcut juravitpalrlbus.tuis,

» et dabit lihl; tolles onine quod aperit vulvam niasculin.um
ftDomino. Omne quod apcrlt vulvam de armcnlls ct pcco-
arlhus quiccumque nata faerlnt lihi masculina, saucti-
tuls,

))fica Domlno. Omne quod aperit vuh ani aslna:^, mutabis

» Ilkul ove si autcm ,non mutahis, rcdimcs ilhid*.

: Q.uid o)

tamprofundl mysterll, lam aHas sccrclaequc s.'.picnlIoe,quara

ut in venls quihusdam verhorum simplicium deprehen-
das alquc haurlas uhcrLatcni gralla; splritalis? Chanana^i
eulm mohilcs et Inquicli sunt. Cnm igilur In corum
terram fueris ingressus, quos adverlis ^propter leviiatcm,
jnqulctudlncm, et instahi]Italcni morum, possesslonc de^
jcctos, tii tcncloconstantiam. JNon te vilis ratio, uon lews
sermopcrturbel hoc estenlm ChaQanaau^, uiohilis scnao,
;

airectus in^^tahills, et inqnleta' contcaiiio : sed magis Iran-

quiHIlatcm cordis, .ct aninil sercnilalcm pbcidus scrvato ;

iit tanqiiara in saha raarls tuiam navihiis &laLioiiem, portu

quodam tu^e mentis exhlheas.
XLIII. Hanc possesslonom tihi Dominus pQllicotur, et
quodamsacramcntl proinitlit vinciilo, uL constantl-am Luam
fnmet. Nequc cnlni ideo Deus jnrat, quod fide credentis
indigeat , auL leslimoniorum asLlpuIalioiiil)u« dostituLus
sufrragium sacramcntl rcquirat, sicuL homincs qul fidem
nohis asclsclnius sacramento, et ideo Juramus, uL crcjda-
mur vcra dlxlssc. Dcus auLem cL cum loquilur fiih.lls cst,

cujus sermo sacramentum est. Non enlm proptcr sacra

mentum fiLlclis omnlpotens Deus, sedpropler Deum ctlam
sacramenLum fidelc est. Qua raLionc iglLur Moyses jurau-
tem Dcum Induclt ? Quia nos usu quodam morlalium
claudlmur, ct velut echlni corLicc quodam nos vujgaris
.opinionisinvolvimus, autvelut cochlea;,.qua&ni»iinLra tcsit^
operlmenLum sint, spirane nonpossunt, nee aerejCQ:Iiberuin
' Exod. xiii , 1 1-10.
 DE CKty iiT .'.tBl.L. LIB.I. 3^5
tDaj^tpieRe.aut wstiBcre : sic m)8inon,Bi*i i»tta qtioidamiiu-
mauoe consuetudinis latibula terrena versauiur. Lndoquia
iliiid verius solcmus eredere, 'quod jurejurando lirmatur ;

ue noslra claudicel fides, jurai-c.describilur Deus qui ipse

nott jiiiat, sedijurautiumjiulcx, et nltor est pejcranlium.

.Dtmique scripiuQi «51 : « Juravit Dominus, et nou pocuile-
»ljit eum : Tu es sacerjus in .aeiernuni'. »Servaut ulique
quodfjupavlt, debitnoJbisaj^tcrnum princij)eui sacerdolum,:
iil ct lu quod jnravoris, ita Boveris icsse servaaidum ; ut
quia per eum juras qiti non menttlur, scias eum rulurum,
si inenllaris, ultorem.

.XJLilV . Expulsis igitur InqtiieJtis et mobilibus cogitallo-

nibus, dabit tibi Deus vacuam posscssionem coniis ^et

menlis; ut eaiu cultu «[uodctm tranquiUItalls oxerceas, et

fruc.li*m ex ea capias, nec;su.siineas iu ea Chanariaeos, h<*c
est, lurbidos scnsus recurrcre ; eradices geutlllum vlllof um
emneui conceptum lucos eonum .dlruas quJbus.obumbra-
;

tar verilfls, et quidam ccelestis JUser risus cogitatianls hor-

jrorc tenebrosa3 disceptaiionis abiscouditur.

XLV. Sed hoc nisidlvlno donatus munere effieere noa

pote^; ideo ait : « Dabit tibi Deus, »hoc est, cogitatioiies

optimas, plaeida coasilla , .fccanquiilas inventiaucs. Cua

dederll h-Tcc, tolles omnc quod «rtperit vuh^^^am luasculiuum,
et .sauclificabis Doiuluo. iNou totum cxiglt a te Deus, qui
totiun donavijt. Multa eoin^ ad usum subslantiae lai^itur
humanae, et hoc non potest eftsc.divinum sacrificlum, uhi
est usus uatura?. Edere, iiibeee, dofinirc^ allaque otlam
jffitinisleria copporlsidono.sunt tibi collata, non a te rcluia
Deo munera. Quidquid .autem saactum cogitavcrls, hoc
J)el muuHsest, Dei iuspiratlo, Dei grafia : sicut e .eo-ja
-

.tparlo iila , iquaseum iu iubu oaturse huraame «iut , uoft

-coijiquiuant hominem ; ssed qnod ,exit de orc, iucta..
3j6 S. AMBROSII

falsa lestimonia, sacrilegla , IicTC snnt qua? coinquinant

hominem.
XLVI. Interiora ergonoslra ranndemus, utpossit oblatla
non <lisplicere. Ibi rpueramns omne quod aperit vulvam
niascnlinum, hocesl, justum et principale, quod sanctifi-

care Dominodebeamus. Neqnecniinhi nos corporei coitus,

conceptus partnsquc sanclificant, quibus vulva fceminea
dellorato pudore virginitatis aperitur. Nam elsi mulier
sanciificat virnm, et vir mulierem ; tamen plerumquc
conliugit virginis vulvam etiam sinc* conjiigii sanctitate re-
serari. Neque rursus sola virilis esl gratia, muHerautcm
sanclificationis aliena est, aut utriusque sexus confusa na-
lura est, ut uterque corporeos fundatur in parlus. Ilabenl
sua munia viri, habent muHercs sexus sui olhcia discrcla.

Greneratio isla successionem humanre muherem decel, im -

possibilis eadem viro.

XL^ II. Ergo si carnis usui non quadrat hic sensus,

oflicia animae discutiamus. Istam sane invenio, quae nullo
discrela sit sexu : et cum sexnm non habeat, utriusque
5exus munera rcpraesenlat, nubit, concipit, ])arit. Et sicul
fcemlnis dedit vulvam natura, in qna iniiuscujusque ani-
manlis generatio per menstruas formalur aelates : ita esl

qufedam virtus animap, qUiTP velut quodam vulvoe genitalis

secrelo cogitationumnostrarum suscipcrc semina, concep-

lus fovere, parlus solet ederc. Neque enini aliter diceret

EsaVas : « In utero accepiinus, et parlurivimus spiritum

• sahilis'; «nisi vulvam anima^ novissel. Harum gcnera-
tlonum quaedam fiemine.e snnt, maHtia, petulanlia, lu-
xuries, intcmperanlia, impudicilia, aliaque hujusmodi
vitia, quibus animi noslri qua^dam encrvatur virihtas.
Masculinae sunt, caslitas, palientia, prudentia, lempcrantia,
forliludo, justitia, quibus mens noslra, et caro ipsa firma-

« Isai. XXVI, 18.

 DE CAIN ET ABEL. LIB. I.
3^7
iiir, ct ab obeiinda implgre inunla virtulls crigltur. IIos
parlus alvus ille propheliciis parturivit. Et ideo ait : « Iii

itulcro accepimus, ct parlurivimus splrilum salulIs^wMas-

culum igltur ct parlurivit, ct pcperlt, qui spiritum salulis

effudit.

» Isai. XXVI, 18.

 ;,

3^8 S. rAM»»(OHII
N

V^v^^V^'\VVV<\^AlAilVVA\%>V^AlA^UVVtV«Vl^\.^^VVVV>\VV\1bVV'VV\fc%\\XVVVVVVV^1i>VV\\^

,i.lBER'Il (27).

CAPUT I.

Animdi partus matiirc producendos : eorum quce forma ,

sit? Piebelos sensus mentis imperio domitari posse

duplexenim esse scnsuum. noslrorum ^enus , et in utro
consistant primaiiva Deo
ojfe/rc7ida? Postremo de
commixtione qua constamus , ejusque primitiis f//s-
putatur.

Hos partus aniaia noslra parturiat, nec solum par-

I.

turiat, sod eliani pariat,et diebus pariat impletis; ne

immaluros parlus dies judlcii deprchendat. De his enira
parluhus dixit Dominus Jesus : « ^ ac prapgnantibus et nu-
» trienlibus in illis dicbus' !
» Maturius igitur absolvatur hic
partus, et cogitationes nostrae honorum operum proces-
sibus cxplicenlur; ut nihil imperfectum finis nosler inve-
niat, nihil inexpficatum tcrminus vitac nostrae oflcndat
nihil tanquam in incude positum usus nostri operis dere-
linquat. Festina igitur anima formare partus tuos, prope-
rantius absolvere, celerius quos gcnueris enulrire.
II. Quae tanli forma sit partus, demonslrat Apostolus
dicens : «Filioh mei, quos iterum parturio, doncc formc-
»tur Chrislus in vobis^ » In hanc formam tota mentis
noslrae coalescant viscera , et in illo genitali alvo animas
nostrae Chrislus refulgcat. Partus noster fides sit, nutri-
menta nostra praeccpta doctrinae sint. His quaedam cordis

> Luc. XXI, 23. — > Galut. iv, 19.

 ,,

DE CAIN JiT ABEL. LIB. II. H^g

iiQstri imbuatur inlantia , insLituatur pueriiia, juTjenculcs-
cat adolesceuLia, :senecta cancscat. iEtas enim senecluiis
vita cst imiuacuJaLa. Itaque ca demum bona est anima3
^enectus , quamuullapcrfidia; inquinameula mactdaverint.
£t ideo parlus suos aJj iiac macuJa Paulus iJefendit : « Ego
» vos, iuquit, genui in Evangcli^j * ; »jic cujus saeva iiisusur-
ratio rudis fidei tentaretiurantiam. Masculina igilur gone-
rabat, qui in virum perfectum.populos , quos docebat, fi-

dei gestiebat unilate concurrcre, et in agnilione Filii Dci

perfectam pleuiludinis Chrisli teu£te meusuram^. lloc
enim sacrificiam acccpLabilcDco uoverat,de qaoscriptum
;est« Scparabis omuc quod aperit vulvam masculiuum
:

»Domiuo. » Et qui.addidit : «Omnequod aperit vulvam dc

» armcntis ct de pecm*ibus, qux sunt iLbi , masculiuum
» saiictifica Domino ' ; » ne .(juid obscuritalis hal>eat , consi-
dercmus.
III. Dixcrat de princi|ialibus .gGnerationibus , hoc est

plcnis capacibusque raliouis : a<ldidit .et rde tgregalibus j

hoc cst, reliquis vclut plcbeiis sensibus, qui irrationalibus

compnrantur jumeuLis. Quaj tamen cum a;rGCtorc aliquo

gubcrnaatur, iacilc niausucscunt ; et imperata excqui, «t

Jugum subire, et ad vocem magistri accelerare gradum,

aut sistere, aut deflccLcr^ , auL aliqua nwmia .sui operis:,

quae jubeiiLur, humauo quodam liimula.Lu xjbire consueve-

runt. Tantum valct institutio,-ut vincatRaturam ! Ita/jue

illa, quic consorlium nostrie substantiae aon hubcnt , ag-

noscunt tamen aostrae vocis imperium : et cum suae nalurae
.millam rationem habeant, nostrae rationem capessunt, et
quodam modolransfusam acquirunl. Equos videnujs popu-
iaribus iucitari stuxliis,.gaudcrc plausibus,-blandiliisdcleG-
tari magislri. Torvos leones cernimus uaturalem feritaleui

> 1 Cor. IV, i5. — » Eplies, iv, i3.

— '* Exod. xiii, 12 ; xxn , 29;
xxxiv, 19, el Ezech. xliv, 00, 3i.
38o S. AMBROSII

imperata mntare mansuetiidinc , suam rabiem deponere,

nostros mores sumere; cl cnm sint ipsi terribilcs , discuut
timcrc. Ca^ditur canis, ut pavcscat lco : et qui sua injuria
exasperalur, coercctur aliena , alleriusque cxcmplo fran-
gitur. Quoties parata prasda ct cibo obvio faraem pcrpeti

mahml, duui ofTensaui magislri vcrcntur? Quotics repen-

tino impulsi molu aperta ad morsus ora jussi resolvunt?
Ita dum nostraj voluutati obsequuntur, sua; obliviscunlur.
INon ita illae ferae, vel illa armcnta equorum , vel gcnus
©mne pecudum, quas sine rcclorc vaganlnr ullo, et omni
domitoris gubernaculo deslituta cxasperanlur. Et ideo ap-
positi sunt armentarii, opiliones, ca«'.erique pastores , qui-
tlani magislri grcgum ofTicia sua singulis animanlium sibi
commissoruui condilione formantcs.
IV. quoddam ge-
Videtur ergo et scnsuum noslrorum
nus aliud domitum mansuctum aliud indomilum,
cl :

quod armcntario quodam mclu menlis vclut dcside alque

resobito proru ,t ad irrationabiies delectationes corporis :

niansuetum autem quod vclut duci cuidam modcrationi

mentis se subjiciatet subdal. Qua^cumquecrgocjus naturac
reguntur, ca sunt masculina atque perfccta :quKcumquc
autem sine duce ullo plebeia prresumptione quadam domi-
nantur, vclut civitalis alicujiis, quae regis optimatumque
consiiio privata sit, ila corporis sui omncm slatum et viri-

lera vigopem muliebri quadam dissolutione effoeminant.

Ex his illa lcx carnis est, quai legem apostolica; mentis
impugnans, captivam Irabcbat cam quadam lcge peccati.
Et ideo ut dc i!lo niortis corporc liberaretur, spem suam
Paulus omnem non , in sua virtule, sed in Christi gralia

rcponebat'. Ijnde liquet quod ha; commotiones, qurc sc-

cundum legem mcnlis sunt, ex divino favore procedunt,
jalii autem scnsus cx voluptalc corporea.
'
Ron\ 711, 5.
 DE CAIN ET ABEL. Lin. II. 38l

V. Illa igitur, quae sanc'» sunt , primitiva suut nostrc-

rum sensuum : ista velut de quodam grege sunt , et \ilitatc

plebeia : quoe varia vidctur Moyses noniinibus significasse

diversis. Hoc cnim declarat ctiam illa area legis myslica,
de qua ait : « non novissima
Initia areae tuoc et lacus tui

«facies. Primiliva tuorum dabis mihi'. » Sanctae

filioruni

commotioncs scnsuum noslrorum qune secundum virtutes ,

sunt , ipsa; sunt primitloe area) spiritalis : proplcrea etiam

rurali areae comparantur, in qua vcntilantur frumenta. Si-

cut enim in hac rurali area cxcutitur trilicum atque hor-

deum, et duui saepius venlilatur, separatur a paleis; quia
paleae caiteraquc purgamenta messis in diversum lcvis aurae

spiramine dissipantur; illa vcro, quie solidiora sunt, in

locum eumdera, excusso pulvere, relabuntur : ita cogi-
tationum nostrarum fruges, qua; sunt solida^atque optimae,
puram atque sinceram exhihcnt virtutis alimoniam, sicut
scriptum est « Quia non in solo pane vivit homo, sed in
:

»omni Acrbo Dei^ :» qua; autcm inutiles sunt ct vacuae,

dispergunlur ul fumus ac nebula;; quia sicut fumusoculis,
sic iniquilas ulentibus ea. Et rccte fumo iniquitas compa-
ratur, qua; velut quadam sa^culari caligine acicm menti*
obducit.
^ I. Et ideo Dominus dicit : « Cum intravcritis in ter-
»ram, in quam induco vos , et cum manducare coepcritis
» de panibus tcrra) illius, ofTerelis oblationem separatam
»Domino, primilios conspersionis vcslra;, panem sicut
«oblationcm de area : sic ofTerctis primitias confusionum
«veslrarum, et dabitis Domino'. » Confusio nos sumus^
divcrsorum elcmentorum quadam commixtionc composili.
Siquidem frigidum calido , et humidum sicco miscctur In
nobis. Haec conspcrsio multas habct carnls illecebras, ct

' E\od. xxir, jg. — a MaUb. it, 4, et Luc. iv, 4. ex Deuf. vui , 3. —
9 Num. XV, a, et leqq.
382 Sr. AMBROSir

plarimas dpleclalioTves .•
sedf n*i &unt' lii prrmitivi hujus
corporis sewsus', quia cx anima el corpore- constamus ct
spirilu. IliTC es4 conspcrsio principalis , in- qua sanctift-

carincs Apostolus^Gupit, sicut ail : « Ipsc antem Dtnis ptrcis'

))sanclificet vos per omma; ut integer spiritns- restcr efr

)) amma et corjjus sine quercla in dic Domini nosfri" Jesir

» Chrisli'. )> Cuj\is Gonspersionis priimtia; spiriiales sunt',

hoc est , inTcntiories et generationes sensuimi, qui ex'Tii-

goTO animae proieedunt. Sed non- omnes prrimitfvr sensiis*,

iiisi qui malilife et improbittilis, atque omnis crroris exsor^

tes sunt. Snnt antetii necessariaecorporis dtlectationes , ut'

dormieDdi, edeiidi, bibendi, dteambulandi, et cacteri sen-

sus hujnsmodi ; sed non in his priniltinp. Et ideo non in

his, sed in illis^Domini sacramentum, ubi eastitas, pietai?;
ubifitfes atque dtevotio. Gujus m manifestum et evrdens

exempUiTn cst oblatio patriarchre Isaac, qtiem sncrfficit

modooblulit paler nullius motu passionis inflexus humanire-,

mundam oirerens Deo hostiam , vacuamqiie fonmdinis,
ct corporeae cupiditatis immtmem cam , ipsa pietas patias

devotioni cederet immolantis.

• 1 Thes«. V, 20.
 ,:

DE CAI>' ET ABBL. LIB. 11. S^SB^

c:a'PI!T iT.

Primkias non tcmf)ore , scd sanctitate cvslimarl : cum

fdc, qucET uiiprimis necessaria est, conjungcnda ad
verum sacrificium bona opera : fruclu mutandum-
laOt>rem , atqxie animam ab inutiUbus Uberandum
esse.

VII. iNr>c considfcremiis qiioc sit \is primiJiatmB; eb

utrum temporc aestimentur primitias, an sauctitato, Iioc
est, utrum omnia primogenita sanctificationem haieaot
primitiarum. Prlmiliae ctejiim fructuum sanclae &ecua<liiQi
legem, qula in liis oplimum lcslina^ficlei sacrificiumest' sed :

fiunt sanctae devotione, non terapore; quia non proveatti»

sancllficat, scd devotio. Denique ubi celep pi'Ov<intus est
si devotio moretur, ofieusa contraliilur. iNon ergo omnia
prim^ogenlta sancta. : sed omnia quac sancta, simt, sunt
etlara primogenita. Denique Catn primogenitus, sed. non
sanctus. Sanctus quoque Israel Dei populus , sed non pri*
mus.retate; et.tamen primogenitus appeUatur, sicut scrip-
tum esL in Prophetis : «Primogenitus mcus Israel". «Eti

tevl sanctus, sednonprimogenitus; nam tentins LirefiJiivs-

legftur : et tamen Levitac primogeniti nuncupati, quibus ab'
e'o nomen est deriysrtunah Scripfeum. est cnim iaNumeris-
«Ecce tuli Levltas de medio fiUoruni Israel pra oniai pri--
«mogenlto ,
qui aperit vulvam a filiislsrael,. eteruntmihi:
» Levitae.; omne primitiyum. In qiiadiepeix^issl
mlhi enim
• omne prlmogenltum yEgypti, sanctificavi omne primo-
• Hum. xTiii, 8. — • Exod. it, 21. — * Gen. xxix, 34^
 » :

384 5- AWBROSIl

Dgcnilum Israel*. »Ergo Levilne primogeiiiti nnncnpali,

qui sanclificatfone utiqne Cietcris filiis Israel antelati sunt,

Qua ratione priraogeniti sint, autli Apostolnrn diccntem :

«Sed approplnquastls Slon nionli , et civitati Dei vivi

xllierusalem, qua3 in ccclo c»t, et dcceni millibus loe-

«tantium Angelorum , et Eccleslornm primllivarum, quae

ascripta; sunt in ctclo ^. » Quatuor ordlnes fcclt, monlis
Sion, civitatis Angclorum, et
Hierusalem, celebrilatis

Ecclesiarum prlmltivarum. Tullt crgo Dominus Deus de

raedio populi Israel Levitas; qula uon humanarum eos
consortes voluit essecurarum, sed dlvinnc rcligionis mi-
nistros. Et primogcnitos sibi fecit , qui vulvam aperimit
spiritualem; ct idco non crant ab utcro naturaj, slcut di-
versorum criminum pcccatorcs : scd dcslructis culloribus
saecularibus eliguntur. Unde nonhabentcum plebeia pos-
sessione consortium , ncc In medlo populi computantur;
quia verbum Dei in mcdio sui possldcnt, sicut scriptuni
estin Evangelio : « Lbi sunt duo vei tres congregati in no-
» mine meo , ibi ego sum iu mcdio eorum' . » Et alibi

«Mcdius vestrum stat quem vos nescltls '.

VIII. Hinc ergo cognoscimus quod ante omnia fides •

iios commendare Deo dcbeat. Cura fidcm habuerimus,

claboremus ut opera nostra perfecta sint. Siquidem hoc

plenum est et pcrfcctum sacrificium , sicut ipsc Dominus
docet nos diccns : « De donis et datis tuis observabilis of-
ferre mihi in diebus festis meis, nihil detrahentcs, neque
dispertientes ; sed plena et integra et perfccta ofierentcs.
Festus autem dics Domini est, ubi perfcctarum virtuluna
gratia est. Quoe tunc perfcctae sunt , si soUicitudinum sae-

cularium , et corporalis illeccbra^ vlctor animus delini-

menta vohiplatis cxcludat, liber a saeculo, Dco deditus,
» Nnna in, la , i5. — » Hcbr. xn , aa , 23.-3 Mallh. xtiii , ao, -»
^Soan. I, 26.
 ,

DE CAIN ET ABEL. LID. II. 385

nihil de tramilc direclac intentionis imminuens, nec aflbc-
tus sui tempora nunc luxurixdividens , nunc labori. Solus
itaque sapiens lutnc cclebrat solemnilatcm, nuUus aliiis.

Immuuem enim hujusmodi passionum animam reperirc

difficile est. Divide ergo secundum rationem animcTC prin-
cipalia et ohedienlia, et lunc quid masculinuin, qnidve
fcemininum sit depreheudes. iNulla enim sinelaborc virlus,
quia labor processus virtutis est. Quod etiam legis ipsius

verba signilicant, quaa ,«OmQe quod aperit vulvamdicit

)»asiu£e, mutabis ove*. «Immunda enim animaHa lex a

sacrificio scparavit ct pro his ad viccm munda jussit of-

,

ferri. Asina; ergo partum hoc est immundum jubel , ,

mutari ove quie munda et apta sacrificio est^ Hoc est

,

secundum litteram. Caeterum si quis sensum spiritalis

legis allius persequatur, Hbet considerare quod asina Libo-

riosum sit animal, ovis fructuosum. Fructu ergo dicit
mutandum laborem ut finis operis sui fructus sit. Vel
,

certe hoc modo omnem laborem tuuin, omnem indus-

:

triam puro et simpHci commcndabis afleclu.

IX. « Si aulem non mutabis, inquit, redimcs ^. » Jube-

tur ergo sccundum htteram, ut auimal ahud pro imraundo

animaU oflVralur, autprctium; nc inter decimas fructuum
vel minus ahquid, vel immundum videatur oflerri. Intel-
lectus aulera profundior liberandam aniraam tuam docet
ut desistat ab iis qune fructum non habent. Qui enim redi-
mit se Hberat et quodam cxuit debito. RcHnquenda sunt
,

opera, quae verumfructum, bonosque })rocessus haberenon

possunt ; quaHa sunt ista mundana, quorum usus non po-
test esse diuturnus. In quibus ipsc nudus et veri vacuus

efTectus est , et quamvis suramo quc-csitus fucrit labore ,

animam nihil juvat. Ea enim, quoe servitutem anim£e iufe-

' Exod. XIII, i3 ; xxii, 29; sxxiv, 19, et Ezecli. xliv, 00. — « Levit.
xxvn, 27. — 5 Exod. im , i5,

LIV. 25
386 S. AMBROSII

runt, inutilia sunt omuia , etsi nou dcsit effectus. Magna

videtur praeliantiuui victona , triumphaulium gloria : sed
frequenter ipsos videmus qui vicerint , rursus bellorum
subjacere incertis, et transferri ad hostem eveutu prrelii,

et eo ipso quo victorcs aute fucrinl, fieri miserlores. OpUs

est ergo ut opera tua ad Dcum dirigas, et ejus libi aspiret

favor. Athleta ipse, qni suis, non alienis, dtecernit viiibus,

quolies congreditur, dubios casns subire sc credit. Et cum

adcoronam pervencrit, inlelligit citius hanc mundi gloriam
tanquam coronre ipsius foha marcesscre. Gubernator cuili
in portus navim siibduxci'it, vix fiiiem Impositnm labori

putat, et statim qua^rlt laborls cxordiiim. Solvltur corpore

anima , et post fmem vitae hujus atlhuc tamen futuri judi-
cii amblguo suspendltur. Itafmls nulkis, ubi finis putatur.
Lnde votisctpura conscicntia et splritu charitalis adha:rea-
mus Deo nostro , et divinum no])is coucillemus fa\ orcm :

prccantes ut a saecularibus curis tanquam ab immitibus efc

agreslibus dominls ,
possimus absoh i atque exui , munda-
noquc exlre servltio , in hbcrtatem supcrna! cogitatlonis,
quae vera et sola esthbertas, vocati.

» Pja'. xxxvi, 25.

 DE CAIN ET ABEL. LIB. II. 38^

CAPUT III.

Quod dlxerat taborem frtictu mutandum cxemplo Ju- ,

dtvorum in JE^iypto servienlium , et Evan^elii tcsti-

monio confirmat: quonam ex loco , et quo pacto libQ-
randasit anima,dcclarat, ct Christum verumLevitem,
idckt, liberalorem nostrum csse. Bcniquc pu[chra de
utililatc, quam affcrtjusiorum familiaritas, proponiL

X. Et ut praeceptum legJs exeniplo astruamws , cum

deprimcrcnt .Egyptii Juclajorum populum in operibus ra-
riis, ct lulo ac lapicle, ingemuernnt filii Israel, et Domini

provocaverunt in sc inisericordiam. Et dixit ad Movsen:

« Ego exaudivi gemitum rUiornm quomodo /Egyptii
Israel,

» in scrvilutem depi imunt eos, et Daemor factus snm lcsta-

«menti mei. Yade, et dic fdiis Isrdel: Ego Dominus et ,

seducam vos de potenlia .Egyptiorum, et eruam vos de

» eorum,et Jiberabo vos in brachioexcelso, et ju-
servitute
» magno, et sumam vos mibi in plebem, et ero vester
dicio
))Dcus, et scietis quoniam ego s«m Doiaiaus Deus vester
»qui educam vos dc pofontia jEigyf^tiorum, et inducam
» vos in ter;am in quam extendi manum meam '.» Eccc

quomodo popnlus HebracorwDi frHCl« mutavit laborem, %it

qui in luto operabatw, spe regni oper^relur ?eterni. Efc

ideo Dortiinus in Evangclio inanem ,pepulorum gentilium

miserabus laborcm , qai lateres coBj^rworent lutuleutae su-
perslitioni, et volnptati corporis dcnliti, soHdum fKlci mo-
rum sedificare non possent , velul ad qnosdam asinag foetiis
' E\od. 111, 7-10.

25.
 ,

388 s. AMnnosii

locuUis alt : « Yeuilc ad me omncs qui laboratls, ct cgo

»vos rcficiam. Tollite jugum meum supcrvos, et discite a

j) me quia milis sum, ct Immilis cordc, et invcnictis rcquicm

«animabus vestris *. » Qua vocatlone plcnius mihi videor
verba legls ct mysteria recognosccre : qula asinam aut
commutandam ove rcdimendam pecunia ; ut
docuit, aut
iion solum asinae partum ovc, hac est, mundis immunda
mutemus , sed etlam rcdimamus. Quod videlur exprimi
si prius sacrificlo purificalloais , ct mysterio baptismatis
deUctorum uostroruminqulnamenla lavemus; criminaquo-
que noslra bonls operibus, fidelque pretlo, et miscrationc
rcdlmamus.
XI. Prclium nostrum sanguis est Christi. Lndc et apos-

tohis Pctrus ait : « Non auro vel argento redempti cstis,

jscd prctioso sangulne ^. )> Et Panhis diclt : « Prctio

»empti cstls , noiite eflici scrvi homlnum \ » Lnde non
otiose miramur in Evangelio quod super pullum asinx se-
derit Dominus Jesus quia popuhis gcntdls cceplt csse ^'

Clirisli hoslla qui secundum lcgemhabcbalurimmundus.

,

Lude et de Lcvitis scrlptum est quod sint rcdcmplloncs ,

eorum co quod et sanctitate vitoe suae et orationc pcccala

°
;

plebls lavarent. In quibus figura agni prccccssit mystcriis

verum vcnturum Lcvltcm , qui proprii corporls passionc
tolleret pcccatum mundi. Levlles slgnificatur susceptus

pro me , vel ipse mihi levls ; ipse ciiim perfcctae virtulis

habct impcrlionda} populo sanllalis indlclum. Ipsc ergo qul

pro salule unlversorum expcctalus advenlt, pro me est

«tero edltus virglnali, pro me ol)hntus, pro me guslavit

mortem pro me resmTcxIt.
,
In quo omnium hominum sus-

tcpta cst redemptio , assumpta est resiirrcctio. Tpse est

verus Levites; ut nos Levltas faceret adhferere Deo, ipsi

> MaUh. XI, sS, 29. — » i Pclr. i, 18, 19.— * 1 Cor. vii, 20. — * Marc.
XI, 7. — 5 ExoJ. xin,.i3.
 :,

DE CAIN ET ABEL. LID. II. 889

conlinuas preccs fundcrc, de ipso salutem sperarc, fugere
tcrrcna ncgolia, in Dei posscssionc numcrari, sicnt scrip-
tum est : « Dominc, possidc nos *. » Ea cst cnira possessio,
quae nullis obnoxia tempcslalibus pcrpcluc-c gratioe ferat
fructus. Redemptor Leviles est, quia vir sapicnsrcdemptio
Qui tanquam medicus aegrum insipientfs
insi{)icntis cst.

animumfovet, et qua^dam aspergit solidiora mcnti pru-

denlioe mcdicamina imitalus illmii medicum qui de coelo
,

venit , ut demonstrarct homiolbus prudcntijc vias, ct sa-

picnti.nescmitas parvulisrcvclarct. Videbat enim laborantes
non posse sine remedlo salvari, et ideo medicinam tribue-
bat regris. Ideo omnibus opem sanitatis delulit ; iit qui-
cumque perierit , mortis suae causas sibi ascribat, qui
curari noluit, cum remedium habcret, quo possct evadere
Christi autem manifesta in omnes praedicctur misericor-
dia; co quod ii, qui percunt, sua pereant ncghgcntia : qui
autem salvantur, secundum Christi scntcnliam hbcrentur,
qui omnes homines vult salvos fieri, et*in agnitionem ve-
ritatis venire. Denique et Sodoma si habuisset quinqua-

ginta justos, non essct eversa, et si decem habuissct, csset

rcdempta; eo quodscrmo remissionis peccatorum animam
servitutc exuat, et discipHnffi plcnitudo pcrfectoe mcntem
non sinat edaci libidlnum vapore consumi.
XII. Plurlmum tamen refcrt, et moralem aedlflcat af-

fcctum, si etiam numerum justorum simplicitcr accipia-

mus prodcsse populorum salutl. Comprimit ct resecat

invldlam, confundit improbitatcm, virtutcm incitat, auget

gratiam. Ncmo enlm Invldere dcbet altcrl laudem quae
sibl prosit : atque improbus qulsque redemptorcm suum
dum susclpit, frequenter ImitUur; certc vcneratur, ple-
rumque etiam diligit. Ipse etiam si alils profuturum sciat

studiis augetur, eaquegratia connectitpopulos, accumulat

• Exod. xx\iv, 9.
 : ,

3^0 S. A.MBDOSU

charitatem civium , wbium gloriam. Quam beata civitas

quic plurimos justos habet, quam celebrabihs ore omuium
quomodo benedicilur toJ,a de partc, et beatus alque per-
petuus ejus status scslimatur ! Quam gaude® cum aliquos
mitcs ac sapicntes diu vivere vidco , cum virgines cas-
las , vlduas graves aspicio longaevas , vehit quamdara
incanam Ecclesiae curiam, quae praetendat ipso quodam
vultu et spccie gravilalis quod revereaiitur , quod imi-
tentur , omucm morum gratiam coloreutur Non
quo ad !

enim ipsls gaudeo cum viveudo multa subeant tcedia sae-

,

cuU hujus, scd quia prosunt phirlbus. SimlHter dum ah-

quishnjusmodl decldlt, quamvis longa sencclute deposltus,
afTicior ; qala destlluitur grex juvonum muro senlH. Deni-
quc perituras urbis, aut malorum imminentium, velfulurae
labis hoc primum indicium est, si dccedant viri cousul-
liorcs , vcl cllam gravlores fceminiX. llinc primum in-

grucnllum poi ta apcritur malorum, Sicut ergo urbs tota

sohclalur alquc augetur ccstu sapicntiiuii, vel obltu labe-
factatur ; ila scrmo gravls, et quldem senlUs plenus pru-
denllae slabillre uniuscujusquc auimam , et confirmare
mcntem solel. Jam si accedal muharum leclionum usus
plurimorum pracceptorum cl consiliorum quidam senatus,
velut perpetuum urbis ejus quee iu singulorum est prae-
cordiis, statum cfficit.
 ;

Dli CA)K l-T AUliL. LIB. II. 3^1

CAPUT IV.

QHareMoyses Lex- llas appellarll primogefiitosel redemp'

tores^ corumque urbcs redeinptrices designarit ? Cur
non sit absurdampiis cohabilare facinorosos? De dua-
bus in Deo virlutibus miscricordia etjuslilia, atque
,

earum minislris ; dcque eo quod malitia' c^iessus scin-

per virtutis operetur ingressum , et conlra; ut evan-
gelicis exempUs comprobatur.

XIII. Ideo crgo primogcuitos ct rcdeinpiores ca-teroriim

Levilas Moyses appcllavit^; quocl niatiirioris et ulliis seii-

lentiae viri altcro sencctutem quamdam animae prcefcrant,

altero redemptionem confcrant. Lnde civitatcs Lcvitarura
in \eteri Testamento rcdcmptrices significavit Moyses ^
tjuia is qui confugit ad cam aniniam, in qua habitatDei Ver-
bum, quae urbis modo munlta atque vallala sil, perpcluam
libertatem acquirit sibi. Sicut enim in civitalibus Levita-

rum erat pcenarum remissio ; ut si quis ad eas coufugeret,

<jui non voluntariam neccm hominis admis^^rat , nulli eum
«ccidere licerct intra urbes duntaxat positum Levitarum : ita

qucm peccati proprii poenitet, quod aut imprudentcr aut

invitus adinisit, si Levilarum adhcereat incolatui, et ab illLs

praeccptoribus qui Dei mandata dispensant , recedendum

jion putet, lex ipsa ab omni eum commissi flagitii pcena
§upplicioque liberat.
XIV. Nee absurdum putes quod facinwosi cohabitant
piis, a«j lQ{icuIo.si saeratis. Opus enina habent purificari qui

• Num, ni , la. — » Id. xxxv, 6.

3gi S. AMBROSH
aliqno polluli snnt delictorum conlaglo. Et qnodam niodo
diverso gcnerc cansa concnrrit. Sicnt enim Lovites mun-
danis voluplalibns abdicatus, exnl cst culpa? , ila sangninis
reus, fugilivus est patrire. Sed hoc interest, quod iste ne-
cessitate snos deserit propter motnm legis: minister an[em
Dei hnmanarnm consortiis rennnliat passionnm , et qua-
dam carnalis illccebrre se abdicat neccssitudinc proptcr
studia virtutis. Etiam ilhid non abhorret a vero , quod et
iste velnt qnasdam in se manns injicit ; ut inlerficiat vo-
Inptates sui corporis , et qnemdam sna) carnis opcretur
interitnm. Interfecit ncmpe Moyses iEgyptinm , ct fugax
factus est dc terra _Egypti, nt declinarct ejns terraj tyran-
nmn. Scd non ante iHum interfecissct .Egypliiun homi-
nem, nisi prius in se neqnitise spiritalis .Egyptium inlcre-
misset, et abdicasset sc regahum hixu honorum majus ,

patrimonium aGslimans thesauris Egypti opprobrinm

Christi. Qnod stultis quidem vicletnr opprobrium : nobis
autem ilhid opprobrinm dominicffi crucis virtns Dei cst
atque sapientia.
XV. Accedit quod duo qu.Tdam in Deo principalia
eo ,

sunt gcnera virtutum, nnum qno remittit, alind quo vin-

dicat. Remittuntur peccata pcr Dei verbum, cnjns Lcvites

interpres ct quidam execntor est remiltuntnr etiam pcr :

ofllcium sacerdotis, sacrumquc ministerinm puniuntur :

qnoqne per homines, sicnt per judices, qni potestatc ad

lempus utuntur, sicnt Apostokis docet dicens « Vis autem :

»non timere potestatem? Bonum fac, et habcbis landcm

^cx illa Dei enim minister est libi in bonnm. Si antem
;

»malum feceris, time. Non enim sine causa gladium por-

»tat ; Dei enim ministcr est , vindex in iram ei qui mahim
»agit \ » Puniunlnr peccata etiam pcr popnlos, sicut lc-

gimus ^
; quia saepe ab alicnigcnis Dci jussn cxcilatls prop-

> Rom. xiii, 3, 4. — ^ Isai". xm, 17, 18,

 DE CAIN ET ABEL. LIR. II. 3gZ
lcr divinae majestalis offcnsam subjcctus factus est populus
Jucl.Torum. Nec is quidcm, qui In^itus allqiiod feccrlt ho-
mlcldlum, cxlra minlstcrlum cst. Siquidcm lcx ait dc co :

« Qula Dcus dcdit cumin manu ejus *. » Manus crgo cjus

inslrumcnli modo dlvlnac ultloni minlslcrium prrebuerunt.
Lcvites igltur mlnlstcr rcmlsslonls est : pcrcussor autem
qul tamcn non cx dlsposltlonc , scd prajter volunlalcm fe^
cerit homlcldlum, dlvinas mlnlslcr cst ultlonls.

XM. Ilhid quoquc specta ,

qula cuni Intcrficltur im-
pius, Chrlstus Infnnditur. Et ubl abomlnatlo aboletur,
sanctificalio congregatuc; quia Dominus dixlt : « In ea
» dic omuc prlmogenitum .f^gyptl, sanctlfi-
qua interfccl
))cavi omne prlmogcnitum Israel^ » Quod non ad
mihl
unuiu dicm aflllctlonls .Egypti referes, sed ad omne tem-
pus. Cum enim remmllatur Improbltati , statlm asciscitur
vlrtus. Egressus enlm mahtix virtutis operatur ingrcssum :

eodcmque sludio quo crlmcn excluditur, innocentia co-

pulalur. Habes hoc in Evangclio; qula ubl Satanas immi-
slt sc in cor Judre S Chrlstus reccssit ab co, momcntoqae
60 quo Illum receplt, hunc amlsit. Dcniquc sic scrlptum
est : « Et post bucccllam. introivit in eum Satanas'. »

Dixlt ergo iHI Jesus : « Quod facls, fac cclerlus\ Quid

illud? I t qula introicrat in Ilium Satanas, Ipse ablret a
Chrlsto. Ejlcltur itaque et excludltur, eo quod jam cum
Domino Jesu non posslt quia coeperal esse cum dia-
esse ;

bolo ; nuha enlm communicatio Christi cum Bcllal. Lnde

statim imperlo expulsus absccssit , sicut leglmus, dlccntc
Evangellsta : « Quicum accepisset buccellam , exlvlt con-
)» tlnuo '; )) erat enim nox. Non solum exivlt , sed conllnuo,
et nocte exlvll. Nec mirum sl noctis lencbras habcbat,
qui Christum deserebat. Verum sicut Ipsc rcceptus a dia-

' Exod. XXI , i'. — 2 Xum. iii, i3. — ' Joan. xiri, 2. — < Ibid. 27. —
« Ibid. — 6 Ihid. 5o.
3^4 *• AMBROSII

bolo, exclusus a Christo est : ita Zacchaeus renuntians

ayarlliae, Christum recepit. Meriloque videns studlura
ejus, quod in arborein ascendisset, ul transeunlem Jesum
videret, dicit Dominus : « Zacchoee, festinans dcscende,
nquia hodio in donio tua manere me oportet. Et descen-
» dit festinans , et excepit illum gaudens *. » Sed exciplcndo
Christum , exchislt avarillam , relegailt perfidiam , re-
nuntiavlt fraudibus. Ahter enim non ingredltur Chrlstus,
nlsl ut vilia exchidat; qula non cohabilat erroribus. Deni-
que de templo ejiciebat nummularlos , qula ipse volebat
habltare. Unde Zacchaeus hoc Intelhgens, quia Christura
velere suo susclpere affectu non poterat, superiora vitla
exlre suo jussit hospltlo , ut Chrlstus Inlraret. Merilo igilur
obmurmurantibusquod Dominus Jesus ad homi-
Pharlsaeis
nem peccatorem divertisset manere dixit ad Dominum , :

« Ecce dimidium bonorum meorum Domine do paupe- , ,

» rlbus ; e^ si cui allquid fraude abstuh , reddo quadru-

«phun^. »Tn quo illis respondit, qui dicebant peccatorora
Chrlsto hospitium non debuisse pra?bere hoc est, « Jam :

non sum publicanus, non sum ille Zaccha3us, nonpraedo,

non fraudator. Reddo qune sustuH, reddo qui auferre
consueveram. Jam dono pauperlbus , quos antc nudabam :

jam mea confero, qiuallena rapiebam. » Fugeruntcrimina

post quam Christus Intravit. Discussaest omnis carnalium
caecitas passionum , ubi aelernae vita) lumen infusuna est
' Luc. XIX , 5,6.—» Ibid. 8.
 DE CAIIt B^ ABEL. LIB. II. ^giS

GAPUT V.

Adlpes ac pinguedo sacrl ficAorum et liQSiiaruQn quld

significznt.

XVII. DixiMus de primogenitls , dlcamus etiam de adi-

pibus, de quibus salis docet David dicens : « Sicut adipe

»cL pinguedine replealur anima mca^j» et supra ait :

« Et holocausluui tuum pingue liat^ » Hoc docens accep-

tabile e&se sacrificium , quod pingue quod nitidum et , ,

quodam pabulo fidci ac devolionis , vcrbique ccelestis ube-

riore alimonia sagluatum est. Frequenler piugue opus di-
cimus quod spissum et operosum intelligi velimus : et

opima lioslia pra^dicatur, quie non sil tenuis, noii sit exilis.

Lnde ct sacrillcium pingue recte nuscupamus, quod opi-

mum cupimus declarare. Sed etiam illud documento est,

quod pingues vacca? propbelica interprctalione annis fer-

iilibus comparatai sant'.

' Psal. LMi, 6. — 2 ij, XIX, 4' — * Gen. xi.i , 26,

3g6 S. AMBROSII

CAPtT VI.

Qnid sibi velit quod Dominus ait : Si rectc offeras , non

recteautem dividas, pcccasti quiesce; ct de qualuor ,

generibusquibus sacriflcia commendabantur, quorum

si quid desit, sacrificium no7i probatur, cum, pulcher-

rima islorum morali interprctatione.

XVIII. Nixc consideremus quid sit quod ait Dominus :

« Si recle ofTcras non autem recte dividas, peccasti,

,

»quiesce'. » Quod indicium cst Dcum non muneribus

oWatis placari sed oflerentis afieclu. Dcniqne condem-
,

iiati oblator muneris Cain quia pro conscientia insincerae

,

oblationis intellexit Deo sacrificiam suum non probatum,

et tristis est factus. Quando enim mcns sibi rccti est cons-
cia , gratulalur; et infusione quadam spiritali ropletur
animus gaudio , cum alicujus Tel studia , vcl opera a Deo
probantur. Tristilia igitur Cain conscientinc lestimonium,
rcpuIsaD indicium est. Et quamvis obtulit munus ; tamen
quia non recte ct jure divi^it , culpara incidit.
XIX. Quatuor enim gencra sunt quibus sacrificln com-
mendabantur. Si aut nova novorum essent, aut frixa aut ,

divisa, aut continua. Novanovorum primo tempore anui,

quae specie in primogenilis fruclihus acstimabantur nnnc :

autem revelatum est cos significari, qui per baptismatis

sacramenta rcnovantur. IIoc csl cnim Acre sacrificium
primitiA-um , quando unusquisque se offert hosliam, et a
se incipit , ut postea munus suum possit offerre ^ Nova
» Gen. IV, 6, - juxta lxx. — • Rom. xii, i.
 ,

DE CAIi> ET ABEL. LIB. 11. 897

igitiir fides renovaloriiiu , vallda, pubescens, iucremenlum
virtutis acquirens , non remissa non , fessa , non senio quo-
dara marcida , ct vlgore ignava, apta sacrificlo est, qua;
pullulet quodam vlrcnli gcrmlnc saplentio) , ct juvenill dl-

vinae coguitionls fervorc pubcscat; iiabcat tamen succum

doctrinse.veteris. Sicut enim Novi, ita et N eteris Testamenti
debet doctrina concurrere, quia scriptum est : « Mandu-
» catc vetera vcterum , ct vetcra a facie novorum auferte*^»
Cibus nobis slt cognltio Patriarcharum, epuletur animus

in Prophetarum oracuhs taH saglna mens pascatur lute- :

terior. Sed jam non speclcs agui slt , at veritas corporis

Chrisli. Non umbra legls perstringat oculos : sed aperte

dominicae gratia passionis , ct splcndor resurrectionis
aciem mentis illumlnet.
XX. Si autem ofteres sacriflcium de primitivis ovibus
frlxumin igne, frixum pingue, ofiferes sacrificlum primltivo-
rum'', sicut scriptum est:quod signlficat fidem tuam vehit
igniprobatamessedebcre,etsanctofervereSpIrItu. Denique
coxit lenlem Jacob , et fratri primatus benedictlonls eri-
pult ,
quos utlque sohda conscquerelur fides. Hic crgo ro-
bustus ct vividus augebatur : illc autcm, qui cibum suum
coquere nesciebat , faligatns atque deflciens defluebat.
Lratur igltur verbo Domini slcut igne virlus anima3 tuae.

Vidc ustum Joseph , sicut scrlplum est : « Eloquium

))DomIni ussit eum\ » Torreatur fidcs tua sicut spicie
mcssium. Tunc enlm maluritatem fructuum praeferunt,
cum eas prlmo solis processu tempora sesiiva lorruerinl.
Sermo igitur phu-Imus Scripluranmi animam confirmat
et quodam spiritahs gratlic colorat vapore ratlonabiha ;

quoque inveuta corroborat dlssolvitquc omnem vlm ,

irrationabillum passlonum. Idcoque Esaii laxatis virtutls

anve nexlbus dlssohitus est. Ihi autcm, qui succincti lumbos
« Levil. XXVI, 10. — ' Id. vii, 2. — ^ pyj\, civ, 19.
3^8 S. AWBROWI

non cnitlnm , nequc coclum in aqna , sed assatum in ignl

caput agui edcrc inbcbantur, siciit habcs in Exodo , forti

ac fidclianimn pedostri itinere maria transfrctarunt*.

,

In Evangclro quoqne assos pisccs Dominns Jcsvis mandu-

cabat, sicut scriptum est in quo plcniludo sancli Spifi- ,

tus rcdundabat^ Et fortasse ideo dcficicbat Esaii qnia ,

coctum in aqna dcsiderabat cibnm qucm Jacob qnasi ,

iriliabllcm sibi donavit inlirrao.

XXI. Oblalionem antem alquc oralionem oporlct non

confusam essc, sed corapetenti divisionc distinctam. In
omni cnim rc confusionc mclior cst distinctio muUo ;

ma<^is in oratione atque oblationc , qnne nisi certas divi'

siones liabeat, fit obscurior. Idcoqnc hostias picrumque

membra lex dividi jubct, ct holocansta offcrri °

; iit sine

admixlione et operimento afiqno nudnm sacrificium sit;

eo qnod nuda atque omnibnsexnla involucris debcatfides

nostra fervere ; ne vagis et fallacibus opinionibus indua»
tnr, sed pnra at<jTie sincera simplicitas mcntis apparoat.

Dcinde in partes dividatur congruas. \irtus enim genn»

est ,
qnae ^ividitur in plurimas species : «ed principales
quatuorsnnt,prudentia, tcmpcrantia, fortitndo,jnstiria.Re-
dolcat igitnr oratio tuaprudcnliam erga cognition?mDei, et
veritatem fidei : redoleat temperantiam, quam eliam a
conjugibns cxigcndam putavit Apostolus dicens : « Nofite
»fra«darc invicem , nisi forte ex consensu ad tempus, \it

ivacetis orationi*. » Et lex castificatos ante hesternnm et

nudiustertianum diem ad sacrificium accedere* jnbet*.
Fortitudincm teneat oratio, nt nullo intcrpoletar melw »

Tunc eniin debct esse intenti»

nulla lassitudlnc deficiat.
ad precandwm robustior, cum nrgemnr adversi^. Justiliata
custodiat precatio quam si teuuisset Judas wo« in peG"
, ,

' Exoil. XII, 9. — » Luc. XXIV, 43- — ' Loil. 1, 6. — * i Cor. vii, 5.—
f £xod. xi.\, 10.
 ;

DE CAIN ET ABEL. LIB. II.

3^^
cattim facta csset ojus oralio. Qnando enim magis ab
injiistis opeiibns ac pravis studiis ahslinerc debemus,

qwam tunc quando Dei justitiam deprecamur? Et ideo

Dominus, ut cordi nobis esset justitia : «Bcall, inquit,
» qui pcrseculioncm patiuntur proptor juslitiam : quoniam
» ipsorum est regnum coelorum *
. » Ilaec enim defult Jud.T
nam si affuisset, non Iradldisset dominum, noa prodi-
disset magistmm. Deruit sacrificio etiam Cain istlus, qni
si tenuissel justitiam , Domino debuit priiniliva niunera
non posteriora deforre. Defuit itaqae ei divislo , ideoque
responsum ait : « Si rectc offeras, non autem rectc divJ-
»das, peccasti, quiesce ^ » \ ides quanlum sit vitii. L'bi
deest divisio, ibi totum sacrificium refutatur.
XXII. Supcrcst ut de continua et jugi orationc dicti-

mus, quod immorari nos et vacare orationi oportct. Per-

noclabat Dominns in ^ratione, non nt sibimet prodcsset,
sed ut nos doceret. Frequens enim oratio quamdam opc-
ratur disciplinam orandi; quia ipsc usus docibilcs Dei
facit , indocibiles negb^gcnlia. Bona igitur exercitatio.
Denique corporis virtus exercitatione augetur frequenti :

at inexercitata minuitur et labitur. Phirimi enim cxercitii

dissueludine etiam naturalem dissolvcre virtulem. Simi-
liter animae fortitudo exercitationis assiduitate solidatur;
ut labor ipse disciplina) sit non oneri futurus , scd usuf.
Hunc cibum mcnti nostrae dcferamus , qui multa altritus
mcditalione ac polilus, cor hominis sicut ilhid cceleste
manna confirmet. Quod non otiose tritum ac politum
aGcipimus ; co quod coelcstitmi Scflpturarum alloquia diu
terereac polirc debemus , toto animo ct corde versantes;
iit succus illc spiritalis cibi iu omnes se venas animas dif-
fundat. Ergo si tanquam pubesccns adoleseat fidcs , qute
dcfectum senescentis devolionis ablcget, et spiritu ferveat,
' Malih. V, la. — » Ge.n. iv, 6, 7, jtixla Lxk,
4oO S. AMBROSII

et congrua dlstlnctione teneatur mcnsura legltimce divisio-

nis, ct assidultas commendet gratiam ; lunc fit illud pin-
gue , et tanquam adipale precationis genus , de quo dicit
Propheta : « Impinguasti in oleo caput meum*. » Sicut
eniin agni mullo lacte pinguescunt, et sicut oves benc
pasttc adlpe nltent : Ita apostolico succo pasta fidelium
pingucsclt oratlo.
XXIII. Ilorum si deslt aliquid quac superius diximus,
sacrlficlum non probatur. Ideoquc dictum est ad Cain :

c SI rectc ofleras, non autcm recte dlvidas , peccasi. »

Namque mi^ndus ipse dlstlnctc legltur faclus, cum csset

antc inconiposlta pars ejus; quia « Terra erat invisibilis ,

»et incomposita^. » Ncmpe lux priinum facla cst , ct voca-

vit Deus luccm, ct separavit Deus inter lucem, et tene-

bras, et vocalK siint tenebrae nox. Et per ordinem singula

quod facta slnt leglinus , cffilum, terra , ligna fructifera,
anlmalla diversa. Distributa autem sunt leviora superlori-
bus, ut acr et ignls : graviora inferloribus , hoc est, terra

et aqua. Utlquc slmul omnia fierl jubere potuitDeus; s^d

distinclionem scrvare maluit, quam nos in omnlbiis imi-
tareniur negotils, etmaxime in vicissltudinibus gratiarum,

in qulbus non satis est reddere quod acccperls scd com- ,

mendare quod reddas. Nam si quis debltum solvat, et in

referendo injuriain faciat creditori , intolerabilius est uti-

que, quam non reddidissequod dcbcbat. Non ergo quaii-

litas solutionls, sed animus reddentls ct qualitas conside- ,

ratur, et affcctus. Rccte Igitur Cain obtullt; quia oblatlo

insigne dcvotlouls, et Indiciura gratlarum est : sed non
recte divisit; quia ante omnia Dco debuit deferre primitias,

utagratla inchoaret auctoris. Etenimdivisionishlcordoest,

ut prima sccuudls, non primls secunda praicurrant; et

coelestia terrenis , non terrena ccelestibus prwferantur.

« Psal. XXII, 5. — > Gen, i, 2.

 »

DE CAIN ET \BEL. LIB. II. ^ot

CAPLT VII.

Beum, qui in Adamo docuit noii peeccandum in Caino

docuisse non dtfendendum peccatum. Et ibi quam
proclivc sit ab impietatc in aiia scelera prcecipilari.

XXI \ . Sed quia Caui confudit hunc ordinem , dicitur

ei : « Peccasti, quiescc*. » Omnia docet Deus. Primum ne
pecces, ut in Adam monult : secundo si pcccaveris quies
cas, ut in Cain doceris. Erubesccre enim dcbemus ct ,

condemnare pcccatum , non defendere ; quoniam pudore

culpa minuitar, dcfeiisione cumulaturi. Et silcndo corrigi-
mur, coiilcntionc prolabimur. Sit saltem ycrecundia , ubi
non est absolutio. Indc illud : « Juslu? in exordio sermo-
D nis accusator est sui ^. » Et iterum ab ipso Domino alibi

dictum legimus : « Dic iniquitates tuas, ut juslificerls*. »

Quanta pudoris gratia , ut justitiam teneat verecundia,

quam Ideo autem alt « Quiesce,
culpie reatus abstulerit I :

qnoniam non habcs quod excuscs. Culpa? ipsius ad te con-

versio est. Non cnim frater ei addicitur, sed error ascrlbi-
tur, cujus ipsc sibi auctor est. In te, inquit, revertitur
crimen,quod a te coepit \ jNon habes in quonecessitatem
magis quam mentem tuam arguas. In te retorquetur im-
,

]
probitas tua « Tu princeps es illius'. »
,

XX^ Bene ait « Tu princeps es Illius. » Etenim im-

. :

I plelas mater qua?dam est delictorum ; et qui gravlora pec-

!
caverit, In csetera facile prolabltur. Quomodo enira potest

» Gen. IV, 7. — 2 Piov. xviii, 17, — ^ Isaii. xliii, 26. — ^ Gen. iv, 7. —
« Ibid.
j|

Liv. a6
 :

4oa >. AMBnosii

ab humanis leraperare qui divina violavlt , ct hominibns

bonns esse qni Deum laesit? Atrociorem igitnr scelernm
rcalnm vilia reliqna scqunntur ; quoniam quo flagitiosa

propenderint , eo incliiiant cretera. Tu ergo princeps opc-

ris tui, tu (lux criminis. Non tc invitum , non impruden-
lcm error atlraxit : sed voUmtarlus reus judicio non ,

lapsu fecisti dolum, (juo divln» injuria^ rcum ipse con-

vincis.

CAPLT YIII.

Caifi, adinonhioncspreta, insolcnliam el crimen aitget.^

:f^ii(S(lcm ^icrbis , Eamus in campum, significario^':^

: fpndilur pravis actionibus dcserta loca cl slerilia

cofivenire.

X^iVI. Admomtus igitur Ut quiescerct , anget insolen-

liamj accrbat flagitlum. Ouid Igitur sibl vnlt qnod ait

« Eamus In campum^ ; » njsl qula locus nudus glgnentiuii),.

eljgifUf parricidio? Ubi enlni fratcr habebat occidi, nisj

ubi fruclus deesset? Tanquam pra^saglensnatura tanti sce-

b'iis loco germina denegaverat , qnia non couveuiebat, ut,

i4(3m solum el contagia parricidalis sanguinis reciperet

pripter naturam et fructus secundum naturam germinaT-,
,

ret. Merito ipse dicit : « Eamus in campum. » Non dicit :

K Eamus in paradisnm, ubi poma florent, non in aliquem

cuJtHni et fruetiferum locum. » Ipsi parricidaj indicant
fructum se scelerls liabere non posse, nec penfcs eos fruc-r,

tnm manerc, qui tantas irapietati prjcbuerint oflicium.

> Gen. IV, 8.

 ,

DE CAIX ET ABEL. LIB. 11. 4^3

Nam ipsam refugiunt elementorum benignilatem ut isle ,

Cain qui vidctur veritus, ne largior boni terra proventus

triste facinus impcdirct, et liberalitatls assuetudine geni-
talis , qnx facit sibi foctu§ et fructus varios gcrmlnascere ,

In hoc quoque criminis apparatu vcl muta specie sui fra-

ternum revocaret affectum. Lalro diem refiigit quasi cri-

minis testem , hicem adultcr erubescit quasi adulterii
consclam, parricida terrarum foccunditateni fuglt. Quo-
modo enim potcrat communis partus viciere consorti;i
qui consortem sui sanguinis trucidabat? Joseph in Licum
mlttitur siccum, Ainmon intra domum occidllur. Justum
igitur naturaest impertita judicium , ei loca in quibms epal
futurum parricidlum, muncrls sui dote privando : ut gx
innocentis soh quadam damnalione ostenderet quanta es-
sent futura supphcia noxiorum. Propter scehis igjtur ho-
minum et Ipsa elementa damnantur. Deniquc David mon
tlhus, inquibus Jonathas cum patre interemptus est, per-
petuffi posnam stcrilitatis optavit dicens : « Montes qni eslis

«InGelboe, neque ros , nequc pluvia cadat super yos ,

»raontes mortis*. »

' 2 Reg. 1,31.

a6»
4o4 S. AMBROSII

WVVWWVlVWV^kVWWkWWVVVVVWWVVV^VWvWVV^VWVW^A^VWlVVVWVWVWA^^WMVWWVVWVV*

CAPUT IX.

Deum interro^asse Cainum, non ut dlsceret , sed ut

eiim ad confitendum induceret. IIujus responsio in
Deumac naturam impia; cique opposita Dei respon-
sio germanitatis pietatem egreoie docere ostenditur.
A Deo justos audiri eliam mortuos, quod nimirum
ei vivant, et peccatores mortul slnt, Hos malis pra^-
setitibus ac faturis cruciari , magis tamen soUicitari
prcesentihus.

XXVII. Nvxc considereimis qna ratione interrogavit

Dens Cain ubi esset frater suus quasi nesciret occisnm. , i

Sod quod ad scientiam Dei spectat, negantem arguit et ,

inficianti quasi sciens respondit : « \ ox sangninis iVatris

))tui ad me clamat qnod antcm ad rationem profun-

*
: »

dam atlinet, peccantes admonct ad pwnitentiam. Confes-

sio enim pffinarum compendium est. Inde in judiciis sse-

cularil)us impositi oquulco torquentur nogantcs, et qua^dam

tangit judicem miseratio conrucntis. Estqusedam in pec-
catis verecundia , et po-nilcntitC portio crimen fatori , nec
derivare culpam, sed rccognoscore. Miligat judicem pudor
rcorum , excitat autem pertinacia denegantium. Vult te

provocare ad poenitonliam Deus , vultdo se sperari indul-

gentiam , vull demonslraro tua confessioue quod non sit

auctor maHliae. Nam qui peccatum suum ad quamdam re-

ferunt, ut gentiles asserunt, decreti aul operis sui neces-

sitatcm , divina arguere videntur, quasi ipsorum vis causa

• Gen, IV, 10.

 D£ CAIN ET ABEL. LIB. II. 4o5
peccati slt. Quienim necessitate aliqiia coactus occidciit,
quasi inv itus occidit. Ea vero , quas a nobis sunt , cxcusa-
lionem non habcnt : quae autem pra^ter nos sunt , excusa-
bilia sunt. Sed quanto gravius peccato ipso ad Deum
reierre quod feceris , et reatus tui invidiam transfundere
in auctorem non criminis, sed innocentiie.
XXVIII. Perpende autem parricidte responsionem :

« Nescio , inquit , numquid custos fratri^ niei ego sum *? »

Etsi conlumaciam prodat hic sermo, sonat tamen quia si

bonum fratrcm considerasset, cuslos dcbuit csse pietalis.

Quemenim magis, quam fratrem servare debuerat? Sed
quomodo germanitatis servarct oflicium , qui nccessitudi-
nis noii agnovisset aflectum? Autquomodo fieri posset, ut
uatura^ obedientiam deferret, qui Deo rcverentiam non
exhiberet? Negat primum quasi apud ignorantem recu- :

sat fraternas munus custodire, quasi exsors naturie : decli-

nat judicem , quasi hber arbitrii. Quid miraris si pietatem

iion agnovit auctorem? Et ideo doceris hac serie Scriptu-

raruin fideiii csse radicem virtutum omnium. Lnde et

Apostokis alt : « Quia fundamentum noslrum Chrlstus

»est^; «et quidquid supra hoc fundamentum aediflcaverls,

hoc sohmi ad operis tui fructum , et ad virtulis proficere

mercedem.
XXIX. Congrue igitur respondit Dominus tam impu-
denter neganti , dicens : « Yox sanguinis fratris tui ad me
»clamat^ , » hoc est, Cur ncscis ubl est frater tuus? Soli
cum duobus parentibus, intcr paucos frater telatere
eratis

non debult. An quia parentes tui accusatores esse non

possunt? Nolo enim ut ea necessitudo, quae esl auctor sa-
lutis, fiat auctor pericuh. In te solo leges suas natura

amiserit. Ideo ergo putas crimen latere, quia parentes ac-

cusare non debent? Sed eo major est condemnatio tua,
> Gen, IV, 9. — » i Cor. m, 11. — 2 Gen. iv, 10.
 ,:

4o6 S. AMBR081I

Nam si cbara necessitudinis nomiua accusare iion deberit,

mullo magis non debeut occidere. Sed si me tcstem ab-
uuis , el relugis arbitrum , vox sanguinis Iratris tui teslis
est j quiE ad me clamat. IUa te majore auctoritate argdit
quam si Iratcr yivcrel. Soli eralis, cjuis eum potuit aitet"

occiderc ? Si accusas parenles, parricidani probas. Potuit

fratrem occidere, qui non parcit parenlibus. Potuit parri-
eida esse , qiii dq parriciflis se ortum probare desiderat. fc

XXX. Et bene ait : « \ox sanguinis Iratris tui clamat,*

uon rraler clamat. lloc innocenlia et gralia germanitati^
fctiam iu ipsd morle servat. Nonnccusat Iratet' Abelj n6
videatur parricida. SNon accusat vol ipsius, non aniiilS
ejuSj sed vox sanguinis accusat, quem ipse ludisli. Tiuiiii
te ergo iaeiuusi nou iiater accusat. Simul qiieffeia^tiHii-
Doso adimitur. Non polesl de alicno testiinonio queri , qlil

crimen proprio iacinore coniitetur. Minor est scrmo, quani

iaetum. Est tamen eliam teria iestis , qucB cepit sangili-
nem. Et bene ait : e Vox sanguinis 1'rt.tris tui de terrEi

»clamat » non : dixit : f> De iratris clamat corpore, » std,

« De terraclamat. ))Et si frater parcit, terra nouparcit. Si
fratertacet, terra condemnat. Ipsaestinteettestisetjudei :

testis acrior, quae adhuc parricidii tui sanguine madet

judex asperior, quoe lanto scelerc coinquinala est, ut ap^-
1 iret os suum , et exciperet sanguinem fralris tui de inauu
tua. Et illa quidera aperuit os suum , quasi e.tceptura dd
rratribus verba pietatis, nihil timens cum iVatres ^ideret,

quze scirel jus gcrmanitatis amoris incenlivum esSe, nbn

odii. iNam qnomodo poterat parricidium sospectare, ^i^
adhuc non viderat homifcidium ? Sed lu efludisU feangili-

iiem, cujus dolcns ipsa contaglum : «INon augebit, inquitj

)) virtutem suara dare tibi; » Quam innofcens ultio , «t quag
tani graviter vioiata fticrii ^ ^tishabenS rien prodfesse, riOft
quaerat nocere.
 DU CA1> ET ABEL, L)15. II. 4*)^

XXXI. Non mediocre etiam dogma qiiod ait « : Vojt

))sanguinisrralrrs lui ad me clamal; qiiia Deus juslos )> suos.
audit ctiam morluos quoniam Deo vivunt. Et merito pr6
,

Vivcnlibus liabentur; quia etiamsi corporis guslaVerint

mortem, vilam tameii iiiciirpoream capiimt, Clillumhiah'-
lur suorum splendohe merilorUm, luCe qlioquc frinnitUl-
aelerna. Juslorum ergo audil sanguinem aveiiil se aulem ;

a precibus impioruni; quoniam etiamsi videanttii* ViVfei-^J

miseriores lamen sunt omnibus mortnis cnrnem sualit ,

sicut tumulum circumlerentes cui inlelicem infoderunt ,

animara suam. Quid enim aliud est quam sejiiilla qu* ,

inlra humum volvitur , et terreUffi avaritia? cupiditatibuSi,

ca?lerisque vitiis includitur, ut gratiae ccelestis auram sj*i^

rare non possit? Hujusinodi peccator a terra nialediclWs

est, quae est infima et postrefflfi pars ffiundi. Siiperins iUi-

que C(jelum, et qunc in ccelo siint, sol, luna , et stellafei

Throni Dominationcs Principatus

, , , et Potestatos , ClieMl-
bim et Serapliim. ^on cst ergo dubium quod eum et sii-
periora damnaverint ,
qucm inferiora daninarunt. Nalil
quomodo absolvitur pura illic ca'lcstique sententia quehl
nec terrae potuerunt absolvere ? Et ideo gemens el trt^in^iig

jubetur esse super terram '.

XXXII. Evidens generalisque ratio, quia omni improjjo

mala adsunt, et alTutura sunt. Quic adsunt, tristiliani

operantur; quae futura, Ibrinidlnem. Sed improbum plus

pracsentia , quara fntura sollicitant. Lnde et Cain dixit ad
Deuni :.«jMajor causa mea est, quani ut dimittatur mihi.
))Si derelinques me hodie, a facie tua abscondain rae". )>

iSihil enim grvius quam errantem a Deo descri, ut se revo-

care non possit. Mors pcccatoris flnem peccandi affert :

vita autem dlvino gubcrnaculo destituta proecipltalur, et

in graviora prolabitur; ut si gregem pastor relinquat, iii-

' Gen, IV, 12. - » Ilii 1. i3, i/j.

 ;

4o8 S. AMBROSII

cursent bestiae : ila cum Deus deserit hominem, ingruit

diabolus. Grave est prcTserlim insij)ientibus non habere

rectortm. Serpit malitia , vulnus augelur, ubi medicina
defuerit. Abscondit se autem qui velare vult culpam, et
legere peccatum. Qui enim mala agit odit hicem , et tene-

bras et suorum quasrit latibula deiictorum. Justus aulem

non abscondere se a Domino Deo suo sed ipse magis se
,

offerre consuevit dicens « Ecce sum ego qui non habco

:

criminosam conscicntiam, quam tinicam dcprehendi. »

XXXIII. Merito ergo se abscondit male coiiscius, et

ait :aOmnis qui invenerit me, occidet me*. » Angustie

mentis homo praesentem mortem verelur, perpetuam ne-

gligit, et divinum judicium nou relbrmidat, interitum

solum corporis deprecatur, Sed a quo timebat occidi, qui

solos parentes habebat in terris? Potuit quidem et incur-
sus bestiarum timere, qui legis di^inae jura violaverat
nec pra;sumere de subjectis animahbus CKteris, qui homi-
nem docuerat occidi. Potuit et parentes parricidas timere,
qui docuerat parricidium posse commilti. Potuerunt enim
et parentes de liho discere , quod didicerunt posteri de
parente.

' Gen. IV, i3, i^.

 DE CAL\ ET ABEL. LIB. II. ^OQ

CAPLT X.

Dei commtnatio,^i fjuis occidcrit Cain , clc. , moralitcf

eocplicalnr : in signo posito supcr codem divina clemen-
tia deolaratur, sicut ct in eo Calni dcmentia quod ,

mortem temporalcni plus limuerit, (juam cvternam.

Ilinc pulahrc disserilur de incorruptibilitate animo} ,

ac fulura vita. Tandem judiciuni non prcepropcre

ferendum^ nec rarsus inultum crimen sinendum cssc

ostenditur.

XXXIV. Nu>c cousideremus qua causa dixerit Deus :

«Omnis qui occiderit Cain septies vindictam exolvet*;»

et qua i-atione signum super eum ponitur, ne occidatur
parricida , cum prospectum nonfuerit,ne innoccns occi-
deretur. Octavus est homo habet rationabile quo pi\TStet
,

CKteris , habet et quinque corporis sensus , habet etiam

vocem, habet et generandi gratiam. Haec septem, nisi illo

rationabili regantur, subjecta morti sunt; et ideo stultus

in his habet omne periculum sui. Qui ergo rationabilc
ilkid amiserit, frustra de istorum sibi usu septem carna-
lium munerum blandietur. Dissolvuntur haec omnia, nisi

habenis quibusdam ratlonis astricta sint. Mors itaque

rationis , mortem operatur irrationabilium passionum.
Sed illud mehus quod scptimus numerus quietis et re-
missionis est. Ergo (pii alii non pepercit peccatori, et
munus ei remissionis peccatorum inviderit, ipse sibi spem
remissionis erlpiet, et erit in eo pari mensura vindicta de
gratia.

' Gen, IV, i5.

4^0 S. AHBROSir

XXXV. Quod auteui signuui posuit supcr Caiu , nc

quis eum occidcret , reflectcre voluit crranlcni , et bene-
ficio suo invilare ad corrcclioncni. Ipsis enim uos lacilius
commiltere solemus, ({uorum hahcmus graliam. Nec ta-

men magna concedit : sed m eo ipso imprudentiam insi-

pientis ulciscitur, qui cuni esset pcrpctuis suppliciis ol)-
uoxius, nou rcmitti sibi poenam poposcit, sed vitam
corporis hujus obsecrandam putovit, in qua phis aerumna^
est , quam vohiptalis. Mors euim una est in secessioue
animae et corporis , ct in fihe istius vitie , quoe shuul ut ve-
nit, omnes corporis dolores auierre, non augcre consuevit.
Metus vero, qui hanc \itam viventihus rrcqnentpr in-
gruunt, moestilicT, dolores, .gemitus, diversicjue cruciatus,
gravitatum, ct a^gritudinum vuhiera plurimas cliam mor-
les generi humano iuferunt ut ista mors rcmedlum esse
,

\ideatur, non poena. Noncnimperemptoria est, per quam

non adimilur vita , sed ad mchora transiertur. iNam si uo-
centes moriuntur, qui gradum a peccatis revocare nolue^
rint; vel inviti tamen finem non natura^, scd culpne adipis-
cuntur, ne plura dehnquant , quibus vita fceuus est defic-
toKiiri. Si autem bonae spei compotes sunt, migrare raagis
quam deficere credendi sunt.
XXXVI. Inseritur hoc loco dngma de incorruptiouo
animae , quod ipsa vera et heata vita sit ,
quam unus(juis-
que berie conscius vivit multo purius ac bealins -, cnm hu^
jus cahiis ariim^i uostra deposuerit involucrum , cl quodam
careere islo iuerit absoiuta corporeo; in illum superiureui
rcvolans locum, imde nostris infiisa visceribus coriijlia»-

5i()iie corporis Imjus ingemuit, donec comniissi guberna-

culi munus implerct; ut carnis hujus irralionabilcs molilS
ratrdnabiii ductu regcret et cocrceret. Iride est i|Uod pOs-

tca Prophetse in captivitatem cum popuio Judaeorum tran-

sierunt; ne rehqua plebs Sanctorum destiluta prassidio,
 DE CALN ET ABEL. LIB. II. ^H
consilioqiie nduiita graviorem subiret ccrumiiam t se mag;is
frequenlibus commoiiita oraculis Prophetarum, ad Domi-
num Deum suum plo rediret aflectu ; ne adversis captivi-
tatis atlrita prorucret in perfidiw peecalum ^ salutisquc
perpetuae remedium desperaret.
XXX\ n. Redarguuntur itaquc hoc in loco qui unicaui
hanc vitam puteut esse, quje sit in hoc sceculo ( omnia
plena lapsus^ plena ihceroris sunt) , et redarguuntur sim-
phci serie gestorura. Ecce enim justus, innocens , pius,
prbpter gratiam devolionis odia fratris incurrens, imma-
turus adhuc aevi sublatus est parricidio; et iniquus , scelc-
ratus, impius, etiam fralerna ca?dc polhitus k)uga?vani
duxit ffitatem, duxit uxoreuii posteritatem leliquit, urbcs
condidit, et hoc meruit permissione divina. Noune in his
aperte vox Dei clamat ? Errati^, qui putatis hic csse om-
nem vivisndi gratiam noii intelligitis:nou adverlitis se- ,

nectulem hanc miseriarum esse veterauam, processionem-

que aetatis aerumnarum stipendia, et scylleo quodam wsil
circumsonari nos quotidianis nanfragiis , tundi fluctibus ,

in scopulosis habitacuhs degere, ct iu his dclectari, sicut

illud non tam^ternUm animal , quam immortale mahim ?
Ergo et isti Cain longaevitas indulta , vindicta est; eo quod
vLxit in metu, et prolixum spatium multo cucurrit et in-
fructuoso hibore , qua pcena nihil gravius quam ut quis
ipse sibi majorum causa pcenarum sit. \ide igitur quam
perpetua vita justorum, et nulla sit im})roborum I Justi
sanguis clamat et mortui, vila autem peccatoris abscon-
ditur.

XXX\ III. Tertium est, quoniam cum parricidium cs-

setadmissum, hoc est, scelerum principalus, ubi pecca-
tum obrepsit, statimet lex divinae mansuetudinis prorogari
debuit ; ne si continuo vindicatum esset in reum homines
,

quoque in vindicando nuUampatientiara moderationemquc

 ;

4l2 S. AMBROSII D£ CA1.\ ET ABEL. LIB. II.

servarent , sed stallm rcos suppliclo darent. Divinae autem

scntenllae providentia luijusmodi est, ut inagnanimltatem
et patienliam doceret judices; nc quis prffipropere rape-
retin* studio vindicla3, et ipsa delihcrationis immaturitate
pnnlret Innoxium , aut pcenam acerbaret irati : nec tamea
pcnltus iiiullum essc pateretur in co, qui nullam paMiItcn-
tlam sceleris iuduisset. Repulit enim eum a lacie sua, ct

a parentibus abdlcalum separatac habltationis quodam re-

legavlt cxilio; eo quod ab humana mansuetudlne transisset
ad s£Eviliam bestlarum. ^ erumtamcn non homicidam vlu-

dicari, qul mavult peccatoriscorrectlonem, quam mortem.

Unde in Lamech scptuagies septles vindicatur; quia gra-
vior culpa cjus est, qul nec post damnationcm se correxit

altcrlus. Cain impetu quodam Improvido aute peccaverat

Lamech utique quod in altero rcprehensum adverterat,
caverc debuerat. Suo quippe judlcl sentcutla debebatur,
nc quls passim reum esse feriendum putarct. Et ut admys-
terium venias, non debuit Intcrimere eum, qui usque ad
naturalem termlnum mortis suae agendie habcbat spatlura
pcenitentlae. Excnsare posset quod se redemisset vel sera
actione poeuitentlae , nisi eum praematuru ncena rapuisset.
 S. AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
DE NOE ET ARCA.

L1BF.I\ IJNUS

CAPLT I.

Notvirumjustum^ qui ad rcMovandum semcn homimim

relictus fuit , omnium imitalioni propone?idum esse ;

nt et nos ab omni istius mundi soUicitudinc , aique

operibus iniquitatis requiescamus.

I. NoEsanclIadorimurvItara*, mores, gesta, altitudlnom

quoque mentls explanarc , sl possumus. Nam cum ipsa
Prophetia clixcrit nihil difiTiciHas quam hominis interiora
comprchendcre ', quauto magis difficilc viri jusfi mentcm
cognoscere? Etenimquem Dominus Deus ad renovandum
semen hominum rcscrvavit, ut esset jiistitiK seminariiim ,*

dignum cst, ut nos qiioquc dcscrihamus cum ad imitatio-

nem omnium, ct requiescamus in eo abomni islius mundi
sollicitudinc, quam quotidie divcrsis cxagitationibus sus-
tinemus. Pudct fdiis supcrvivcre, tffidet cum tot advcrsa
audiamus charissimorum , lucem hanc carpcre : ipsarum
Ecclesiarum diversos fluctus tempestatesquc vcl pra3sentcs
Scriptus circa an. 379. — » ViJe D. Guillon , tom. ix , p. 39-4 1.
—
' Jerem. xvii, 9.
 ,;

4i4 s. AMnnosn

suLirc, vel anime reciperc, quis tam fortis ut patlenter

ferat ? Et ideo nobis quoque aflcclanda ha5C rcquies fuit ;

ut duin ]\oe s{iuc|tum majcrc intejitione considerapius

reficiamur et nos, sicut omne genus in illo roquicvit al)

opcribus suls atquc moeslitia.

II. Lnde et Noc dlcitvir , quod latine dicltur justus , vel
rcquics. Dcnique ct parentcs ejus dixerunt : « Quia hic
» facict nos rcquicsccre ab opcribus, et a Iristitia, et a terra

)) cui malcdixit Dominus Dcus '

Quod uliquc si ad ea quce
!

facta sunt rcferendum putes , cum diluvium sub eo factum

sit non requies hominlbus scd intcrilus videatur illatus
, ,

nec remissio malorum sed cumulus miscriarum. \ erum

,

si justi viri mentem consideres, advertas justitiam solam

csse, qua3 aliis potlus nata cst, qnam sibi ; non quod sibi

utile est qua^rat , sed quod omnibus : hrec nos requiescere

facit ab operibus iniquitatis, haec revocat a tristitia; quia
duni ea quiE justa sunt gerlmus, nihil timemus purae cons-
cientlir nou dolcmus gravem dolorem. Mhll
sccuritate,
enim quod majorls doloris sit quam culpae realus.
cst ,

Requiescamus eliam ab omnl cura terrenae conversationis,

quoe corpus nostrum atquc animam frequenlibus vexat
dplpribus , vitamque alterit.

' Gen. V, 29.

 DK ^OK F.T ARCA. LIBER VSVS. 4^5

CAPLT II.

Quid nomina filiorum Noe signi/icent ; qtiidve ordo qiio

illa rpcpnspntur ? Id e:pemplo instructcB aciei ac nn- ,

turcti ipsius instituto exponitur. Dcnique eur in de-

ciarandis eorum generationibus invertatur ordo,fuse

declaratur.

III. Jlufc vero tres filji nati, Sem, Cham, Japheth. Quae
nomina significant bonum, et malum, et indifierens ut et ;

nalura^ gralia honitateni habuisse, et maloruni tentamenta

ei necjuaquam defuisse, et indiiTerentibus, hoc est, velut
supellcclili virtutmn abundasse videatur. Qua ratione
auteip malqm ip medio posuerit, ratio evidens est; qi|ia
uatura2 bonum omnibus inest ncc quasi naufragos in hi-:

cqm projicit, sed suffulsit et viribus; ut non opprimantur

tenlamentis malilia? , nec tanqu: m invalidi succumbant :

se4 munit et vestit velut quibusdam legumentis indilTe-

renlibus, qua3 sunt sahis, valetudo bona, pulchritudo,
impigf itia, divitiae, gloria, generis claritudo ; ut ea dote mu-
niti tueanlur bonitatem naturae, et mahmi illud includant,

ne possit nocere , et quasi clausum strangulent.

IV. Nonne cernimus velut aciem quamdam virtutum
ordinatam in praelium; ut inferioresin medio sint, dextera,

laevaquc vehit in cornibus validiores , per quos tota acies

robur accipiat ? quidam Poeta graecus ait xotxoy?
Lnde et :

^ t5 IJLETTov €),a<7T5v hoc cst malos autem in medium in-

, ,

seruit. Ita ergo et natura quasi bonus dux imperante ,

Deo , quae nos ad hujus mundi praelia generare noverit ;

> Homer. Iliad. A.

 ,

4l6 S. AMBROSII

qiige hona habet ,

primo ordine constituit ; qiiae ofTieiant

secundo; quaj adjuvent, tcrlio : ut tanquam iu medio in-

clusus hostis, geminatis quocumque se contulerit, oppri-
matur viiihus ; ne singulae eorum vehit aequatis fatigentur

praiHis , et cvadendi dc angustiis naturalihus , ac serpcndi

latius facultatem haheret.

V. Sed quia uhi generantur, hic ordo est : uhi autem

generant , Japhcth priuio loco scrihitur , tertio Cliam ;

ideo ne contraria nos posteriorihus dixisse quis arhilretur,

etiam ilUus loci explanandaratio ost. Bonum quidem quod
vehit in quadam naturnc nohih'talc est prfficcdit
, makim :

autem sequitur ; sunt enim cogitationes mentls conlrarioe,

qnae utique oriuntur poslca. Ilaec quandiu velut intus
clausa sunt, nec tanquam in herhis germinant, quodam
sinu honae mentis foventur, ne prodeant. Nam quandiu in

volunlate est mahim, non in hrd.iyv.r/., hoc est , in opere

atque eflectu , honitas mentis guhernatoris velut aurigae
modo cohibet vel refrenat mahtiam tentantcm prorum-
pcrc : cum vero elTcrhuerit, atque in ulcus ernperit, ne
possit lalius serpcrc, et, fmitima contaminarc , timc justa
succcdit providcniia, neilludindKTerens quod vulgo sccun-
dum honum dicunt , vehit loco cedat, cum jam fcrvcnti
malo non possit resistere. Itaquc nc latius fnndat virus
noxium, et plurimas inficlt.t gencrando corruptioncs, ilhid

prlmum honum quod natura honuni cst, dum locum mu-

tat, ordincm mutat ; ut quasi lahoranti coruui opem fcrat,

et eam partem acici suscipiat quae plus laborat ; virtus

enlm hellatorls dlfriclllorihus locls est neccssaria ; sicut

eliam boni custodis prtTscntia ibl frcquentior, uhi muri

fra<^Uiores. Ac ne qua pars sine dcfcnsore sit , dum illud

honum inclinatiora suslcnlat, nunc illud indilfcrens locum

superiorem susclplt, velut deputante sibi eam partem per-
fectiori hono; nihll cnim virtute perfectius. Indifferentia
 DE NOB ET ARCA. LIBF.U UNUS. ^
4^7
aiiteni non hahcnt robur validac virlulis , sed ejus augent
ctdilTundunt graliam. Unde Japhcth diclus cst, quodlati-
tudo significatur hUine.

VVVVWVVk^MWVkVkvWfWVVVVWVVVVVWWVWvWWWUVWWWVVM^^tlVltWN-VlWVVVVVWXtlXiVW»

CAPLT III.

Secuturo diluvio universam generalionem ideo abun-

dasse fiiiovum procrealione ; ut bona concessa divina
benignitati, eadem rcvocata ac pccnas irrogatas nostrcB
iniquitati imputemus.

\ I. Nec solum sanctus Noe abundavit fihorum gcnera-

llonc : sed ctiam universa se effudit quam maxiVne eo tcm-
pore generatio. Quod non otiosum vidctur. Sccuturo enim
diluvio non dcbuit a^stimari dcfuisse gratiam foecunditatis
illi generationi, quam diluvia absorbucrunt : ut quod fuit

hiunani generis abtmdantia , di#nrc deputctur gralioe ;

quod diluvium secutnm est, nostris ascribatur iniqultati-

bus, qni peccatis nostris avertimus Domini misericordiam.

Sic et in posterioribus invenics quod secuturam /Egypti
,

sterilitatem proecessit totidem annorum foecundifas*. Prin-

cipale est cnim virtutis inchoare a beneliciis , et praesemi-
nare gratiam. Lnde ctDavid ait: « Misericordiam et judi-
»cium cantabo tibi, Domine^ » Prajccdit bcncficii gralia,
sequiiur ccnsura sobric-e discipilna?. Divlnum cst igltur

quod bona praimittuntnr, nostrum quod mutantur.

VII. Ipse hcc declarat Deus diccns « Non pcrmancbit :

sSpirltus meus inhominibus, quia carnes sunt '. «Spiritus

sanctus spiritus sapientiae est, spirilus cognitionis. Habet

' Gen. XLi, a6, 27. — < Psal. c, 1. — 3 G^a. yi, 3.

LIV. 37
 ,

/jl8 S. AMBROSlt

ergo sapientiam, habetet disciplinam, sicut et de Bcseleel,

qui sacrum tabernaculum divino oraculo jnssusest facere,
ait Scriptura : « Quia repletus csl spiritu prudentise et dis-

Bciplinie*. » Hic ergo spiritus datur hominibus , sed non

pcrmanet. Qua autem ratione non permanet causa pro- ,

ditur quia caro sunt. Carnis enim natura disciphnnc

;

repugnat , quia vohiptali oblemperat. Denique de solo

Domino Jesu scriptum est : « Super quem videritis Spi

» ritum descendentem de ccelo , et manentem super eum

» hic est qui baptizat Spiritu sancto ^. » In eo enim mane-
bat, quem nulla corruptelae carnahs impedimenta revo-
cabant quominus incorruptae et impermixtc-e ordinem
,

disciplinae teneret, cujus caro non vidit corruplionem.

v*/% vvvvvvvvvvv\vvvvvvvvvvvvvvvvv\*vv\v\ivvv VVVV^^VVVVt^VViVVVXVvVVtVVVVVV^ wvwwv

CAPUT IV.

Gisantlbus qul vixerimt cetate Not, similes esse komine$

cuttui earnis suce studentes. Qui dicantur filii Dei; et
quo pacto Deus dicatur irasci aut moveri : quare
etiam irrationabilibus propter liominis peccatum d&~
letis, Noe gratiam apud Deum invenerit.

VIII. «GiGANTES autem erantln terra diebus illis ^ » Non

poetarum more gigantes illos terrae fdios vult videri divinai

Scripturae conditor : sed cx Angehs et muheribus genera^

tos asserit, quos hoc appeUat vocabulo, volens eorum ex-»
primere corporls maguitudincm. Et consideremus , ne
ibrte glgantum sint similes homlues cultui siudentes carnis

»a$ , animae autem nullam curam habentes : sicut illi qui

» Exod. XXXI, S, — • Joan. i, 33. — » Gen, vi, 4»

 ,

DE NOE ET ARCA. IJBER UNU8. 4^9

de terra secundum poeticam labulam orti mole corporis ,

sui frcti , ferunlur habuissc contemplum superorum. An

dispares aeslimandi sunt qui cum ex anima conslent et
corpore, mentis vigorem quo nihii habet anima pretiosius,
aversantur, et se carnis hujus imitatorcs vekit maternae
exhibent stoliditatis haeredes ? Itaque in vanum laborant, cce-
lum votis usurpantes superbis , et terrenis operibus incu-

bantes, qui electione inferioris , et contemptu superioris

consortii tanquam voluntariis obnoxii peccatis graviori
,

condemnantur severitate.
IX. Plerumque Angelos filios Dei vocat Scriplura quia ;

ex nullo homine generantur anima^. Itaque viros fideles

fdios suos dicere non est aspernatus DeHS *. Sicut ergo viri
probabilis vitae fdii Dei vocantur ^ ita quorum carnalia :

sunt opera , hos fiHos dicimus carnis Scripturarum aucto-

ritate. Dicit enim Joannes evangelista : « Quia quotquot
» Dominum Jesum receperunt , dedit eis potestatem filios

»Dei fieri, his qui credunt innomine ejus, qui non ex san-
» guinibus , neque ex voluntate carnis neque cx voluntate ,

» viri, sed ex Deo nati sunt '. » Ideo postea habes quia ira-

tus Dominus est, quoniam quamvis cogitaret, hoc est,

sciret quia homo positus in terrae regione, carnem portans,
sine peccato esse non possit ( terra enim velut quidam
tentationum locus est caroque corruptelaeillecebra ) tamen
,

cum haberent mentem rationis capacem virtutemque ani-

moe infusam corpori , sine consideratione aliqua in lapsum
ruerunt, ex quo revocare se nollent. Neque enim Deus co-
gitat sicut homines, ut aliqua ei nova succedat sententia;
neque irascitur quasi mutabills : sed ideo hac leguntur, ut
exprimatur peccatorum nostrorum acerbitas, quae divinam
meruerit olTensam tanquam eo usque increverit culpa
;

ut etiam Deus ,
qui naturaliter non movetur aut ira , aut
' Job. I, 6. — a Psal. Lxxxi, 6. — » Joan. i, i j, i3.

27.
4'iO S. AMBROSII

odio, antpasslone ulla, provocatnsvlcloalnr ad iracnndlara.

X. ]\Iiijit,alus cstproDlcrca cpiod delcret hominem « Ab :

»homine, inquit, tisque ad pecus, et a reptilibus usque ad

MAolalilia ca?li delcbo *. » Qnid la^serant irrationabilla ?

Sed quia proptcr hominem illa facta erant, eo utique deleto

proptcr quem facla sunt, consequens erat ut etiam illa de-

lerentur ; quia non erat qui his uteretur. Sensu autem altiore
illud manifestatur, quia homo mens est quoe est rationis

capax ; homo cnim definitur animal vivum, mortale, ra-

tionale. PrincipaU igitur extincto, etiam sensus omnis ex-
linguilur; eo cpiod nihil reliqui ad sahitem supersit, cum
sakuis fundamentum virtus defecerit. Adcondcmnationem
autem caeterorum, et ad expressionem pietatis divinae di-
citur Noe apud Dcum graliam invenisse. Simul ostenditur
c[uod homincm justum noii obuinbrct ahorum offensio ,

cpiando ipse ad totius generis reservatur seminarsium, qui

non generalionis nobilitate , sed justitiae et perfectionis

merito hnudalur. Probati enim viri genus virtutis prosapia

est ;
quia sicut hominum genus homines, ita animarum
genus virtutes sunt. Etenim famihae hominum splendore
gcneris nobiUtantur : animarum autem ch^irificatur gralia

splendore virtulis.

» Gen, VI, 7.
 ;

DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 421

\A\vVV\'VVV\\\*VVVVVVVVVVVVVlVVVVtVVVVVVi\\.VV^VVV\V\V\\VVVVVVV\\VVVV\VvV^

CAPUT V.

Terram tniquitate homlnum futsse corruptam ; ilem

omnis liominis iempus ante Dominum csse dupUci
modo intelligi: deniquepro toto liomine carnein sumi,
cujus illecebris anima nostra corrumpitur.

XI. « CoRRUPTA.estautem terra coram Dco, ctimpleta

»est, inquit, iuiquitate *. » Causa terrena^ corruptelae ma-
nifesta est, eo quod iniquitas hominum terram corruperit.
Lnde et Dominus Deus ait « Tempus omnis hominis vc- :

» nit ante me , quia repleta est terra iniqnitatibus suis ^. »

Tempus quidem omnium hominum in conspectu Dei et ,

in ejus voluntate est. Non enim, ut vulgo aiunt, fatale de-

cretum aUigatur : sed tamen specialiter hic dictum puto
quia in EvangeHo Dominus redempturus hominum genus
passione sui corporis, et emundaturus sanguiue suo, sacra-
mentoque haptismatis, ait « Pater, venithora, chuifica :

» FiHum tuum ut et Filius tuus clarificet tc ~\» Ergo quia

,

in dihivio per arcam Noe servatai sunt rehquiac generis

humani adseminariumreparationis et renovationis futura^,
ideo praemisit hic « Tempus omuis hominis venit
: quia ;

«repleta est terra iniquitatibus suis. » Hoc in figura; in ve-

ritate autem ait « ReHquise per dilectionem gratiai salvje
:

»facta; sunt » Ideoque cxclamat Apostohis dicens

''. « Su- :

^. »
» per abundavit peccatum, ut superabundaret et gratia
XII. « Corrupit, inquit , omnis caro \iam suam ^ »

Carnem hic posuit pro homine terreno, in quo carnis ille-

' Gen. VI , 1 1. — ' Ibid. lo. — ^ Joan. xvii, i , — 4 Roin. m, 5. —

• Id. V, 20. — f Gen. vi, 12.
42» S. AMBROSli

cebra viam ejus corruperit. Qui si intellexisset quod mu-

nus accepisset a Deo uon utique passus
, esset , ut caro ob-
staret animae virtutibus. Ilaquc caro causa fuit corrumpcndne
etiam anlms, quae velut origo et locus cst quidam volup-
tatis,ex qua velut a fonte prorumpunt concupiscentiarum
malarumque passionum flumina lateque exundant. Qui- ,

bus demergitur animas quoddam excusso gubernatore re-

migium, cum ipsa mens velut quibusdam tempeslatibus et
procellis victa loco suo cedit. Pulcbre autem ait quia ,

homo viam natura? sua3 corrupit. Nam via sua in paradiso

erat, inillo beatitudinum tramite, in illo virtutum flore, et

in ifla incorruptibili gratia, quam viam lerrenis rftqatnavit

vestigiis. Alii habent : « Viam ipsius, » hoc est, Dei. Hoc
solet verbo Domini declarare.

-CAPLT VI.

jDc constructione arccB, in qua kumani corporis flgura

describitur ; et cujus nidi singulas ejusdem corporis
humani partes signi/icant. Quomodo iUte bitumine ,

ut firmiter sibi cohcereant , sint liniendce.

XIII. Sed jam de ipsa Noe arca dicendum , quam si

quis velit impensius considerare , inveniet in ejus a^difica-

tione descriptam humani figuram corporis. Quid est enim
quod Deus « Fac igitur tibi arcam de lignis quadra-
ait :

» tis * ? » Quadratum certe hoc appellamus quod om- ,

nibus bene consistat partibus, et conveniat sibi. Itaque

et Deus auctor nostri corporis , naturaeque fabricator as-

• Gcn. VI, x4.

 ;,

DJB NOE ET AHCA. LIBER UNUS. 4^3

truitur, et opus iis sermonibus sig-

ipsum perfectuui esse
nificatur. Quaclrata autem hominis membra esse evidens
ratio, si consideres pcctus hominis, consideres ventrem
parimensura longitudinis ct latitudinis, nisi cum volupta-
tibus et epulis vcntre distento mensura naturalis exceditur.

Jam pedes, et manus, brachia, femora et crura quadripar-

lita autem pleraque eorum
quis nou ipso visu advertat ? Sunt
clsinon ejusdem longitudinis, aut latitudinis; tamen quae
analogiam ita servent ut in iis quoque congrua inensura ra-
,

lioqueconcurrat longitudo prolixior quam latitudo

; sit, lati -

ludo quam altituda. Et sicut ligni arcae trina distantia est

siquidem trecentorura cubitorumlongitudinem,etquinqua-

ginta cubitorum latitudinem et triginta cubitorum altitudi-
nem servandam esse praescripsit ita et in nostro corpore sum-
:

ma est, et media, etminima distantia. Summa secundum

longitudinem, medJli secundum latitudinem, minima secun-
dum totum tamcn corpus attextnm ex sin-
allitndinem ;

^ulis membris quadratum videtur. Nam et in usu ita est,

ut eos quadratos dicamus quos nec enormes proceritate
, ,

et validos robusti qnalitate corporis aestimamus.

XIV. Quid etiam sibi vult quod ait «Nidos facies in :

» nequaquam silendum videtur. Naturaliter enim

arca*,»
dictum arbitror, eo quod omne corpus nostrum attextum
est sicut nidus; ut spiritus vitalis omnes partes viscerum

penetret, atque de principali nostro fundat se per artus

singulos. Nidi quidam sunt oculi nostri ,
quibus se visus
inserit. Nidi sunt hostrarum sinus aurium ,
per quos audi-
lus sc infundit , et vekit in foveam altam dejicit. Nidus est
narium , qui ad se odorem attrahit. Nidus est quartus ma-
)or caeteris hiatus oris , in quo nutritnr, donec adolescat
unde vox evolat. In quo latet lingua quae velnt
sa|)or; et

organumvocis sonos ejus artifici suavitate modulatur; et

' Gen. VI, i'(.
 ,

4^4 S' AMBROSII

cum sit ipsa Irrationabills , ratioaabllem vocem cxprimit.

Nidus est hemleranium. Nldus est membrana Illa quae ce-,

i'cbrum rovet, et Intra cohlbet. Mdi sunt visccra pulmonls

et cordis. Spiritus quidem nostrl, hoc est, ejus quem car-
puuus , et in hac vita uidus est pulmo
quo allmur san- , :

guinis autem et spiritus nidus est cor. Duo sunt enim ejus
uleri : unus quo sangulnem vehit quodam sinu suscipit
et trausfuudit in veiias : alter quo rigatus ex iilo superlori
dcducit in arterias jugi meatu. Ossa quoque vaUdlora nldos
habent. Sunt enimiatus cavata, in quibus foraminlbus est
mcdulla. In visceribus ipsis mollioribus nidi cupiditatis
aut dolorls suut. Et aha sl quls consideret, etiam plures
nidos invenlet In hac fabrlca humani corporps. Lnde puto
et illum In Psalmo nou solum mystice, sed etiam natura-
liter dixlsse : « Etenlm passer invenltslbi domum, et turtur
»nidum, ubi reponat puUos suos*. » Est enim jam in hoc

corpore nldus pudicitlas, in quo erat nldus irrationabills

concupiscenliae. Sed ubi ante partus dcformes nutricbat^
libido, ibi nunc decorae castltatls adolescit haeredltas.
XV. « lUInles , Inqult , eam bltumiue^. »Ex multis ossl-
bus, nervisquc , et caeterls aUis constat humanum corpus.
Et foris Igltur et Intus apta compage connexum slbi ad-
haeret, et habitudinc proprla quam awr,y Graeci dicunt,
tenetur; utintus clausus splrilus, qui Infunditur, vel splri-
taUs substantla, quae intus operatur, veluli gemlnis con-
non evagetur sed ad unltatem aptam et
stilcta vinculis :

continentem, councxlonemque vaUdam cohlbetur. Ideo

bitumiuc constringi arca jubetur; est enim bitumen ve-
hementls ad constrlngendum naturse. Unde graece dicltur
7ro<;.3i Tou auvaTrGsiv, quod
vaspBa dlsjuucta conuectat nexu- ,

que coustrlngat ludissolubiU ita ut uaturaU unitate sibi ,

» Psal, Lxxxiii, 4- — ' Ge:!. vi, i4.

 DE NOE ET ARCA. LlBliU UNUS. 4^5
crcdas convenire. OL lianc causani inlus et Ibris bitumine
arca constringilur, ne connexio illa iacile rumpatur.

tvVVVVVVVVVVVVVi^^WVVvVWiVXlkVlHVWvWlVWVVWVWX VVWWVWVW WWVVWlWWVWWWvVVVWVW

CAPUT VII.

Arca Not cuiii arca fivdcris comparalur ; ciijus dimcn-

sionibus denolari ostenditur singulas humani cor-
poris parles ad usum aliquem et decorem esse com-
positas.

XVI. Alibi auteni , Exodo etiam deauratur

hoc est, in

foris et intus arca illa^ qua; in Sanctis est mundi intelligi-

bilis imitatrix imago. Sicut enim prctiosius aurum bilu-
mine : ita illa, qunc in Sanctis est, arca, quam ista praj-

stantior. Dcniquc hic simphciter hgna posuit : ibi autem

ligna quidcm , sed imputribilia comprchendit, declarans
merita Sanctorum. Addidit etiam ilhc supportatoria im-
mobilia esse ,
quod Saiictorum stalio stabihs et firma sit;

quia vilae pro])abihs tramitem virlutis ductu scculi sunt,

corruptelae dechnantesconsortia. Haec autem arca, ulpote
in diluvio, motu impellcbatur iucerto,* eo
huc atque illuc

quodpeccalorurastatus mobilis sit, etvilK corum quodam

rcdundanllum passionum diluvio corruptioni obnoxiae er-

rore inconstanti vagentur.

XVII. Ncc ihad pra?tcreundum quod cum dixisset : « Et
» faciesarcam treceutorum cubitorum longiludine, et quin-
wquaginta cubitorum latitudine, et triginta cubitorum
» altitudine , » addidit : « Colligens facies arcam , et in cu-
» bito consummabis eam a summo ^ : » ut reliquo corpori

• Exod. XXV, u. — > Gen. vi, i5, i6.

45i6I S. AMBROSII

mensarae sibi conTenientis ad gratiam decore quadrarct

caput hominis et tanquam regale arcae adjungeret, ex
,

quo cum scnsus omues ad ca^teras parlcs corporis trans-

funderentur : tum maxime oculi , velut speculatores et
custodes naturae appositi providentia, prope totum orbis
nostri statum desnper coutuerentur. Ipsaque meus illic

locata secundum plurimorum sententiam , et maxime Sa-

lomonis, qui ait : « Oculi sapientis in capite ejus' : «quasi
in aula imperiali virlutum concilium sibi contrahat, quo
stipata comitatu et ipsa munitior sit, et tanquam ex edito
quodam loco tuendi totius corporis regimeu imperliat,
responsa proferat ; per quem possimus nos ipsos non solum
retro respicere, nec solum quod ante pedes est videre,
sed etiam cceli ipsius secrela profundo obtutu spectare
sapienticT. Ibi igitur summa nostr® salutis, ibi gratia.
Inde custodia , iudc ctiam pulchritudo toti corpori acqui-
rilur, quae primum in vultu vernat. Decet enim praestan-
tiorem esse aulae regalis nitorem, in qua sicut visus major,
ita splendor est.

X\ III. iNamquc
si spectes singula quae in hominis ,

forma ad usum aliquem composila videntur, ut oculi ad

videndum aures ad audiendum , nares ad odorandum
, ,

os ad loquendum, ita usus ministrant, ut prasstcnt deco-

rem. Quam deformes sunt vultus ca^corum I Et quid mi-
rum, si quando
vultus hominis absque oculis deformis est,
ipsum cceium non habet suum decorem ? Tristes
sine sole
sine sole dies ducimus, noctes sine luna uon placent;
ipsi enim sunt quidam mundi ocuh. Detrahe stellarum

kimina et qucedam est in ccelo ipso ciccitatis dcformitas.

,

Pili ipsi qui orbem oculorum prietexuut et velut quam-

, ,

dam aciem praetendunt , ne sorde aliqua vel pulveris cali-

gine pupiUa laedatur; et ipsi excipiunt , si quid fuerit illa-

' Eccles. 11, 14.

 !

DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. ^*^

tum qaod ociilum possit Isedere.
, Si lippitudine interci-
dant, quam dedccet; si palpebra contractior fuerit; si

radantur supercilia, quae pretiosiorum monillum spccie

velut intexta geinmis refulgeut
XIX. Aurium quoque ut necessaf ins usus , ita decora
species ; quas si quis truncavcrlt, toti vultui infert defor-
mitatem. In quibus ita elaboravit opus suum natura; ut
ipsi anfractus cavernarum mira providentia sinuati , pluri-
mum utilitatis afferant, ne repente feriat secreta capitis

sonus. Denique saepe multos improviso clangore conster-

nari videmus , ct.attonitas aut vocis alicujus aut lumultus
sono expavescere. Sordes ipsae, quae inter eosdem gignun-
tur anfractus, vekit quodam glutino auditum ligant. Simul
si vehementior pulsus fuerit alicujus sonus, infringltur ac
retardatur, ut praenuntiatus potius mulceat, quam impro-
visus interna concutiat. Vermiculi quoque si aurempene-
trare tentaverlnt, quodam sordium visco tenentur.
XX. Nares simae contra naturam videntur jamsi ^ incisae

fuerlnt , quomodo potest vita subsistere , sublato spirandi

meatu; quemadmodum pecudls magls facies, quam vultus
hominis aestlmatur ?

XXI. Capllli capitis quam grato amictu caput vestiunt,

velut quidam aulae regla? stlpatores ; ne cerebrum aura
laedat, aut Imbcr ferlat, aut sol adurat. Quos ita tamen
dedit natura, ut pro sexu aut prolixiores placeant , aut re-
clsi; et pro aetate, aut plerumque pro temporls et anni

qualitate. In senlbus grata canitles , In pueris prodlgiosa :

delectat tonderl iestate pressius , hyeme indulgentlus :

mullerlbus ornamento est coma , dedecori est vlris. Deni-

que Apostolus evldentius expresslt hoc dlcens «Nam ipsa
:

»natura docet vos quod vlr quidem sl comam nutrlat,

» ignominia est illi : multer vero sl capIUos habeat ,
gloria

» est illi ^ »

' Cor, XI, i4, i5.

 ,,

428 S. AMBROSil

XXII. Quid dc ipsrt regia loquar, per cpiam aulici ser-

monesprodeunt, quidam mentis nostrae indices, animique
internunlii? Quid de ipso dcntium ordinc, qui cura suo
opere toti qaideni corpori vires ministrent, tum ctiam mo-
dulatores sunt vocis ipsius ? Dc quibus si qui cecideriut
vox claudicat.
XXIII. Hkc de capite prolixius diximus ; quia oportuit
scnsus omnes in summo unde omnia per rcliquas
locari ,

partes officia dividcrentur. Capiti autem noslro a tergo

cervix proxima dexlera locvaque brachia sunt quoe arcem
, ,

imperialem tanquam fida luentur custodia. Dcnique haec

in nobis validiora , quae propiora capiti , haec pracslanliora.
Pectus quoque vclut quoddam sacrarium sapicntiae, et

stomachus vehit quidam testis, ut medici aiunt, ct con-

scius secretorum capitis , compassionisque consors , cui

sua omnia vcl salubria , vel adversa transfundat. Latcra
naticae, femora et crura mensuroe latitudincm ipsa specie
sigaificant; pedumque gressus, qui etsi exiliores videntur ,

fumt tamen latiores , cum incedimus.'

MAiWV VWW^VWVV^W VVVVWWVVXfllVWVVVVVVVVWVVWV wvwvwvwvwvwvwvwvwvwvwvwvw

CAPLT VIII.

Per ostlum e transverso in arca positum decenter ex-

primi partem corporis ignobiliorem, eui ex Apostolo
honorem abundantiorem circumdamus. Hoc ipsum
cum EcclesicB membris, tum eidem Ecclcsice ac Sjr.;.z-
gogoj accommodatur.

XXIV. PuLCHRE autem addidit «Ostium ex adverso :

» faciesS » eam partem declarans corporis per quam cibos

« Gen. VI, 16.

 DB >0F. ET ARC\. LIBER UXUS. ^^p
egcrcrc consuevimus; ut qua; putamus ignobillora essc
corporis , his lionorem abundantiorcm circiimdaret. Quod
multo gratius Scriptura expressil, quam Socrates in libro
Platonis dixisse lcgitur. ^am cum istud in Movsi scriptis
sive ipse Socrales, sive Plato , qui in /Egypto fuit, potue-
rit vel legere , vel ab aliis percipcre , qui legerant ; decoro
motus invcnto ostium apertum putavit; ul operatoris
sibi

noslri consilium prasdicaret laudans co quod id potissi-

:

mum decori convenerit, ut ductus quosdam vel exitus

cuniculorum nostrorum a lcrgo averteret ; nc in purgatio-
nibus ventris conspectus noster ofTcnderctur. At vero
Apostolas : « Quae videntur, inquit, mcmbra corporis in-
«firmiora esse, necessaria sunt,» uno ac simplici verbo
dcscriptiones philosophire supergressus ; «Et qUcTe putamus

»ignobiHora esse membra corporis, his honorcm abun-

» dantiorem circumdamus; et quae inhonesta sunt nostra,
» honestatem abundantiorcm liabent". » Sobrietatis enim
nostrte et temperanti?e indiciumpra^cipue ilHc cognoscitur,
Helhiones enim aut distenduntur cruditate usque ad peri-
culum, aut plerumque solvuntur visceribus exinanitis.

XXV. Quod pulchre etiara ad Ecclesiffi membra Apos-

tolus retuht. Quae enim inhonesta sunt nostra ac super-
flua, nisi hixuria, nisi lascivia^? Quibus si quis juventre
irretitus tempore , cum ad maturioremaetatemprocesserit,
veniat ad baptismum, renuntiet superioribus, moresquc
priores exuat, peccata deponat, consepehatur cum Do-
mino Jesu Christo, crucifigaturei mudus, et ipse mundo;
nonne is peccatorum remissione donatus, abundantiorem
honestatem, quam ille catechumenus, cujus vita innocen-
tior, habcre nestimatur?et ut Apostoli ipsius exemplo uta-
mur, Judreus erat, persecutor erat : vocatus ad gratiam
Christi, ccepit esse Apostolus. Et quia plus ei dimissuui

» Cor, xii, »2, 25. — « Ibid. 27, et seqq.

43o s. amBrosii

est, plus cceplt dlligere, abundantius caetcris Apostolisla-

borarc , vas electionis factus , doctor gentium missus.

Nonne etiam Apostolorum ipsorum plurimis uberiorcm et
honestiorem consecutns est gloriam, qui ante et inhonestus

et ingloriosus fuil , cum persequeretur Eccleslam Dei?

Pauper iste debilis in Ecclesia ipse te redemit suis votis.
XXVI. Et ut majora aperiamus mysteria, quid tam
ignobilequam gentiHs populus ? Pauper, utpote qui nulla
haberet eloquia Dei, debilis et utroque pede claudus, qui
nec in legem, nec in Evangehum credidisset; vocatus ta-
men credidit ei, baptizatus accepit gratiam. Itaque quia
plus ei dimissum est, phis dihgit. Remansit Judaeorum
populus, licet uno pede claudus : quanquam et in ipsa
lege claudicet. Itaque ille qui gloriosissimus hahebatur,
amisit omnia , mirabilem consiHarium , et prudentem
architftctum , et sapientem auditorem. Iste qui ignobihs

erat, adeptus omnia fidei titulo, trophaeo martyrum,

Angclorum gloriatur consortio. Ergo Plato quod potuit,
sermonis nitorem adhibuit : Apostohis autem qui habebat
Dei spiritum , revelavit mysterium. Satis dictum est de
ostio; quoniam qui retro erant, prioresfacti sunt.

^WWVVWVN-VWNrt* VVViWVW WW\ \WV^W\VWVW W\VW*VVVWVWVVVvWW\ vv\vwvwv\*-\wvv*v/vv

CAPUT IX.

Per inferiora arcce nos edocerl clhorum- recepiacula

ininimi esse facienda; et liac occasionc de intestino-
rum conformatione ac usu disputatur. Exoriri ex
intempcrantia diluvium, quodve adhibendum ei re-
medium sit, ostenditur.

XXVII. NxJNC illud quaeramus, quid sit quod ait Domi-

 DE ISOE ET ARCA. LIBER VSVS. 43 1
nus : « Inferiora arcac bicamerata ct tricamcrata facies*. »

Inferiora quidem dicendo , advertimus quod pulchre nos

sentire voluerit inferiori loco asstimanda ciborum recepta-
cula , hoc est , ca viscera quvR acceptum conficiunt cibum.
Corruptibilis enim esca est : quod autem corruptibile non
superioribus , sed infcrioribus comparandum. Simul quia
cibus deorsum fertur, cujus cxigua portio viribus corpo-
ris, alimoniaeque proficit : rcHqua vero pars alvo purganda
deducitur ; quia inteslina sunt per quae descendunt cibo-
rum superflua.
XXVIII. Ita operator noster instituit, ut non extenla
a stomacho ad imum , sed sinuata sint ac reflcxa ; quo
vitae nostrae usus propagaretur. Nam si cxtcndereutur
intestina hominis quae suscipiunt et deducimt cibum, sta-

tim sine uUa pertransiret mora; et nccesse esset jugiter

csurire nos, jugiter epirlari, aut deficiente alimentorum
substantia deficere illico. Aunc auteni in illa intestinorum
reflectionc ac sinuatione bipartita ac tripartita adhaeret
cibus, et descendendo paulatim vires ministrat, succum
jnfundit corpori, tenet satietatem, differt edendi appeten-
tiam : nec subita efi^usio , nec repentina evacuatio est, nec
inexplebilis appetentia est , nec insatiabilis epulandi
libido. Primum ergo indigentia est , et fames : deinde ex
his sequeretur cdcndi sine intermissione continuatio.
Quid autem deformius quam semper wntri studere , , qui
cum repletur, vacuandus est ; cum vacuatur, replendus ?

Terlium quid superat , nisi mors inter ipsos cibos epulas-

que permixta ? Quomodo enim poterant diutius vitam pro-
ducere , simul edentes , et esurientes , bibentes sitientes-
que, et prius quam replcreutur exiuanientes omne quod
sumpserant, statimque esurienlcs? Nunc autem dum pau-
latim descendit esca, famem et cruditatem naturalis

» Gen. VI, i6.

432 S. AVBROSII

lemperat provldenlla. Prlmurn enlm In stomacho qncm

pleriquc ventrem appellant supcrlorem, cil)us conficllur :

delnde coquitur In jecore, atque eo dlgerltur vapore.

Succusejus dividitur certis Alscerum portionlbus , ex quo
omne corpus valesclt. Quod salls junloruni Incrementa,
senum testlficaturperseverantla. Rcllquum clbl in ventrcm
deflult, quem omnes ventrcm appellamus sine adjectlone,

plerlque dicnnt ventrera inrerlorem ; ex quo fmius necesse

est qul plenus jam corruptionls descenderat, egeratur
per illud ex transverso ostium.
XXIX. Hccc cum Ita aflabre naturall institullone ad

Del prreceptlonem composlla videantur; tamen si non

edendi a nobls , agendlquc modus servetur, tanqnam
exuberantlbus passionlbus generalur diluvlum , et quap-

dam tolius labes corporls. Intemperantia enlm accendlt

llbldinem, cruditalem generat, corruptelam creat. Itaque
aut duritia Intcrna tenduntur, ct qualluntur dolorlbus ,

aut Incocto ciborum humore et Indlgestionis asperltate

inlerior quidani Intestinorum amlctus raditur; quia velut

chartre specie gemlnus eorum amlctus asserltur ; unus
exterior, qucm contlnunm aiunt periti , vcl qui curioslus

scrutatl sunt, a summo ad imum directus : aUus interlor

tanquam lateribus attextus; unde alunt non totum solvi
cmn raditur. Nam si conllnuus esset interior, Immedica-
bilis ejus scissma forct , iUIc per moram adjunctlonum
adhaerere clborum rellquias. Qux sl adjunctlones solvan-
tur, Iransire semcsos cibos, et potus defluos , hoc est

hominis dihivlum.
XXX. Unde mihi videtur pcr arcae hujus figuram
vohilsse Deum nos edocere, quemamodum ab h-oc speciali

tuti slmus diluvio. Corruptela enim diluvli causa cst : ea

nbl Irrepserlt , aperiuntnr aquae , ebnhiunt omnes fontes
cupidltatum ; ut totnm corpus lanlo et tam profundo
 DE NOB et arca. liber i;:?us. 4^3
vltiorum fluvlo mergatur. Nlhil est enim quod tam miserae
servitull subjlclat homlnem quam liLiclo alquc ejusmodi
, ,

cupidltates quae jugo quodam criminum gravi dcprimunt

miseram conscienllam, ut se nequeat attollcre, utpotc
quae llberlatem Innocentiae amiserit. Maxlmum crgo in hoc
diluvio est remedium; ut justum proeferas , eumque man-
dati coelestis executorem ehgas. Quis est justus in nobis,
nisi mentis vlgor qul intra istam arcam inchidat omne
animantium genus quod , est super terram ? Cohibe ergo
et tu omnes irrationabiles passlones tuas , cmnesque sen-
sus tuos mentl subjlce, animlque imperils assuesce. Evo-
lare foras non slnas cupidltates tuas , exlre in vulgus Hbi-
dlnem , et pcr i i.lit i; L;.'( n nti.un. ](,<)! (lijni-
rationabiha tua, et immunda peccata ab omni periculo
diluvll hberare.

CAPLT X.

De tribXis caiisis, ob quas muta anima?itiaper diluvium

subjectu sintfcbncB, et qucmadmodum sensus riostri
peccato moriantur ; ac JJeus teslamentum suum cum
Justo statuerit.

XXXI. «Qr.ECVMorE, Inquit, sunt in terra,morientur'. »

Quld utlque muta dcHquerant animantla qua causa sub- :

jecta sunt pcenoe, qu£e peccandi sensum non habent? Sed

quemadmodum in bello cum imperator ab hoste occidi-
tur, commoritur cjus exercltus, atque omnis commlnuL
tur virtus miUtaris sic non discrepare a justilia visum
:

• Geo. Ti, 17.

Liv. a8
 ,,

434 S. AMBROSII

est , cum interiret homo cui rogalem quamdam Domlmis

Deus in omne animantium genus poteslatem dcdit, ut
omnibus volatilibus leris bestiis imperiali praeesset auc-
, ,

torltate, quod etiam pccudes et qunecumque erant irra- ,

tionabilia commorerentur animalia. Denique si quando est

pestilcntia, corrupto cceli tractu, prius ea quse sunt irra-
tionabilia lues dira contaminat , ct maxime canes, equos',

boves; atque ea inficlt quse cum hominibus conversarl

vldentur : sic morbi vis etiam gcnus humanum implicat.
Hsec igitur prlma causa , ut arbitror, justoi asscrtionis.
XXXII. Secunda illa , quianemo accusat naturam
cur reliqua corporis nostri membra moriantur solo caplte
sublato, cum multos videamus amputalis manibus et pe-
dibus supervivere. Sed non eadcm cwterorum membro-
rum est praerogaliva ,
quae capitis; ideoque abscissoeo,

unde sensus nostri in rellquum corpus prodeunt , commo-

rluntur etlam omnia membra : nec in eo aut operatoris
piwldentia deseritur, aut substantiai humanae fragilitas

redarguitur. Simlliter ergo nemo nunc arguat, quia caput

quoddam caeterorum anlmalium homo est
et prlncipale

quo moriente non debet mirum videri si caetera commo-. ,

riantur animalla.
XXXIII. Tertium illud est , quia rationis expertia non
propter se, sed propter homlnem generata sunt animalla;
hominis enim causa esse praecepta sunt, ut eorum sub-
jectione humana prsestaret condltio. Dcnlque gratiae homi-
iils attrlbult Propheta dlcens : « Omnia subjecls-ti sub
jpedlbus cjus, oves et boves universas, insuper et pe-
> cora campi , volucies cceli et pisces maris* ; » quia prop-
ter ipsum illa omnla : alia propter utilitatem , alla delec-
tatlonls gratia, alla voluptatis. Consequens ergo crat, ut
cum deleretur homo a facie terraj propter quem facta
 ;

Dli NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 435

sunt, etiam ipsa pari delcrcntur occasu. Ilaec secundum
simpliccm lectionis cxpositionem.
XXXIV. Allior autcm et profundior interpretatio illud
attexit , (piod ubi anima mole passionum curvatur gravi,
ct quasi diversarum cupiditatum mergitur aestu, tcrrenae

omnes cogitationes et concuplscentitc in praeceps ruunt

cpiia peccator imusquisque quo graviora flagltia eommise-
rit , eo fit insolentior. Namquc usu atque cxcrcltallone
improbltas augetur, ct impunltate nutritur audacia. Picce-
dit itaque ab omni respectu honestatls, et in eo terrena

omnia morluntur letalls peccati acerbltate , quaj vera ct

perpetua morte peccatorem deleat. Nemo enim gravius
moritur, quam qui peccato vlvit. Morluntur In eo singulae
passlones : morltur visus qul peccatum annuntiat, qui
mulierl fallaci Intendlt, qul capltur alleni vultus decore,
quem ocullmeretrlcis llgaverlnt, quem aspectus illaquea-
verit fornicarlae. Annon vldetur mori, qui sibi libldinls
telum impresserlt, qui spontaneus In foveam mortls irrue-
rit? Moritur et auditus, cum refert crlmina, cum solllci-

tantls adulteri sermonem annuntlat, cum

animls Inserit

verba meretricis quae seduclt juvenem multo blandlmento

sermonls; laquels autcm lablorum suorum Illlgat eum.
Morltur vox silentio , si non confiteatur Deo. Moritur mul-
tiloquio; quia scriptum est « Ex multlloqulo non elTugies
:

».peccatum*. « Moritur per Iracundlam, cum prictergre-

dltur mensuram idtionls. Omnls namque postrcmo sensus
moritur, si mlnister slt iniquitatis.

XXXV. Et ideo quia terrena omnla moriuntur dlluvio,

solus autem justus in a^ternum manet, ad ipsum dicitur :

« Staluam testamentum meum ad te^; » quia ipse divlnae

est hajres gratlae, ipse ccelestis possessor haeredltatls, bea-

tisslmorum consors bonorum. Et homiiies quidem cum

." Pm. X, 19. —> ? Gen, vi, i8i
436 s. AMnr.osii

moriuntar, patriiiioniuin suum lestamenlo transcribere

solcnt; nec cedit hiereditas , donec vivit testator : Deus
autem cum sit sempitcrnus , transfundit juslis divinae haere-
ditatem snbstantiie ; non indigens donat sua sine
et ipse

ullo donalionis dispendio, qucm non

gravant suorum con-
sortcs bonorum , magisque iruitur eo quo nos utimur.
Denique Domimis Jesus pauper lactus est , cuin dives
esset, ut nos illius inopia ditaremur : qui Testamentum
ntrumquc suo consummavit sanguine; ut nos vitae suae
cohaeredes et mortis faceret haeredes quo et vitoe habe-
, ,

remus consortium, ct morlis beneficium. MuUum autem

tribuit Justo dicendo « Slatuam tcstamentmn meum ad
, :

«te; » co quod ralionabilis et fidelis vir sit testamentum

Dei. Ipse est enim haereditas ipse possessio in quo virtus , ,

divini testamentl est in quo fructus judicii, in quo haere-

,

ditas promissionis , de quo David dicit « Ecce haereditas :

«Domini, filii merces fructus ventris*. » Sed jam salva

exposilioue profundioris mysterii ad reliqua pergamus.

CAPLT XI.

V irum jiisUim sibi ac suis saluti esse ; licet nonnunquam

studium rel.axanii obrepat error. Non semperjustum
esseapud Deum (juijustus sit apud homines. Dcni(/U6
mentcm inter passiones quasi palrisfamilias obirc
ojjicium.

XXX\I. « Inlra , inquit, tu ot omnis domus tua in ar-

r> cam ;
quia te vidi justum coram me in generatione ista^, »

» Psal. cxiTi, 5. — 2 Gen. ti. i8.

 »

DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^7

Manifcste fides propheticae scntentiaB etiam hoc astruilnr
loco; quia stultus sibi soli stultus est, sapiens autem sibi

et plurimis sapit *. Ilaque Noc justi merito cliam domus

ejus in diluvio servalur. Sic in mari navigantcs, ct in

bcllo exercitus, si illis non dcsit gubernatoris peritia, is-

tis imperatoris prudcnlla , a periculo tuti sunt allcna opc.
Sed qula boni impcratorls bonus exercitus cst ; idco eliam
in eo laudem justi iutelligimus non pracleriri, qui talem
instituit domum suam, ut virtutis fulgeret consortio; mc-
ritoque invenit salulcm cognalio. Nec repugnat, quia pos-
tea aut filius , aut uxor offcndit. Dormicbal Justus , cum
errarct filius "^ Fcemina quoque, utpote sexus fragilloris,

molc periculi turbata, quic totum orbem divino incendio

perire crederet, quid miraris si vlrum noQ potuit sequi,
cum ipse Justus ab Angelis ? Quid au- monitus vix evaserit'
tem uiirum si homini obrcpit crror aut se relaxat inteu- ,

lio? Argue ergo quia et Justus inebriatus est. Sed hoec loco

suo reservanda arbltror.

XXX \ II. Nunc quod superest considcremus. Pulchrc
enim dixit : « Quia vidi tc justum coram me in gcnera-
«tionc ista. «^lnltl homlnibus justividentur, pauci Deo :

alitcr hominlbus , allter I)eo. Hominlbus secundum xhx

specicm,' Deo sccundum purllatem anlmi , virtulis verlta-

tem; homlnes quai foris sunt probant : Deus qurc inlus

examinat. Perpense autem addldit : « In generatione ista;
ut neque superlores condemnaret , neque postcriores ex-
cludcrct, reclequc diluvium factum astrucret interltu ge-
neratiouis ejus quae non haberct consortuim sequitalis. Htcc
secundum litteram.
XXXVIII. Altlor autem sensus provocat nos ut hoc ,

putemus vigorcm mentis in anlma essc, et aniniam in cor-

pore, quod est paterfamllias in domo sua. Quod enim in
' Prov. IX, 1 j. — a Gen, ix, 22, el seqq. ~ ' Id. xi\, 26.
 ,

438 S. AMBROSII

anlma niens, hoc anima Si mens tuta est,

in corpore.

tuta estdomus tuta anima si anima incolumis incolu-

, : ,

mis caro. Mens enim sobria passiones omnes cohibct, sen-

sus gubernat, sermonem regit. Ideoque bene dicit Domi-
nus Justo, « Intra tu, »hoc est, in te ipsum Intra, in tuam
laentem, in tuaj anima; principale; ibi salus est, ibl g;u-
bernaculum, foris diluvium, Ibris periculum. Si aulem in-

tus fueris, etforls tutus es; quia ubi mens sui arbilra est

bonce sunt cogitallones, bonce sunt executiones. Si enim

nlhil Titii mentem obumbrel, sincerae cogitationcs sunt.
SI studio sit castitas, cordi sit temperantla, nuUa inardes-
cit flamma libidinis , nulla ulccra proserpunt aegritudinis.
Sobrietas enim mentis , mcdicina cst corporis.

CAPUT XII.

Scptena animatia miinda utriusque sexus et bi?ia im-

munda in arcam induci, quod septimus numerus
sacer acplenus sit, secus vero secundus. In nobis sep-
tenarium qiioddam fcemineum esse, sed ad virilem
conditionem ab erudito viro promoveri. Postremo
humanam naturam designari contrariorum capacem.

XXXIX. Nv>"c conslderemus qua ratione Induci in ar-,

cam jubet a jumentis muudis septem et septem , mascu
lum et fceminam *
: ab immundis autem duo et duo, ut
nutriatur semen in omnem tcrram. Et ut ego arbltror,
Inire mundam hebdomadam;quIa mundus
asserit et sacer

septimus numerus. JNuUi enim miscetur, nec ab alio ge-

neratur. Ideoque virgo dicitur, qula nihil ex se general;

> Gen VII, 3.

 »E NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4-^9

mei itoqiie tanquam materni exsors imnMinisque partus, ct

mulicbris copulae, etsiheLdomas fcemineo nuncupetur vo-
cabulo , virilis habet sanctificationis gratlam : « Omnis
» enim mascubis aclaperiens vulvam sanctus Domino voca-
» bitur \ » Et in Propheta habes « EiTudit, et peperit mas- :

«culum % »id est, sanctum. Secundus autem numerus

non est plenus , quia divisus. Quod autem non est plenuni,
vacuum habetur. $eptimus autem numerus plenus, quia
hebdomas, ut dccas; et simiHs illius primi (28), quia facla
est ad simiHtudinem illius qui est semper, a quo profluunt,

et moventur quae sunt in omni genere virtutes. Haecnatu-

ralia.

XL. De moralibus autem ut dicamus, non est dubium

quod irrationabile animae nostrae in quinque sensus divida-
tur, et vocem, et geueratorium, quae natura videntur esse
foemlnea ; quia sensus nostri in materialia et ssecularia cito
repunt. Unde claret eos raollioris naturae habere substan •

tiam. ^ed erudito et indnstrlo viro munda omnla ; qula sa-

pientla exercitati virietvirtus firmamentumhis virill trans-

fundit judicio. Ergo prudenlls et proposito gubernantis ex

infirmioris sexus qualitate in fortiorem subslantiam trans-
feruntur. Valida enim sapientis et fixa sententia est ; non
mutabills , ut stuhi et insipientls qui consilio nutat iQcerto,
ut improbi qui non quod verum et justum slt ellglt, sed
quod sibi commodum velit, scindit a vero, secernit a justo.
Justitia enim siugulare est bonum , per se ipsa suo tanti
spcctatur pretio. iniquitas vero vehit dlvidua parit , nunc
odio inflexa nunc quaestu, et ea qnas sunt dividenda coii-
,

fundit. Stultus enim ut hma mutatur et versicolor, aut ,

humorum varietate dlftbrmis animam suam in leprosi cor-

poris speciem turpi contagione commaculat, salubres co-
gitationes noxiis saepe permiscens.

» Exod. xxxiy, 19. — » Isai. lxti, 7.

 ,

44t> S. AMBROSII

XLI. Sed fortasse quia muiida et inimunda induci in

arcam movere possit quia
praecipi cernis auimantia, jure
dixi honestis disceptationibas indecoras non esse misccn-
das. Nec ego abnuo irralionabilinm quidem mundomm ,

tamen motuum aliqua esse semina et quasi principia ia

anima nostra et eorum qui mundi non sint. Natura enim
,

hominis contrariorum capax est, ut ct malitiae in ea sit vis,

et virtulis ingrcssus; meritoque in principio libri hujus

qui est Genesis, per arl)oris speciem in paradisi medio le-

gisti boni et mali scientiaiu *. De quo ligno scientia; boni

et mali proeceptum est non esse gustandum; eo quod
mensnostra, in qua est cognitio et disciplina, boni et mali

recipit notionem. Itaqne naturoB opifex sicut ad propagan-

dum , vel etiam reparandum genus animantia reservavit
ut universa? tcrrae animantium semine replercntur : ita

ctiam corporis noslri terrenam substantiam vacuam non

putavit passionum hujusmodi tanquam immundorum ani-
malium rclinquendam , quae cum dehciis ct hixurie tan-
quam vice diluvii ingurgitatur , memoralis fluctuat pas-
sionibus. Lbi autem sobrietate et continentia unusquisque
inundantium evacuaverit diluvium passionum , et quam-
dam animae retexerit siccitatem, vivificare incipit suum
corpus, et animae puritatein, cui regimen sapientia est.

Gcn. !. g,
 .

DE iVOE ET ARCA. LIBER UNU». 44^

CAPLT XIII.

Cur ingresso l\oc inarcam, post septeni dies diluvitim

factum sit ? Itcm cur Moyses dixerit illad qiiadraginta
diebus et qiiadraginla nocli.bus duravisse , quai^c ra-
tione quadraginta dica pcrscvcraverlt? Quo paclo in
ipsa pcencE comminatione divina misericordia eluceat
Post quce liberalis Noii obedienlia consideratur.

XLII. Illud quoque studio est quaererc, qure causa est

cur posteaquam ingressus est Psoe in arcam, et induxit
animanlia , post scptcm dies diluvium lactum sit. Nou
enim oliosum videtur, quod non aut plures, aut pauciores
interpositi sunt dies , sed tot quot in constitutione mundi
fuerunt. Sex enim diebus factus est mundus, septimo die
requievit Deus ab operibus suis '. Quo declaravit indicio
ipsumesse auctoremmundi, atque diluvii. Mundum propter
bonitatem suam condidit, diluviumfecitnostrorum mcrilo
delictorum. Admoniti suul igitur homines vel ex numcro
dierum quibus munuus cst couditus , quod conditorem
suum ncn lacrymis solum et precatione , sed correc-
tione morum reconciliarc dcbuerant. Ergo spatium de-
dil ad poenitentiam Dominus, magis volens ignoscere, quam
punire ; ut imminentis diluvii terrore suspensus , ad ve-
niam cogeret postulandam ; quo dum pcriculum futurae
mortis horrescunt, impietati atque injuslitiae reuuntiarent.

Secundum est, ut hinc quoque Domini supra modum mi-

sericordis clementiam colligamus ; quia multoriim anno -

' Gen. u, a.
44^ S. AMBROSII

rum offensionom a constitutione muncll in finem usquc

contractam, pautis diebus, si pcenituisset eos, voluit re-
laxare. Est cnim Deus pcccati immemor virtutis rcmune- ,

rator, slcut Ipse ait in Propheta « Ego sum, ego sum qui :

»deleo iniquitates, et memor non cro tu autcm memor :

» esto, et judlcemur dlc iniquitates tuas, ut justificeris *. »

:

Cum enim advcrterit vcram animae refusam esse virtutem,

tantum el honorls attribult, ut non solum veniam superio-
rum Indulgeat peccatorum, verumetlam gratiam et justi-
ficationem impertlat. Expectavlt crgo ct septlmo dle, Ipso
quo ab operatione requievlt,* ut slvenia posceretur, se-
querclur correctio , et ab indignallone requiesceret.
XLIII. Istud quoque curae fuit non praetcrmlttere, eo
quod diluvium factum dixerit,« Quadraglnta diebus »et ,

addiderit,« Quadraginta noctlbus ^. «Sclmus euim diem

dlci quem sol terram Ulumlnans signat noctem quam clr- ;

cumfusae tenebrae a clarltate dlsterminant; et plerumque

a nobis Ita dlem slgnlficarl, ut noctem non comprehenda-

mus, plerumqueutcomplcctamur. Signlficantesenim men-

sem triglnta dierum signlficamus et uoctcs. Uude cum
,

satis fuisset Moysi dlxlsse diluvium fuisse« Quadraglnta

» diebus, » cur addlderit, « Et quadraginta noctibus,»quoe-
ritur. Et aliqul ita acccperunt qui ante nos fuerunt, ut et
virorum et mulierum factus dlluvto interitus demonstrare-
tur : dlem ad viruin refcrcntcs qui slt purior, slmilis lucis,
nocteiu admulicreni ([ucc, vlro dormicnle, creata describi-
tur '
: simulque quia vir prior quasi auctor, qui virtulem
moveat mulleris, atque in partus cxcltet : actu ille clailor
publlco; Ista obscurior, tanquam domesticis clausa ])arlc-
tibus etnocti proxima, secundo orlaloco, ct creatlonis sua;
formata jam costae viri debens graliam, superlori quoquc
potioris obnoxia privlleglo , et pariendi usu materialibus
' Isai. xLiu, 25, 26. — » Gen. vn, 12. — ^- Jd. 11, 21.
 DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 44^
comparanda. Consonans autcm in utroque numcrus peri-
culi, quia pcccata ctiam consonantia ; meritoquc non dis-

tant spatia temporum , quia non dislant mcrita dclicc-

torum.
XLIV. Non mediocriter etiam scrutantur plerique qua
ratione quadraginta dies diiuvium luerit. Et possumus di-

cere materialem numerum tristioribus hoc , est, delendae

creaturae deputatum hcbdomadam autem
: constitutioni
totiusmundi, hoc est, laetioribus. Sed iortasse rcferatur,
quid quod etiam lex quadraginta diebus lata est *, tot dies
observavit Moyses in monte Sina , et demoratus est, cum
proescripta legis acciperet? Recte ergo eodem numcro de-
clinandorum peccatorum praecepta tiibuuntur, quo poenaj
cuipa est persoluta ; ut cognoscamus quod de eodem vit.ne

tempore debeat ex correctione laus comparari, quo potest

punienda cuipa committi. Lnde nunc jam non poBnae prie-
scripti sunt dies quadraginta, sed vitas; ut hoc numero je-

juniis et orationibus crebrioribus nostrorum levemus sup-

plicia peccatorum , atque ad prsescripta legis intenti , de-
votione ac fide nostrum corrigamus errorem. Itaque per
Domini resurrectionem quadragesimus dies jam non ha-
betur novissimus, sed primus ; atque inde vita numeratur,
ubi ante mortis numerus ad consummationem muudi et
humani generis excidium computabatur.
XLV. « Et deiebo, inquit Dominus, omnem resurrec-
» tionem carnis a facie terroe^ » coelestium pulchritudo
verborum, si quis se a decoro inteilectu piae mentis exa-
minet ! ludignatur Deus peccatis nostris, sed non obii-
viscitur pietatis. Minatur suppiicium , sed non permittit
excidium. Moderatur vindictam , revocat severitatem. De-
ieturum se dicit omuem carnem non a terra sed a facie ,

terrae. Florem decutit, radicem servat sinit ut in pro- :

Exod. xxtv, i8, — ' Gen. vi, 7.

 ,

444 *• AMBROSII

fundo substantioe virtus maneat humanae , qune in superfl-

cie laboret , intus impassibilis perseveret , immunisque
iioxse acl eorum substitutionem qui non sint reatui obnoxii,

reservetur. Pulchre a\itcm posuit, « Delebo, » tanquam

htterarum apices qui delentur sine fraude hbroruin, et
sine immlnutione tabularum. Atramentum delelur, sed
lignum manet. Dclenlur elementa, ut scribanlur plerum-
que me*iora. Atramentum tollitur, substantia non exter-
minatur. Delebo, inquit, corruptehim carnis, ut scribam
incorruptionem. Delebo resurrectionem carnis a facie
lerrge, ut scribam in coelestibus resurgentes. Delebo de
hbroterrcT, ut scribam in Hbro vltoc. Deleantur, Domine
meus, Domine, deleantur clto elementa ferri, ut scriban-

tur elementa Christi. Aboleatur resurrectio terrena, ut coe-

lestisgratia redundet. Veni Moyses , pnTpara gremium
lcgem accipe, suscipe apices quos jam mlsericordia divina
non deleat. SuscipetabuhTS, quas Dominus slatuat in aster-
num. Utinam ipse non frangas. Et ipsas mihi mea culpa
sustulerat, nisi Dominus reddidlsset. Jure quidem Moyses
indignatus est ne haberent divina privllegia qul non de-
, ,

ferrent obsequia. Sed puto quod non nilhi eas sed Judreis ,

fregeris. Fregisli Juda^is, recepisti mihi. Fractoe sunt prio-

res , ut posterlores manerent. Fregisti eas in pectoribus

Judasorum. Quid enim proderat ut tabulas tenerent, qua-
rurapraescripta tenere nonpossent?Ecce secundas tabulas
dicunt se tenere, sed non tenent. Dicunt sc legere dlvlna
elementa, sed non legunt. Diglto Dei scriptas esse tabulas
Moyses dicit* : ilH digltum Dei non legunt, ferrum legunt.
Atramentum vident, Spirltum Dei non videnl. SedEccle-
sia nescit atramentum, Splrltum novlt. Ideoque Paulus
novit scribere non atramento, sed Spiritu Dei vivi ^. O
sacrilegum ineptum populum Judaeorum ! Homo Splrilu

' Deut. IX, 10. — »2 Cor. iu, a, 3.

 DE NOE ET ARCA. I.IBER UNUS. 44^
Del scrlLit, et homo sub lege nulritus , et illi voluiit Deum
atramcnto scrlpslssc, non Spiritu.
XLVI. Ergo ut ad superlora redeamus , delet Deus re-
svirrcctioncm carnis, tanquam apicum scriplionem : quo
(leclaratur quocl supcrfluam hominum nalivilalem propler
impietatem cjiis delcvcrlt specie litterarum : substantlam
autcm et convcrsalioncm generls servaret humanl veUit
])erpctuilate tahularum, ut ex ea semen reliquum pullu-
larel. Cui sententiaa convcnire etiam illud videtur quod
ait : « Delcho , Inquit, omncm rcsurrectionem carnis. »

Pxcsurrectlonl autcm communi usu naturae contraria vide-

tur esse purgatlo; qiiia purgatione reclditur, etrcprimitur
resurrectlonls hixuria. Omne tamcn quod purgatur, spe-
ciem amittlt, suhstantiam suara servat, atquc mcHorat.
Domlnus qui jam purgatione dihivli
Reprcssit igltur cor-
poreum usum, conversationemque generationis ejus quae
dcgeneraverat a decore natur.e et accepti muneris, ve-
nustat. Ha3C secundum hlteram. Quod autem ad aUiorem
pcrtinct sensum dlluvii specles typusestpurgatlpnisauimae
nostrac. Itaque cum mens nostra se a corporalibus mundi
hujus illccehris qiilbus ante delectabatur, abhierit , bonis
quoque cogitationibus veteris coUuviem cupiditatis abster-
get, tanquam purioribus absorbens aquis turbidorum
prius amaritudlnem fluentorum.
XL^ II. « Et fccit, inquit, omnia Noe qu£E mandavlt ei
Dominus Deus *. » Justus mandata accepit, servus impe-
ria. Hic amici ccnsetur loco qul fecerlt quiecumque exe-
quenda susccperit iUe qui nutat obsequils, onerl
: servltutis
addicitur. Denique et Dominus Jesus dicit in Evangclio :

« Vos amici mei eslls, si feceritis quae praeclpio vobis. Jam

» uon dicam vos servos *. » Mandatur ergo ut amico , man-
datur ut ei qui valida charitate, sobrio consilio ea, qiiae

' Gen, VJ', 5. — > Joan. xv, i4> i5.

 ,

446 S. AMBROSII

mandata siint exeqnatur. Ncc fefcllit Dominum judicium

,

suum, implevit Ju&lus unlversa non partem sed uni- , ,

versa quse mandata sunl ei et ideo Scripturai divlnae ;

acceplt testimonium. Nec superfluum putes qula siraul

posuit Dominum et Deum nam et Deus lu Domlno, et
;

Domlnus in Deo : sed ut Patris et Fiiil intelligas commune

praeceptum. Allqui tamen ante nos slc Interpretati sunt,

eo quod Dominum et Dcum dicendo hoc loco , et vlndl-

caturl et Iguoscituri geminam expresserit potcstatem : et

qui hic vindicat prlus in peccatorcs, ideo ante Domlnum

dixerit; quoniam vero postea, ut justl semlnariiun propa-
getur indulget, ideo Deum postea nominaverlt. Denlque
facturus mundum Deusdlcitur : « In princlpio feclt coihmi
» et terram *. » Et , « Dlxit Deus Flat lux ^.
, »

CAPUT XIV.

Diluvium verno tempore accidlsse^ ut^inagis eo crucia-

rentur homines; et sexcentesimo anno Not, ut homi-
num tnieritus cum eorum creatione congrueret. liem
per fontium abyssi , ct cataractarum eoeti ruptionem
mentis atque corporis diluvium significari.

XLVIII. EsT etiam IUa non perfunctoria consideratlo

quod sexcenteslmo anno Noe, mense secundo , vjgeslma
et septima mensls fit diluvium. Secundum mensem verni
esse teiaipoFis non amhlgitur, quando augentur nascentla,
ager parturlt, terrarum pariter atquc anlmantium foetura
se fuudit. Tunc ergo fecit diluviuui, quaudo dolor eorum
1 Gen. I, i, >- « Ibid. i4*
 DE nOe et arca. liber unus. 447
major forct, qni in sna abnndantia pnniebantur, tunc iillio

terribilior tanqnam diccntls Dei : Eccc oinnia sccundum

liberalilatis dlviuae providenliae gratiam dives uatura gene-
ravit, omnia in usum hominum germinavit terra fcecun-
dior,scgctes spectantur, trilico ct ordeo campi replentur,
comae arborum venturi fruclus floribus vestiuntur : non
deest terra obsequiis suis, non bestiae desunt muneribus
suis, quae solemnes solvuntur in partus, ut homini uihil
desit : homo sohis partibus suis deest, nescit auctoi^era
suum a quo ei omnia ministrantur, negliglt coudltorem.
Despicithomo remuneratorem suum cum Deus opus ,

suum non dsspexerlt. Pereant cum homine omnla, propter

quem nata sunt omnia. In suis divitiis consumatur homo,
cum sua dole moriatur. Nlhil anle hominem terra deU-
querat, nullis erravit in fructibus : inhomlnesoio sedege-
nerasse cognosclt, splnas et tribulos pro fructibus ferens.
Quod sohmi munus admlrablle est, prlncipale mentisin-
leriit. Cur Igltur omnia illa scrvantur? Ideo non post col-
lectos fructus infunditur aqua, nc bcncficlum magls quam
diluvium tcrra sentlrct. Denique verno apud ^Egyptios
tempore, scd mcnse dlverso NIlus exundat, ut jaclendis
semlnlbus terra moilescat, et blandlore slnu, clementlore
gremlo semlua mlssa susclpiantur. Quod autem sexcentG-
simo Noc anno flt dlluvium, illud videtur ostendere quia
sexto die Adam crcatus est. Idcm uumerus , hoc est, qui
par dicitur, et in auctore ct In reparatore servatur; quia
fons sexageslmi el sexcentcslmi sextus est numerus. Idem
antem et primus et scptimus mcnsis dlcltur. Sed magis
prlmum obsenare debemus; quod post diluvium veruo
tempore coleudorum cura reparetur agrorum, et pLicidi
atque uberls soli Inclpiat fcetura procedere. Quo signlfica-

tur nunquam Deum eo numero vel tempore interltum

honainum fuisse facturum; quo fecit exordiuflfl; nisi im-
 :

448 8. AMBROStl

manibus dellctls esset ofTensus. Simul veniam temporls et

numerl ratio promittlt quod ctiam iratus admoneatur

;

tam pra?cedentlbus causis bencficiorum suorum ut non ,

penitus delcat eorum substanliam, quos Ipse donavit.

XLIX. « Et rupti sunt omnes fontes abyssi , et cataraclae
!) ccoll aperlDD suut*. » Vim diluvii convenicnter Scrlptiira
expresslt, dicens ccelum et tcrram pariter csse comniota,
c quibus elemeutis constat Istlus mundl omne principlum.
l ndique crgo influentlbus aquarum molibus conchisum
genus hominum pcrurgelur. Ila^c secundum lilteram.
Quod aulem ad alliorem pcrtinct sensum, cceli symbolo
mens humana slgnlficatur, terrae autcm appellatione cor-
pus et sensus. Magna igitur naulragia, quando mentis pa-
rlter ct corporis sensuumque omnium turbo ct procella

miscentur. Diligenter dicla pcnscmus. Plerumque fraus

mcntls et dolus suum cxerccnt venenum sed tamen , so-
brietas corporis et continentla obumbrant mentis Impro-
bltatem. Frequenter incerto fidei atque opinlonis suae mens
lubricaest, sed tamen caro deHcils et luxuria vacat, ut
frugalltas errorem mentis excuset , sicut multl suut hwre-
ticorum qul praBtendcre volunt corporis contlnentiam, ut
assertlonis suae fidem testlmonio sobriae carnis acquirant

etsi sensu lubrici, tamen quo minusturpes, aliquantoexcu-

sabiliorcs habcntur. Cum aulem venena mentis , et contagia
corporeae obsccenitatis sensumomnem, vigoremqueconfun-
dunt, atque animus inccrto lubricus motu,maIitIaefcetidus
atramcnto, crudclitatis furore succcnsus, etlam corporali-
bus flagitiis. incltatur; avarus quf.qne afleclus impatlens
mcdlocriumracultalum, luxuriae cupiditate effundendique ,

libidiuc prcxcipitatur in facinus appctcndae salutis alieuae:

tunc magnum csl diluvium omnibus pari ter ingruentibjs pas-
sionibus:tuncseinsipientia, injustitla, temeritas , improbi-

» Gen. VII, II.

 ,

DE NOli KT ARCA. LIBEP, UNUS. 4%

tas , perfidia de superiori iiartc tanquam cataractae menlis
videntur elTundcre. Inde eruinpunt de corporis fontetcrreni
libido , temulcntia, luxuria, poslremo diversoruin crlini-
num prolapsiones, quae penitus et corporis robur ct vigo-
remmentis eft*oeininant.

VV\ k V\ VA' V vv% \^ V V\ V V\ V VX VV V VVV vA/\ VX^V V V^- VX-X VVV VV^ V\ \ V VV V\V X^V^ K^ T t VVA-VX VV* V X^X' * VV V X-X' v^^

CAPUT XV.

Per arcam a foris clausam ct ia aquls fluctuantcm ,

corpus/iomhiiscoriotectmnetvariismotibusagltatum:
per quindecimaquce cubitos, quibus montcs supcraban-
tur,humanos sensus : dcfiique per mortem. omnis car-
nis t animce passionibus corraptcc interitum adum-
brarl : superbos autem prwcipue delendos, cumjustus
interirn extinctis pravis motibus in corpore quasi in~
corporeus remaneat.

L. clausit Dominus a foris arcani^ » Sermo mani-

«Et
festus est secundum litteram. Claudendii fuitarca, et tuto
sepienda munimine ne eam vaga diiuvii fluenta penetra-
,

rent. Altiorls quoque sensus non incongrua interpretatio

si corpus humanum cui arca haec, quie dcscribitnr, figura-
tur, septum corio judicemus a frigore a?stuquc dcfcndi,
quod artifex Deus ad omnium membrormii prolectioncm
naturahbus vestivit exuviis , et quodam circumfuso induit
operimento; ut neque frigore congekiscat, nec aeslivo ca-

lore solvatur.
Ll. Exundavit igituraqua,et levavitarcam, etferebatur
super summum aquarum. Non immerito exundavit aqua,
quando cccfi cataractae apertaj sunt, ct dc terra rupti sunt

' Gen. vn, 16.

LIV. 29
45o S. AMBROSIl

ibntcs aqnarum ct flumina. Quod magna cmphasi dictiim

cst. Lbi cnim cruptio, ibi inevocabills clTusio sit nccessc
est; ncc retincri facilis ingcntium prolapsio fluentorum.
Manifestum cst igitur quod scriptum cst. Yerum si altius

spectandum putes, caro nostra diversis agitatur et freti

modofluclual passionibus quibus huc atqueifluc tanquam

,

super undas molcstiarum suarum nunc fame, nunc siti,

nunc cupiditate, nuncgaudio, nunc dolore jactatur.
LII. Illud quoque non praetermittendum arbitror, quia

Scriptura nonpra;terit,quantisnumero cubitis aqua super

terram fuerit; quindecim enim cubitis super excclsos
montes aquam fuisse dixit. Simplex itaquc intellectus patet.

Allegoria autem quinque sensus complectitur, qui sunt in

corpore nostro velut excelsi montcs qui hanc carncm ,

passionum obumbrant, et plerumque incursantur bcstiis,

et exagitantur condcnsa et opaca eorum. Unde et Domi-

nus pcr nationum crcdentium fidem vcniens ad Ecclcsiam
suam venit a Libano sicut ait llabacuc propheta dicens
, :

« Dominus a Libano veniet a monte urabroso etopaco *.»

,

Ecclesia quoque venit aLibano^sicut habentCantica Can-

ticorum. Ita enim legimus «Ades huc aLibano, sponsa,:

» ades huc a Libano. Transibis et pertransibis a principio

» fidei, a cubilibus leonum , et montibus pardorum*, » quo

gentiles populi , qui velut bestiah'um passionum graves pa-

tiebantur incursus, nunc altiludine lidei, ct sublimitate
dcvotionis meant. Per hos igitur raontes Christus advenit,
comprimens cvangelicis disputalionibus feroces istius cor-
poris motus atque illam altitudinem cordis et se extol-
, ,

lentem supcrbiam obedientia et humilitatc sui dcstruens :

meritoque fructus mansuetudinis ferre coejjerunt , quos

ante gravium diluvia passionum subruebant. De numero
autem cubitorum sic quidam ante nos iestimavemnt, quod
» Habac. ni, 5. — » Cant. iv, 8.
 ;

DE NOE ET ARCA. LIBER TJNUS. 4^1

quinque sensus triplicem colleclioncm habeant ; oo quod
visus visibile videt , et auditus audibilc audit, et odoratus

odorablle odoralur, et gustus gustabile gustat, ct tactus

quod tangendi substantiae subjacet, tangit. Ideo quinque
sensus tripliciter aestimati sunt , secundum illud
vel :

« Scribe tibi tripliciter \ » Ego tamen commodi«s pu^.5

illud , ut sensus terreni hominis atque animalis et spiritalis
accipiam ,
quos illa diluvii fluenta transcenderint.
LIII. Merito mortua est omnis caro qu^ movebatur.
Quod et secundum litteram liquet, et proprie ac natura-
liter carnis corruptelam indicio procellosae commotionis
expressit. Commotio enim vitiosa non est, nisi per afFectus
corruptionem. Movet enim voluptates caro, et ipsa volup-
tatibus commovetur. Talis autem commotio corruptelam
creat. istius mundi est,
Causa ergo corruptelae commotio
per quam anima uniuscujusque degencrat. Cum enim vi-
tlosae passiones mentem movent, corruptela generatur

cum excitant studia virtutum, dlsciplinae profectus est.

Omnis igitur qui erat in arida, mortuus est ncc enim po- :

terantnon mori quos tanti diluvii unda demerserat. Hoc

secundum scrlptum sericmque verborum. Caeterum si al-
Icgoriam quaeras, non dubium est quia exemplo ligni ari-
dioris quod simul ut lambere cceperit, ignis exurit ita :

anima nisi diversarum humescat rore virtutum, poculo

quodam irrigata sapientiie, et fontc lustitige, atquc irriguo

castitatis, tanquam arefacta radice vitali, cupiditatum de-

flagrat incendio, velprofluvio carnis illisa procumbit. Unde
semper epulari debet aniinus boncrum operum cogitatio-
nes, ut prudentioe succo mens inebriata pingucscat; quo
non facile diluvii corporalis cedat injuriae, atque arido in-
curiae situ evirata morlatur. Ideoque nos admonct Dominus
a fontc sapientioe non recedere*, pocula virtutis haurirc;

» Prov. xxii , 20. — » Baruc. iir, ao, 21.

 » :

452 «. AWBROSII

ne quis sole iniquitalis aicscat, ct procellani pcrsccutionis

sustiuere non posslt. Scriplum est enim « Quod si In lui- :

» miclo hoc faciunt, in arido quid fiet*.

LIV. «Delevit, inquit, Dcus omne quod erat super fa-

» ciem terraj". » Scripti evidens explanatio. Allegoria autem

crKpositam nobis declarat superbiam, quac se extollit in hac

tcrreiia fragilique substantia, et iinmemor divinorum, hu-

mana despiciens, ipsum arrogantis virl habilum, incessum-

que deformat quales descrlbit Esaias Judajae fillas, oculo-
:

rum mlcantes nutlbus, et alta sc cervlce jactantcs^ Sunt

enim hujusmodi erigentes supercllia, Inflato corde, elalo
pectore, cervlce resuplna : qul sohim quidem vestlgiis pe-
dum perstringant, tolo autem se hbrent corporc, et inani
suspcndant examine : in prlora gressu procedant, ad poste-
rlora vertlcem recllnantcs : ccehim spectent, tcrram auteiu
tanquam cervicls dok)rc sufhxi, ut eam Inchnare
fastidlant,

non posslut. Hos igitur dclcvit dc hbro vitge Deus dicens

«Omnls qul se exaltat, humihabitur'' :» nec inter merlta
sanctorum commentis adhaerere facit ccelestlbus (29).
LV. Omnibus igilur, qui extra arcam fuerunt, inte-
remptls, «DerehcLus est jNoc sohis in arca cum IIs, qul cum
» ipso erant*.»Non Indlget Interpretatlone sermo simph-
cior. Concurrlt inteUectus cum httera. Altlor autem et
interlor slgnlficatlo dcmonstrat justumvlrum, amatorem-
que tanquam
saplentiic, arborem fructuosam, Intcrnccatis
quae escam cjus solcbant arrodcrc, comam obumbrare,
coarclare processus ramorum, vehit exsortem irralionabi-
lium passlonum soium remanslsse cum suis. Sul autem sunt
purae animi disceptationes, qujc virtutl adhsereaut. Et bene
addldit In arca remansisse, quasl vix: credibile amputatis

corporahbus passloulbus vlderctur eum adhuc versari in

• Luc. xxui, 3i. — » Gen. vn, 25, -— 5 Isai. ni, i6. — 4 Luc. xiv, n,
^ ^ Gcn, VII, 27>.
 DE yOU DT ARCA. T.IBER UNUS. 4\i3

corpore : quod licet jam terrenis careret contagiis, incor-

ruptam licet, corporis tamcn adhuc substantiam rescrva-

bat : et velut incorporeus in corpore, superferebatur dilu-
vio,non absorbebalur; corpus quidcm gerens quasi in
arcc positus interno, sed qui corpus ipsum insuperabilis
passiouibus quasi incorporeus in medio tantorum motuum
gubernaret.

CAPLTXM.

Cur dlctum stt, Memor fuit Dominus Noe, nuLla cjus

uxoris ac flliorum ejus facta mentionc? Cur ilem bcs-
ticc prius quam jumenta nominala sinl ; c', qualis
- spiritus supcr terrum inductus, ut aquce cessarcnt?

LM. «Memor fuit Dorainus Noe, et bestiarum, et ju-

•mentorum*. «Moventur plerique qua causa non dixerit
Scriptor, quod etiam uxoris et fdiorum Noe memcr fuit
Dominus, cum besliarum et jumentorum fueril memor.
Sed cum dixerit quod Noe memor fuerit, in auctore et
prassule domus necessitudines ejus reliquas comprehendit.
Simul exprimi videtur quidam reliquarum consensus ne-
cessitudinum. Elenim cum omncs invicem sibi chari sunt,
una est domus cum autcm discrepant, separanlur et
:

scinduatur in phires domos. Ubi er^o charitas, ibi senioris

noniine de quo pcndenl ca?teri, domus omnis sijiuificatur :

ut si quis arborem dicat, utique comprehendit et ramos :

si quis ramum nominet, etiam fructus qui in eo sunl, pa-

riter uuo atque eodcm sermonc complectitur.

' Gen. viii, i.

454 &• AMBROSII

LVII. Nec iUud otiosum quod primo dixit, qnia memor

Dominus Noe, deindebestiarum, postea jumentorum,
fuit

hoc est, cur non ea animantia qua3 miliora sunt, post

hominem nominavit, sed ferociora. In quo videtur illa

esse ratio, ut ea, quoe ferociora erant, utriusque partis

vicinitate mansuescerenl. Qnod videtnr etiam in illo versu
poelico declarari ; xaxolijo' ig juisstov 'ua^rv^^ . Hinc enim etiam
Poeta usurpavit, ut dlspositioncm dimicaturi ita ordinarel
exercitus; quo inferiores collocaret in medio, quo magis
hinc inde a fortioribus juvarcntur, et dimicationcm utrlus-
que partls assumerent. In his scripti series manifestalur.

Altiore autem sensu certum est quod justus in medio ha-

bet non in parte cogitatloncs cordis sul :quoad carpit
et

hanc vitam, habeat necesse est in corpore tanquam in illa

arca bestias graves. NuUa culm mens est, nulla anima,
quaenon recipiat etiam malarum motus agrestes cogltatlo-
num. Itaque insipientis anima ferlnos acult motus, atque
adolet venena serpentum : sapientis autem vlgor mlligat et

coercet.
LVIII. « Et iuduxit Domlnus spirltum supcr terram, et

» cessavit aqua.^j^ » Non puto hoc Ita dlctum, ut spirltus

nomine ventum acclplamus. Neque enlm ventus poteriit
siccare diluvium. Alioquln cum mare veutis exagitctun
quotidie, exinanlretur profccto. Nam quomodo non cva-
cuaretur mare ventorum vi, cui cessisset toto dilTusum,
orbe dikivium usque ad Hcrculis, ut aiunt, columnas, ct
mare Magnum tectis montlum excelsorum vcrticibus exa3S-
tuans? Splrltus igltur divini vlrtute invisiblH dikivium illud
repressum esse non dubium est, ccelesti operatione, non
flatu. Unde scriptum est : « Omnia a te expectant, ut des
» lUIs cibum in tempore : apcriente te manum tuam, omnia,
» implebuntur bonitate. Auferes spiritum eorum , et defi-

'Homerus Iliad. A. — ' Gen. viii, i.

 DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 45f)

» clent, et in pulverem suum convertentur. Emittes Spiri-

»tum tuum, ct creabuntur, et renovabis faciem terrae*. »

Est ergo Spirltns, cujus operatloni cedet-e universa vidcan-

tur, in quo coeli ipsius virtus sit, sicut scriptum est :

« Verbo Domini eceli firmati sunt, ct Spiritu oris ejus om-

» nis virtus eornm^ qui Spiritus est creator univcrsorum,
:
»

sicut ctiam Job dicit : «Spiritus divinus qui fccit mc'. »

CAPUT XVII.

Clausos aquaruin fmites ct cataractas indicare causas

errorisad animiesanitotem esse recidendas : dinume-
rationcm temporis quo sedit arca, initio anni, id est,

verna tempeslalc cwpisse ac desiisse diluv ium; iisdem-

que numeris crevisse et decrcvissc : ostium arcoi 7'ese-
ratum^ mentcm pcr sensus naturam contemplnndo ad
cognitionem Deipervenire : dcmum emissionem corvi^
cuLpcB depuisionem ex anima ad quam extinctis pas-
sionibus non revertitur.

LIX. NuNC consideremus quid sit quod ait Scriptura

divina : « Clausi sunt fonles aquarum, et cataractoe cobH''. »

Nec obscurum arbitror. His enim causis minuitur diluvium

quibus crevit. Erupti erant fontes aquarum, apcrtae fuerant
cataractcTB C03li, ut undlque inlluentibus aquis terra inun-
daretur. Debuerant claudi ea ex quibus diluvii origo ma-
uavit, ut ejus inciperet esse defectus. Hoc littera sonat.
Subtilior autem interpretatio exprimit, eo quod diluvium
animoe vitio mentis et luxuriae corporalis influxerat, ut

• Psal. cii, aj-So. — » Id. xxxii ,6. — * Job, xxxiii, 4- — ^ Geii.

VIII , 4.
456 S. AMBROSir

malitia passioni, passio maliliac misceretur : ingredienle

mcdico Dei Yerbo ad visitationem animae quae diutina
legriiudine laborabat disceptationum improbitate, et pas-
sioanm acerbitale, prius dcbucrunt causae aegriludinis
amputari. Principium cnim raedicinae est causas languoris
inciderc; ne diullus ea, quaenocent, ad increraentum aegri-
tudinis ministrcntur. Quod nos etiam lcx docct; cum enira
stelerit lcpra, non difFundatur, tunc ait raundam
ut jara
esseleprffi stationera quaradam et mansionem^ » Quidquid
cnim proster naturam raovetur imraundura est. Haec igituf
cst animi-e sanitas, basc sabibritas mentis, ut affluentia
cesset crroris, sistatur culpa, ne serpat. Cessante incentivo
culpne atque delicti salus tuta est, atque inoffcnsus vigor
animne se reCundit.
LX. «Et scdit, inquit, arca septirao mensc, septima et
«vigesima mcnsis^ wNisi diligenter intendas, etiam secun-
dum litteram diiriciiisloci istius cora])rehensio est. Et pri-
mum oranium cavendum, ne quem septimi mensis repeti-
tio crebra perturbct. Sic enim scriptum est, sexcentesimo
anno secundum hebraicara veritatem, mense vcro primo,
scptima et vigesima die mensis ccepisse dihivium : centum
quiuquaginta diebus fuisse infusionem aquarum, sedisse
arcara in monte seplirao mense, septima et vigesima men-
sis : postca minui coepissc aquas raisericordia Dei, centum
quinquaginta diebus diminutionem aquarura factara, pos-
tea apparuisse capita raontlura : dclndc post quadraginta
dies apcrulsseostiumarcre sanctura Noc, dimissumcorvum
non rc\ertlsse, dimissam columbam revertisse vacuam,
iterum post septem dies dimissara revertisse cum ramo
oHvae, tertio post septem dies diraissam non reverlisse ,

tuncadvertlsscNoequod aquaomnls recessisset. Ac sic an-

nus conclusus ostenditur scxcentesimo primo anno Noe, in

' Levil. XIII, 5, 6. — » Gen. viii, ^.

 DK NOF. r.T .ARCA. i.ip.rn upfus. 45-
secnndo anno sepllnia Quod igllnr i\<\
et vlgcsinia mcnsls.

explanalionem apertam pcrtinet, codem mense atquecodem

die restitiiilur requalilas lerras post diluvium, quo corrupla
est incipientc infusione dilavii. \cris enim temporc omnis
ager viret, et tcrra parturit fruclus. Tunc incipiunt gem-
mare arbores, germlnarc fractus. Divltem crgo reformavit
Dominus ct restltult qualilatem. Meuseigltnr secundo, lioc
cst, aprili (primus enim mensis martius est quo hahct Justus

natalem, quando noctium dlcrumque wqualitas aistlmatur,

hoc est, octavo, ul Romuni putant, ^cl ut alii, quinto Kai.
april.)-mense, inquam, secundo, hoc est, apriii, septima et
vigcsima mensis cffipit diluvium. Ver igitur initium anni

rcstimatur, non secundum usum tcmporls, sed secundum

naturae praerogalivam; ut quia tunc spes anni inchoat, et
incipit se fructus ostenderc, tunc vldcatur anni csse prlnci-
j)ium. Seplimus autem mensis secundam numerum is

qui septcmbcr dicilur, computatur; quia etsl a septcmbri

mense annus vldcatur incipcre, sicut Indictionum praesen-
tium usus osteudit (tunc enim semlnum jactus) vcre tameu
cx quo plenior gratia se iacipit demonslrare, ex eo anni
orlgo subducltur; ct ideo qui alla rutlonc primus putatur,
dlversa asstimatione sepllinus habetur, Tunc ergo scdlt
arca, hoc est, in mensc scptimo, septima et vigesiuia
mensis super montem quad.rati. Ex illo minui dihivium
cceplt. Slmul cousidera quia clsdem namcris quibus aliqua
incipiunt, rcsolvuntur; ut dlluvium ccepit secundo mcnse
anni, septlma et vlgcsima mensls : centum qulnquaglnla
diebus inlluxlt diluvium, ccntum quiuquaginta diebus aliis

cesslt dlluvium : qut.draglnta dlcbus uimia vis cceiesti im-

bre et fonliuni eruptlone exocstuavlt, quadraginta dicbus
alIisexactis,postquam visa sunt capitamontium,undecimo
mense, primo dic mensis, dimlsit corvum sanctus Noe : Ita

constat eodem numero quo cumulatum est, dlluvium esse

458 S. AMBROSII

iniminutum. Undc docet nos Scriptura ordinem esse ser-

vandum.
LXI. Quod autem ostium sit arcae quod aperuit Justus,

secundum corporis ralionem supra dictum est. Secundum

altiorem autem interpretationem illud diccndum videtur,
quod corporis scnsus velut ostiorum similes habentur. Per
hos enim tanquam per ostia ingreditur in nostram men-
tem vclut quaedam sensibilium comprehensio. Ergo mens
nostra per hos sensus respicere videtur, et maxime per
visionem, qure omnibus sensibus corporis praestabilior oesti-
matur quia domesticaest luminis, et per eam aspicientes
;

ccelum terram maria solem quoquc lunam et stellas

, , , , ,

quibus axis ornatur , intelliglmus Deum esse operatorem

mundi atque rectorem, nec sine auctore Deo tantorumquc
operum conditore hajc potuisse fieri credimus , aut posse
consistere.
LXII. Per hanc igitur fcnestram corvum primum Justus
emisit. Quaerenda causa , nec tamen lalet quantum ad lit-

teram pertinet; quia plerique quasi annuntium futurorum

corvum aestimant, et voces ejus observant, volatusque ri-
mantur. Sensus autem altior significat quod mens Jusli
quando mundare sc incipit qavc tenebrosa sunt ct im- , ,

munda, et temeraria primo a sc repellit. Siquldem omnis

impudentia, atque culpa tenebrosa est, ct mortuls pasci-
tuf, sicut corvus : lumini autem vicina virtus qua; mentis
puritate et slmplicltate resplendet. Et ideo tanquam emit-
titur ct fugatur culpa, et separatur ab innoccntla, ut nihil
remaneat in viri justimente tcnobrosum. Dcniquc egrcssus
corvus non revertitur ad Justuin ; quia fugitans omnis
culpa cst wquitatls , nec probltatl vldelur ct justitia3 con-
venire. Denique evasisse se credit injustus tanquam dc
vinculis, cum justus ab ejus se consortio separaverit, di-
luvii cujusdam et corruptelai familiaris, utcorvus qui cum
 DE NOE ET ARCA. LIBER VSVS, 4^9
siccitatcm terrac nusquam inveniret, non rcversus csl, scd
rcmansit.
LXIII. Considerandum etiam quarc non regrcssim
dixerit corvum , « Donec siccaret aqua a tcrra* , » quasi
vero postea sit rcgressus. Sed haec loculio familiaris cst

Scripturne divin.-r^. Siquidcm ct in Erangello habes scrip-

tum dc sancta Marla , quod non cognovcrit eam Joseph
doncc peperlt filium ^, cum utiqne nec postea cognovcrit.
Deindc qua3 Donec siccaret
cst locutio ista, ut diceret: «

» aqua a tcrra » non terra ab aqua ? Et quidem usus lo-

,

quendi etiam hoc habcre consuevit tamen nonnulli ante :

nos acstlmaverunt co quod immoderata quaedam vidcatur

,

vis exprimi passlonum hac locutlonc verborum qula tur ;

bidls passloulbus ac proccllosis consummalur anima de- ,

ficlentibus autem et velut arescentlbus virtutem resumat.

iNon redlt igitur culpa.' species In anlmam Jusli , quasi sic-
cam et mortuam derclinqucns , et Cui ]am nocere nou
possit.

CAPLT XVIII.

Ut corvus maiitiam^ sic v irtutem columba exprimit. Ad

hanc recipiendam semper j ustum esse paralum osten-
dit Noe ; idemque columbam septem aliis diebus re-
tinens patientiam in corrige?ido -necessariam docct.

LXIV. Nec IUud vacuum, quod postea columba dlmlt-

titur.Malltlam etenim simpllcitas ct culpam virtus resol- ,

vit. Malitia igitur amat dlluvium et consortlum justaj ,

» Gen. Tiii, 7. — a Malth. 1, 25.

 46o S. AMBROSII

menlis refugit, et quasi desolala, et sinc aliqua slatione re-

manet nuUam habens cnm virlule communioneni. Yirtus
autem redit amans juslorum consortia etlargiendie fami- ,

liarior utilitati, quae conferat salutaria, ct cavcnda ea quae

sunt nocitura, commoneat columha dimissa cum
: sicut
vidcret cessasse aquam, regressa est tanquam plena justi-
tiae; ut ei a quo missa fucrat, nuntiarct quid adhuc caverc

dcberet, atque expectandofructu meliore postea potiretur.

Quod autem columba non invenicns requiem suam regre-
dilur ad eum, nianifeslum indicium dedit per hujusmodi
aves quantum intersit inter mahtiara et virtutem, exprimi.
Siquidem corvus antc dimissus , cum aliquanto videretur
anij)iius exundare dihivium, visus est locum invenisse re-
sidcndi. Et certc non est hujusmodi corvus ut ahai aves,
quffi in aquis conversationem habere consuerimt. Cum
ei go corvus ubi rcmaneret invenisse videatur , columba
aulem non invenerit, evidcns ratio est alliore interpreta-
tione signari, quia mahtia inquietis passionibus et cupi-
dilatibus, qnibuscorrumpitur anima, se miscerc consuevit,
et quasi cognatis et domesticis dclectalur, ibique com-
morationem suam locat : virtus aulem piima statim specie
visionis olfcnsa regrcdi feslinavit ad mcnlem anlmamque
Jusli,quod ilhc diversorium sibi lutissimum sit localum;
eo quodahbi tanquam cohimba, ita hujusmodi virtus sta-
tioncm tulissimam invenire non possit. Tarde enim inter
astulias isllus mundi , et sieculariiun fluclus cupidltatum
portum solet invcnire simphcitas.

LXV. Itaque slcut justilia vehit visendi gratia progressa

paulisper ad uicntem optimam redire festinat, nec longius
dlscedit a juslo; ita cllam justns et studiosus virtutis ubi
virtutem approplnquare cognoverit , gremium suaj mentis
expandit. Quid enim sibi vult quod vir studiosus virtutis
Noe extendens manum suscepit eam , et introduxit ad se ?
 t

DK AOJ', KT ARC.4. LIBER LM S. 4^

Quod elsi secundum litteram planum videtur, non tamen
facile colligas, nisi viri sapienlis tlLi nola sit consueludo,
qui velut speculalrice virtute ulilur, et ei explorandorum
negotiorum gerendorumque prcTrogativam quamdam vide-
tur commillere. Ea ergo virlus cxpendit naturas, ut si qua
€arum sibi vic^cUu' committere profectum, ei possit ad-
jungere. Communis enim qua^dam est Lonilas saplentiae

et liberalis et larga utililatis ; ita ut quas morigeras sibi

cernit, associet : ubi autem proposito suo viderit aliquo-
rum recalcitrare naturam , velut ad hospitium familiare
sibi revolat et recurrit , quam sapiens et iudustrius tan-
quam manu quadam mentis feslinat excipere omne cor ,

apcriens suum quo etiam eara absentem lenebat. Nunquam

euim potest sapicns exsors esse propriai virtutis.
LXVI. Quidpneterea sibi velit quod tenuit septem die-
bus aliis columbam, et iterum emisit eam nisi ut advertas ;

quod bonum sapientis optimumque propositum semper

,

sibi etiam alios adjungere studet, errantes emendare, cor-

rigere vagantes ? Si quem in principio resilire conspexerit,
tamen commulandi ejus et corrigendi non desperet pro
fectum. Sicul enim bonus medicus, etsi tempus mcdicinae
non sit, tamen visllalionis speculam ante praemittit; deinde
non negbgit jusioe expectationis excubias, et paulisper
passioiii!)us cedcns , opperitur facultatem medendi, quae
cum fuerit oblata, suum non inlcrmitlit officium : ila ergo
et sapiens verbis ac disputationibus tanquam medicus
medicamentis , coutrarias curare desiderat passiones. Et
quia in omnibus remedio divini favoris utendum cst; ideo

septem expectavit dies quibus mundus omnis describitur

absolutus , et operatori requies ministrata *
; ut ex illo

auctore omnium sumeretur disciplina operationis humanaj,

• Gen. 11, a.
4^2 S. AMBROSII

CAPIjT XIX.

Columbaquare dicaturad vesperam regressa cum olivoi

ramo in ore ilem unde aquas defccisse Noe cogno-
:

verit : tandem cur eadem columba post dies septem

tertio emissa non reversa sit ?

LXVII. « Regressa est igltur columba ad vesperam ha-

»bens foliam oleae, et ramum in ore suo *. » Non otiose
posuitet vespcram, etregressam, ethabentem olene folium,
ct ramulum in ore suo , ut non fugitantcm virtutem arbi-
treris profectus futuri , si quos possit acquircre ueque ;

rursus tanquam sine lumine eam fuissc cognoscas , et qui-

Itusdam tcnebris occultam , sed diurno candore fulgentem
cxpectasse usque ad occasum diei, et sic ad eum regres-
sam, apud quem etiam vesperi tenebras habere non posset.
Folium quoque quod secum detulit, ctsi breve illud folium
detuiissc vidcatur,spcm corum, quos sui poenitcretcrroris,
etsi non magnam, aliquam tamen significavit. Folium

cnim sine virgulto csse non poterat. Ergo quasi germinan-

lis corrcctionis licet non magnum aliquod, tamen vcxit
,

insigne etfolium oieae, in qua arborc oliva gcneratur, ex

qua oleum conficitur, quo materiale lioc lumen fovetur, ct
ienebrarum fugatur obscuritas. Quid autem magis quam
lupjcn familiare virluti est et ramulus iu-
? Folium ergo
signe est correctionis autem quasi radicem sui
: correctio
pcenilentiam habet, quae poenitentia non potest in turbidis,
sed in iis, qui spiritalem ]am sermoncm accepcrint, gcrmi-
narc. In ore quoque non frustra ramulus oleaj vidctur esse

» Gen, Tiii, 11.

 ,
,,

DE NOE ET ABCA. LIBER UNUS. 4^3

delatus ; eo quod virtus et sapienlla in sermone sui habeat
claritudinem , lumen ejus effulgeat
cl ipsa statim specie

maxime cum pacifica loquitur; quoniam hunc quoque ra-

mulum pacem peleutes prielerre cousueverunt. Tulitramu-
lum, eo quod simpllcitas purltate qc sincerltate semina
quasdam auribus nostris utiHtalis infundit et boDcie doc- ;

trina virtutis aut ad industriam provocat , et invitat ad

pr£emium bonai sibl conscium discIplInaB, aut gerendae
pcenitentioD, ct sequendae conversationis cupiditatem injlclt

peccatori.
LXVIII. Unde et praeterea cognoverit sanctus Noe quia
defecerit aqua a tcrra S slcut scriptum est, conslderan-
dum videtur. Prlmo omuium secundum lltteram, quia
potuit intelligere utinun siccum, an humidum folinm esset
allatum. Deinde quonlam nou est hujusmodi columba, ut
possit fructus latentcs sub aqua eruere. Sed utrum illud
folium anle dnuvlura fuerlt exortum , an tempore diluvii

conlucndum est tlbi. Si ante dlluvlum, vlr justus gavisus

est fructum de veteri semlne reservatum , et inde collegit

misericordiae insigne dlvino?,quod jam diluvium removls-

set, qua3 fructum demonslraret, cui non potuisscnt nocere

diluvia. Si diluvii tempore natum est folium advertit utl- ,

que justus nova semina miserlcordiae fructificasse ccelestis,

ut radices arborum viverent, et quasi resumpta anima fce-
tus germinarent vetustos , atque in assuetos partus redi-
rent,quorum indiclum praemlssa folla demonstrarent.
LXIX. Sed hoc alta potlus Intcrpretatlone coUegit qula ,

Domlnus Dcus noster quamvls acerbls inlquitatis nostras

offensus esset erroribus; tamen anj^quas nobis prosaplae
patrlaeque vlrlulis semen allquod vel exiguum reservaret
ne peuitus operls et creaturas sua? omne circa humanum
genus amputaretur insigne. Unde et Esaias ait : « Nisi

» Gen. VIII, 11.

 , ,

4^4 S. AMBROSII

» Dominus Sabaoth reliquisset nobis semcn, sicut Sodortia

» facti cssemus , et sicut Gomorrha similes esscmus ' , » iu

alterlus nominc civitatis cxprimens cascitalis indicium , in

alterius sterilitatem. lla cnim lingua patria Chaldaci nun-
cuparunt Sodomam Gomorrham, cecitatem et sterili-
et

tatem significantes. Dominus in hujusmodi

Mei^ilorjne
specic clvitatum amputavlt magls humana vitia quam ,

puniendos iiomines judicavit.

LXX. Tertio dimittitur cokmiba post septem dies
atque eadcm non rcgredllur. Lnde considcremus, ne id
quod supra dlximus invcniatur esse conlrarlum. Si verbo
quidem cohxmba, opere autem virtus non rcvertitur ad
Justum; crgo deslitutus c-st Justus, et dcfraudatus muncre
suo? Nequaquam. Nnnquam enim ^lr hujusmodl a vir-

tute disjungltur, nec cum cx ore emittit justltiam, dispu-

tationemque alterius virtutls inducit, rirtute se exuit , et
imltanda aHIs aequltate dlspoHat : sed vice solls ahos ilhi-

mlnat, cum radios su« Uicis emlttlt. Ignis neinpe cale-

facit appropinquantcs, ita ut calorcm natune suoe ipse
possideat. Numquid deficlt hix dici , cimi totum mundum
ijiumlnat claritate? Ilabet inolTensum cursum suum ,

illibatamquc naturam. Sic ct Ista In columjjae specie vlr-

tus, cum adhuc ferverct dihivium, sccundum avem tamen
in terris , secundum vn't'Ueni in homlnum passionlbus
revertltur ad justum ; quia in iniquorum pectoribus virtus
ut posset hnerere , non potuerat invenlre. Et idco in illo

secundo dlversorio sul rcgredlens hxrct atque requicscit.

At vero ubi dcrerbuerint dlhivia passionum , ct audlti verbi

compertaeque doctrinre plurimi studuerint esse consortes ,

jam non unlns patrimonium , scd commune bonum esse

incipit disciphna \irUitis, ct tanquam sapicntlae poculum
liamntur a plurimis qui anlc silicnlcs bibere noluerunt
' Isai. I, g.
 ,,

DE NOE ET ARCA. LIBER CJfUS. 4^5

siciit nunc fervcnt (liluvia in pcctoribus Judaeorum ; et
cum aqua coeleslis doctrinrc exundet, polus exuberet, non
putant esse potandum. Evangelinm legitur, virtus exit de
sermone Gcelesti , tractat sacerdos in Ecclesia. Scd ne
forte intra arcam positns solus non possit audiri, interdum
et cgressus Ecclcsiam, ubi Judaeus occurrcrit, monet
exemplum affert ccelestium Scriplurarum. Claudunt au-
res, ne vel invitos fons abluat, et verbi dominici bumor
aspergat. Si qui vero credidorint, currunt ad fonlem, doc-
trinam expetunt , insinuari sibi Evangeliiun concupjscunt
nec satiantur assiduitate potandi. Ita fonte sapientiac cer-

tatim repleri desiderant, qucm ante fugere gestiebant.

Quem fontem? Audi dicentem : « Si quis sitit, veniat ad
»me, et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriplura,
» flumina de ventre ejus fluent aqua; vivre '.

CAPLT XX.

Quod allo dlc imminuta aqna, alio siccata terra memo-

rctur, 60 signi ftcari j ustum Aocin duabus gcneratio-
nibusprimum fuisse. Perdenudationem arcw abdica-
tionem corporece delectationis exprimi. Quareprimus
vei sccundus mensis , verni lcmporis dies dictus.
Postremo di [ficuitas dc folio reperto dissolvitur.

LXXI. In primo et sexcentesimo anno vilae iNoe , primo

die mensis imminutam aquam dicit a facie lerras; in se-

Cundo autem mensc seplima et vicesiuia die mensis sic-

,

catam terram esse cominemorat. Quid sibi vult illa adjec-

tio de aquas imminutione, cum supputata ralio superior

Joan. VII, 37, 58,

LIY. 3o
 ;

4^^ S. AMBKOSU

anniim concluslsse vidcatur, qui annus a sccundo men^e

incipit . Sccundum
el in menscm anui altcrius usque pro-
gredltur? Nisi forle liic Justl formam declaratam vellmus
accipere; utprlmus annus is fuerit, quo ccepit diluvlum,

post sexcentcsimum scilicet annus primus ; primus iterum

annus et primus mensis post scxcentesimum annum,

quando imminuta est aqua a facie tcrrse : co quod justus
In peccalorumgeneratione, quoe propter dellcta deleta est,
virtute primus erat , et In secunda generatione , quaj cceplt
post dlluvlum, et ordlne, quia primus secundaj generatio-
nls fuit , et merito primus evaserat. Recte cnim ei honor
defertur qui et prlmne generatlonis primus fuit et poste-
rloris prlncipium ; qui meruerlt et de ilia evadere , et isti

ad semlnarlum propagari, Gum enlm alli deperlssent , so-

lus vitae egregla^ merlto , et praerogallva vlrtutis apu4
Deum dlves , non est expertus malltuT corruptelam , per
quem factum ne totum corpus generls humani vel
est

abolltum videretur in terrls, vel a Del abscissum gratia

rehnqueretur.
LXXII. « Et denudavit, inquit Noe tectum arcae*. »
Cum arcam sicut supra intcrpretatl sumus pro spccie ,

corporis acceperimus , quid sit denudari corpus intelllga-

mus secundum altlorem scillcet sensum. Caeterum liquet

quemadmodum arca potuerlt aperiri secundum littcram.
Quld igitur tectum humani corporis sitquod clausum In
dlluvlo fuit, nisi forte delectationem acclpiamus , quai
operlebat hoc corpus nostrum , et quasi tcgebat per illum
Ada3 errorem? Et eo maxlme tectis simihs a?stlmatur
qula sensus omnis in caplte , inde delectatlo quae corpus
onine subjectum habebat. Sed ubi mens justi viri sobrla

atque integra a corruptlone diluvii , dlvlnse cognitionls

inflammata deslderio exilire atquc evolare voluit in supe-

> Gen. Tiii) i3.
 DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^y
1 ioi a , dctexit omnia quae erant impedimento , ct speciem
Mikiptalis, qiiaj quodam operimcnlo caeteras legebat par-

lcs corporis non solum corpus a

redoperuit ac retexit ; ut
verumetiam ea,
servitio dominatricis ignobilis b'beraret,

qna3 erant incorporalia comprehcnderet; quae enim non

,

vidontur seterna sunt. Et ideo Justus quem non videbat

Dominum requirebat, corruptelsc exsors , cupidus aeter-
nitatis.

LXXIII. Quod'autem ait primum mensem vel secun-

dum, eumque esse verni temporis diem, habes et alib
dltlum, « Hic mensis primus erit vobis in diebusanni*. »

Qiii enim in gratia primus post periculum, hic recte pra3-

ixigativam primi mcnsis accepit.
LXXIV. Ncc tc autem moveat quod diximus supra fo-
Jiinn in ramo repertum post diluvium potuisse generari ;

cl^i sub aqua plerumque herbaj soleant germinare; tamen

ul scrupulus omnis possit aufcrri quid magnum si, Deo ,

Jubcnte, uno die quo imminuta fuerit aqua, statim ger-

iiiinavit et terra, cum idem sit fructuum reparator et cob«-

dilor, atque operis sui usum non fucrit oblitus? Dcnique

hiibes et in Gcnesi statim quod jusserit ut terra herbam

pabuh germinaret, et lignum fructiferum cum fructu suo*,
et statim ejecit terra herbam pabuli , habentem semen
secundum gcnus, et lignum frucliferum; et ille dies unus
fuerit,quo ha?c Dcus jussit aut fecit. Ergo beneficii sul
Deus non immcmor, immemor autem nostrae iniquitatis
opus suum ejusdem qua coepit tcmporis quantitatc repa-
ravit.

' Exod. XII, a. — » Gen. t, 1 1.

3o,
 46'8 s. AAmnosii

CAPIT XXI.

Cur Noii exlret cx arca Dei prceceptum cxpectaverit.

Quomodo per ordincm quo idem cum suis iiigressus
alque cgressus dcscribitur, aitstinentia generalionis
necnon ejusdem ustis desipictur ?^ Dcmum qiiid ille
ordo spiritali intcllectu nos edoceat.

LXXV. « Et dixlt Dominus Deus ad Noe : Exi de arca

» tn, et uxor tua, et filii tui*. » Itaque recedente aqua et
siccata terra, exire potuitNoe de arca. Sed Justusnihil sibi

arrogat , scd totum se divino commiltit imperio. Et

maxime qui ccclesli fuerat ingrcssus oraculo, cceleste

dcbuit ut egrcderetur, expectare responsum. Verecunda

enim justitia est; quia inverecunda iniquitas qua3 usurpat
indcbita, ncc reveiclur auctorem.
LXXVI. Nunc quneramus qua ratione, quandiu ingre-
dicbantur in arcam, bic ordo fuit ingredientinm, ut primo
ipse Ingredcretur et fdii ejus; deinde cjus uxor, et uxorcs
filiorum ejus, quando autem exierunt, commutatum sit.

Kam scriptum est « Exivit ipse, et uxor ejus, et filii

: , et

«uxores fifiorum ejus^. » Et littera quidein significat in

ingressu abstinentiam generationis , in egressu generationis

usum. Tunc enim pater cum fllis prius introivit, et fdii

cum parenle , €t postca uxor ejus , ct filiorum ejus uxores,

id est, noQ commlscetur sexus in inlroitu , commiscetur
in egressii. Aperte igitur velut ordine Ipso ingressionis

vocem quamdam justus emittlt, tempus illud non csse

concubitus , neque deliciarum , quo omnibus immlneret
j Gen. viii; i6.-«> • Ibid. 18.
 DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^9
Interitus. Unde in Evangello Dominus ait, reprehcndens
quod lemporibus Noe manducarcnt et bihcrent, uxorcs
ducerent, ct fdias nuptum traderenl* ,• ct idco propter
Intemperantiam eorum supervenisse diluvium. Moeroris
igitiu' illud non la^titia erat. Et inde Justus con-
tempus
sortlonon delcctabaiur uxorls, vel rilii Justl petebant
copulam conjugalcm. Quam enim indecorum, ut quo tem-
porc vlvcntes morerentur, tunc perituri generarcntur?
Postca autem recte ad seminarlum caeterorum successit
usus et cura conjugll, cum diluvlum recessit. Itaque non
viri cum vlrls, sed fcemlnas cum viris cxcunt; ut vlrllis iu

se Inlcrdlcta pcrmixtlo , pcrmlssa autcm virllis et fcBmluei

legitima sortc conjugii copula vldcrctur.
LXXVII. Sensus autem altior hoc habet ubl perlcu- :

lum est, vlriles qua^dam et fortiorcs disccptatloncs luenti

adha^rcant, ct eo se mens quasl quamdam tueatur sobolcm
filiorum , quo tempestatibus et gravlorlbus passlonibus
acles quaedam vlrills occurrit. Decurso autem perlculo,
nihil obest sl molliores cogltationcs valldlorlbus copulen-
tur; non ut eftceminentur a molliorlbus fortlores, scd ut
molliores sensus velut quibusdam vlrlllbus roborcntur,
cum omnla consUia nostra ad virtutem justitlam intcgrl- , ,

tatem, fortitudincm dirigantur, et quodam usu semlnario-

que vlrtutum crcarl atque adolcscere possiut validlora
consllla. Nou est Igltur utlle, cum vltlorum aliqua confu-
slo est quai mentem occupct, serere allquas cogltatloncs,
atque generare et parturlre mcntem. Cum autcm com
prcssa3 fuerlnt cupldltatcs, ct mens requievcrlt, tunc
scmlnarlo quodam dlsccptatlonls acccplo, virtutes possunt
ct bona opera germinari.
' LVJC. \TI! , 26, 27.
 70 S. AMBROSII

CAPUT XXII.

Qua decausa aram injussus Deo mdifleavit. quidve

Noei ;

Deo , et non Domino quarc etiam holocausta e bes-

:

iiis ac volatilibus mundis obtiderit; et quid sit quod

ait Dominus : Recogitans non adjiciam maledicere

terram, etc.

LXXVIII. « Et aedificavit, inquit, Noe aram Deo*. »

Qua ratione supra Dominus admonuit quae faccret , et fccit

Noe omnia hoc ailtem quod Bon admonitus est

: . fecerit,

fortasse requiralur. Sed ulique Dominus non debuit quasi

avarus mercedem gratia? postulare, Justus eam intellexit
veram actionem gratiarum esse quaj non juberetur, sed
deferretur. Itaque nec dilationcm passus est. Etenim grala
animi virtus passionem dubitationls cxcludit qui autem :

debitum gratiaj tjt a, se exigatur expectat , ingratus est.

Quod autem « /Edificavit, inquit,Dco » et non dixit

,

»Domino, »sed « Deo » ; secundum nomiiiis interpreta-

tionem non coacta videtur baec actio csse gratiarum
,

quasi Domino sed virtus Justi morigera et grala quasi

;

Dco. Quod imperiale est sequestravit; quod beneficii no-

minavit.
LXXIX. «Et smupsit a bestiis, et a volatilibus tnundis,
)>et obtulit, inquit, holocausta^. » Littera evidens estj
quod ea debemus ofTerre, in qui-
quae incontaminatasunt,
bus afTectus reluceat ofFerentis. Altior autem interpretatio
hoc habet quod bestiae mundae videntur sensus esse sa-
,

* GeD. VIII, ao. — • Ibid.

 ,

DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^1

pienlis; volatilla autein intellcctus, qui sunt longe subti-
liorcs atque leviores.
LXXX. Nunc vero consideremus diligentius quid slt

qaod ait;«Et dixit Dominus Dcus : Recogltans non adjl-

» clam malediccre terrampropter opera hominiun; qula pcr-
nmanet cor hoaiinis dlligenter super mala a juvcntute*. »
ISon ergo adhuc percuteret omnem terram^ slcut fccit,
omnibus dicbus terras. Etsi vindicaverat in hominum gc-
nus; tameri cognoverat quia vindlcta legis ad timorem
proficit , et cognitionem doctrinae magis quam ad naturas
commutationCm, quas corrlgi iri aljquibus potest, in om-
nihus mutari hon potest. Vindicavlt ergoDominus, ut tiv
meremus pepcrcit ut reservaremur. Et vindicavit semel
: ,

ad exemplum tlniorls, peperclt in rehquum ne domina- ,

rctur semper amaritudo peccati ; simul quia si quis peccata

cupiat snepius vlndicare quam censorius
, asper' riiagis

habetur. Ideoque dicit Non adjiciam uUra ma-

Dominus : «

wledicere terrffi propter opera hominum, » ia est, quia

pietatem suam clrca unlversitatem hominum voluit decla-
rare, et tamen sccuritatem et negligentlam quamdam
mentlbus humanls afferre non dcbuit , in paucos vlndlcat
plures reservat. Delnde cuni dicit t «INon adjiciam, » osten-
dlt quod allevct magis aerumnas homlnum quam ingravet,
sciens quod penitus peccata hominum auferri rion queant.
Tanquam in proverbio « Si quis reti SubtiH haurire cupiat
:

aquam sic qui mahtiam ex pectoribus hominum conatur

,

auferr^. » .... . ,. i^. .

«Npn adjiciam, inquit, maledicere.terrae prop-

^;?pLXI,
» ter peccata hominum quia permanet sensu^ hominls dih-
;

» genter super mala a juventule. » Vide quomodo studiose

nos deUnquere DefUS significct ,, dlccndo permanere super

malasensum hominis dihgenter quodictosignificarevide' :

• Gen. vin, ai.

472 S. AMBROSII

turdlllgenter cor [lominis ad peccala propendere , et inesse

prlnclpali noslro lubrlcum delinquendi, et quod pcjus est,
studium non deessc. Ideo cnim ait , «Dillgeuter, » quasi
solliciti simus, ne immunitas culpae nobis possit obre-
pere. Deindc non in unum malum
sed « Super dixit, ,

mala. nEt, « A juventute, enim a^tate cres-

» addidlt; ex IUa
cit malilla llcet alibi lcgerimus quod non sit sine pec-
,

cato nec unius diei infans. Sed ct inrantia sine peccato

non slt propter corporls infirmitatem dlligcntia autem et ,

studium peccandi inciplat a juventute; ut puer quasi in-

firmns peccet, juvenis tanquam improbus, qui studiose

cuplat peccata committere, et in criminibus glorietur.
Apud plerosque enim innocentla pro ignavia, et culpa pro
laude habetur. Ita sr luxuria et deliciis et adulteriorum
aflbctibus juvenes ja.tare consuerunt. Crcscit ergo cum
a^tatlbus culpa. Omnt Igltur genus hominum jam non con-
sumcndum declarat, cum dlclt : «Non adjiclam percutere
» omnem carnem : » scd in parlc vlndicta servatur.

VVVXVVVVV.^VVVVVWVVVVVVVvVUVVVVVVtX^VV^VVVVVVVVXiVVVVVXVVVVVV W tW^JV\VV\VWW\VV\WVWVVW

CAPUT XXIII.

Quod alt Dominiis , Semen ct messls, frigus et aestus

non requiescent, ad lUteram et moraliter explicatur.

LXXXII. QriD
sit etlam quod ait «Semen et messis : ,

hyems ct ^cstas, die et noctc non re-

»frigus et aestus,
»quiescent\ » Secundum litteram siguificat permansura
manentlbus secundum institutionem Doraini, et statum
suum lemporibus incorrupta futura animafia vel nemo- ,

• Gen. viH, 22.

 DK NOE r.T ARCA. LIBER VNUS. 4^3
rosa omnia. Nam cnm corrumpuntnr tempora, corrum-
pnnlurctlam illa, cjn.-e tem[)oribus suis quaeque gig;nunlur.
Si antem conlusio sit temporum , quomodo possunt cou-
fusione facta eliam ea , quaB sunt gignentia ,
permanere ?

Ergo lempora sinit, quoe autcorrumpunt aut rescrvant,

preut ipsa sui habuerint qualilatem. Ideoque annus ex
contrariis ducitur, vere, autumno, oeslate , hyeme, sicut
harmonia canlilenae permixtis gravibus et acutis videtnr
consistere. Sic ergoet mundus isteexcontrariis continetur,
aere et terra , igui rt aqua. Noslra quoque corpora frigore
et calore, humore et siccilale , quemdam naturre ordiuem
servant. Nam si naturalis ordo ac mensura confunditur,
tnnc necesse est sequalnr interitus. Ergo certum ordincm
temporum Dominus remola confusione dihivii ad pev-
, ,

severantiam mundi promitlit futurnm.

LXXXIII. Altior aulcm sensas lioc habct, ut per se-
men inteUigamus principium, per messem inlelhgamiis
finem. In utroque sahitis est causa. Alterum sine altero
imperfectum est; quia ubi princij;ium est fmis qua?ritur,

nec potest esse, sublato fine, principium, etfinis iu princi-

plum Ergosemper in eadem recursurum dum in

recurriti. ,

hoc mundo est, genus momorat humanum ut cum inci- ,*

pit annus, finiatur cum finitur, incipiat non medio

: ,

mundus tempore resolvatur. Ita et mens, quando aliquid

videtur incipere, ad finem usque contendat, et operis sui
terminuni quicrat. Quando finit aliquod opus , non quasi
consummato opcre ferietur : sed in aliarecurrat opera, et
semper incrementa virtulis exerceat; quandoquidem videt
quod in fructus suos semper terra revocetur, qui diversi
aut vere et ?estate, ut in partibus Orientis, aut a^state au-
tumnoque nascantur, ut in partibus Occidentis.
LXXXIV. Alio tempore terrarum seminaria parlus
suos edunt : afio autem tempore fructus arborum carpi-
^'^^ S. AMBROSII

mus. Dividui ergo fructus sunt necessarii et voluptuarii , :

necessarii ex seminibus terrarum^ at vero ex arborum

fructibus voluptuarii. Itaque corpus nostrum tanquam
vere, hoc est, aere, cibo pascitur naturali. Acp autem
graeco nomine, ver latino dicitur. Ideo Scriptura de par-
tibus Orientis, et maxime /Egypti per quam transivit
Hebraeus, vel ex partibus Phceniciae sumpsit exemplum.
Anima autcm volaptuariis , hoc est, sapientiae fructibus

alitui; : cui iterum , ut corpori nostro contrarium frigus et

jcstus , ita timor et iracundia videntur adversa, Sed quia
in corpore cst , necesse est et iracundiam habeat et timo-
rcm nec, potest siuehac esse corporeajHccessita^e natura.
Et ideo mens sapientis moderamina justa dispen&at; ne
iram et timorem permisceat et fiat confusio quaedam in
,

animo ilHus atque diluvium.

LXXXV. «Die quoque et nocte» quod ait, per diem
inteliigis ilhmiinantem virtutem, per noctem rccognoscis
tenebrosam insipientiam. Itaque et in timore tanquam in

frigore potest esse illuminaus virtus. Similiter et iracun-

diam potest reprimere temperantia ut in timore ahqui ;

non pcnitus rcsohantur, et magis timorem dirigant ad

opcra virtutis. Verbi gralia , si persecutor insistat , ut phis
Deum timcas , et perpetua magis supphcia ,
quam praesen-

tiaputcs essc vllanda, quai dum tinics , acccndaris adglo-

riam, perfidiai iratus et sceleri. Rursus iracundia suc-
eensus divino commotionem timore modercris.
 ,

DE NOE ET AnCA. LIBER UNUS. 4^5

tVVW\iVV^VV\VV\VVVVVVVVVVVViVVVVVVVVv\\VVVVVVVVVvVVVVVVVV\VVVV\V\\VVVVVV\^

CAPUT XXIV.

De prccro^attva polestatis hominibus in ccelera aniinalia

per beiiedictionem qua Noe cum suis donatus est di- ,

vinitus atlributa. Et quomodo intelligatur Dorainus

eisdem liominibus in escain dedisse omnia reptilia,
cum eorum qucedam venata sint.

LXXXVt. «Et benedixit Dominus Noe et filios ejus

» cllcens : Crescitc et multiplicamini , et replete terram , et
» dommamini ejus : et timor vesler et tremor erit omnibus
»bcstiis terrae, etomnibus avibus cceli, ct in omnibus, quaj
» moventur super tcrram , et in omnibus pisclbus maris » ^
.

Haec prxrogativa pctcstatis in caeterls animalibus vidctur

hominibus attributa et in superioribus partlbus. Scd eo
loco ubi dixit quod Deus hominem fecit, dicitur : «Mascu-
»kim et fccminam fecit cos, ct benedlxit cis dicens : Crcs-
»cite et mullipllcamini , el replete terram , et doniinamini
»ejus , et polestatem habete super pisces maris, et vplati-
» lla , et bestias terrae , et reptilia^. » Quod eo admonui, ut
geminam hominis gcneratlonem expressam
intelligas :

unam secundum imagincm Deij alteram secundum fig-

mentum de kito terrae. Denique illa creatlo hominis de luto
terra? videtur essefacta post mundum,postquamrequIevit
Deus ab operibus suis. Sero quodam modo terrenoe statuae
figmentum gignitur. « Non erat pluvia super terram^^nec
»homo terram operabatur. Tunc de limo terrae finxit

»Deus iiomiuem, et msuftlavit in faciem ejus spiritum

» vitae , et factus est homo in animam viventem^ » Ille au-

' Gen. IX, 1 , 3. — « Id. i, 27, 28. — » Id. ir, 5 et 7.

 ;,

4y^ S. AA!BROSH

lem, sexto dlo, quasi perfccto numero, quo omnla con-

clusa sunt opera Dei, quasi perfccta operatione constitutus
homo secundum imajjinem Dei est , cui etiam iste compa-
ratur, qui in diluvio justus inventus est. Et ideo supra ler-
rena omnia eum constituit Deus , sicut et illum ad imagi-
nemDei factum, quia uterque a terrenis vitiis temperabat.
Ille, qui ita gcneratus est, ut nihil terreno deheret con-
tagio : iste , qui et in periculis fuerat approbatus, et exa-
miuatus in passionibus, et repertus quod in confusionc
non fuissct obnoxius passiciii.

LXXXVII. Altior autera sensus habet quod justusmag-

nitudine ct muUitudine virtutis augetur, atque doctrina
et replet terram , quasi cor quoddam in quo sit receptacu-
hmiiQtelhgihiUum. Ita nihil vacuum sapientia; essepatitur,
quod non sohmi
insipicnlia possit invaderc. Domitis igitur
terrenis omnibus passionibus sed ctiamsensihus corpora-
,

libus, bestias quoque sibi quodam terrore subjicitet ti-

more, in quibus species videtur inesse mahlia3 atque feri-

talis. Immilis enim et agrestis est omnis mahtia, et inflatur

acrioquodam tumore. Nec ilhid ohscurum , quod reptiHa
quaedam letahum quamdaui habent speciem passionum,
a quibus venenum quoddam menli videtur infundi. Omni-
bus ergo his imperat justus, quibus non commiscetur :

sed coercet ca, mens ejus non delectatione non cupi-

si ,

ditate ducatur, non tristitia et timore frangatur non

, ;

ctiam luxuria atque dehciis tanquam hibricum et caducum

vitas hujus agat cursum, sed continentia et temperantia
abigat a sevir sapiens hujusmodi passiones.
LXXXVIII. Sed quia subdidit statim : «Omnia rep-
» liha , quae sunt vlva , erunt vohls in escam* ; » ne forte
te moveat, quia ante de reptiUbus diximus venenatis
cognosce aha esse reptilia veuenata , aha mansueta. Dg
Gen. n, 5.
 Dr, NOE F.T ARCA. UHEn IMS. 4yy
mansuotls igitur reptilibus accipe, qua3 non omnia ctsi
ventre ct pectorc repunt sicut coluLri, tam exiguos tamen
pedes habent ut repere magis quam ambulare videantur.
,

Ergo venenatorum rejjtilium similes immundas in corporc

accipe passiones, mansuetorum autem decoras. Omnis
cnim aflectus, qii cst prajler deformis deleclalionis ille-
ccbrani , passio quidem est, sed bona passio. Cupiditas
raollior, ct ira, ct timor, hie noxi-'e animse passiones sunt :

affectusaulem innoxii, passiones bonse sunt. Et his \i-

vendi quidam nobis usus ministralur, et causa harum :

cibo utimur ad viloe gratiam, harum epulis delectamur.

\V\VV*iVVVVVV\Vv\XVX>>VVVv\\VVVVVXV\VVVVVVVV\A.VVVVV\iVVV*.VV\\.\VVVV\VVVVV\VVVV*.VA'V'VV»(VVV\'V\,'VV

CAPLT XXV.

An oleribus m.igis quain carnibus vescendumDominus

prceceperit; et qucmadmodum nos munierit Mojses
contra opiniones philosoplwrum de anima quorum
varia placita referuntur : item qua ratione sit dis-
tinguendum inter animce partem ralionalem et sen-
silivam; quidvc anima sanguis dicatur ?

LXXXIX. Qlid est etiam quod oit : « Sicut olcra pa-

))buli dedi vobis omnia* ? In quo et ii, qui simpliciler intel-
ligunt uon expendant sermonis examen non nobis
, ut ,

videntur esse contrarii. Sunt enim qui putant quod olera

ad escam nobis Dei nutu atlributa videantur quo his ma- ,

gis quam carnaHbus debeamus egoautem liben-

epulis uti :

ter his acquiescerem, ut generi hominimi ad parcimoniam

magis et temperantiam olerum usus inolescerct nisi vi^ ;

} Gen. IX, 5.
4^8 «• AMBROSII

derem ab his, qui noii libenler accipiunt possereferri mihi ,

quia non omnia olera ^scae honiinum inveniantur accom-

moda. Deindc quia non omnc hominum genus sapicntia3
et continentiae amore ducitur, ut contlncntiam sequi pos-

sit. Et ideo quod generale prajceptum est , ad porliuncu-

lam paucormn hominum derivare non possumus omnibus ;

enim homlnibus hoc prneceptum datur.

XC. Idcoque consldercmus quld dixerit « Sicut olera, .:

» Inquit , pabuli dedi vobls omnia , » non olera omnia

dedi vobis ad escam. Ltantur igitur qui utuntur carne,
tanquam oleril)us , non ad distentionem , nec ad arvinam
corporis quam epulaj carnis facere consueverunt. Sed
,

quemadmodum et olera non omnia ad esce usum habllia

sunt, ita eliam non omnc vivum reptile accommodum ad
usum epulandi. Siquidem ab omnibus venenalis abstincrc
debemus ; licet huc quoque proccsserlt luxurla , ut magls
dclcctatloni consulat quam periculo, ct in plerlsque rcsccto

quod dicltur venenatum naturallter inesse, reliquam par-

lcm ad cibum vindicct quoe etsi non plena pcriculi ta-
; ,

men vicina periculo est ct corruptela ahqua neccsse est

,

in totius succum se carnls infudcrlt. Plerlque etiam saglt-

tis venenatis transfigunt cervos et hujusmodi velocia ani -

malla et postea resecta quadam parte membrorum , rcli-

quo corporc ad cibum utuntur.

XCI. Quod autem ad altiorem sensum pertinet, hoc est,
unde raagis dictum est quod irratlonabiles passiones ita
debeant menti sapientis, ut olera rustico essc subjecta;
atquc utamur tanquam reptlhbus cogitatlonlbus, iit
ita his

agricola olerlbus; qure licet obessenon possunt, cibi ta-

men non habent gratiam fortioris. Generale enim omnibus
et commune praeceptum non altiora indicit genera virtu-
,

tum quae utique paucorum sunt. Sed et si quis virtu-

,

tumepulas fortiores sibi exhibere non possit , hujusmodj

 DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^9
tamen habcat passiones, qiiae non noceant, sed delec-
tent (3o).
XCIII. Ideo In principio sanclus Moyses informavit nos
alque instruxit de insufilatione anima3 , iit non labercmur
oplnionibus diversis philosophorum, qui sibi ipsi constare
non possunt. Plerique enim enim varia senserunt, ut Cri-
tas e't ejus discipuli sanguinem esse animam dicentes is- ,

tam utique animam qua vivimus quoc est sensibilis , non ,

illam animam quae rationabilis et intelligibilis interioris

hominis aestimatur. Hyppocrates autem etsi Critia3 non
improbavit ingenium, nec disputatiouem ejus redarguil;
tamen sententiae non acquievit. Aristotelcs hzzXfx^iia-j dixit ^.
Igncm alii esse voluerunt. Nos igitur hujusmodi divisio-
nem teneamus, ut separemusquod estrationabile animae,
cujus substantia divinus cst Spiritus , sicut ait Scriptura :

» Quia insufllavit in faciem ejus spiritum vitae ^ ; » csse au-

tem in ea nutrimentum quoddam vitale quo hoc corpus
animatur , esse ctiam delectabile. IUarum igitur et vitalis

et delectabilis animae partium substantia sanguis appella-

tur a quibusdam ; licet etiam Scriptura dixerit : « Anima
«tolius carnis, sanguis est\ «Proprie igitur animam carnis
sanguinem appellavit. In carne enim delectatio et passio
est , non mens et ratiocinatio. Tamen si diligcnter inten -
das , hic locus iUum explauat. Cum enim hoc loco ani-
mam sanguinem dLxerit, utiquc significavit aliud esse ani-

mam, aliud sangiiinem, ut sit animae substantia spiritus

vltalis : sed ipsum spiritum vitalem non per sc tantum et
sine sanguine usum afferre vivendi , sed commisceri san-
o-uini ;
quia sunt quae vocantur arterias velut receptacula
spiritus
,
quae non solum aerem purum amplectuntur ; sed
etiam sanguinem, sed minorem longe saDguinis-portio-

" Arisl. lib. 1. de Anima, tex. xxix et xxx. — » Gen. ii, 7. — » Levit.
XVII, 11.
48o S. AWBROSir

nem. Gemlna enim cum vasa sint, aliud est vena3 qus
<p),ei graece appcllatur , aliud arlericC. \ ena plus liabet
sanguinis , quam splritus , hoc est , wlt^ : arteria minus
habet sanguinis , mullo amplius splrllus. Jam temperalio
pro dlversltatc naluras est homluum slngulorum.
XGIII. Altior aulem scnsus Jelectare te debet , qui
slgniflcat sanguincm 'animam Ideo dicturi ,
quia sanguis
calidus el ignitus est, sicut est virtus. Qulcumque igltur

studio fuerit virtutls accensus, et vaporem laudis assump-

serit, omncs dellclas ventrls excludit. Ea v/dnv cogilatio».
num, quae sunt carnalia atque terrena, in virtutis, inquit,
ardore positi rejicietis, quasi inhabilia spiritali cibo. INon
enim carnem manducabat, hoc est, lerrenum aliquod co-
gitabat, qui dixlt « Mcus cibus est, ut faciam voUmtatem
:

«Patrls mei qui in ccells est *, studla hominibus virtulis in-

spirans, et cupiditatem divmae cogitationisinfundens. Ergo

terrena3 cogltatlones et infirmce , quasi eviratae et sine usu
sanguinls habentur. Et ille cvlratus dicltur, qui sangui-
nis plurimum amiserlt , etenim sanguinis effusione friges-
cit. Quisquis igltur dillgens vlrlutum est, cibos ablegat et
rejiclt corporales, nlsi quantum sclt satls esse naturae. Quis-
quis autem negligcntior tanquam lubrlcum et aquosum
vitae istius fuerlt cursum secutus, quasi amissis vestigiis

in uterum decidit et ventrem. Itaquc ea qua? sunt terrena

desiderat, ccelbl clestls alienus : ct qui non possit dlcere :

« Nostra conversatio in coelis est ^. » Ideoque ut ad secre-

tos provocaret , ait idcm : « Ne tctlgeritis, ne attamlnave-
wrilis, ne guslaverills quae sunt ad corruptelain ipsousu,

» secundum priccepta et doclrinas homlnum qune sunt ra-

» tionem quidem habentla sapientin?, in obscrvationc reli-

» "•ionis", et liumiiltalo cordis non in indulgentla corpo-

,

»ris, non in honore aliquo ad saturilatem et diligentiam

» carnis ^»
> Joan. IV, 7>\. — » Piiilip. III, 30. — ^ Coloss. ii, ai-a5.
 ;

DE NOE ET ARCA. LIBER VNUS. 4^1

CAPUT XXVI.

Pejorem basliis esse qui fratrem, id est ejusdem na»

,

tura' consorlem occiderit ; majus tauien periculum

a fratribus ipsis germanis metuendum ; etsque fra-
ternum nomen non abrogari , ut eorum magis gra-
vetur impietas. (Jnde moratc dogma , cuique a pro-
priis cogitationibus ac verbis cavendum. Qualis in
fusi sanguinis auctorem comminatio : qui dictum dc

liomine , Ad iuiaginem Dei fecit ciim; quidve addila

vindictoi causa nos doceat.

XCIV. Df.nique hanc sensum cssc posteriora approbant

sic cnim ait « Eleuini vestrum sanguincm
: ct animanmi ,

» vcstrarum cxquiram de omnibus bestiis , et de manu ho-

»minis ^. «Bestiali mahtiae comparavit, imo etiam acer-
vavit iniquilatem hominis ullra bcsliarum ferilatem, di-
cendo :« Dc manu hominis fratris. wEtenim bestiae nihil

nobiscum habent communc naturac, nullo vehit fraterno

jure devinclie sunt. Si nocent hominibus, ouasi extraneis
nocent. iNaturai jura non violant ,- germanitatis non obli-
viscuntur afiectum. Ideo gravius homo pcccat qui fralri
insidiatur Dominus sevorius vindicaturum sc csse pro-
, et

misit diccns « Sanguincm hominis cic manu fratris ejus

:

«exquiram. »Anncn frater cst qucm rationobiHs nalurae

quidam utcrus efliidit et cjusdem matris nobis generatio
,

copulavit? Eadem enim natura omnium matcr cst homi-

num, ct idco fratres sumus omncs, una atque eademma-
tre generati, cognationisque eodem jure devincti.

• Gen. IX, 5.

LIV. ' '

3l
482 S. AMBROSII

XGV. Ideoque et Doniinus fratrein appellavit et eum

fratrem, a quo sanguis fralris exquirilur, siguificans raagis
ab his periculum pertiraesccndum qui fraterno sibi jurc
sociantur. Hinc etenim insidioe, hinc pericula frequen-
tiora hominibus coraparantur, et ut specialia comprehen-
damus, quod fratribus speciahus in haereditatis divisionc
frequenter odia succrescunt. Deinde si fratri ampUus col-

latum faerit a parentibus , fratres alii indignantur magis ,

et gratiam a parentibus collatam parricidio auferre co-

nantur. Ista magis bella suspecta, bella non civium tan-

tum , sed singularum domorum. Illos ergo Dominus ad

ultionis judicium comprehendit , quos magis insidiaturos
sibi esse cognovit. j

XGVI. Terlium est quod in eo fratrcm dixit, non quod

dignus pietatis nomine parricida sit sed quo magis pie- :

tatis gravetur vocabulo , atque inde fiat sceleris incremen-

tum, quo justior sit vindicta scelesti. Ergo Dominus Deus
noster ultionem promittit ; ut vel sic frangatur metu, qui
quod eliamsi homines efFugiat
pietatis est oblitus; et sciat

homicida, Dei tamen judicium non possit evadere, sed

majori et jetcrno supplicio reservetur.
XGVII. Altiore autem sensu hoc intelligimus, non so-
lura ab extraneorum insidiis , verumetiara a nostris , hoc
est, doraesticis cogitationibus nobis cavendum. Deinde
observandum nobis non solum a mahtia mentis , verum-
etiam ab ipsis sermonlbus nostris. Ideoque ait : « De mul-
«tiloquio non effugies peccatum *. » Ergo hoc significari
videtur non sohmi operis nostri, sed etiam
sermonis qui

est mao-is domesticus rationem Domino esse rcddendam.

,

Et ideo dili^entius considerandum, ne vel sermone, vel

opere contrahamus offensam;quia sicut ore
confessio fit

ad salutem, sic ore fit lapsus ad mortem.

« J?tOT. X, »9, .
 DE NOE ET ARCA. Lini-R VyiS. 483
XCVIII. « Qui elludcrit, incjuit, sanguinem hominis, pro
» sanguinc hominis ejus, efFundctur *. ))Non erravit locu-
tio, sed emphasis est, idest, exaggeratio facta verborum
est, eo quod is qui effuderit sanguincm homlnis, ipse quasi
sanguis effundetur, quod spem ci postcritatis criplat ; qula
sicut sanguis effusus in tcrram hac atque illac spargitur,
ilaimpiorum anima corporeae fragilltalis more solvatur;
quia et de anlma dlctum est mortem ejus esse corruptlo-
nem ^ co quod gratlae ccelestis munere defraudetur, et
,

velut collisa malltiae scopulls salubrltatis suae corpus im-

inlnuat.
XCIX. Movet etlam plerosquc quod dixerll : « Ad Ima-
))glnem Dei fecit hominem \* Et non dixerlt. )> « ^d Ima-
ginem meam , )> cum ipse sit Deus. Sed intellige et Patrem
esse, et Filium esse. Et llcet per Fllium omnia factasunt,
tamen leglmus quia Pater fecerit omnia , et fecerlt per FI •

lium, slcut scriptum est : « Omnia in Sapientla fccisti \ »

Sive crgo Pater diclt, ad imaglnera ^ erl)I feclt : slve Fi-

lius dicit, ad imaglnem Del Patris fcclt. Et Ideo fumlllarem

quamdam et domesticam Deo demonstrat hominis esse na-
lurani , id est , rationabllis hominls , secundum quod ad
imaglnem Dei creati sumus; eaque causa inultum non esse
apud Dcum quod in domesticum animal slbi videat cru-
deliter et impie esse commissum.
C. Causa ergo vlndlctaD addlta faclt, ut primum exclu-
damus philosophorum quorumdam opinloncs qul negaut ,

Deum habere curam super homincs deinde sclcntes pras- :

rogatlvam nostroe ultionis apud Dcnm mancrc neque In ,

allos committamus quod divlno judlcio vindlcandum slt;

neque mortem Ipsl vehcmenllus pertlmescamus, cum scia-

mus necati hominis innocentis apud Deum nulium esse

contemptum.
.» Gen. IX, 6, — » Job, xxxui, 28. — ' Gen. ix, 6. — ^Psal. ciii, 2\,

3i.
 ,

484 S. VMBROSir

t\A'VVVV'V^A\AA\\'\\>'i\V\^A^VVVVV\l\VV\\aVV\\\vVViVV^V\tVVKViVV%\\^^\X\VVVVVv\\K.Vi\VVV\^i»'\avV%

CAPUT XXVII.

Promlftitur dlCuvium nunquain ej usmodi futurum esse,

ut terram omnem corrnmpat ; idque ad animi pas-

sioiics traducitur. In arcu qui dicitur ponendus in.
,

nubibus , non inteUigendam Iridem ostenditur , scd

divinui virtutis intentionem ac remissionem.

GI. « NoN omncni

erit, inquit, dilnviuni, ut coirumpat
«terram *. » DaLium
utrum enim , « Diluvinm
videtur :

»non crit » intelligcndum sit quod diluvium corrumpat

,

lerram lioc cnim diluvia f\\ccre consucrunt an vero non

; :

erit tale diluvium quo terra omnis corrumpatur quod ,

posteriora aperiunt, cum dicit omnem terram non cor-

rumpendam ? Ostcndit cnim diluvia quidem csse futura
scdnon talia quihus possit omnis lerra corrumpi.
CII. Scnsus anteni hoc alliorhabet, quod jam provi-
dcntia fuinra sil Domini , nc tantum sit diluvium corpo-
ralium passionmu, ut anima omnisintereat. Et quidemnoii
audeo dicerc quia videtur Dominus statuere, qnod nullins
anima posslt penitus intcrirc. Quid cnim dc parricida di-
cimus? quid etiam dc homicidu ? quid de adultcro ? qnid
de prrevaricatore ? Quas el partes anlmae ad vcniam rcscr-

vamus? Undc magis qnod provocct Domiinis

illnd arhilror

Dcus, ut eliamsi quis lcvlorcs alias liaheat passiones, non

penitus divlnam despcret graliam, nec omnimodis victurum
se esse dllTidat. Sed etlamsi cs't Inxuriosus, nec potcst

studium vitarc luxnria? , ah adnlterio tamcn studeat tem-

perare: sit epnlandi dclectatio, non stnprandi sit. Etiamsi

> Geii. IX , n.
 :

i)E i>OE ET ARCA. LiniiR UNUS. 4^5

iirscio qiiis avarus qiii aliena diripuit , ejecit pupillos ,

climinavit viduas , vcl postea tamcn in pcenitentiam re-

gressus restitnat quud abstulit. Deniquc Zacclijcusidco ve-

niam meruit , quia non solum rcstituturum se , scd qua

drtiplum promisit quibus aliqua snstulisset ,
pauperibus
quoque mcdielalem sui patrimonii donalurum.
C4III. Consideremus etiam diligentins quid sit, quod ait

« Arcum meumponam in nube, et erit signum testamenli

» ajlerni inter me et inter terram : et erit cum innubilavero
«nubessuper terram, parebit arciis meus in nube, et mc-
j) mor ero lestamenli mei *. » Non enim, sicut plerique
arbilranlnr, arcunl istum dicit quem aiunt homines esse,
quo phiviarum signa aliqua declarcntnr, quo colores in

diversi tanquam radiorum sohs nunc rutilantium nunc ,

himine kicentium clariore figurantur undeetphivia futura :

significatur, eo, quod inconstantia quredam screnitatis vcr-

sicojora iha specie demonstrctur. Arcum hunc Irim quidam
appellant : sed absit ut hunc arcum Dei esse dicamns. Hic
cuim arcus, qui Iris dicitur per diem videri solet, nocte ,

non apparet. Etiam pcr ipsum diem si obductus aer telris ,

nubibus fuerit, uec sic quidem videtur, ni forle cum gra-

viorcs nubes se cceperint relaxare.
CIV' Ergo videamus ne, quia arcus quo sagittac jaciun-
.

tur, nunc tenditur, nunc resolvitur, quamdam exlcnsioncm

et remissionem videatur Scriptura significare ,

pcr quara
nequc penitus per nimiam extensionem universa rumpan-
tur ; sed sit quaedam mensura, et quoddam divinae virtntis

cxamen. Est ergo virtus invisibilis Dei qu;c et specic istius

arcus extendendi et remittendi moderalur pro divina vo-

luiitate, misericordia , polestatequae neque omnia con-
,

fundi nimia solutione , neque dirumpi nimia irruptione

patiatur. Quam ideo in nubibus dicit poni, quia tunc

Gen, i\, t5, 14.

 ;:

4^6 S. AWBROSII

maxime opus est divinae auxilio providentiae quando agmina

nubium in procellas tempestaleiquc cogunlur. Idcoque di-
cit: « Arcum meum ponam in nube » non sagittam ponam. ,

Arcus enim instrumentum jaculanda; sagiltai est. Itaque

non ipse arcus vulnerat scd sagilta. Et ideo Dominus in
,

nube arcum magis quam sagittam ponit, id est, non ilhid

quod vulneret; sed quod habeat lcrroris indicium, vulneris
effectum habere non soleat.

CAPLT XXVIII.

Enumeratis tribus Noe fHiis ,

generationem Cliam ideo
prius esse memoratam, ut ejus peccalum amplificetur,
et ex codem profecta impia^ generatio dcmonslretur:
quod moralitcr de mala passione improbw passionis
genitrice inteUigendum.

CV. QuA ratione autem cum supra trcs filios Noe com-
putaverit , a Sem , Cham , Japheth * , » hoc loco unius
comprehenderll medli fihi generationem ? Hoc est quod alt
« Cham aulem pater erat Chanaan : isti tres erant fifii

»Noe~. «Etmaximecum illiduojusti, iste medius injustus.

quam justorum comprehen-
Injusti ergo prius generatio,
euim possumus negarc quod scriptum est
ditur. iSeque

sed ad coacervandum defictum ipslus addlta cjus est ge-

neratio ; quia cum haberet filium et pater esset, solus ipse
patrem non cognovit , qui magis cognoscere debuisset. Et
ideo improbum hal^ere mcrult fifium, quia Improbus luc-
rat patri, Simul significat ex illo Chanaan Chananaeos
juisse, qui post multas generationes a populo justo op-

' Gen. IX, 18. — • Ibid. 19.

 DE NOE ET ARCA. LIBER VSVS. 4^7
pressi cesserunt in ejus possessionem. Auctorem ergo Cha-
nanaeorura Chauaan fuisse manifeslum est ,
qui fuit fihus

hujus Cham , qui impius in patre exlitit.

CVI. Allior autem sensus nominum interpretatlone sig-

natur. Cham enim Chanaan turbalio eorura.
calor cst,
Quienim calet, continuo movctur ct perturbatur ideoquc ;

evidentissime dcclaratur non lam horainem patrem homi-

num fuisse : sed passionem malam improboe passionis ge-
neratricem, quaj esset a patris moribus, hoc est, ab usu
virtutis aliena.

^^'^VVVVX^-V-VVVVVVVVVVVVXA/VVVVXVVVVVVVVVVVV^VVXIVA/VVVVVVVVVVVVVVVVVV^

CAPUT XXIX.

Quomodo Noe factus sit agrieola; quodve intcr agrico-

lam et operatorem terrm discrimen : et quomodo car-
nem suam aller excolit , alter operatur? Quare tdem
Noe vineam primum plantaverit, id est, rem non

necessariam cum fontes ad potum sufficiant

, : cur
etiam de illo scriptum : Et bibit de vino : ubi de ge-
mina ebrietate; ac postremo de gemina animce nuda-
tione disseritur.

CVII. « Et ccepit Noe homo agricola esse terrie *. »

Videtur quidem prima specie Adae illi, qui de terra factus

est, comparari Noe vir justus ; quia et de illo scriptum est
quod de paradiso ejectus coeperit operari lerram ^ de isto :

quoque quoniam egressus ex arca factus sit agricola. Et

propemodum in utroque prsecesserat quaudam forma dilu-
tii, quia et Noe post dikivium, et Adam post mundi cons-

li'r! 'onem secundum figmentum corporis. Nam ut mundus

' Gen. is , ao. -r— * Id. iii a^.

 ,

488 S. AMBROSII

fieret, congregata est aqua in unam congregationem , iit

videretur terra quK ante non polerat per aqiiarum confu- i

sionem videri. Ergo sicut ille primigenes magister lcrram I

videtur operatus, ita oliam egressus ex arca Noe scminalio- \

iiis et cultura? auctor cst factus. Haec putantur similia :

sed si verba consideres quoe jam viui sensus altioris expri-

munt, aiiud est operatorem torro) esse , aliud agricolam.
Aliuscnim tanquam mercenarii, alius lanquam patrisfami-
lias loco fungitur. Dcnique Cain, qui fratrem occidit, crat
operarius terra?. Et ut scias quia operari lerram magis
servile quam liberum sit, maledicto parricidalis cjus ope-
ratio comprehenditur. Denique scriplum est : « Quonlam
»operaberis terram, et nonaugebit virtutem suam dare
» tibi : gemens et Iremens eris super terram *. »

CVIII. Terra autem caro nostra cst quam improbus

operatur, bonus autem excolit. Ille quasi mercedcm quae-
rat e terra : iste quasi bonae fructus capiat et gratiam dis-
ciplina3 ; ut magis fructlfcrum faciat agrum suvmi, et qui

Domini possit respondere culturis, ct indulgentiam cultoris

ostendat. Operator autem quid aliud nisi escam tantum-

modo coi'poris sui quaerit, ventris magis usui studens,
atque id solum explicare contentus, quod sibi prodesse
possit ad victum ? Illc vcro alius fructuum iitilltate pasci-

tur. Quos fructus habeat justus agnoscls. Fructus autem

spiritus, charitas, gaudlum, pax, patlcntia, bonitas. Bonus
ergo agricola habet continentiam , castltatem, ut si quae

arbores clto curvantur in terram , et elVusius germinant

eas vehit quadam tcmperantioc su;e falcc succidat ut abji- ,

ciant quodinfirmum est, germineut quod decorum.

CIX. Quld est quod Justus prlmum vlneam plantat, et
non aut Irltlcum authordeum? Lnde autem vinea post di-
luvium corruptlouemque terrae? Sed dc hoc supra dixi-
s Gsn. IV, 12.
 ,

UE N0£ ET ARCA. LlBl-K IMS. 489

mns ; qula veris temporp etiam coiTiipiarnra radicesvitlnm
pnllnlare potuerunl. Lncle et illnd majore sollicltudlne
solvendum arLitror, qnla justns prius quae voluptuarla
quam quir necessaria sunt requirlt. Necessarii enim fructus
sunt trilici ct hordel , sinc quibus non possumus vivere :

viiumi antem voluptuarium, ct causa delectalionls datum.

Quod qnia juslus est, ideo sibi magis hoc quod secuudum
quam qnod prinmm cst, vindicavit. Neccssaria enim
erat,

alimenla visendlDeo detullt (3i) , quod erat. Superfluum

autem vhmm hominlbus, ct non neccssarlum.
(4X. Scd iorle dlcas ita sinc potu non posse homines
vivere, quemadmodnm etiam sine cibo. Necessarius esl
ergo poltis, slcut clbus : non abnuo. Sill utiquc neccssa-
rlus a Domino constitutus : non repugno. Et idco ad po-
tum necessarium fontes et flumina convenit-derlvarc, quac
non utique manu homlnis eflecta , sed Domlni Dci noslri
jussu et operatione fluxerunt. At ne qula diximus opera-
tionemDomlni, ad Ilhid rclorqueas quod opcratio Cain vi-

detur maledicllones habuisse ; cousidera non operationcm

malcdicti nomcn accipere, sed quod scriptnm est^ operari

terram. Qui culm operatur torram merccnarius csl. Ille

autem non mcrccnarius, scd Dominus, qul alt : « Paler

nieus usquemodo operatur, et ogo opcror \
)) » Quld opc-
ratur hujusmodi operator ? Audi : « \Icus clbus est, ut ia-
)) clam voluntatem Patris mei , qul in crelis est ^. »

CXI. « Et bi!)it, inquit, dc vino, et inebrlatus est \ »

Non dixit : « Mnum biblt ; » neque, « Justus vinum ebi-

bit ; De vino
» scd, hoc est de ejus portlone libavit.
« , )> ,

Ebriosi est omne absorbere vinum et intemperantis eva- ,

cuare quod sumpserit coutincirii autem ntendum meu- :

sura legitima est. Ebrietalis itaque spccies gemina cst ,

una qua; tilubationcm corpori aflerat , atque ejus sup-

• Joan. V, 17. — ' I(i. IV, 4. — * Gen, ix, 21.
 ,

49^ S. AMBROSn
plantct vestigia, sensumque perturbet : altera qucTe menteni
virtutls vaporet gratia , et omnem infirmitatem videatur
averlere. Lnde Apostolus ait : « Vino modico utere prop-
))ter frequentes tuas infirmitates *. » Sicut enim isto bi-
bendi moderamine vinum non infirmitati est , sed saluti,
atque omnem infirmitatem allevat corporis : ita etiam
ebrietas illa praeclara omnem infirmitatem carnis ex-
cludit , de qua scriptum est : « Et poculum inebrians
r> quam praeclarum est ^
! » Quae sit ista ebrietas ? « Inebria-
)) mini , inquit , non vino , in quo est luxuria : sed imple-
» mini Spiritu sancto ' , )) sicut Apostolus dixit. Et se-
cundum litteram igitur cautioest, et secundum altiorem
sapientis sensum, laudatio est. Cautus est qui, etsi nudatur,
in domo tamen nudatur sua, ubi operimenta non desint,
etquaedam tegminaebrietatis; ut vitia suanorit abscondere.
CXII. Corporalia igitur nudum corpus tegunt , ut pa-
rietes et tecta : animae autem quae sint operimenta videa-
mus. Sedtunc operimenta reperimus, si cnudationemejus
discusserimus. Gemina autem nudatio sapientis. Gemino
igitur amictu mensnostra vestitur, si aut peccatumimpru-
dens admiserit ; haec est enim enudatio velut ebriae mentis
ut nesciat quod delinquat ,
quasi quas temulentia quadam
ignorantiae in vitium deducta labatur : aut rursus negli-
gentiae et ignorantiae somno sepulta errorem suum non
nesciat. Quae cum inciderimus, imo cum peccata plura
inciderimus etiam per scienliam (cst enim naturalis quae-
dam etiam nostrae infirmitatis ebrietas , ut impetu delecta--
tionis feramur in vitium , sicut plerique juvenili accensi
calore, aut luxuria et delcctatione flammati , aut avaritiae
rapti cupiditate ) certe omnibus his medicina quaeratur, ut
ahquis tegat hujusmodi infirmitatem suam, primum pu-
dore quodam et verecundia ; ut etiamsi in lubrico sit

' I Tim. 111, a3. — » Psal. xxii, 5. — * Ephes. t, i8.

 DE NOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^1
adliuc posltus delinrjucndi, det tamen emcndationis insignc.
Elcnim plurimum intercst utrum peccata sua jactarc desi-
derct. In altero enim turpis impudcntia, in altero tolerabi-
lis vcrccundia spem fulurae correclionis ostendit.
CXIII. Alia est autem denudatio animoe, quia velut
quamdam sarcinam corporis abjicit atquc exuit, sicut sc-

pulcrum quoddam carnis effugiens. Sepulcrum enim pa-

tens est guttur hujusmodi hominum , in quo sepulcro
vclut altumulatur anima delectationibus ct cupiditatum
passionibus oncrata diversis. Exuit igitur se a cougestione
terrena, et quasi retia quasdam circumfusa evadit atque
effugit, quaecumque se ab omni nudaverit passionum la-
queo , et omnem illam deformem speciem terrena^ labis
averterit, ut lucem videat decoris a^terni.

CAPLT XXX.

Quare Cliam tum dictus sit pater Chanaan cum ^, liic

nondum esset genitus ; et qua ratione in persona

Cliam patrem deridentis intelligendum improbos
omnes si bonos viros in culpam incidisse contingat
, ,

exuUare.

CXIV. QuiERO nunc cur non simpliciter dixerit : « Vidit

» Cham nudationem patris; » sed , « Vidlt Cham pater Cha-
«naan^ ?))Llique Chanaan natus non erat : cur ergo no-
men addidit fdii; nisi ut et vitio auctoris deformaretur hae-
reditas, et auctor fdii nequitia gravaretur ? Et pater igltur
in fdio, et in palre fdius redarguuntur, habentes stultitife,

nequitiaj, impietatis quoque commune consortium. Nec

« Gen. IX, 23.
4^2 S. AM15I10S1I

poterat fieri ut bonum gciieraret filium , qui ipse bono

patri nequam , et filius et nalurre et cruditionis degener
exlitisset. Ha?c secundum lltlcram.
CXV. Quod autem ad alliorem scnsum pcrtinet, om-
ncs mores pessimi erroribus dclectantur alienis : nec so-
lum erroribus, sedctiam iis, quac ipsis videntur mala esse,
etiamsi non sint. Nudum enini Noe se non senlicbat, qui
amictu eratindutus sapicntiae. Denique nec Adam in para-
diso posilus nudum seputabat, uisi postea quam praevari-
cationis commisit errorcm. Etredopcrtus amictu sapicnliae
ac justilia:, mandatorum coelestium pricvaricatione nu-
datus, nudum se vidit, et foliis operiendum putavit. Ri-
det igitur Cham nudatum patrem videns. Omnis naniqae
improbus quoniam ipse devius disciplinae cst , aliorum
lapsus non solum pro sui erroris solatio accipit , quod con-
sortes invenerit culpaj : vcrumctiam improbo la?tatur af-

fectu, tanquam sua ipse dellcta correxerit. Malamcns ergo

lastatur praeter proposltum allquid accidlsse sapicnti; cum
uliquc corporls lapsus in vltlo esse non debeat, etiamsi
lapsus putetur, nisi anlmus quoque Inclinetur in culpam.
Poslrcmo vcnlabilia judlccnlur hujusmodl errata , non
odio prosequenda , non babenda ludibrlo. Scd mens, ut
dlxi, improba cum putat errasse sapientcm, insultandum
arbitratur ei, cujus sibi putat mores esse contrarlos , quod
peccatum suum velut lacito quodam sapientis testimonio
redarguatur; coque laetandum slbi , quod juslo vlro ncc
crudltio ipsius profuerll, nec justitia sufTragata slt, nec
ea , quae secundum corpus sunt , habuerint prosperos cur-
sus. Haec enim pro suiumis bonls apud improbos aesti-

mantur in divitlis aut honore posita, qua3 tamen nullum

fructum ad laudem vlrtutls confcrnnt. Propterea inslpien-
kiae def ensores videutur, qui virtutis amatorem prospero-
 ,

Di: .noj: i:t arc\. i.ibeu inus. 4^3

rum mimere esse fraudatum qui omnc bonum tempora-,

libus magis quam perpetuis aestimandum putant.

CAPUT XXXI.

Scm et Japhctk pietas commendatur ; et quid slt quod

retrovsum dlcunlur ambulasse, exponitur. Tum quo-

modo sobrius factus sit Noc. Denique cur Scriptura ,

cumprius Cham mcdiumposuissct^eum nunc junio-

rem appellaverit.

CXVI. QuiD esl quod « Sem ct Japhelh imposuerunt ves-

»timentum super humeros suos, et perrexeruntrelrorsum,
»et opcruerunt nudum patreui , et non viderunt nndatio-
» nem ejus^?» Litlera evidentem pietatis cxpressit affec-
tuni, quod nudatnm amictu patrem boni filii videre ca-
vernnt, ne paterna rcverentia vel ipso minueretur aspectu.
Siquidem eliam tacito^vultu pictas IVcquentcr olTenditur.
Lnde etiam Romae vetus fuisse usus dicitur, nc filii cum
parcntibus et maxime puberes intrarent lavacrum.
CXVII. Scnsus auteni altior hoc habc!:, quia insipicns
pra^sentia tantummodo videt quffi in oculis sunt, futura
non respicit, priclerita non cogitat. Sapiens autem et pric-

terita rccordatur, et futura considerat. Omnis ergo mens

sapiens retrorsuin anibulat, hoc est, praeterita spectat;
ncc naturse quodam usu impeditur, nihil vacuum, nihil
nudum suorum patitur esse geslorum. Operit qua; aliter
gesta sunt amictu quodam ct gratia vcl proesentis operis

velfuturi; ut nihil indecorum praetercat, nihil inornatum

rehnquat. Lnde et Apostolus superiora obliviscebatur,
' Gen. IX, 20,
 :

4^4 S. AMBROSII

priora appetebat : sedobliTisccbalur, ut abscondcret per-

secutionls errores, ut tegeret superiora delicta, bonisquc
operibus obumbraret. « Beati enim et illi , quorum tecta
» sunt peccata * ; » id est , si tegantur bonis factis , et ope-
riantur virtutum sequentibus disciplinis.
CXVIII. «Et sobrius, inquit, factus est Noe a vino^. »

Manifestum est ex ebrietate , intcrcedente somno , sobrios

fieri homines : mcns autcm sobria est, quando et practe-
rita et futura cognoscit. Sobria ergo erat mens Justi, etiam
quando ebria putabatur. Est enim pracclarum poculum
inebriansjustos. Illc autem verc inebriatus erat, qui ride-
bat patrem. Qui enim neque praeteritamgenerationis gra-
tiam , neque praesentem reverentiam patris , neque futu-
ram pcenam paternae injuriae considerabat, verc ebrius
erat, ct quod putabat videre sc, non videbat. Erat in illo
profunda caecitas, qui patrem videre non poterat. Nam si
vidisset patrem , non utique risisset. Neque cnim ridendus,
sed verendus est pater. Multo autem amplius mentcm Justi
insipiens videre non poterat. Quomodo enim videbat,qqi
in eo putabat ebrictatis errorcm , ubi erat perfcctus sa-
pientiae cacterarumque virtutum vapor ? Sicut scriptum est
« Vapor est enim virlutis Del^ » Quando enim mens magis
sobria est, quam tunc quando naturam omnium rerum,
temporumque pra3sentium et futurorum ita spectat ne-
gotia, ut nulla in eo temporalis titubantia ebrietatis ap-
pareat ?

CXIX. Qunero cliam qua ratione cum ante medium

dixcrit inter fdios Cham nunc , juniorem constituat. Sic
enim scriptum est : « Cognovit Noti omnia quae feclt ei filius

» junior\ »Numquid ante Scriptura in ordine generationis

erravit? Non utique. Quld ergo? Contraria nunc scripta

»unt?Non arbilror. Quomodo igitur solvllur, nisi juniorcm

' Psal. XXXI, i, — ' Gen, ix, a4' — ^ Sap. yii^ »5, — 4 Gen. jx, a4«
 ,,

DE N0£ ET ARCA. LIBER UNUS. 4^5

non aelate, non tempore accipias : scd rudem scnsn, et ia

quadam intellectus infantia constitutum , qui provectioris

doctrinam non hauserit nec perceperit senile con-
aetatis ,

silium ? Cani enim quldam sunt scnsus hominum. Et ideo

inquit : « Cum veneris ad seniorum concilium, claude os
wtuum*. »Et alibi hahet sententia : «Discendum enim tihi
«prius cst quam loquendum^. »Aures ergo paratas hahe,
ut aliquid de sapientium consiliis consequaris. Lingua re-
primenda est, audltlo praeparanda.

CAPUT XXXII.

Ctir in benedtctione Sem clictum fuerit : Benedictus Do-

minus Deus Sem; et cur hujus servltutl non Cham
qui peccavit , sed filius ejus addlcatur? Ad extremum
benedictio Japheth exponitur,

CXX. « BENEDiCEJfs filium suum Sem Noe Bene-

ait :

» dlctus Dominus Deus Sem ; et erit Chanaan servus

»ejus'. »Et Dominum et Deum dixit, et speciaHter Deum
filii sui, cui nomen Sem est; eo quod Deus justorum est

hoc estDeus montium, non valllum, qui gratlam ha-

,

heant virtutls excelsae. Deindc qaa ratione cum filius ejus

Cham peccaverit non ipsum sed fihum ejus servituti ad-
,

dlxilPEt fortassc ideo quod patcr phis afficitur injuriis

fiUi sui, maxlme qnarum ipse reus et auctor existat, et

vehementius contristatur sui peccati damnationem a filio

persohitam ,
qui non tam suo , quam patris merlto punire-
tur. Deinde qula qul doctrlnae paternae dlscipulus esset
filias, et pessimarum aemulus cogitationum, uno corpore
» Eccli. XXXII, i3. — » Id. xvui, 19, — 3 Gen, ix, 26.
4gS S. AMBROSII

utcrquc utcretur ct nicntc, caclemque malitia. Iiiiliffcren-

ter igitur vel patcrnoe, vel suae malilije filius prctium luit;
quoniam improbitatis commune consortium est. Quod igi-

tur pro patris solvit improbitatc, sinc dubio et pro sua

solvit, culpoe ejus rcus : vcl ccrlc diutius pcena produci-
tur, cum ctiam ad fdium usquc^Y'^^'^'^''^^'^ , et successoris

afllictio in tempora mulla profcrtur. [loc secundum lit

teram.
CXXI. CcTelerum non tam hic homincs quam morcs
comprehenduntur, quorum in utroquc una natura. Nam

Cham calor, Chanaan commolio et inquietudo qui au- :

iem cahdus est, utiquo inquictus atquc commolior est. Iii

duobus igiturerat una passio etunus affectus. Itaque cnm
,

altcr addicitur, uterque damnatur.

CXXII. Cum sanctus igkur Noebcncdiccns filium suum
Japhelh ait : «Dilalet Dominus Japhcth, habitet in domi-
»bus Sem , ct fiat (ihanaan scrvus ejus* ; » diximus supra
Japheth quasi indiffercns bonum significari. Indifferentia

autem latitudincm habet, qua3 est in sahite , vigore , de-

core, fortitudine, divitiis , gratia, nobilitate, amicis, po-
Sed hoec licet indifferentia bona sint.
testatibus, et caeteris.

tamcn plerisqnc nocuerunt, qui ca non cum sapientia ct

justitia possedcrunt. Multos enim cbrios fcccre divitiae,

nobihtas et potcstas superbos, puicluiludo luxuriosos,

cujus suffragio alicnae mentis corruperint castitatcm. Ergo
pro utcntis affectu horum qua? diximus, indiffcrcntia^ sunt,
quorum usus aut virlulibus regilur, aul ccrle sine gubcr-
natione virtutura fraudi csse incipiunt, qu;e possunt esse
utililatl.

' Gen. IX, 27,

 DE XOE ET ARCA. LIBER UNUS. 4^7

CAPLT XXXIII.

Dc treccntis qutnqiiaginta annis, quos Noe post dilu-

luum vixisse traditur : tum de posteritate Japhetk ad
liltcram ac moraliter,

Nuxc quonlam post diluvium Noe dicitur

CXXIII.
ncquaquam prae-
vixissc treccntis et quinquaginta annis',

tereundum putamus. Nam in trecentis crucem Christi

significari certum est, cujus typo Justus a diluvio liberatus
est. numerus remissionis,
In quinquaginta Jubilseus est
quo Spiritus sanclus missus gratiam humanis
a coelo cst,

pectoribus infundens. Perfecto igitur numero remissionis

ct gratiae Justuscurricukimvitse hujus implevit.
CXXIN . De generatione Japheth , inquit, «Pvhodus et

» alijE insulae sunt nationum^.» Non immerito latitudo di-

citur, quaudo etiam in alteram partem naturiT, hoc est,

maritimam generatio ejus processit. ^ erc enim tanquam

latitudo non fuit eo conleuta, quod in usum homiuibus
natura praescripserat, hocest, lerroe possessione : verum-
etiam introgressa est mare, et ad insulas usque processit.
Hoc secundum litteram.
CXXV. Secundum alliorem autem sensum ea, quae extra

sunt, qua; dicuntur bona, diviliae, potestates , honores

quasi diffunduntur latius; nec tantum his contcuti sunt
divites, quae in manibus et in conspectu sunt, sed longe

lateque diffundunt suas cupiditatcs, dum aul pecuniarum

compendium de ullerioribus quceritur, aut houor a pluri-

bus , aut poteslas diffusior, aut cupiditas.

« Gen. IX , a8. — » IJ. X, 5. , , „

LIV. 32
 :

4^8 *• AMBROSII

CAPLiT XXXIV.

Qualis Cham ilUus improbl jiUus senior fuerit : et de

fiUo Chus Nembroth gigante et venalore eujus no- ,

men exponitur, et a quo regnum Babylonis cwpisse.

memoratur.

CXXVI. NuNG quaero qua ratione Cham illius improbi

filinm seaioremScriptura fuisse memoraverit ? Duo genera
terrae , mium velut arenosum ct pulverulentum , imo , ut

expressius dicam , pulvis aliud genus terrae fructiferum

:

atque feecundum hoc est terra solidior et profunda.

, ,

Quid igitur improbus nisi pulverem generat , ex quo gene-

ratio esse non possit ? Ideoque Propheta pulvcrem impiis
comparavit dicens : «Non sic impii, non sic, sed tanquam
«pulvis, quem projicit ventus a facie terraj*. » Eo quod
etiam secundum altiorem sensum infoBcunda sit impiorum

anima, quae fructus utiles generare non possit.

CXXVII. Qua ratione etiam Chus Nembroth giganlem
genuerit, qui erat venator ante Deum? Lnde dictum est
« Sicut Nembroth gigas venator ante Deum^. » Quid igitm-

aliud pulvis et arena generaret, nisi terrenum hominem;

60 quod impius ccelestibus terrcna prasponat. Gigantes
enim fabulae inducunt adversum supera voluisse pug-
nare , et terreno ascensu scandendum ad ccelestia puta- i

verunt,
CXXVIII. Altiore autem sensu illud significatur, quod
quiterrenasdiligitvoluptates, eas sequitur, et putat his se

> P»al, I, 4. —t *'*'*• *' »•

 DE NOE ET ARCA. LIBliR UNUS.
4^^
posse ad Dei graliam pervenire, etrcgnum cceleste hiijus-
modi crroribus defcrendum, his adversum coeleslla contu-

maci praeliatur afTectu. Propterea et in proyerbio est de

eo, cjui deUquerit : «Sicut Nembrolh gigas venator ante
»Deum. «Nembroth autem per interpretationcm dicitur
iiLthiops. Color /Ethiopis tenebras animse squalloremque
significat, qui adversus hmiini est , claritatis exsors, tene-

bris invohitus , nocti simifior quam dici. \ enatoris quoque

usus in sylvis, inter feras ac bestias conversatio ejus.
IrrationabiUs ergo miscetur irrationabihbus passionibus,
et ea , quoe sunt maUtia^ agrestis atque praedurc-e venator
hujusmodi explorare consuevit, atque his potiri atque de-

Denique Nembroth hujus principium regni Bab) -

lectari.

lon, hoc est, confusio; eo qaod mahtia et potestas non in

simphcitate et puritate, non in distinctione virtutis , sed
in confusione vitiorum est.

FRAGMENTUM LIBRl DE ARCA NOE.

Felutiest illud in libro quem dearca Noe conscripsit

beatus Ambrosius : Per unum inquit Dominum Jesum
, ,

salus vehtura natlonibus dccLiratur, qui solus potuit justus

nisi nalus ex \irginc
esse cum o-eneratio omnis erraret,
«•enerationis obnoxiffi privilegio minime teneretur. «Ecce,
»inquit, in inlquitatibus conceptus sum, et in dclictis pe-
«perlt me mater mea*, » dicit is, qui justus prae coeteris

putabatur. Quem igltur jam justum dixerim, nisi horum

liberum vinculorum , quem naturaecommunis vinculanon

» Psal. 1,7.
33.
 »

5oO S. AMBROSIt DE ARC\. LIB ER VSVi.

teiieant. Omnes snb peccatQ ab Adam, in omnes regnabat

mors. ^ enlat solus justus in conspectu Dei, de quo jam
non cum exceptione dicatur : «Non peccavit in labiis suis,

sed peccatum non fecit. IJutc dic si audes , etc.

 S. AMBROSII
MEDIOLANENSIS EPISCOPI
DE ABRAHAM.

LIBRI II .

LIBER I.

CAPUT I.

Libri titulus ac traetandi ratio exponitur : tum quce

utililas ex Abrahami exemplis petenda sit , auctori-
tatedivina , et pliilosophorum coUatione demonstratur.

r. Abraham^ libri hujus titulus est(52) quoniam per or- ,

dinem hujusquoque PatriarchcTe gesta considerare aninium

subiil. De quo nobis moralis primo erit tractatus et sim-

plex. Nam ctsi filtiori disputationc processus quidam et

forma virlutis, et species qurcdam exprimatur; tamen
lorensia quoque actuum cjus vestigia spcctare, virtulis
profcctus est.'Etcnim si ea quae nalura ad victum gencra-
vit hominum non vmius , sed geminsB, aul cliam uberioris
graliic sunt : quanto magis ea quibus cpulantur animi non
angusti , sed abundantioris iisus , et multiplicis cibi cssc
Kstimari convenit.
II. Non mediocre autem autotiosum negotium. Etenim
' Scripti circa am. J87. — » Vide D. Guillon, lom. ix, p. 4 1-5^1.
 ,

5oa s. AMBnosii

cum Dominus Dcus noster hunc locnpletl bencdicllonls

suac dote donaverlt; ut ejus gratia provocaret cactcros,
institutio corrigeret : Moyses quoque imitandum nobis
descripserit ; ut corda hominum in vitium labentia hujus ,

vlri contuitu , vchil e quodam terreno busto resuscitarct

non perfunctorlum debet vlderi, si nos quoque scrupulo-
sius ejusdem viri versomus vestigla. Nam si sapientes
hujus mundi, ut Plato ipsc prlnceps philosophorum , non
veram ahquam , sed fictam ct adumbratam sibl eam quam
legimus TroXtTEtavproposuItpersequendam^ utdoceret qua-
lem rempublicam esse oporteret : atque ita quam nec
audlcrat , nec viderat in aliqus urbe descrlbendam puta-
vlt; ut ii ,
quibus hoc munus cst, quemadmodum rempu-
bhcam regerent, institui possent.: et si condiscipuhs Pla-
tonis Xenophon ille Socratlcus fictls et Ipse rebus
personara vokiit inrormare sapiontis in eo hbro ,
quem
Kypou Trai^um inscriblt; ul ex intimo philosoplilaB sinu justi
regis et sapientis dlscipUna procederet : quanto magis
nos non compositam figuram snplentls vlrl , sed expres-
sam virtutem , et divino inslitutam magisterlo rocenscre

intentius, et vias ejus debemuis persequi, quem Moyses

ita descripsit, ut retro quodam modo se ipse resplccret?

' Plalo lib. IV. de Repub.

/oibom
 %

DE ABRAHAM. LIB. I. 5o3

k. «.'«^ «^ -».«.'«-«. ^Mr«-

CAPLT II.

Divotio Abrahce quomodo divini prmcepti verbis pro-

bata? Quid sit exire de cognatione, quove pacto
ejusdem Patriarchcc obedientiam Dei promissio se-

cuta sit? Jdem invooata Domino , sibi ob uxeovis pul-

chritudinem timet At Pharao propter , cavetque.

illius raptum eastigatns, quantum sit aduUerii cri-

men indicio est : unde Abrahce exempla ad siudium

devotionis provoeamtir.

III. multaram virtutum clapus ia-

Magnis plane vir, et

signibus quom votis suis philosophia non potuerit aequare.

,

Denique minus est quod illa fmxit quam quod iste gessit, ,

majorque ambitioso eloquenliie mendacio simplex verita-

tis fides. Itaque cujusmodi fuerit in eo viro devotio, con-
sidereraus. Ea enira virtus ordine prima est quae est funda
raentum caeterarum j meritoque hane ab eo primam
exegit Deus dicens : «Exi de terra tua,, et de cognatione
>tua, et de domo patris tui*. » Satis fuerat dixisse de
terra tua. Ibi enim erat exire de cognatione , exire de pa-
terna domo : sed ideo addidit singula, ut ejus affectum
probaret, ne forte aut imprudentemcepisse videretur(33),
aut fraus aliqua mandalis pararetur coelestibus. Sed sicut
coacervanda fueruut praecepta, ne quid. lateret : ita etiam
proponenda praemia , ne forte desperaret. Tentatur ut
foptis , incitatur ut fidelis ,
provocatur ut justus, merito-
f}uo exivit quemadmodum locutus e^t illi Dominus.
^''. «Et exivit cum eo Lot', » Hoc auteua quod pro
' Gen. XII, 1 . — ' Ibid. 4>
5o4 S' AMBR05II

magno Inter septcm Sapicntnm dicta celebratnr frrou Btw,

idest, sequereDenm, pcrfecit Abraham, factoqueSapien-
tum dicta praevenit, et secutus Deum exivit de terra sua.
Sed qnia ante terra ci fuerat alia , hoc est , regio Chal-
dcTorum , de qua exivit Thare pater Abrahae, et in Char-
ram demigravit; et quia secum ediixit nepotem sunm , cui
dictnm fuerat : « Exi dc cognatione tua; » consideremus
ne forte hoc sit exire dc terra sua de hnjus terrnc , hoc est,
de corporis nostri quadam commoratione egredi , de qua
exivit Pauhis qui dixit : « Noslra autem conversatio in coe-
>lis cst* ; » et de illecebris et delectationibus corporahbus
quas velut cognatas animae nostrae dixit ,
quam compati
necesse est corpori, donec ejus coUigata vinculo adhaeret.
Ergo exire de conversatione terrena , et saecularibus
oblectamentis et superioris vitae moribus atque actibus
debemus; ut non sohmi loca, scd etiam nosmetipsos
mutemus. Si cupimus adhaerere Christo, descramus cor-
ruptibilia. Snnt autem corruptibilia in nobiscaro, dclec-

tatio vox obnoxla passionibus corporahbus. Per vocem

,

autera passiones intelhgimus. Lnde quoniam anima nostra

oiuiz-nq est , hoc est , bipcrtita , et rationabile habens et ir-

rationabile, quod dividitur per carnem et delectalionis

corporahs illecebras , caeterasque passiones corporis : qui
justus est vir, rationabilc animas suae ab irrationabili dis
jungerc debet ac segregare. Hoc cst enim exire de Charra,
tanquam de cavernis quibusdam, ct cuniculis, latibulis-

que egredi. Latere enim criminosaG couscientiae est. Et nos

igitur sequentes Abraham exeamus de huibuhs. Si enim
fdii Abrahae sumus , opera Abrahae fiiciamus ; ut hiceant
opera nostra coram Deo, et coram hominibus. Justu»
dicil opera sua regi peccator se ipsum occultat, sicut :

Adam se occultare cupiebat, scd latere non potcrat. Pa-

' Philip, III, 20.
 DE A.BRAn.\M. LIB. I. 5o5

ruit itaque Abraham mandato , nec ulla legltiir mora

intervenisse.
V « Egressus peramLuIavit terram usque ad Sichcm »
.
^ ,

quod interprctatione hitina dicitur humerus vel cervix,

per quaj executionem praescripti operis intelhgimus.
Siquidem habemus scriptum « Supposuit hume-
et infra :

T>rum suum ad laborandum \ » Lnde per figuram locorum

id expressum advcrlimus quod dcvoiionem suam sanctus ,

Abraham non sokmi studio sed etiam eflicacia proba- ,

verit fructuosa qua ad quercum usque pervenerit. Quo

,

loco apparuit illi Domiuus et dixit « Semini tuo dabo , :

terram hanc'. » \ide quomodo promisso frequenti tan-

))

quam invaHduni adhuc informet atque instituat; et ipse

memor sui totum Deo deputet nihil sibi vindicet. Ideo et ,

« Aram a^dificavit Deo qui apparuit ei et recessit inde

, ;

» in montem contra Orientem BetheP » surgentem adhuc ,

sibiSolcm cupiens juslitiae videre. Ideoque non in valli-

bus, sedin monte taberuacuhim sibi locavit quia Deus ,

montium est, et non vallium.

« Et iuvocavit
VI. nomen Domini^» Lbi Bethel, id
est, domus Dci, ibi et ara ubi ara iJ)i et invocatlo Dei : ,

nostri. Non immeritoque processus lantos habuit, quia

Dcum sperabat sibi auxiho fore. Excrcetur alhleta Dei, et

probatur advcrsis : in desertum abiit , fames incidil, in

/Egyplum descendit. Gompererat in /Egypto lascivam

esse juvenum hixuriam peluhuitem cupiditalem vohip- , ,

tatum intemperanliam. Advert^^bat inter hujusmodi viros

iututam uxoris pudicitiam fore, sibique conjugis pulchri-
ludinem periculo futuram uxorom ut sororem : uionuit ,

Quo docetur non maguopere decorem conjugis

se diceret.

quaerendum qui viro necem plerumque gignere solet.

,

' Gen. XII ,6. — » id. xlix , i5. — ^ Id. xu ,

-. — < Ibid. S. —
* Ibid.
5o6 S. AMBROSII

Non enim tam pulchritudo mulieris , quam virtus ejus et

gravitas delectat virum. Qui suavitatem qua^rit conjugii,
non superiorem ccnsu ambiat(3/i), quam necessitates non
teneant maritales si non monilibus ornatam sed mori-
: ,

bus. Offendit plerumque virum si sc uxor nobiliorem ,

noverit. Haec proxima superbiaj sunt. Sara non facultati-

bus ditior, non genere splendidior erat ideo virum impa- ;

rem non putabat ideo quasi parem gratia diligebat, ideo

,

non ccnsu est retenta, non parentibus, non propinquis,

sed virum proprium quocumque pcrgerct sequebatur , :

externa adiit, sororem se ejus asseruit, contenta si ita

esset necesse , se periclilari pudore, quam virum salute-

Lttueretur maritum mentila est germanitatem ; ne insidia-
tores pudoris ejus tanquam aemulum et vindicem uxoris
necarent. Denique simul ut viderunt illam yEgyptii , ad-
mirati quod speciosa esset valde , induxerunt illam ad re-
gem suum , et cum Abraham bene egerunt, tanquam
fratrem ejus qucTe placuisset regi, honorantes.
\II. « Afllixit autem Dominus Pharao afllictationibus
nmagnis ct saevissimis, domum ejus propter Saram
et

Muxorem Abra;*. » Magnum teslimonium doou mentum-

que castitatis tuenda;. Locus ita hortatorius , ut unusquis-
que se castum pra^beat, aHenuni non affectet torum, nec
latendi spe, aut faciendi impunitate alienara uxorem in-
cessat , non incuria aut stultitia provocetur mariti , aut
absentia longiore. Adest praesul conjugii Dcus quem nihil
lateat , nulhis evadat , nemo irrideat : vicem absentis
mariti tuetur, servat excubias , imo sine excubiis de-
prehendit reum antequam
quod paraverit in ani- faciat ;

mis singulorum in mentibus universorum crimen agnos-

,

cit. Et si maritum adulter fefelleris non fallis Deum et , :

si maritima evaseris , et si judicem fori hiseris, non evAdis

» Gen. xu, »7,
 DE ABRAHAM. Lin. I. Soy

mnndl. Tlle gravius ulciscitnf mjurlam ino-

jud[rc6iTi totins

pls, contumcliam imprntlcnlis mariti. Major est enim

injuria auctorem quam custodem thalami spretum et
,

non considcratum.
VIII. Ipse quoquc Pharao, licet rex /Egyptiorum quein
ct insolentia regalis potentiae siipinaret, et ^gypti lascivia
atque luxurics a studio caslitatis ahduccret, vocavit Ahra-
ham, et arguit cum diccns : «Quid hoc fecisli mihi? Quare
» non dlxisti mihi quia uxor tua est : sed dixisti mihi quia
» soror tua est : et sumpseram eam mihi uxorem ? Et nimc
»eccc muhcr tua ante te*. »Et si natura fcrus ac harharus

tamcn siguificat eliam exteris ac harharis morihus esse

curam pudorls, et adullerli etXam sihl crlmen cavendum.
Qui prnetendll ignoraritiam, Condemnat Intempcrantlani.
INec ^iilrum sl muta anlmaha
harharus jus novlt naturaj :

quac nullis tenentur legibus, sunt tamen allqua qu* non

solum parihus suls copulae servent fidem Acrumctlam ;

coitus unlus castltatem custodlant. Ita major lcx natnra:!,

quam lcgum pra3scrIptio est. Non mlrum ergo si et iste
/Egyptius rex Dcum timult qul hominem non tlriaehat, et
pcenam solvlt adulterli, qui nullls reus tenehatur legihus :

statlmque uhl allenam csse cognovlt uxorem, non solum

marlto rcddldlt, verumetlam prosecutores dedlt qul dedu-
cerent eum; ne quis de populo harbaro irrogaret vlolen-
tiam vel pecullo viri, vel uxDrls pudorl.
IX. Pulcherrimus est hic locus ad incitandum studium
devotlonis, quod Is qul Deum sequitur tutus semper cst.

Et ideo Deum priefcrrc dchenius omnihus, nec patrlai

coutuitus, nec parcntnm filiorumquc gratia, nec uxoris

contemplatio nos revocare dehet ah executlone praecepto-
rurn ccelestium; quia Deiis nobls bmnia illa largitur, et

notens est servare qua3 donat. Itaque magnum exemplum

» Gen. XII, 18, 19.
5o8 S. AMBROSII

(levotlonis Abrahae, qnod cum uxore speciosa tlescendit in

yEjiyptum. Erat quidem justo viro cura conjugalis pudici-
tire : sed majus erat studium maturandae devotionis, ne
prcTctulisse custodiam tori mandatis videretur ccelcstibus.
Itaquc quoniam propter Dcum contempsit omnia, reccpit
a Deo multiplicata omnia : scd primam Deus pudicitiae
tribuit remunerationem, quam gratam scicbat conjugi.
Nam quia studio obeundi coelcstis oraculi uxorem quoque
in periculum deduxit pudoris, etiam castimoniam conjugii
defendit.

CAPLT III.

Dc ccBterls Abrahfe virtuttbus , nimirtim de prudentia

ejus in rescindendis rixarum causis, justitia in divi-
dendo, ubi et de imprudcntia Lot amamis utdia post-
ponentis, ejusque pcena : tum de patrui iii ipsum cha-
ritate, pietate in Deum, continentia in victoria, et
mercedis aJ)eo propositce eleclione ; ac tandem de
accepto futurcB posteritatis et Christi nascituri pro-
misso.

X. Primas igitur partes sibi justo ordine vindicavit de-

votio. \ ideamus et coeterarum virtutum gratiam. ^lulce-
balur sauctus Abraham ncpolis praesentia cui patrium
alVectum exhibebat. Incidit rixa inler servulos nepotis ct
palrui. Advertit prudentior servulorum dissensionibus do-
minorum concordiam solvi solere , amputavit fibram dis-
cordia}, ne contagium serperet. Tolerabilius enim putavit
ut copula sequestraretur, quam gratia dirimeretur. Quod
te facere oportet , si forte hujusmodi aliquid incideris , ut
 DK ABBAHAM. LIR. I. 5og
semlnarium dlssentionis auferas. Neque enim tu fortlor
quam Abraham. Ille declinanda censuit, non despicienda
servulorum jurgia. Et si tu fortior, cave ne alter inflrmior
qui aurem pracLeat servulorum susurris. Frequenter indi-
visa servitia inter parentes discordlam serunt. Divide po-
tius, ut maneat amicitia. Indivisa domus duos non sustinet.
Nonne mellus est emigrare cum gratia quam cohabltare ,

cum dlscordla?
XI. Ipsa quoquc cujusiuodi esse debeat divisio, Patriar
cha edocet. Flrmior divldat, Infirmior ellgat, ne habeat
quod queratur. Electlonis enim suae partem non poterlt
calumniari. Non residet occasio reslliendi cui datur optlo
eh*gendl, nec divisor gravatur. Nam quo prudentior, eo
cautlor; ut nec in dlYlsIone circumscrlbatur, nec in elec-
tione fraudetur.
XII. Dlvisit Abraham, « Quia non capiebat, inquit, illos
»terra habitare simul*,»quia niraium divites erant. Sae-
culare vitium ut divites terra non capiat. Nihil enim satis
est divitum cupiditatl. Quanto ditlor quis fuerit, tanto avi-
dior ad possldendum est. Extendere agri terminos cupit,
et viclnum exchidere. Numquld hujusmodi Abraham ?

Minime, quamvis in principio et ipse imperfectior. Unde

enim perfectio ante adventum ChristiP Nondum venerat
qui dlccret « Si vis perfectus esse, vade, vende omnia tua,
:

» et da pauperlbus, et venl, sequere me^. «Tamenut mi-

nime avarus electionem offert, ut justus dissentionem am-
putat. « Non slt, inquit, rixa inter me et te, et inter pastores
» meos et pastores tuos quia homines nos fratres sumus.
,

» Nonne ecce tota terra ante te est ? Discede a nie Si tu :

»in slnlstram, ego in dexteram : vel si tu in dexteram, ego

»in slnistram\ »

XIII. « Et levavit oculos Lot, et elegit irriguam regio-

» Gen. XIII, 6. — » Matlh. xix, ai . — 3 Gen. xm, 8, 9.

5lO S. AMBROSII

»nem, inquit, Jordauis; quia tota rigabatur, et erat sicut

» paradisus Dei *. » Plerumque possessiones obTeniunt haere-
ditariae, aliae uliliores, aliae amceniores. Non utique in por^
tione secundae sunt (35). Nam iucipit minui singularum
merilum. Sed si non queunt partes de ulilioribus couve-'

nire, conferantur amcenai utilioribus. Diversa hominum

ingenia suut : ahos utiUa, ahos am<ena dclectaut. Infirmior
amocuiora eligit, utihora lastidit. ^ ilHcus nonnunquam
utilis est, vel actor agri (36) contertm' urbano. Si insipiens
S'it elector aut cocum eliglt, aut vocalem qnem venustiorii»

gratiae putat, refutat utihorem. Plerumque eliam ubi tVuc-

tus non impares sunt, prudentior amoeniora dechnat. CitQ
invidiam movcnt, cito in se excitant mentem avari. Hic
tameu nihii dixit Scriptura de eo quod aha pars utiUor,
aha amcenior fucrit ; nc studio Abraham cepisse oculos
adolescentis videretur. Amoenam partem unam descripsit,

non addidit altcram utihorem. INecesse erat.ut de tota re-

gione duas partcs faceret deiudc praesentia, non absentia
:

dividebat. Lna regio capere utrumque non poterat. Quo4

potuit summae esse justitiae, electiouem obtuht.
XIV. Lot ^icenam elegit, qua? cito piaedonum oculos
incurrit. Hinc belium inter reges, advefdariorum victoria,

incolarum captivitas. Itaque cliam Lot iuflrmioris consilii

pi^etium iuit, non terrarum iufoecunditatc, sed amcenitatis

invidia deceptus, utetiam ipse captivus abducerelur,* quo-

iiiam vitio servilis nequitiae a potiore dellexerat, et partcm
flagitiosissimorum elegerat; Sodoma cnim luxuria atque
lascivia esl. Ideoque deciinatio iatina interpretatione dici-

tur Lot, quod is vitia ehgit qui a virtute dechnat, et ab

sequitale deflectit.
Quo comperto Abraham numerq^vit servulos suos
XV. «

* vernaculos ^ » et cum trecentis decem et octo viris adep-

;

« Gen. xm, lo, — » Id, xiv, i4.

 DE ABRAHAM. LIB. I. 5ll

*us victoriam, liberavit nepotein. Probatur divisionis

iiffectus, amabat nepotcm, ut pro eo nec

quando sic belli

4eclinaret periculum. Quid est, «Numeravit?»Hoc est,

elegit. Unde illud non solum ad scientiam Dei reiertur, sed

etiam ad gratiam justorum, quod in Evangelio dixit Domi-
nus Jesus : « Et capilli ves i feomnes numerati sunt*. » Cog-
novit autem Dominus qui sunt ipsius : eos autem, qui non
sunt ipsius, non dignatur cognoscere. Numeravit autem
trecentos decem et octo, ut scias non quantitatem numeri,
sed meritum electionis expressum. Eos enim ascivit, quos
dignos numero judicavit fidelium, qui in Domini uostri
Jesu Christi passionem crcderent. Trecentos enim r groeca
decemetoctoautemsummam in exprimit.
littera significat,

Fidei ergo merito Abraham vicit, non populoso exercilu.

Denique eos quibus quinque regum arma cesserunt, cum
paucis egressus vernaculis triumphavit.
X\I. Sed qui vinclt non debet sibi arrogare victoriam,
sed deferre Deo. Hoc Abraham docet, qui triumpho factus
humihor est, non superbior. Sacrificium denique obtulit,
decimas dedit ; ideoque ei Melchisedech qui interpretatione
latina dicitur rex justitioe, rex pacis, beuedixit : « Erat cuim
» sacerdos summi Dei^. » Qui est rex justitife sacerdos Dei,
nisi cui dicitur : « Tu es sacerdos in aeternum secundum
»ordinem Melchisedech^ »hoc est, Dei Filius, sacerdos
Patris, qui sui corporis sacriflcio Patrem nostris repropi-
tiavit delictis.

X\II. Quantum autem ilhid quod de praeda victoriae

nihil voluit contingere, nec oblatum sumerc ? Mlnuit enim
fructum triumphi mercedis susceptio, et beneficii arrodit
gratiam. Plurimum enim refert utrum pecunia?, an gloriae
dimicaveris : alter mercenarii loco ducitur : alter dl"-nus
habetur conservatoris gloria. Jure sanctus de pra^da usur-
»
l\K, XII, 7, —. • Gen, XIV, i8. ^ | Psal, «jx , 4,
5 12 8. AMBnOSII

pare aliquidvel oblatiim recusat, ne dicat qui dedit : «Qiila

»ego divitem eumpihoc solum sibi satis essctcstatur,
leci

quod paslui praeliaulium juvenum profecisset. Dicet ali-

quis « Cuin ipse vicerit quomodo dicit ad regein Sodomo-
:
,

» rum, iSihilsumam abs te » cum pr.tda uiique in poleslate ;

viciorls fuerit? Docet milltafe*i disciplinam, ut regi ser-

ventur omnia. Sanc iis, qui secum (uissenl in adjumentum
fortasse sociati, partem cmokmienli Iribuendam asserit
tanquam mercedem laboris.
XMII. Ideoque quonlam sibi mercedem ab homine non
quaasivit, a Deo accepit, sicut legimus scriptum « Quia post ;

«hoec verba factum est vcrbum Domini ad Abram iu

»visu dicens Noli timere, Abram, ego protegam te, mer-
:

» ces tua multa erit valde*. »Non est serus ad remuneran-

dum Dominus, et cilo promittil, et multa largitur; ne
infirmos animos per dilalionem aliquam subeat poenitentia
contempsissc prssenlia : et velut qnadam usuraria largi-
tate compensat, ut iiberiorla restituat ei qui caplus non
fuerit oblatione praesentium. i

XIX. Ab ipso quoque Domino mcrcedcm quam postn-

let, consideremus. jNon divitlas ut avarus exposcit, non
]ongaevilatem vltfe istius, ut metlculosus mortis, non po-
tentiam ; sed dignum quaerlt sul hacredem laboris : «Quid
»mihi, inquit, dabis? Ego autem dimlttor slne filiis. »Et
lufra : « Quia mihl semen non dcdlsli, vernaculus meus
»mihi haeres erlt\ »Discant ergo homines conjngia non
spernere, nec sibl sociarc impares; nc hujusmodl susci-
piant liberos, quos hffiredes habere non posslnt; ut vel
transfundendae haeredltatls contemplatlone, si nullo con-
tultu pudorls movenlur, digno studeant matrimonio.
XX. Sed sl Abrahoe sententla ad corrigendum minus
proficlt, acclpe oracuhim Dei hujusmodi condemuantis
' Gen. XV, i. — a Ihid. a, 5.
 ,:

tVt ABRAHAM. UB. i. Ot

liaereclitalcm : «Non crlt, inqnlt, hneres tuiis hic : sed aller

»qui cxlerit de te, ille ha^res tuus erit^ »Quem dicit altc-*

rum? Peperlt cnim et Agar filium Ismael, sed non ipsum

sanctum Isaac. Et Idco addidll «Qui cxlerit
dicitjsed dlclt :

»de enim vere exivit ex Abraham, qui logitlnio

te. » Ille

conjugio procreatus est. Sed per Isaac legilimum iillum,

Illum verum legltlmum possumus Intelligere Domlnum Je-
sum Chf^Istum, quem in prlnclplo EvangcIIi sccundum
Matthasum Abrahoe fdium leglmus^, qui vcrum sc Abrah.e
gessit hceredem, auctorls illumiuans succcsslonem, por
quem Abraham respexit in coilum, et splendorem poste-
ritatls suae agnovlt non mlnus illustrem, quam slellarum
ccEleslium fulget claritas. «Sicut enim steila dlffert a stella

»in claritatc, ita et resurrectlo mortuorura', » Apostolus

dlcit; co quod resurrectlonis suae donans consorlia, homl-
nes,quosmorssolebatterrIsabscondere,regniccelestisfccit
esse partlclpes.
XXI. Quomodo autem Abrahae propago dlffusa csl ,

nisl pcr haereditatem fidei, per quam coelo comparamur,

conferlmur Angells , aequamur stellls ? Ideo ait : « SIc erit
«semen tuum ^ Et credldlt Inqult , Ahraham Deo. »
,

Quid crcdldlt ? Christum slbl per susceptlonem corporfs

haeredem futurum. Ut scias quia hoc crcdidit, Domlnus alt
« Abraham dlem meum vidlt et gavlsus est. » Ideo « Re-

»putatum est Illi ad justitiam % » quia rationem non qu.c-

sivit, scd promptlsslma fide credldit. Bonum est ut ralio-

nem praeveniat fides ; ne tanquam ab homine, ita aDomino

Deo nostro rationem videamus exigerc. Etenim quam
indlgnum ut humanis testimonlis de alio credamus , Dei
oraculls de se non credamus Imitemur ergo Abraham !

» Gen. 2,5.— => Ibid. 4. — 3 Mallh. i, 1. —4 1 Cor. xv, 4i. —

• Gen. XV, 6. — ^ Joan. yi"> 56.

LIV. 33
5l4 S. AMBROSII

ut haeredes siraus terrae per justitlam fidei , per quam ille

mundi haeres factus est.

\\*VVXVVVVV\VVVW\^V\VWVVKX^*IVVVVVVVVVV\VVV»AA.VVVVVVVVVVVVVVVVVVVV\V'VVVVVVVVVVVVVIVVVVVVVVV

CAPUT IV.

Abraham ab adulterii crimine ob susceptum ex ancilla

fllium defcnditur : nempequod ab kumana fragilitate
non esset immunis, et tunc Ckaldceorum superstitio-
nes vix reliquisset : deinde quod in tegeni utpotc
necdum latam non peccaveritnon libi- : postea quod
multa contra
dine^ sed amore-prolis inductus sit; ubi
adulterium disputantur: defenditur uUimo quod illud
ipsum mysterium non peccatum fuerit. Ad extremum
quceritur an decuerit circumcisionem institui postea
revocandamt et minimum in se perfectionis conti-
nenS^.

XXII. Sed fortasse dicat aliquls Quomodo Abraham

:

nobis imitandum proponis, cum de ancIUa susceperlt fdlum ?

Aut quld sibi vult hoc esse, ut tantus vir hvilc errori fuerit
obnoxius, cujus tanta opera miramur ? Et ideone quodam
more navigantIum'locum hnnc quem pleriquc vadosum
putantjdecllnasscvideamur, rationemejus cxplanare cordi
est. Non abnuo quod Abraham de ancilla susceperit fi-

lium; ut cognoscas quoniam non superioris cujusdam

iiaturae ac substantiae fuit Abraham , sed unus e numero
et fragilitate universorum hominura« Denlque et de re-
gione Chaldaeorum vocatus est, quos supcrstitioni vanre
intentos esse magis quam c.ch ros acceplmus ct ideo ;

majorem invenit gratiam apud Dcum, qula superloribus

renuntiavit, ad priora se extendit, ut sequeretur JDeumi
 ,
.
:

DE ABRAHAM. LIB. I. 5l5

Proposltus est enim acl imitandum tibi, ut et tu advertas,

quod si peccatis rcnunties , possis emereri Domini mlse

ricordiam.
XXIII. Movere tamen aliquos potest, quod jam cum
Deo loquebatur, et ad ancillam introivit , sicut scriptum
est : « Quia dixit Sara ad Abram Ecce : conclusit me Do-
«minus, ut non pariam :.intra ergo ad ancillam meam, ut
» fdios facias exilla'. » Etitafactum est. Sedconsideremus
primum quia Abraham ante legem Moysis , et ante Evan-
gelium fuit :'nondum interdictum adulterium videbatur (Sy)
Pcena criminis ex temporc lcgis est, quae crimen inhibuit
uec ante legem iiUa rei damnatio est ; sed ex loge. jNon
crgo in legem commisit Abraham , sed legem prrevenit.
Deus in paradiso ^, non adulte-
licetconjugium laudaverit
rium damnaverat. iNon vult enim mortem peccatoris, et
ideo quodpra^mii est pollicetur quod poenae, non exigit, :

Mavult enim mitibus provocare, quam terrere soevioribus.

Et tu peccasti cum gentilis esses , habes excusatlonem :

venlsti ad Eccleslam, audisti legem : «Non adulterabis "% »

jam excusationem delicti non habes. Tamen quoniam cum
his mlhl scrmo est, qui ad gratiam baptismatlsnomen de-
dcrunt, si quls tantum crlmen feclt sciat tibl trlbuendam ,

venlam ; sed quasi ei qui crimen commiscrlt, in reliquum

tamcn abstlnendum noverit. Denlque illl adulterae quam
in Evangello obtulerunt scrlbiE Pharlsseorum, ignovit qui
dcm Domlnus superiora, sed alt : « Vade, et amodo vlde
«ne pecces ^ » Quod cum iUi dlclt, tibi dicit. Fecisti gen-
tliis adulterium , fecisti catechumenus ? Ignoscitur tibi
remittitur tlbl per baptlsmum. Yade, et post hsec vlde ne
pecces. Habes unam Abrahae defensionem.
XXIV. Secunda Illa est, quod non ardore aliquo vagae
succensus libidinls, non petulantls formae captus decore,
' Gen. XVI, 2. — « Id. i, 28. — ^ Exod. xx, i4. — ^ Joan. vm, n.
33.
^lB S. AMBROSII

anclllje contuLernlo conjiigalem post habuit tofam, scd

stu4Io (iuagrendoe posterltaiis et propagandaesobolls. Adhuc
post diluvium raritas erat generis hnmanl : crat ctiam re-

ligionis, ne quis non reddidissc debltum vidcretur naturae.

Deulque et Lot sanctl filioc hanc causam quaerendoe poste-
rilatls habuerunt, ne genus deficerct humauum; et ideo

publicl munerls gratia privatam culpam praBlexuit. Nec

oliosum est quod uxor auclor facti iiiducitur ; ut excusetur
rnariius, ne vago raptus crrorc credatur : simul ut discant
mulleres dlligcre viros, ncc agltari vana susplclone pelli-
catus, aut Invidcre prlvignis, si ipsa lI])cros non suscepe-
rint. Uxori bona:^ cordi erat cxcusaix apud virum steriUta-
tcm suam ; ct ne causa esset viro quod Is liberos non
haberet, suadet ut intraret ad ancillam. lloc fccit Lla, hoc
Ilachcl postea. Discc, mulier, zelum deponere, qui saepe
mulieres in fiirorem iucitat.
XXV. Sed et vos monco , vlri , maxime qui ad gratlam
Domliii tendills , non commisceri adullcrino corpori (
qui
enim se jungit meretrlci unum corpus est) nec darc hanc
occasionem Nemo slbi blandiatur dc
divortii mulieribus.

legibus hominum. Omne stuprum adulierlam est, ncc vlro

licet quod muheri non licet. Eadem a viro, quae abu xore
debetur castlmonia. Quldquld In eam, qua? non slt logitima
uxor, commissum fucrit adultcrll damnalur crlmine. Ergo
advertistls quid dcbeatis cavere , ne quis sacramentis se
indignum pr.Tbeat. ^

XXVL Aeclplle eliam ahud, qula hujusmodi inlempe-

rantia solvit charitatcm conjugii , superbas ancillas facit,
iracundas matronas, discordes conjugcs, concubinas pro-
caces, invcrccundos marilos. Simul ut de domino conce-
perit ancilla, spernlt dominam suam lanquam ditlor pariu :

domina se dcspici dolct marilum auctorem injuriarum

,

suarum argult. Denique Sara ipsa marito ancillae suae po-

 :

DE ABRAUAM. LIB. I. DI^

tcstatcm dederat, et postca diclt ad euru : « Injiiriam acci-

» pio ego ex te ; ego dedi ancillam meam in sinimi tuum ;

» ubi aulcm videt conccptum esse, sprela sum , in(|uit, co-

» ram aL ea : judicet Deus intcr me et te *. » Qu intus dolor,

quam gravis querela sit fcemiuarum lectionc exponitur.
Da improvidum et levem maritum qui morigcrari nesciat,
et divortii causas cxhibet. Sed ALraham vir moderatus et
prudens : « Ecce , inquit , ancilla tua in manibus tuis ,

» ulerc ca quomodo lihi placacril ^ » Maluit enim uxorem

lenere, quam famulam. Nec hoc tamen plenum remedium.
Accepit potestatem irata uxor, et immoderatius ultionc
permissa utitur. Quod si Sara moderalionem non tcnult,
quac tonebit? Ideoque scriptum est : « Et alilixit eam Sara,
»et fuglt a facie ejus ^ » Duo sunt qu£e comprebendit
Scriptura ; ut et domina? gravem indignationem cxprimc-
rct, ct ancillae tumorem ac superbiam. Quod airiixit eam
Sara, ad iracundiam allligentis refcrlur: quod Agar fugit,

contumeliam servili patienlia noa ferebat, quae sibi herilis

contubernii vindicabat fastiglum : indignata estinjuriam,
qua3 induera-t insolcntiam. Denique interrogauti Angelo
quo iret, respondit : « A facic Sane dominae nieoe cgo fu-
»gio '. » Et hoc tumoris immodici, ut prius nomen Sarce

diccret, postea dominam sigulficarel. lUud ad injuriam

praemissum , hoc ad expi^essionem personae addilum. Non
placuit Angclo ancilice insolcntia ; et idco dixit ilii : « Pic-

»vertere ad dominam tuani \ » Llique non latuisset Au-

golum, si vi suppliciorumvlcta fugisset, et magis reprehen-
disset verberantls soevlliam, quam fugicnlls discessionem :

sed ut osteudcret quia tanquam supcrba fugiebat , ne

superba esset domlna) , addidit : « Et humilia te sub EQa-
»nibus ejus \ » Opto igitur ut hoc vitlum nullus incidat

1 Gen. XVI, 5, — » Ibid. 6. — ' Ihii. — ^ ibid. 8. — = Ibid. 9. —

6 Ibid.
 ,,

5l8 S. AMBROSII

sed si quis inciderit, discat ancillam suam humiliare uxori

mce ; ne, dum vult ancillam vindlcare, excliidat uxorem.
XXVII. Ergo Abraham et unus de populo crat genlili
et causa posteritatis introicrat ad ancillam ; quia uxor ejus
sterilitatem suam obumbrare cupiens auctor ejus facti fue-
rat viro : et tamen non otiosum est quod post hoc Deus

statim, quia alia ejus opera probarct, vel hujus facli poi-
nitentiam, dixit illi Ego sum Deus tuus, emererc in
: «

» conspectu meo, et esto sinequerela*. » quasi adhuc plene

non emeruisset ,
qui desperaret sterilis partum uxoris ,

et do ancilla posteritatem quasrcret. « Esto , inqalt, sine

» querela , » hoc cst, irreprehensibilis ; u-t de te non queratur
uxor, nec quisquam tua facta rcprehcndat. Mntat enlm
nomen, littera addila , ut dc Abram vocarotur Abraham ,

hoc cst, de patre vano, slcut habct latlna Intcrpretatio

vocaretur pater sublimls, palcr electus : vel dc patre ficrct
et pater fdii. Vanus crat cum Deum nesclret : electus fac-
tus est post quam cognovlt Deum. Pater crat cum de an-
cilla prolem haberct : sed patcr fdli non erat quia non ;

erat cl fillus, qul non erat legitimo siisceptus conjuglo.

Peperlt Sara , et factus est pater fiiii. Circumckli jubctnr
acceptarus veri seminls haereditatem. Nonne evidenter clr-
cumcisio carnis pra^ccptum est castlmonioe , ut aliquls re-
secet libidincm carnis, et Indomitas luxu ac lascivla re-
frenet cuplditates ? Etenim circumcisionls vocabulo id
praescribllar , ut omnls imparitatls foetor abstergatur, et
incentlvum libldlnls auferatur. Duabus usi sumus defen-
sionibus.
XXVIII. Tertia quoque est, quam nobls apostoliPauli tri-
bult auctorltas, qui alt : Illa qua? gessit Abraham ut de ancilla
susciperet sobolem, in figuram facta sunt, et secundum
allegoriam dicta. Allegoria est cum aliud gerltur et aliud

' Gen. wii, I.

 ,

DE ABRAHAM. LIB. I. Sip

figuratnri slcut ctlam Ipsc Aposlolus docet dicens: « Sub
» legc volcntes csse, legem non leglstis? Scrlptum est enlm
«quoniam Abraham duos filios habuerlt, unum de an-
» cilla , et ununi de hbera ; sed is quidem qui de ancilla ,

» secundum carnem natus est : qui autcm de llbera pcr ,

» repromissionem : qua3 sunt per allegorlam dicta. Nam

» hnec suntduo teslamenta unum quidcm a monte Sina :

»ih servitutcm generans quod est Agar *, » duos populos

ostendens de Abrahae generatione manare unum Judaio- :

rtini, qui legis syllabis servlat eo quod de ancilla in servi- ;

tutem videatur esse generatus alterum Christianum, qul :

ad rcmissionem peccatorum coelestis gratiae libertatem ac-

ceperit. Quod ergo putas csse peccatum , advertls esse

mysterIum,quo ea quoe posterioribus erant futura tempo-
ribus,rcvelabantur. Denique addldlt: «Vosautem, fratres,
»secundum Isaac promlsslonls fiUI \ Ideo, Inqult, nolile
» quaerere opera legis ; quoniam non justificatur homo ex
» opcribus legis, nisl per fidem Jesu Chrlsti ~\ » Et ut scias
quia Christlanis dixlt : « Et nos, inqult, In Chrlstum Je-
» sum credlmus ; ut justificemur ex fide Chrlsti, et non ex
»operibus legis \ » Agnoscamus ergo quonlam hcec, quae
in figuram contingebant, IUis crimini non eranl : nobis au-
tem erunt, sl ad correptionem nostram scrlpta cavere no-
limus : ^ed magis id agamus , ut cum slmus hber^ filli

qua3 est Sara , ne legis laqucis serviamus, cum Abraham

liberam tenuerit, ancillam ejecerlt.
XXIX. Quo loco plerosque moveri scio : Si enlm bona
est circumcislo, hodieque tenerl debult : si inulllls, raan-
dari non debult, divino praesertlm oraculo Sed cum ^.

Apostolus dixerit Pauhis « Qula Abraham signum acce- :

)j pit circumcisionls ^ » utlque signura non ipsa res, sed al-

:

' <ja'at' >v, 31-24. — » Ibid, a8. — * Id. u, i6. — < Ibid, — ' Gent
Vvu, 10. —6 Rom, IV, 11,
5aO $. AMBROSII

terius rei est, lioc cst, noii veritas, sed indicium veritatis.
Denique ipse cxposuit etexpressit dicens Signum accepit : «

» circumcisionis signaculum justitire et fidei'. «Lnde uon

,

incongruc intelligimus quia circumcisio corporalis signum

circumcisiouis est spirilalis. Ergo signum mansi t donec veni-
rct veritas.AdvenitDominus Jesus, qui ait «Ego sum via, :

» ^. » Quia non partem exiguam corporis iu

Tcrltas, et vila
signo, sed totum circumcidiliiominem in verltate, signum
dctraxit veritatcm induxit; quia postcaquam venit quod
,

perrectum est, quod ex parte crat cvacuatum est; et ideo

ccssavit circumcisio partis , ubi refulsit circumcisio uni-
versilatis. Jam cnim non ex parte, sed tolus homo salva- j

tur in corpore, salvatur iu anima. Scriptum cst cnim :

« Qui vult post me venire, abneget se ipsum, ct tollat cru-

»ccm suam, et sequ.itur me '. «Hasc estperfectio circum-
cislonis; qula pcr corporis oblalionem redimltur anlma,
de qua ipsc Domlnus alt : « Qui perdiderit animam suam
» proplcr me, Invcnlet eam ^ »

XXX. Superest illa nunc quaestionls porlio, utrum de-

buerit pars pra?mlltl, cum csset venlura perfectio. Qui lo-
cus facills est ad diluendum, si consideremus quibus pars
inandata sit, qulbus servata pcrfectio. Pars cnini mandata
cst secundum lcgem populo Juda3orum illl dura ccrvice, ,

illi infirmo illi qui Deum suum non cognovit. Cum ergo
,

partem non potuerlt sustinerc, quomodo pcrfectlonem

servarc potulsset? Lt si puerulum lllteris imbuas, a sin-
gidls litterarum clcmcntls inchoaudum est tibi, ut a singu-
lis aplclbus ad syllabas, a syllabis eum per ordlnem ad no-

mlna oratlonemque deducas. Ncc potest mare qulsquara

,

navigarc iutrepidus, nlsi qui anle in fluminlbus naviga-

verit. Denique si quid aut conficiendi itlncris, aut levandi
©neris puero velis provectiorique mandare , numquid ae-

» llom. IV, 11. — » Juan. xn', 6. — ^ Miiltli, xvi, 2^, — ^ Luc. ix, aj.
 UE AnRAIIAM. LIB. I. 521

qiianda oncra sunt, aut ajquandus labor? Ita igitur nove

ris his pcrfectionem circumcisionis esse servalam, qui a
Christo inslituli, validiorihus idonei vidercnlur; ut fideles
proharenlur quorum multitudo innumera cruccm tolle-
,

ret, suamquc pro Christo animam devoveret, et increduli

non possent resistere, qui in totius corporis immolatione
qucTri sahitem pularent, qui exiguum circumcisionis suae
sanguinem sahitarem arhilrarentur.
XXXI. Considerandum autem quod in proepulio positum
^ ocavit Deus , in praspuiio adhuc manenti legilimi fihi pro-
niissa est hrereditas; ut non Judieorum tautum modo pa-
Ircm, ut ipsi asserunt, sed omnium credentium auctorcm
pcr fidem crcdas. Sara quoque (38), ante circumcisionem
viri in unius Utteraj adjcctlone non mediocri remunora-
tione henedicilur, ut principatum virtutis et gratiaj habe-
ret; de qua nationes et reges gentium spondet futuros, ut
in ipsa tjqjus non Synagogoe, sed Ecclesiae constitueretur.
Quod autem promisso ex ea filio^ risit Ahraham, non in-

credulitalis , sed exultalionis indicium fuit. Denique pro-

cidit in fi\cicm, qui adoravit, ct credidit, et adjecit : « Si
«mihi ccntum annorum nascelur fdius, et si Sara nona-
» annorum pariet. Et dixit Ismael hic vivat in cons-
ginta :

y>pcctu tuo \ » Non est incrcdulus in promissis, nec avarus

in votis. Hoc est, non duhito quod facias, ut et cenlum

annorum seni dones filium, et naturae auctor naturae metas

relaxes. Bcatus cui ista donantur sed tamen etiam hic :

Ismacl, quem haheo de vernacula, si vivat incouspectu tuo,

abundat mlhi gratia. Dcnique Dominus et pro]>avit ejus

affectum, et pelitionem non abnuit, ct sua promissa fir-

mavit.
• Gen. XVII, 17, 18.
52: S. AMBROSII

t\^VV^lVVlV\VVVVl\V\VV\^V\\\V^VV»VVVvVV\VV%^Vv\^V\\VVV-'tA*v\^V\^VV^\<VVlVVVVVV\VVVViV\«V\^

CAPUT V.

De liospltalltatc Abraham hospttum explorantts adven-

tum ,obviam properantis. Commendatur ea-
eisque
dem virtus, et vana quorumdam excusatio diluitur.
Quam dili^entem in ca se prcF.buerit idem sanctus, et
quomodo uxorcm in merid partem asciverit? Quid
oblata ab utroque mystice signifcent P Postremo facta
ministranti Abrahamo filii promissio , sicut et SarcR
risus cxpoiiitur.

XXXII. DixiHus de Abrahae devotione ac fide, de pru- ,

dentia, charitate, parcimonia nunc etiam de hospitalitate :

dicamus. Est enim non mediocris ea virtus. Lnde etApos-

tolus principairter eam in episcopo esse oportere geminae
scriptioais docuit auctowitate ' ; ut prwsto sit advcnienti-'
hus , et occurrat ohviam , et itinera exploret , et adsit non
quaerentibus , et rapiat praetergredientes. Ante ostiam se-'

debat Abraham, sedcbat meridic. Qnando alii requiesco-

bant, iste hospitum cxplorabat adventum. Merito illi Deus
apparuit ad quercura Mambre , quia fructum hospitalitafis
studiosissime requirebat.
XXXIII. « Et respiciens, inquil, ocuHs vidit, cteccc Ires
»viri stabant secus illum. Et cum \idisset illos, cucurrit
sobviam illis^, »\ide primo fidei myslerium. Deus illi ap-
paruil , ct trcs aspcxil. Cai Dcns rcriilgcl, Triniialem
videt, non sine Filio Patrem suscipit , nec sine Spiritu
sancto Filium confitetur : Haec aUbi plcnius ^ Nunc mo-
' Tim. III, 1, et Tit. i, 7, S. — » Geii. xvni, 2. — ^ in lib. de resiir-

rectione carnis.
 »
,;
,

DE ABRAIIAM. LIB. I. 523

ralis pprseqnendi propositiim est loci. Non otiosus scdet

qai longe aspicil : ncc aspcxisse contcnlus, ciicurrit ob-
viam. Fcstinavit occurrere , quia non satis cst rectc faccre
nisi etiam maturare quod facias (Sp). Fcstinanter enim
manducare pascha lex jubet *. Lberiores enim fructus ha-
bet celcrata devolio. Disceergo quam impiger esse debeas,
ut possis praevenire hospitem; ne quis praeveniat, ct tc
boni muncris defraudct copia.
XXXIY. Bona cst hospitaUtas, habct mercedem suam,
primum humame gratiae, dcinde quod majus est, remunc-
ralionis divina'. Omues in hoc incolatu hospites sumus

ad tempus cnlm habilandi habemus hospitium emigra- :

mus propere. Caveamus ne, si nos duri aut neghgentcs

fuerimus in recipiendis hospitibus , etiam nobis post vitoe

cursum sanctorum
islius hospitia denegentur. Lnde in

EvangcHo Sahator dicit : « Facile vobis amicos de iniquo

» mammona , qui vos reciplant in aelerna tabernacula sua ' .

Dcinde etiam in hoc corpore sitis plerumque oboritur

pcrcgrinandi nccessitas. Quod ergo ahis uegavcris , id in

te ipse decernis : quod ahis detuleris eo te facies dig-

et ,

num vidci-i. Si omnes eam scntcnllam iion susclpicndi

hospitcs scquantur, ubi crit rcquies percgrlnautibus ? Re-
hclis igitur humanis habllaculls, c.aptabimus secessus fe-

rarum, bestiarum cubilia.

XXX^ . Sed pauperlem prcTtendls. ^on opes a te hos-
pes requlrit, sed gratlam; non ornatum convivium, sed
clbum obviuni. « Melior est , inquit hospitahlas cum ole-
,

» ribus ad amicitiam ct gratiam , quam si vitulos occidas

»ad praescpia cum inlmiciliis ^. » H«c grata hominibus, et
accepta Deo.UndeDominus Jesus in Evangeho cum, qui-
cumque dederit hospiti potum aquae frigidae % ccelestium

_ ,» E50J. XII, 11, — » Luc. xvi , 9. — 3 Prov. XV, 17. — 4 Mallli,

 ,

5^4 S' AMBROSII

asserit prc^mlorum non cxsorlem futurum. Denique Jacob

ovcs adaquavil uacbcl, et gratiam repcrit, et uxorcm ac-
quisi^ it. Dciude qui scis an Deum suscipias, cum hospitem
putas? Abraham dum pcrcgrinantibus dcfert hospitium
Deum atque Angclos ejus hospitio suscepit : quamvis
et cum hospitcm suscipis , suscipias Deum, sicut scriptum

iu Evangeho lcgis, diccntc Domino Jesu « Hospcs cram,

:

»et collcgistis mc... Quod enim uui horum minimorum

«fecistis, mihi fecislis *. «Lnius horae hospilio vidua illa,

quK suscepit Eliam, et cxiguo cibo pavit, perpctuum toto

lemporc famis invenit ahmentum , et mercedem acccpit

mirabilcm , ut nunquam de hydria farina dcficeret. Eli-

saeus quoque defuncti piguoiis resuscitatione donata , sol-

vit hospilii pcnslonem.

XXX\ I. Non sola tamen facIHtas susceptionis, sedetiam
seduHtas suscipientls et affectus quaeritur. Ltrumque te
Abraham docet. Cucurrit obviam , rogavit prior diccns :

«Dominc, si inveni gratiam aate te, ne proeterierls servum

» tuum : sumatur aqua , et laveDlur pedes vestri, et refri-

jageratc sub arbore : et sumam panem, manducate, et et

»post haec transietls : proptcr quod dechnastls ad scrvum

» vestrum ". »Tres vidlt, et unum Dominum appellavit,
ipsius solius se scrvum fatetur. Delnde conversus ad duos,
quos minislros arbitrabatur, eliam ipsis deferre gestit ob-
scquium, jam non jurc dcbito servitutis obstrictus, sed
blando seduiitatis nomiue, usuque famulatus.
XXXML « Et festinavit Abraham In taberuacuhim ad
»Saram, ct dixit ei : Fesllua et conspcrge tres mensuras
«slmilaglnis, ct fac subclnerlcla \ » Bonus maritus exsor-
tem rchgiosl muneris essc non patitur uxorem, ncc avare
sibl totum munus usurpat. Piecte igitur et pictatls, et vere-
cuudiaj causa servatur. Quod pietatis est, ATilt esse com'
' Malth. XXV, 55 et jo. — » Geo. xvui, 5-5. — ^ Ibid. 6.
Uitine : quod pndoris est, mtegrum manet Sarae. Ante ta-

bernaculnm vir liospllum explorat advcnlus : inlra laLcr-

naculum Sara tuctur focminac vcrccundiam , ct opcra

mulicbria tuto exercet pudore. Foris maritus invitat, intus
Sara convivium adornat. Nec solumipse festinatAbraliam,
sed etiam fcslinandum dicit nxori, sociam dcvolionis os-
tens', nec fide disparcm.
XXXVIII. « Conspcrgc, incpiit, ircs mensuras similagl-
» nis, et fac subcincricia. Grrecc iy/.^^-ftv. dicuntur, hoc cst,
abscondita; eo quod latere debcat omnc myslcrium, et
quasi opcriri fido silentio , ne profanis temere divuljj^etur

auribus. Iloc pascitur divina majcstas, liunc epulatur af-

fcctum, qui parcus loqncndi slt, ncc sacra in medium fe-
rat. Breviter autcm fidei mystcrium docet Sara, unius si-
milaglnls tres mensuras faciens, quae typum Ecclesl» habet
cui dicitur : « Laetarc sterllis , quae non parls erumpe et
:

» clama, qua3 nonparturls * Ha3C est . enlm qure intimo lldem

splrltu fovct, ejusdcmDIvInltatls assercns Trlnltatcm, pari
quadam mensura atquc rcverentia Patrcm, Fillumquc, et
sanctum adorans Splrilum, et majestatls unltate concele-

brans personarumque proprletate distinguens, hac devo

,

tionem tuam fidcl asserllonc conspcrgc.

XXXIX. Mulier similagincm oflcrat, hoc est, Intcrlora
spiritalls frumenti vel grani illlus de quo dlctum est, quod
nlsl in tcrram ceciderlt , nullum fructum aflerat. l'ndc et
prlma vldit Maria dominicac; resurrectlonls mysterium , et
fcstinavlt non passim omnibus, sed solls Petro et Joanni
intlmare sacr:e salutis nuntlum. Ylrcurrat adbovcs, sumat
vltulum , ct sacramentum domlnlcaj passlonls festlnato
implger studio non lento otio remissus acclplat, Iradat
,

illud pucro qui innoccntiam tenerae servet aetatis, dolum

nesciat, referire non noverlt, incorrupti corporis castimo--
• Isai. tiv, I.
 ,

526 S. AMBROSII

niam custodiat. De quo aitDominus Jesus : « Nisi conversi

«fueritis, et efficiamiui sicut puer iste , non intrabitis in
«regnum crelorum^. «Huic puero et similibus ejus etiam
sanctus David divinae laudationis dispensat officiilm di-
dicens : « Laudate pueri Dominum^. » I*

XL. Nec illud otiosum, quod cucnrrit ad boves, tene- |'

rum vitulum et bonum sumpsit et cum , lacte apposuit.

Deuique et in Exodo cum pasciia Domini declararet, ait

Moyses : « Agnus sine macula , mundus , consummatus

»anniculus, masculus erit vobis ab ovibus et hoedis. Su-
» metis et occidetis, inquit , illum tota multitudo.synagogne
B ad vesperum ^ Lnde et hic meridies esse describitur,
»

quando Abraham Domino offiirt hospilium. Sed ad cffinam

vitulus immolatur, et cum lacte manducatur, hoc cst, non
in sanguine sed cum fidei puritate. Bonus vituhis utpote
, ,

qui peccala dilueret. Tener, qui^.non dura cervice sed

moUi jugum legis agnovit , crucis patibuhmi non recusa-
vit. Et merlto tener, de cujus capite et pedibus ct internis

nihil rehctum non estcontritum ab eo, sed totus

est, et os

cpulantium cibo cessit. Talem nobis legis figuravit uro.bra,

talem veritas EvangeHi demonstravit \
XLL « Manducaverunt inqurt, illi Abraham autcm , :

))Stabat sub arbore ^. » Advertimus humihtatis officium

commendare humiHtatem (4o). Abraham stabat et tu ,

primam accubitionis partem occupas ? Denique ea humi-

litas invenit gratiam, ut promitteretur ei fdius.
XLIL autem ad illum Lbi est Sara uxor tua ?
« Dixit :

» Qui respondlt, Ecce in tabernaculo ^ » Numquid

et dlxlt :

ignorabat Domiuus qai iu posterioribus Sodomorum futura

excidia denuntiat , ubi Sara esset ? Non ignorabat ; sed
docerenos voluit, quantus pudor esse debeat fceminarum;

' Matlh. xvm, 3. — = Psal. cxn, i. — 3 Exod. xn, 5. — i Joan. xix, 36.
•— * Gen. XTiii, 8. — ^ Ibid. g.
 DE ABRAHAM. LIB. I. Sg^
neprocaci occursu hospilum in se oculos inflectant ; salva
verecundia ministerium suum exerceant. ALraham quo-
que auribus tuis ingerit in tabernaiculo Saram degere ; ut
discas quid ab uxorc cxigas. Provcctiorc iTctate jam Sara
juvenilem custodit verecundiam, ideo Dominus spopondit
ei filium. « Defecerant, inquit, Saraj fieri rauliebria *. »

Non otiose additum, ne putares fcemineae adhuc possibi-

*
litatis fuisse , ut pareret.
XLIII. « Risit autem Sara ^. » Quod indicium futuri
magis, quam incredulitatis arbitror. Risit enim, licetadhuc
nesciens quid rideret , quod publicam esset in Isaac pari-
tura la3titiam. Ideo negavit se risisse, quia ignoravit : ideo
risit, quia prophetavit.

*\%XXXVV\V\VVVVV\'\v\V^\%»'VV'A\\VVX\\VVV\.V\VVVtVVtVVVVVVVVVVVv\VVV\t\'VVVVVXV\\VVVVV\*V^

f.;r.
CAPUT VI.

Sodomorum excidium Abrahoi prcedicitur ,

prcedica-
turque divina in tolerandis peccatoribus , ac peccatis
^ '
examinandis et condonandis indidgentia. Angeli ves-
pere adventantes apud Lot liospitantur. Immani scelere
Sodomitarum cumulantur flagitia. Oblatis flUabus
conatur Lot eorum furorem miugare, quos Angeli ca-
citate percutiunt. Idem Lot generis sequi recusanti-
'
bus ,
proliibitus ne rctro respiciat , educitur; ct qua
^ ratione ad nos quoque illad pertincat? Excusato de-
mum filiarum ciim parente inceslu, ebrietatis mala
describuntur.

, XLiy. « ExuRGENTES autcm viri conspexerunt in faciem

BSodomae et Gomorrhac^ »Sicut visitatio Domini timcnti -

bus exhibetur , ita etiam jmpiis pcena peccati reponitur.

» Gen. xvin, 1 1. — ^ Ibid, lo. — ^ Ibid. i6.

 02^ 5. AMBROSII

Abraham dedlucebat hospitcs^ ad hunianllatis gratlam

addcbat ohsequla. Nam Sodomita? pro pletatis officiis im-
puritalis augcbant flagilia.

XLV. « ^ion celabo Abraham puerum mcum

, inqult ,

wquoB ego faciam *. Abraham in

» Scnilis utique ajtatis
supcrioribus Scriptura signavit, quia nonaginta et novcm
processlsset annos quomc^o hmic pucrum dicit ? Sed
:

cum immemorem sencctutis, expioratorcm indefessum,

cursu implgrum, standi patientissimum, deducendl studio-
sissimum expresscrit, nonne convcuire nomen pueri vlde-
tur officiis ? Mcrito pucr dicitur, qui senile nescicbat fas-
tidlum, innocentlam et obsequlum deferebat.
pucriticTB

Datur Itaque Justo benedictionis gratla , ct posteritatls hae-

redltas.
XLVI. Ofiensa autem peccatorum exponitur. « Clamor,
«inquit, Sodomorum et Gomorrhaj impletus ^. » Magna
Domini patientia, ut non statlni peccatorem puniat, sed
diu differat cxpectans corrcctionem ; nec commoveatur ad
ulclscendum , nisi peccator mensuram excedat. Unde. et
Domlnus Jcsus In Evangcho ad JudjEos ait « Implete :

» mcnsuram patrum vestrorum "*.

»

XLViri"^ « Descendam itaque, ut vldeam secundum cla-

» morcm Illorum venientem ad mc , si consummabuntur :

»sin autem ut sciam \ » JNon Ignorabat Dominus peccata

,

Sodomorum sed propier te instrucndum verba hujus-

:

modiloqucbatur uttu propiusscruteris eorum commissa,

,•

in quos vindicandum arbitraris. « Descendam inqult, ut ,

«videam,» hcc est, etiam tu descendere cura, desccnde

indaginis studio ne quid ; sit quod fallat, aut laleat absen-
tem ; ut oculls facinus deprchcndas. Eminus positl multa
nescirc possunt. Quem clamorem autem alt, nisi forte quia
..J
• Gen. XYiu, 17. — Ibid. 20. — ' Malth. xxiii, 32, — * Gen,
XVni, ai.
 :

DE ABRAHAM. LIB. I. b^Q

ei quem nilul latct, clamant omnia, clamarc vidcntiir sin-

gnlorum crimina ? Dcnique ad Cain dicilur : ^ Sanguis

«fralris iui ad ms clamat * , » hoc cst, non latet, scd cla-
mat parricidinm tiumi. Itaque velut cxcilatur Dcus flagi-

tiorum noslrorum clamoribus ; nt aliquando vindicct, qui

lihonlcr iirnoscil.
XLVIII. Dcniquc Abrali;c pctenti ne siraul perderct

justos , tanquam iniquos, ct intcrroganli : « Si fuerlnt

»qulnquaginta justi in civitate, perdes illos ? Respondit
)>Non perdam civilatem, si fuerint in ea quinquaginta justi,
»et totnm locumservabo^. ))Et sic pcr ordinem interroga-
tionnm , et rcsponsionum vicem, etiamsi deccm justos
invcnerit in civitate, tamen proptcr paucorum justitiaai
impunitalem toti populo promitlit. Unde discimus quanlus
murus sit patri;c vir jnstus, qucmadmcduninondobcamus
invidcre viris sanctis, nec tcmere dcrogare. Illorum c!c-
nim nos fidcs servat, illorum justilia ab cxcidio defcndit.

Sodoma quoque si habuisset viros dccem jnstos, potuit

non pcrirc.

XLIX. Qnid sibi raitem vult quod i!li, qui adAbraham

simul cnm Doniino venerant, Sodomam petierunt viri, nisi
nt accrbarctur crimen eorum, si quos Justns honoravcrat,
his majore sacrilcgio impii vim conarentur inferre ? Nani
qnod viros dixit, evidens est ralio ,
quia sj)ccicm pracfe-
rebant virornm.
L. Sodomam venerunt vcspere, mcridic ad Abraham ;

quia justo refulget Angelorum pra^sentia, impiis tcnebr;s

affert. Tamen potest refcrri cliam ad tcmpus dominicce
passionis, quod vesperi venerunt ad eum, qui a Sodomi-
tanis contagionibus, et lotius urbis excidio eral libcrandus.
Vespcr erat antequam Christus venircl ; qnia totus erat
tlQundusin tcnebris. Vesper erat omniLus, quos immamuin
' Gen. IV, 10. — > Id. xviii, 24 et aC.
53o S. AMBROSII

delictorum squallor lenebrosus urgeLat* Venlt Dominus

Jesus, redemit sangiiine suomundum, lucem allulit. «Ve-
»nerunt autem Augeli duo in Sodomam ad resperam '. »

Lbi gratia largienda est, Chrislus adest : ubi exercenda

severitas , soli adsunt ministri, dccst Jesus.
LI. « Sedebat Lot ad portam ^. » Emendaverant Lot
sanctura adversa capti\iUitis, et soUiciliorem fecerant. Ita-

que processu cetatis didicerat imitari parentem. Ad por-

tam itoque scdebat, nt exciperet advenientes. Dcnique
« Exurrexit obviam illis \ » Perfeclior cucurrit obviam :

iste, « Exurrexit, et adoravit in Taciem superterram, et

»dixit: Ecce, Domini, declinale indomum pueri veslri^ »

Et cocgit illos divertere, qui dicebant: « In plalca mane-

«bimus. » Commcndatur hic Jusli sanctitas, el Angelo-
rum gratia. Illinolebant adventum suumhospiti graviorem
videri : iile quidem intcr quos habitaret, sciebat ; tanien
domum suam ofiVrebat pcriculis, quibns auferret hospiles.
Ccrte quo tardius acquiescebanl, diutius tentando, plenius
comprobabant.
LII. « Viriautem civilalis Sodomorum circumdedcrnnt
» domum ab infante usque ad scncm, totus populus pari-
» ter ^ » Praisiruitur judicii divini aequitas , ne forle quis

dlceret «Quid peccaverunt pueri, ut omnes excidio invol-

:

verentur ? » Ita nullus ilHc justus naUus innoccns fuit. ,

Scrioturam testificantem quia « Circumdederunt do-

Audi
» mum ab infante usque ad senem, lolus populus pariler. »
NuUa cTtas erat culp;e immunis, idco nulkis immunisexitii
fuit. Et quipossibililatcm perpclrandi
criminis non habuit,

habult afi^ectum. Efi^o^t-E vires senum, sedmens plena libi-

dinis. Oficrebat sanctus Lot filiarum

pudorcm. Nam etsi
illa quoquc fiagiliosa impuritas erat ; tameu miuus era^
secundum naturam coire, quam adversum uaturam dclin'

I Gen. X X, 1. - = Ibid. - ^ Ibid. - 4 Ibid. 2. - 5 Ibid. 5.

 E

DE ABEAHAM. LIB. I. 53

qnere. Pra-fercbal domus suic verccundi.T ho.spltalcm gra-

liam , eliam apud burharas genles luviohihilem. Denlque

illic quoque inoffensa hospitalitas est, ubi nec germanitas
salis tulaest.

LIII. Fercusserunt aulem illos Angcli caccilale, ut efc

ostium domus, quod apcrirc cupicbanl, non reperirent.HIc

mirabilis quidem Angclorum declaratur polestas; ut offusa
impiuns ca3citale, non rcperirontur domus ostia. Sed ctlam
illud oslendllur, qula ca3ca est omnls lihido, el anle se non
videt.Quod verohospitum manibus revocatus est sanctus
Lot In domum demonstratur immemor pci-icull memor ,

fidci non erlpulssc se periculo, sed obtulisse.

LIV. Ponitur plclalis locus, quod manifestata sibi pcp
Angelos totius rcgiouis everslone , et generos hahere Lofc

sanctus inducilur, et monere eos ut fugerent ; slmul ne

deserendo eos, nec admonendo, minus pius videretur circa
fillarum marltos : velerroris earum causa ipsi assignaretur,

qua3 destltulffi virili consorllo concubltum incbrlati cxpe-

tissent patrls.Non ergo IndLifensum Scriptura virum sanc-
tum relluquit; cum et tradidisse maritls filias, et monulsse
generos inducitur. Sed visum est Illis quod derideret eos,

et lamcn adhuc merabatur Lot ut persuaderct generis ,

suis; el pene non esset profectus, ut evaderet, nisi urgen-

tihusAngehs, etlcnenlibus manusejus, egredi coaclusesset.
LV. Non ergo profcctus, scd cductus esl : et mandalum
accepit ne rcepicerct retro , nec re^isterel iu tota rcgione

illa, scd in montcm ascenderet. IIoc cum illi dicitur, om-

nibus dicitur. Si vis crgo ct tu evadcre, nc rcspiclas retro,
sed ante. Aspice ulji Christus csl, qui dicat tibl : « Vade
retro me, » sicul Pctro dicit : « \ade relro me '
; » ut
Chrislum sequcrelur, Chrislum vlderct. Pietro Sodoma est
plena flagitii, retro Gomorrha vitiis scatens, crlmlnumre-
/» Mallh. xyi, a3.

34,
532 S. AMBROSII

^o. « Nc lollgerilis, iiiquil Aposlolus, nc allaminaverills,

wncgustavcritis , qu;c suul oninia acl coiTuptclam *. » Fugc
crgo Sodoinam rclinquc , ocyus Gomorrham, descre cle-
menta hujus mundi, ne tc immiucnlia involvant pericula:
Don resistas fugiens, nec in tota viliorum rcgionc remo-
reris. Qui non rcspcxit cvasit qu:e rcspcxit, non potuit
, :

evadere.
L\I. Excusaulur autcm filiic sancti Lot , quia putave-
runt non vicin^T rcgionis , scd tolius orbis fulssc iikid exci-
dium, ets8 solas cum patre superstltescxomuibuspopulis
remansissc. Et ideo ne gcnus dcficcret humaniun patcr- ,

mim petiisse concubitum ; ul scmcn gcncralionis himiana;

de patre suo resuscitarent. Non ergo hbidinis vitium fult,

sed gencrationis rcmcdium , quod non puto crimlnls duci

loco. Nam et Eva dc viro assumpta , supra cujus coslam
icdificata estmulier, os de ossibus cjus, et caro de carne
cjus ; lamen proptcr seriem succes^Ionis humana) viro

mixta est. Suljducltur tamcu huic admisso conscicnlia

viri justl ; Inebrlatus enim vino quid gcrcrct ncsciebat.
Undc non mirum si pucllas dcccpit opinio, quoe putarent
lotius populos orbis pcrils^c. Non cadcm esset Lot sancti
excusatio, qui audieratab AngoHs locufn ilhun, non tolum
mundum esse pcriturum.
LVII. Sane discimus vltandam ebrietatom, per quam
crimina caverc non possumus. Nam qunc sobrii cavemus,
per cbrietalcm Ignorantcs commlllimus. Parum est quod
Gi\ inflammal libidinem, acccndlt cupiditates corporis :

ipsam quoque mentcm subruil, cl animumcaplt, scusum

extorquct. Nesciunt quid loquanlur qui nlmio vino indul-
gent, jacent scpulti. Ideoque sl qua per vluum delique-
i4nt, apud sapienles judiccs venia quidcm facl£\ donanlur :

< ColoSS. II, 21,

 DC .VBr.VII.iM. LIB. I. 533
sed lcvilalis nolanliir anclorcs. Qiianta ipsa dcformilas,
ut solvanlur vircs, Inccssus vaciTlet?
LVIII. Mulli sc fortcs putant , num fortiores quani Lot ?

Num conlinenliorcs quam Noe ? Non utique vilia Palriar-

charuni Scriplura exposuit, quos victos vino legimus :

scd ut lu disccrcs quid caveres. Ille nudus jacuit, iste

filiarum errori paluit. Et Noe justus deceplus est , quia

vini vis adhuc ignorahalur : sed in illo instructus es, ue tu
ignorares. Lol fdiahus sc crcdidit, et per senectutem ma-
didam vino sohilus , commisit incestum ignorans : tu sic
hihe, nc capiaris. Instruant tc Patriarchre non solum do-
cenles, scd eliam errantes. Ideo iteratum est exempluui
ehrietatis, ut confirraetur maglsteriuni cautionis,

VV\VWv\\A\V\'V\V\v\VVW\\\v\\l\\\W\\\v\'V\WVV\v.\\VV\VVVW\ VV\\\\^\\\.\\V*w\\\\^'VV\\\\\\VW

CAPLT VIL

Mors Ablmclccli ob tcntalam Sane pudicitiam a Dea

intcntala qaantum sit aduUerii crimen monstrat.
,

Quare cjiisdem rei causa Pliarao gravius quam Abi~ ,

metcch castigntus? Quo etiam pacto ab liujus doma

sublafa Abrahami prccibus steriUtas dalam Ecclesice
fa'cunditatem signaverit? Nascitur Isaac , et a matre
lactatur. Ism,ctel autem. Sarce impulsu ct divino res^
ponso ejicitur ; et quw in his includantur morum
prwcepla.

LIX. Denique iterum tenlatur Sarae pudicilia, ut exi-

gatur omnlum. Nam et Abimelech In uxorem sihi eam
sumpserat, et dixit el in noctc Deus : « Ecce tu moricris
»,propter mullerem'. » Advertlmus adulterium dlvino ju-
' GeD. XX, 3.
634 S. AMBROSII

dlcio morte puniri. Ideoque addidit « Haec autem com- :

smoralur cum viro^ »Habet quidem omnis viri, mulieris-

qne concubitus nuUa legi imi matrimonii sorte celebratus,
suam culpam. Discite enim qui ad gratlam baplismatis
ienditls, velul quidam fidei candidati , conlinentiye dlsci-
plinam sobriam. Nulli llcet sciremuliercm, praeteruxorem.
ideotjue conjugll libl datum est jus , ne in laqueum inci-'

das, et cum alieua muliere dellnquas. Vinctus es uxori,

Boli quaerere solutionem ; quia non licet tibi , uxore Tivente,
uxorcm ducere. INam allam qucTrere, cum habeas tuam,
erimen est adulterli, hoc gravius, quod putas peccato tuo
auctoritatem lege quocrendam. ToIerabiHor est si lateat
culpa , quam si culpre usurpetur auctoritas. Nec hoc solum
est adullerlum, cum allcua peccarc conjuge , sed omne
quod non habel jx>testatem conjugli : tamen locus iste

docet gravius crimen cssc, ubi celebrati conjugii jura

temeranlur, cl uxorlus pudor solvltur. Ideoque cum prae-

ienderet Ablmclcch quod uxorem aHcnam esse ignorave-

rit, quam sororem suam dlxerlt respondit «I
esse vir ipse ,

Pominus : « Et ego cognovi quoniam puro corde fecisti

shoc et peperci tibi, ut non peccares in me propter hoc
, :

» non sum passus te tangere illam ^ » Cognoscimus velut .

praesulem custodcmque conjugli esse Deum, qui non pa-

iiatur alienum torum polhil ct sl qui fcccrit, pcccare:

eum iu Deum, cujus lcgem Alolet , graliam solvat. Et Ideo

qula in Deum peccat, sacrameuti coelestis amittit con-
sortium.
LX. Fortassc te moveat qua ratlonc Pharao quoestioni-
l)us(4i)ab omnipotente Deo graviter aflllctus sit, ut supra
leglmus, cum et ipse uxorem esse Abrahae
ignoraverit
Saram,^ quam sororem audlerat' Ablmelech autcm nul-
:

lam poenam exceperlt. \ erum /Egypti regem noverls du-

' Gen, sx, 5. — > Ibid. 6. — » Id. xii, 17.
 DF. ABT. VII\M. JAli. I. 535

ceni fulsse vitioruin , qui quo plus habuerit licenlinc, co

plus flagilii Abimelech autem adco fidelis
comniiserit :

aestimatus Deo, ut meruerit audlre

sit « Et ego cognovi :

»quoniam puro corde fecisti hoc, » rex non afllictionis ,

nt yEgyplius sed munitionis, quod Gerarum, quibus

,

prccerat, docet interpretatio. Non ergo est dubium caete-

ris operibus ejus indignationem Domini essc revocatam,

qui vere interioris arbiter est conscientine, et animi ac
mentis interj^res. Dcnique non ut Pharao ifle convcntus a
Moyse , recusavit et sprevit mandatum Dei nec obsequium ,

distuHt : sed statim vocavit^braham uxorem suam ei ,

reddidit, prctio se ipse mulctavit quod vidisset aflenam,

dotem pudoris exolvit.

LXI. liinc quoque cofligi potcst Abimelech regem cle-
mcntiora meruissc, quod Abraham pro eo rogavit ct im-
petravit. Peperit enim et uxor ejus, quas ante conchiserat

Deus propter Saram uxorem Abrahae quodaeque ad ceco- :

nomiam pertinet , ut Saras partus Dei donatus promissione,

eliam hoc fulciretur testimonio; cum advertas Dei often-
sione et fcecundas sterilescere , et rursum Domini vohin-
tate steriles fcecundari quod scriptum est « Nonne
, juxfa :

»stcrilem et parientem ego feci dicit Dominus*? » Quam- ,

vis ad Synagoga? iflud et Ecclesise mysterium dictum ac-

cipiatur; quia et Synagoga partus habere dcsivit, quas

successionis fraudata est posteritate , et congregalio
nationum quse sterilis erat eum Deum ignoraret , partus
habere ccepcrit aeternos. Unde lectum est, o La^tare steri-
»Iis, quae non paris : erumpe et exclama, quve non partu-
sris; quoniam plures filii desertae magis quam ejus quae
babet virum^. »

LXIl. « Genitus est auteni Abrahae filius Isaac , cum

» esset annorum centum^ » Et tu si perfectus fueris , ha-
' Isai. txvi, 9. — • Id. Liv, i. — * Gen. .\xi| 5.
 ,

536 S. AWBUOSII

bebis postcrllalcm loetilKT, ct cxultalionis hocrcdltatcm.

« Bixit ct Sara : Rismn mihi rccit Dominus : Qulcumque
»cnim audierit, congratuhibitur mihi'. utiquc hoc » Non
dc gcnerationc hac intcHigitur qiue casibus plcrisquc ob-
noxia cst, ut intcrdum non gcncrassc mclius lucrit sed :

dc gencrationc qua unusquisque peccalor agcns pocniten-

tiam, cum redimilur a mortc, Angehs solct cxliibere
Iffitiliam.

LXIII. « Et dixit Sara : Quis annuntiabit Abrahas quo-

»niam laclct infantcm Sara"? » Moralis locus. Pi-ovocan-
lur licminaj mcminisse dignitatis sux, cl lactare filios suos.
IJa;c cnim matrum gratia, hic honos, quo fllios propriis
commendent viris. Denique cos plus amarc fdios soient,
quos ipsae matrcs lactavcrint ubcribus suis.

LXIV. « Abraham cccnam magnam, qua

Fccit autem
»die aWactatus est Isaac filius ejus\ » Non mcdiocre
istudnec usitatum. Non enim quia a nutricis lactc subduc-
tus est pucr, inagnum convivium exhibuit Abraham sed :

quia idoneus habilus cst Isaac Ibrtioris gratiaj cibo, et

virtutis alimcnto, non adhuc, ut Corinthius, lacte potan-
dus : sed cpulis solidioribus raandalorum coelestium men-
tis siiac lacertos firmans.
LXV. Prospcritatem cito scquitur iuvidia. Pcpcrerat
Sara, ablactavcrat filium : « \idit ancillae filium ludentein
»cumfilio suo Isaac, et dixit ad Abraham Ejiccancillam,
:

» ct filium cjus ; non cnim haeres erit fiiius anciilae cum filia
» mco Isaac''. » Durum hoc visum Abrahac erat ut cjice- ,

ret filium suum, licct cum quem susceperat ex vernacula.

Et tu noli te misccrc anciiiae , nc suscipias ex iila fdium
et iixor tua non patiatur coh.erc dein illam filio suo ficri.

\ides enim liinc solvi graliam matrimonii. Ccrtc si inci-

disti, et habes fiiium , ejice anciiiam, et filium ejus. Me-

• Gen. XXI, 6. — » Ibid. 7. — J Ibid. 8. — * Ibid. 9, lo.
 ,

DE ABRAIIAM. LIB. I. 53^

lliis est cnim ut ancilla quain uxor rcccclat, et filius an-
cillcC quam lcgilimus cjiciatur. Quod si dubltavcris, si

conlcinpscris uxoris tuae sentcntiam, et visum durum tibi

fucrit, dicit tibi Dcus quod dixit ct Abrahne; quod illi

enim dixit, tibi dicit, ct omnibus dicit « Non sit durum
:

» antc lc de pucro , ct dc ancilla. Omnia qurccumque dixe-

» rit tibi Sara , audi voccm cjus ; quoniam in Isaac vocabi-
»tur tibi scmcn*. » Nusquara alibi dixit : Audi vocem
uxoris tuas, nisi hic , id est , fecisti injuriam uxori tune , et

noa miligasti afFectum ejus, susccpisti ex anciUa filium

et non honorasti uxoris filium. Numquid potest in ancillae

filio semen luum vocari? Non utiquc; in lcgitimo enim

fdio vera successio est. Sed vereris, quia filius luus est^
ne forte cjectus intcrcat atque occidat. Non ei deerit mea
gratia. Omnes alit Deus noster, sufTulcit univcrsos, et
justos ct injuslos. Dcnique et pluit supcr justos ct injas-
tos. Sicut fccit Abiaham, facito et tu. Ejice anciUam, ut
sccura uxor ct inofTcnsa mancat domi. Ejicc et ancilla^ fi-

lium , ut non habeat haercdilatis consortium ,

qui non ha-
bet originis privilegium.

' Gen. xxT, 12.

538 S. AMBROSII

CAPLT VIII.

Abraliammn Deusvarie tentat,sed maxlme dato immo-

landi fiUi pra^cepto. Ejusdem pra^cepti sins^ula verba
expenduntur, et perfecta Patriarchce obedientia in
6jus profectione ac reliquo sacri/icii apparaiu decla-
,

ratur. Postremo post expositum mjsterium in ariete

Isaaci vice oblato figuratum, tertia proponitur ejus-
dem Abrahami benedictio.

LXVI. « Et factum est post hsec verba , Deiis lenlavit

«Abraham^ Deus tenlat aliter diabolus. Diabo-
» Allter ,

lus tentat, ut subruat Dcus tentat ut coronet. Denique

: ,

probatos sibi tentat. Unde et David dicit « Proba me :

»Deus, et tenta nie^ » Et sanctum Abraham probavit

aute, et sic tentavit; nc si ante tentaret qaam probasset,
gravarct : probavit eum cum exire de Charra jussit^, et
obedientem reperlt. Probavit cum fidei titulo fretus libe-

ravit nepotcm% cum de pra;da nihil attigit, cum promisit

scni filium^ et cumessetcentumannorum, quamvis Sarae
,

genltaha conslderaret emortua; tamen credldit, nec fide

ha^sltavit, qui posset haesllare ratione sterlfitatis aut se-
nectutis : probavit eum hospitii sedufitate*. Probatum
igitur, quasi forllorem tentandum putavlt majoribus, et
qulbusdam Imperlis durloribus. Et hoc quidem exemplo
docemur, qula veris probalur quls tentatur autem com- :

posltis et fictis. Non enim volebat Deus immolari a patre

fifium , nec impleri hoc munus volebat, qui ovem pro

« Gen. xxiT, i. — » Psal. cxxxviii, 23. — 3 Gen. xii, i. — < Id. xiv,

l4) el seqq. — » Id. xvii, i6. — 6 Id, xvin, i, el seqq.

 »E ABRAHAM. LIB. I. SSp
filio iinmolandam obtiilit : sed tentabataffectum patris , si

,Dei praeccpta praeferret filio, ncc paternoe pietatls eontcm-

platione vim devotionis inflecteret.
LXVII. « Et dixit ad eiun : Abraham, Abraham*! »

Repelitione nominis mentem excitat, ut esset paratior.

Denique respondit ille « Ecce ego. Et dixit Accipe fi- : :

»liom tuum amantlssimum, quem dilexisti Isaac, et vade

» in terram excelsam , ct ofleres mlhi illum holocaustum
»inuno montium, ffuem tibi dixero% » Non sinft otiosum
esse aflectum palrls. A prlncipio eum stimulat , et pungit
pietatis aculeis, et nomen addidit ad nomen necessi-
filii

tudinls, ut vim amoris. Non satis putavit dixisse fillum,

adjungit, « Amantissimum quem dilexisti Isaac. » Quid
est quod alt : « Quem dilexisti : » Et non dixlt, « Quem
diligis? » Possumus quidem utl ad defensionem Scrlplurae
consuetudine divinie, quia praeteritum plerumque ponit
pro venturis vel praesentibus, ut in Evangello habes : « Hic
^
»est fdlus meus dilectlssimus, in quo complacui'; » cum
utique semper in Filio placeat Pater. Et in Psalmo ha-
bes : DixitDominus Domlno meo Sedea dextrlsmels'' ; »
« :

cum seraper sedeat. Possumus tamen et amantissimum ad

pra>sens accipere et quem dilexistl ad id ut non recenti
, ,

quodam impulsu amoris, sed Inolito diu et probato amore

slgnlficaret dilectmu. Quod enim ad tempus augetur, ad
tempus resolvitur : quod aulem diu aut semper placuit,
cito aboleri non potest. Potest et iUud non absurdum vi-
deri ,
quia morituros plus dlHglmus. Hoc est qucm ante ,

dllexisti : quasi jam diligat immolandum. Nec otiose ad-

didit nomen sancti Isaac , hoc est , eum quem suscepisti

de uxore unlcum, susceplstl in senectute, suscepisti tan-

-quamfidei tuaeprc-emium, remuneratlonem operum tuorura,

suscepistiexpromissioneDel, non conjugisfcecuiiditate,ex
» Gen. XXII, i. — » Ibid. 2. — ' Matth. iii, 17, — < Psal. cix, i.
 ,

54o S. AMBROSII

qua alltim sperare possis. « Offeres mlhi holocaustum : n

sed prius vadc In terram excelsam. Inlerponltur spatium

nepra^cipitarl sublto videatur aflcctus; ul Illadilatlone ob-
repat pletatls gratla, desidcrium patris. Adjecit : « Inuno
» montium qucm tibi dixero. » Et hic similitcr, ut dum ascen-
deret senex, Infrlngeretnr impclus, lassarel dcxtera, dcfice-
ret Intentio : duni quKrcret monlcm dlscere , dcdisceret
apparatum.
LXVIII. Exurgens autem non soluai scqucnli dlc, sed
eliam diluculo, ut attullsse nox moras studlo fcsllnantis
patris vldcretur : « Stravit asinam suam, ct sumpsit secum i

suum, et concidit ligna ad

))duos pueros, et Isaac filium
))holocaustum*. ))Doccmur parata omnia ad sacrificium
dclcrre : discimus ctiam apparatum sacrificil, et ministerii

munus ipsi non dclegarc aliis. Sencx

nobis vlndicarc,
Abraham, et divcs pccoribus, atque abundans servlliorum;,
non quxsivlt comitatus sul agmina ipse quoquc ligna :

concldlt, ctol)scquIa majora vlrlbus suis non intermisit,

LXIX. « Venit autcm ad locum qucm dixlt iili Dcus, dfe
tcrtio^. »Et cum duobus ipse tertius proficiscllur, hos-
j)

tiam suam sccum ducens, ct dlc tcrtlo ad locum sacrificii

venit. Salutaris hic numerus, et convcnlens sacrlficaluris.
Denlque et in posterioribus Moyscs diclt ad Pharaoner»
regcm ^^gypll « \ iam trium dlcrum IbluKis ct Immola
: ,

» bimus Domlno Deo nostro, sicut divlt nobls'. »Et recte

terlio dle celcbratur Trinllalls sacrificlum.

LXX. « Et resplciens Abraham oculis vldlt locum a

»longe*. » Solllcite explorat qui properat implere. Quam-
vis senllem studlo cclcraret gradum, tamcn hoc scrum
putans praeccdebat oculis : vigcbant slngulornm ofllcia
mcmbrorum, licct senllia membra non possent vlgere.
Solet hebctari vlsus senum, ut etlam proplnqua non racil&

• Gcn. xxu ,5. — Ibid. 4« —

a ' Exod viir, 27. — < Gen. xxii, 4«
 DE ABRAIIAM. Lfn. I. 54 1
conspiciant. Hic iion solum vidit locum, scd cliam longc
posllus aspcxit.
LXXI. Nec dubitavit vidissc, sed ait pucris suis : « Se-
»delc hic cum asina : cgo autcm et puer perlransibimus
»usque iiluc; el cum adoravcrimus, rcverlcmur ad vcs*. »

Merito typus in asina, quia et veritas in pullo asinic. In

hoccnim animanlc figuralur populiis gcnlilium, antc oneri
subjcclus, nunc Christo sub.ditus. Isaac crgo Christi pas-
suri est typus. Venit in asina, ut crediturus popukis nalio-
num significarctur. Idcoquc ct Dominus cum ad subcun-
dam pro nobis passioncm vehiret, pullum asinoe solvit,

quem ipse consedit etiammitcm atque mansuctum, jaiii

C.hrislo sua tcrga credentem. Quod autcm ait:«Ego et

» pucr pcrtransibimus viam, » demonstral quod non deficc-

ret iu tauto apparatu patcr, noa ccderet lilius aut quia :

pertransirent pietatis remedio tanti facinoris austeritatem.

Addidit : « Ad vos rcverlemur. »Prophelavit quod ignora-
bat. Ipse solus disponobat redirc , immolato fdio : scd
Dominus per os cjus locutus est quod pracparabat. Cap-
tiose {4"^) autem loqucbatur cum servulis , ne cognilo
iiegotio, impediret aiiquis, aut gemilu obslreperet, aut
fletu.

LXXII. «Accepit autem ligna holocausti, ct imposuit

nlsaac fdio suo : accepit et ignem ipsc in manu et machne-
nram^. » Consecratur sacris hostia ministcriis, et commen-
daturfutura. Qua^pietatis hostiapii ante ministerii vcctura
est. Ligna Isaac sibi vexit, Christus sibi patibuhim crucis
portavit. Abraham comitabatur filium, Patcr Cliristum.

Nec Isaac solus, nec Jesus solus. Dcnique ait : «Sohun mc

«reliuquclis, ct non sum solus, quia Patcr mecum cst^ »

LXXIII. «Dixit autein Isaac ad Abraham patrcm siium:

• Pater. Qui dixit : Quid vis, fili'' ? «Pulsalur pietalis vo-
« Gen. XXII, 5, — » Ibid. G. — ^ Joan. xvi, 02. — 4 Gcn, xxii, 7.
54« 8. VXlBROSll

cabulis pati lus affectus, et fluctibus quibusdam hinc atque

inde tunditur. Filius vocat -patreni : pater dicit, «Fili; »ut
ipso yerborum sono se recognoscat pater : quam im>»ossi-

bile est ut ferire possit, cujus se rulneri subjicere optaret.

H-xc nomina vila; solent operari graliam, non miuislerium
necis : ha^c vocabula incitare ad pielalem, non ad mortem
solent.
LXXIV. Addiditlsaac dicens : « Ecce ligna, ubi est ovis

» in holocaustum* ? » Et hic prophetat sermone, nou scien-

tia. Ovis enim a Domino ad sacrlficium parabatur. Piospon-
dit denique simlhter ct Abrahara : « Deus providebit sibi

j)Ovem ad holocaustum, fili". «luflcxIbiUs a studio devo-

tionis minister vocare filium frequenter non timet ; ita erat
intentlonis solidltate fundalus : ct hoc se meliorem patrcm
putabat, hoc sibi in perenne mansurum judicabat filium,
si eum immolaret Deo. Xon solum aulem hoc prophetavit,
quod statim accidit, quia Deus providit sibi pro Isaac hos-
tiam, et reddidit palri fihum : verum Ilhid magis, quod
non hocc hostia divinas esset dispositionis : sed alia esset

hostla quam Dciis slbl pararet, ut mundaret orbem tcrra-

rum : illa esset omnlbus acceptlor, proptcr quam multi
patres offerrent fiHos suos, ct scpararl In hoc t^acculo a
filiis non tlmerent. Quotidie offerunl patres filios suos, iit

moriantur in Christo, et consepehantur iu Domino. Quanti

patres, occisis marlyrlo fihls, lictiores ab eorum tumulo
reverterunt I

LXX\ . ^ enit Abraham ad locum sacrificio pra^desti-

natum; «Et aedlficavil ibi aram, et imposuit hgna\ « Quanta

molimina immolaturi, ne raptus sublto ad immolandura
festlmaretur? « Et colligatis manlbus ac pedibus Isaac fihi
))sui, imposuit cum lu aram super hgna^ »Nectit fifio ma-

.» Gen. xxii, 7. — = Ibid. S. — ' ibiJ. 9. — "i IbiJ.

 ;

DE ABKAnAir. LIB. I. 543

nibus suis vincula patcr; ne refugiendo filius et vi ignis
excitus |)cccatum incurrerct.
LXXVI. « Et dixit Angelus : ALraham, Abraham*. »

Tenuit quodam modo manum ejus divina vox, et iclum

vibranlis occupavit dexlerae. JNcc scmel vocavit; nc aut
plene non audirct, aut fortuitam voccm putaret. Sic re-
vocavit, qucmadmodum impcravit. Picpetivit voccm, tan-
quam veritus ne pra^venirelur studio devotionis, et uoa
vox impetum ferientis revocare non possct. «Non injicias,
» inquit, manum in puerum, ncquc feceris ei quidquam

»nunc enim cognovi quia timcas Dcum tuum, et non pc-

«pcrcisti fdio tuo dilectissimo proptcr mc^ »IIoc cst di-
cerc : AfTcctLun tuum inquisivi, non faclum exegi. Tentavi
mentem luam, si eliam filio dilectissimo non parceres
propter me. Non aufcro quod douavi ipse, nec hffiredem
invidco, quem largltus sum non habcnli. Nec otiose hic
quoque ei dilectisjimum filium dixit, ut illud quod supra
dixit, « Quem dilcxisti, » ita dictum ostenderet, ne aestima-
rcs quod jam diligcrc desiissct.
LXXYir. a Et respiclens Abraham vidit, ct ecce aries

» unus hnercns In virguIto\ » Qua ratione arictcm? Quasi

praestantcm uliquc cretcro gicgi. Qua ratlonc suspcnsum?
Lt advcrtcrcs hostiam illam non cssc terrcnam. Qua causa
cornlbus suspensum, nisi quod carnem suam virtute supe-
rlore a tcrris levaret ? Justa quod scriptum est:«Cujus
wprlncipatus super humcros ejus*.»QuIs utiqiic significa-
lur, nisl ille de_ quo scriptum est : « Exaltavlt cornu populi
» sui* ?» Cornunostrum Chrislus est, qui praestltlt omnibus,
slcut legurus : « Spcciosus forma prae llliis homluum^ »

Solus elcvatus et exaltalus qucmadmodum Ipse

a terrls,

nos docct, cum loqultur : « Ego non sum de hoc mundo^-

' Gen. XXII, n. — » Ibid. 12. — ^ Ibid, i5. — 4 Isiii. ix, 6. — ^ PsaU
CXLTIU, 14. — ^ IcJ. XLIV, 5.
544 5- A:\iDLOsn

»ego cle supernis sum '. »Hunc vldit Abraham in islo

sacrificio, hujus passionem aspexit. Et ideo ipse Dominus

ait de eo ; « Abraham diem meum vidit, ct gavisns cst". »

LXXMII. Indc Scriptura : « Vocavit Abrabam nomen

»loci illius, Dominus vidcl; ul dicant hodie In monle :

«Dominus apparuit", » hoc cst, quod apparucrit Abrahae,

revehms fuluram sui passioncm corporis, qua muudum
redemit demonstrans etiam genus passionis, cum suspen-
:

sum \irgultum illud patibulum crucis cst. Et in

ostendit.
hoc ligno praestaniisslmus duclor gregis exallatus omnia
traxit ad se, ut ab omulbus cognosceretur. Unde et ipse

ait : « Cuni exaltavcrllis Filium hominis, tunc cognoscetis

»quia cgo sum". » Hinc quoquc promcruit Dcum Abra-
ham.
LXXIX. Denique ha3C cst lerlla benedlctio. Trcs enlm
plcnarlas acccplt bcncdlctloncs : unam post vlcloriam,
qua llberavlt ncpotcm, quando occurrll IUi Mclclilscdcch,
quando dixit ei Dominus «Rcspicc in crelum, ct numcra
:

«stellas, si potcris slc erit semcn tuum, Et crcdidit Al)ra-

:

i)ham Deo , et rcputatum cst illi ad justitlam'^ :» allam

quando jussus est Abraham nominari*, et signaculum ac-

cepit circumcislouis : tertiam hic, quaudo dilectlsslmum
filium suum holocaustum Deo non dubilavlt oflcrrc. Hocc
iterum bcncdlctlo pra^stitit supcrloribus. In illis cnlm pro-
pagationem seminis Abrahte promlslt futuram : in bac
aulem alt : « Et be>"edice>tir in scmlne tuo omnes gcntes.
quoniam audisti vocem meam '.
» teri-a', » Et nos crgo au-
diamus vocem Dei nostri, et obediamus praec^ptis ejus, si

volumus apud eum invenire gratiam.

» Joan. viii, ao. — = Ibid. 56. — Gen. xxii,
3 i4. — i Joan. viu, 28.
— 5 Gen. XV, 5, 6. — ^'
Id. xvn, 5.— Id. xxii, 7 iS.
 DE ABRAHAM. LIB. I. S^S

CAPUT IX.

Moritur Sara ac sepedtur. Abraham filo suo uxorem

providet, eamquc ad rem dcleclum servumj uramento
sibi obligat : et quid isthic lateatmysterii? In eli^enda
conjup^e imprimis ejus religioncm, ex qua pendent
mores, spectandam. Quomodo quccrenda proxima,
non alieni^ena, nec invita ? Quo item modo in Rebecca
desig7iata sil Ecclesia ct baptismus. Quas inaures
exemplo Bebeccce ambire debeant christianoi virj^^i-
nes; quidve alia munera eidem puellce oblata signi-
ficcnt? Quam imitandum pudoris exemplum tpsa
prcsbuerit ; et quam bene in ejus conjw^io vocalio
EcclesioB atque apostolicum ministerium cxprimatur !

LXXX. Locis, qui sequilur, habet mortem uxoris, fle-

ttim mariti, sepiilturcTe officium; quibus maritalis affectus

probatur. « Et surrexit, inquit , Abraham a mortuo*. pDo-
cemur ut non diutius inha?rcamus mortuis, sed quantum
satis est officii dcreramus. Fcstinavit autcm pro loco se-
pulcri pretium solvere, cum non in alie-
gratis daretur ; ut

nis locls, sed nostris potius oedificemus tumulos parentum

vel proximorum. Srepe cnim cum alienationibus possessio-

Dum venales fiunt, quae in iisdem locis sepultura? sunt.
Hoc autem ideo Abraham fecit; quia nondum erant hujus-
modi Dei templa, in quibus fidelium Dominum reliquiae
condantur.
LXXXL Senuerat Abraham : itaque quod boni est pa-
tris, debuit uxorem providere fdio : sed propter oracuhim

Dei non poterat redire eo, unde jussus erat exire. Habita-
» Gen. XXIII, 3.

LIT. 35
 : » ,:

546 8. AMBROSII

bat aulemin terris Chanana3oruni, ex quo generc legitimam

saccessionera sibi quaerere fuglebat.
LXXXII. « Et vocavit puerum seniorem domus suse* ,
et dixit ei i>t iret in Charram, et de proximis suis uxorem
peteret juniori domino suo. Disce hinc quod etiam scnioris

aelatis servull pueri dicantur a dominis, vel a quibusque

polioribus. Unde et quidam Poela hoc sequendum putavit:
sive in eorum usu qui sibi docli et sapienlcs videntur, ipse
hoc reperit : sive de nostris ipse transtulit : sive translatum
invenit

Pa.ecite, ut an'.e bores, ptieri : submiltile tauros».

Inde et pueros dicimus, quando servulos significamus, non

aetatem cxprimentes, sed conditionem.
LXXXIII. Adverte nunc virtules boni patrisfamilias
et considera primum, quod munus, et cui mandet ut ; et tu

ita instituas servulos, ut libcris tuis paternum affectum

deferant, et officia exequantur. Inventus est de servulis
senior, tamen qui ad uxorem providendam domino juniori
eligeretur, et constrictus ut juraret, mitteret manum sub
femur domini sui. Per femur generationem intelhgimus :
generatio autem Abrahae Christus est. Lnde Apostolus ait
«Abrah^E dictse sunt promissiones, et semini ejus. Non
» dicit Et seminibus, quasi in multis
: ; sed sicut in unb : Et
«semini tuo, quod est Christus^;))Ostendens per ipsum
nobis sanctum sacramentum, per ipsum tutum auxilium
fore.

LXXXIV. Constrinxit autem eum ne de semineChana-

naeorum uxorem arcessiret domino suo quorum generis ,

auctor patrem non honoraverat, ct ideo maledictionis hoc-

reditatem transmisit in suos; ut cognoscamus fidem, et
quamdamhaeredilatem de auctoris prosapia in iis requireu-
' Gen. XXIV, 2. — » Virg. in Bucol. Ed, i. — 3 Gal. iii, 16.
 DE ABRAnAM. LIB. I. 5^7
dam, qiios nobis volumus adjungcre. Cum sancto enim
sanctus cris , et cura perverso perverlerls. Si hoc in aliis,

quanto magis in conjugio, ubi una caro , ct unus spiritus

est. Quomodo autem potest congruere charitas , si discrc-

pet fidcs? Et ideo cavc, Christlanc , gentlli aut JudoBo fi-

liam tuam tradere. Cave, inquam, gentilem aut Judacam

atque allenigenam, hocest, haeretlcam, etomnem alicnam
a fide tua uxorem arccssias tlbi.Prlma conjugli fides caslllatis

gratiaest. Si idola colat, quorum praedicantur adulterla, si

Christum neget qui praeceptor et remunerator esl pudlci-

liae, quomodo potest dlllgere pudlcitlam? Si Chrlstiana slt,

non est satis, nlsl ambo Inltiati sitis sacramento baptlsma-

tls. Simul ad oratlonem rocte Vobis surgcndum est, et
conjunctis precibus obsecrandus Deus. Accedit aliud in-
signe castimoniae, Deo tuo tlbi quod sorlltus
sl credas a
es, conjnglum datum. Unde Salomon ait « A Deo, lu- et :

»quit, praeparabltur vlro uxor ^ BiNon possunt hoc dls-

parcs fide credere, ut ab eo qucm non collt, putet sibi"
connubli impertltam gratiam. Ralio docct , sed anp^ius
exempla commonent. Sagpc illecebra muliebris deccpit
etlam for(r!ores marltos ^ , et a rellglone feclt dlscederc. Et
Ideo tu vcl amori consule, vel errorem cave. Prlmum ergo
in conjugio religio qua;ritur. Ideo Abraham proxlmani quse-
sivit dare fillo suo.
LXXXV. Et tu proxlmam quaere. Quis est proxlmus?
« Qui feclt, inqult , miserlcordlam \ »In Evangelio hoc
dixlt Dominus Jesus. Et tu proximam seminis Abrahae re-
quire, et proplnquam proxlmi tui. Semen Abrahae Christus
est, ipse est proxlmus omnium cpii super omncs feclt mi- ,

sericordiam tollcns pcccatum mundi. Disce deinde quid

,

in uxore quaeratur non aurum, non argentum quaesivit

:

Abraham, non posscsslones sed gratiam bonaj indolls.,

' Prov. XIX, i4, — a 5 Reg. xr, 4. — » Luc. x, 07.

35.
548 .
S. AMBROSII

LXXXVI. Delnde Interrogatus si nollet venire mulier,

utrumnam eo filium domini sui duccret : « Attende tiLi, in-

»quit, ne revoces fdium meum illo. Dominus Deus cceli,

» et Deus terrae accepit me de domo patris mei et de torra ,

» in qua natus sum, qui locutus estmihi , et juravit dicens :

»Tibi dabo lcrram hanc, ct scmini luo ; ipsc mittet Ange-

»hmi suum ante te , et accipies fillo meo uxorem inde.
» Quod si uohicrlt tccum venire muher in terram hanc,
»puruscrls a juramenlo hoc^ » Quo proficlat hoc consi-
dera dlhgcntius. INon ficct llbi acclpere afienigenam. Sane
si Chrlslianam sc faciat, laudem habebls ex ca. Ne te quo-
que si recusaverlt Chrlstlana ficri , studlum nupllarum a

fide deflcctat, Instruit leclio. Abraham sequentem deduci

admonuit, rcsidentem non expetl ncc eo filium suum per-
,

gcre. Sane domlni sui qui se ab incolalu tcrrac in qua ha-

bltabat, abduxeiat, non dcfuturammisericordlam, ut praei-

rct studio pctiloris , ct puell.TC inclinaret animum. Quasi

Prophcta hoc dlxit in causa fihi , et quasi morahs doclor
docuit spcrare de Domlno , quod juvare dlgnctur incre-
menla fidel qua^rentcm.
LXXXVII. « Et surgens puer profcctus est in Mesopo-
«lamlam ^ : «ctjuxtavotl scricm quod proficisce-ns servu-
lus voverat, « Occurrlt el Rebcccn, habcns hydriam supcr
» humerum , virgo spcciosa vaklc, quam vir non cognovc-
»rat. Dcscendit autcm ad fontcm , ct implcvit hydriam,
» dcdlt pucro blbere , adaquavit omncs camelos ejus '. »

Ijnde pucr Abrahae acccpit Inaurcs aureas slngularum

drachniarum, c,t duas vlrlas dedll in manns cjus dcccm , au-
rcorum pondus carum, et qua-sivlt ab ca si locus esset
hospitio, et cujus esset fiha. Slmpilcllas quidem moralis ex-

prlmitur, quod nulhis fueritvel in conjugil pctitlone ambl-

tioni locus, sed Domiuus praesul conjugii petllionem im-
» Gen. xxiY, 6-9, — » Ibid. 10. — ^ Ibid. i5, et seqq.
 »,

DE ABRAHAM. LIH. I.
5^9
pleverit. Tamcn spectare licct Ecclcsi.ne mysteria. L bi inve-
nitur Ecclesia, nisi in Mesopotamia ? Ibi quneritur, inde ar-
cersitur, ibi duobus stipalur fluminibus, lavacro gralioe, et

fletu pcenitentitc. Etenim nisi pcccata propria defleveris

nisi gratiam baptismatis acccperis , non tibi acquiriturEc-
clcsia3 fides, et qua^dam conjugalis copula. Aluniunt eam
Tygris, hoc cst, prudentia, etEuphrates, hoc est, justitia,
Gt illuminatio fructuosa, a barbaris separans genlibus.
LXXX^ III. « \ irgo autcm spcciosa valde, cujus dcco-
rem nulla corrupit aetas. Speciosa valde; quia speciosus
et ille prac fdiis hominum , qui eam acquisivit sibi. « Quam
))vir non cognoverat cnim viro erat copula ejus
; » nulli

sedsoli Christo debita. «Hydriam habens super humerum,

qua lavat actus hominum. Et quia ex congrcgationc gen-
tilium constat, qua suos lavit , ideo legis , quia « Descendit
/^ad fonlem, et implevit hydriam et ascendit '. )> Samari-
tana iUa venit ad. fontem , sicut in Evangelio scriptum est
sed non descendit ^*
: puteus ei vidcbalur, nec implevit hy-
driam. Denique ait : Hydriam nonhabco (4<^)' J^ion habcbat
unde actus suos lavaret. Hasc sola descendit, Vnec sola cog-
novit fontem vcrum hoc cst non aquoe fontem sed vitas
, , ,

aeternae sicut dixit David

, « Quoniam apud te est fons :

«vitae, et in lumine tuo videbimus lumen '. Ideoque ha- )>

buit quod daret sitienlibus quia credidit. Nam quae non ,

crcdebat , ait fonti huic volenti sibi potum dare : « Unde

)) mihi habes dare aquam vivam ^
? » Hicc autem habuit unde
non solum puerum, sed etiam camelos adaquaret, quae non
solum justos rigare consuevit, sed etiam injustos implere.
Ideo acccpit inaures aureas, et virias (44), quas misit
Abraham, tanquam meritorum suorum praemia.
LXXXIX. Fortasse audientes ha3c filic-e, quas ad gra-

' Gen, XIV, i6, et seqq, — ' Joan. it, 7. — ^ Psal. x.tsv, jo. — 4 Joan,
 ;

35o S. AMBROSII

tiamDomini lendilis, et vos provopemini ut habeatis inau-

reset virias, etdicatis : Quomodo prohibeshoc, Episcope,
ut habeamus quod Rebecca muncrc, ct horta-
accepit pro
ris ul similes simus Rebeccae? Sed non has inaures Re-
becca habebat ctvirias, qure Hles in Ecclesia serere solent,
qu.ne labuntur frequenler alias inaurcs habebat, quas uti-
:

nam vos habcatis, ahas virias. Inaures Rebeccae pii audi-

tus insignia, ct viria3 Rebeccae ornamenta factorum sunt.
Has inaures habebat , quaj non gravarent aurem, sed de-
niulcerent : has virias, qucX manum non maleriah auro
onerai*ent , sed spiritah actu levarent. Ideo ct fralri et pa-
rentibus in hoc placuit ornalu. Et tu sume inaures, quas
tihi Abraham leHquIt : sume quas transmisit virias. Audi
verba DominiDei tui, sicut ipse audiebat : exequcre jussa,
sicnt ipse properavit implere.
XC. Pulchcrrimus autem locus ad instruendos eos, qui-
bus aliquld injungitur, quod non prius manducavit puer
Abrahae appositum sibi panem quam mandatum domini ,

exequeretur. Quo impetrato, vasa aurea et argentea et

vestem dedit Rebecca?. Lbi sponsata est Ecclesia, accepit
vasa aurea et argentea , in quibus esset thesaurus fidei

sunt etenim vasa in honorcm , sunt ct iH contumeliam-

Quae sint ea vasa audi : « Habcmuslhesaurum in vasis flctili-

»bus*. »Vasa fictilia corpora nostra sunt : fides nostra

thesaurus est. Et forlasse jam etiam ipsa corpora nostra,

quae ihesaurum istum habcnt, aurea sunt, quia sunt plena
prudentiae : ct argentea vasa sunt ,
quae videntur mandati
cnelestis alloquiis refulgere. Honorantur autem et parentes

muneribus.
XCI. Consulitur puella non dc sponsallbus, nam illa

judiclum expectat parentum, non cst enlm virginalis pu^

doris eligere maritum : sed jam desponsata viro de profec-»
'
9 (iOr, jv. 7.
 ,

DE ABRAHAM. LIB. I. 55 1

Nec immerilio dilationem non r.lln-

tionis consulitur die.

lil; Undc illud

jure etenim properare debuit ad maritum.
Euripideon quod mirantur pleriquc unde translatum sit ,

manifestum est. Ait enim in persona mulicris, qu£c tamcu

maritum volebat rclinquere, et ad alias petebatur nuptias :

Nu^ysufjiaTwv pr<v twv tfxuiv TraTYjp Cf/oj

MEjilfJivav £?£: , X OUX EfJlOV Xp!'v«lV Tot^e '

.

Hoc est , « Sponsalium quidem meorum pater meus curam

subibit; hoc enim non est meum. » Ergo quod et ipsi pliilo-
sophi rairati sunt , servate virgines. Sed eliam mulicres , ,

si qua amiso cito niarito, adolescentula laqueum infirmi-

tatis SU3B timet incidere, ut si vult nubere, nubat tantum
inDomino, ut electionem mariti parentibus deferat; ne
appetentiaB procacioris aestimetur, si ipsa de nuptiis suis
electioncm sibi vindicet. Expetita magis debet videria viro,
quam ipsa virum expetisse. Verecundiam pra^mittat, anle-
quam nubat, quod ipsum conjugium pkis commendet ve-
recundia. Sed illi verba imitantur, operaimitari nequeunt.
XCII. Inesse quoque in eo praeclarum Ecclesiae myste-
rium liquet , eo quod nemo ausus sit eam ante Christum
vocare; soli enim Christo hac erat vocandarum nationum
autem non fccit moram, et
reposita prasrogativa. \ocata
Domino; quia populus Judaeorum, qui erat
ideo acceptior
ad ccenam vocatus, dignus non fuit venire congregatio :

autem gentium simul ut arcessiri se vidit occurrit. ,

XCIII. Denique ut scias non sine mysterio esse, cum

veheretur camelo, veniebat ad sponsum; eo quod populus
nationum belluina quadam horridus mcritorum deforrai-
tate, quiforrase suae nullura haberet decorera, fidcra esset
atque consensum Ecclesiae recepturus. Nec illud otiosum
quod cum veniret Rebecca, vidit Isaac deambulantem ; et

» Euripides in Andromacha,
552 S. AMBROSH

cum interrogasset quis esset, cognito quod ipseessetcui

duceretur uxor, desccndlt, ct caput suum obnubere coe-

pit, docens verccundlam nuptils pracirc debere : inde enim

ct nuptia3 dictae quod pudoris gratia puellae se obnuberent.

Dlscite ergo virgines ,

quemadmodum servetis Acrecun-
dlam nec intecto capile prodcalls ante extraneos, cum
,

Rebecca jam desponsata, designatum marltnm aperto ca-

pite non putavcrit videndum.
XCIV. Quis ille est servulns qul providlt has nuptias?
Lnus utlque de Apostolis, et ille maximc qui alt « Viri :

«IVatres, vos scltls qula a diebus antiquls in nobis Deus

«eleglt ex ore meo audlrc nationes vcrbum Evangelli *. »
Vel Illc qui Doctor appellatus est gcntium '. Ipsi enim
cum leguntur, aut Joanncs evangcllsta, acqulrunt Chrlsto
anlmam ; vit credat quae anle non credidlt : cl cuplcntlbus

Chrlstum vldere , sermonibus demonstrant suis. Itaque

Abraham, cclebratls filii nuptiis, longccva aetate, et bona
scncctute complevit dles '.

" Act. XV, 7. — »1 Tim. II, 7. — 5 Gen. xxv, 8.

 DE ABRAHAM, LIB. II. 553

vwwv vwvw vw www wwx^ wwwvv-x vw wv wwvwx vwvw vw wvwwwvw vwvwvw w vwvw .

LIBER II.

CAPLT I.

Post exposituni moralem sensum, ad profundiorem scu

allcgoricum transit : et quemadmodum anima; pra;ci-
piatur, ut cxeat dc tcrra sua , et de co^natione sua;
nccnon aquibus ad pcrfeclam pur^ationem recedcn-
dum sit 3 explicat. Beniquc promissam Abraluv pos-
teritatem rcfert.

I. IMoRALEM quidem locum prosecuti sumus, quapotui-

mus intellectus simplicitate; ut qui legunt, morum pos-
sintsibihaurire magistcria : sedquia ex utraque parte acuta
est acies gladii , ex utraque parte praeliaris ,* similiter ver-
bum Dei quod , est aculius omni gladio acutissiaK), pene-
tans usque ad divisionem animoe , quocumque converteris,
paratum invenies et opportunum , ut animam legentis per-
transeatadrevelandum propheticarum Scripturarum aenig-

mata. Lnde non absurdum reor referre ad altiora sensum,

et per historiam diversarum personarum , virtutis formae

quemdam processum explicare ; maxime cum jam in Adam

intellectus profundioris exordia degustaverimus. Adam
etenim mentem diximus, Evam sensum esse significavi-
mus, serpenlis specie delectationem expressimus : sed ibi

de summa beatitudine , et quadam naturali virtutum amoe-

nitate per circumscriptionem sensus , et dclectationis ille-

cebram refluxus ad culpam est : hic autcm profectum

menlis speculari datur. Hoc enim Legislator provideegit,
ut quemadmodum lapsum mentis demonstravit, ut illas
 , ,,

554 S. AMBROSII

eiToris caveremus semitas : ila etiam processum mentis

et quemdam superlorem reditum significarct
ut quemad- ,

modum mcns reformaresepossit, cognosceremus.'

infracta
Purgaverat enim terram Dominus diluvii infusione lave- ,

rat human.Te coUuvionem fragilitatis sed non satis erat ad :

virtutis profectum nisi ut instrueretur homo quemadmo-

,

dum se i^egeret et guhernaret, Ahraham mentis loco in-

ducitur. Denique Ahraham transitus dicitur (45). Ergo ut
mens quaj in Adam totam se delectationi et illecehris cor-
poralibus dederat, in formam virtutis speciemque transiret,
vir sapiens nohis ad imitandum propositus est. Denique
Ahraham secundum Hehraeos, secundum Latinos pater
dictus est eo quod mens paterna quadam
, auctoritate
censione (46) , et sollicitudine totum guhernet hominem.
II. Haec ergo mens erat in Charra , id est , in cavernis ,

ohnoxia variis passionihus. Ideoque dicitur ei : « Exi de

» terra tua , » id est , de corpore tuo. Exivit de hac terra
ille, cujus conversatio in ccelis esl. « Et de cognatione,
» inquit j tua *. » Cognati sunt animae nostrre corporis sen-
sus. Dividitur enim in duo anima nostra : in id quod est

rationahile , et in id quod est irrationabile. In eo autem

quod est irrationahile , sensus sunt : ergo cognati sunt
partis rationahilis, hoc est, mentis. « Et de domo tua,
inquit, exi. » Domus mentis prohTtivum est verbum (47).
Sicnt enim paterfamilias hahilat in domo sua , et in po-
tcslatehahet quemadmodum rogat domum suam : ita eliam
mens in sermonihus noslris hahitat, et guhernat verba
nostra , et vis ejus ac disciplina in sermone elucet. Lt ho-
nus parterfamihas a primo veslibulo domus aestimatur : ita

etiam de sermonibus nostris mens nostra perpenditur.

Denique etiam modulis vocis pulsat et revocat.

III, Ergo qui Tult perfectam purgationem Consequi

Qen. XII, j,
 DE ABRAHAM. LIB. II. 555
disjangat sc ab liis tribus, a corpore, a scnsibus corpora-
libus, a vocc, in quibus sunt omnes corporis passiones , et
circumscripliones sensuum, quibus decipimur et iUudi-
mur. In nullo euim borum triaui bonum, JNon in carne ,

quamvis Epicuri schola, plerique eliam vohiptuarii dis-

rumpantur laudanles corporis delectationem ; neque in
sensibus qui s.tpe luduntur; neque in sono vocis qure fal-

sis plerumque animam demulcet cantibus est perfectum ,

bonumj haec enim incorraptibilia quod autem vere bo- :

num hoc , incorruptibile. Manifesta aulcm fides. Mortuo

etenim homine, caro corrumpitur, sensus pereimt , vox
amlttitur, remanct mens immortalis, incorpoream vitam
recipiens. Lnde in aheram lerramvocatur plenam beatitu-
dine, ubi non falsa pro veris, sicut in hac vita : sed vivam
rerum cernat substantiam eo quod excussa corporis et ; ,

sensuum, et vocis nebulosa quadam imagine, corruptibi-

lem caliginem deponat , et revelata facie beatce vitse gra-
liam lustret obtutu.
IV. « Bencdicam, inquit, te, et faciam te in gentem mag-
«nam ^ » Immortalitalem spondet, cum genus promitlit.
Genus enim immortale videtur esse, personae mortales sunt
singulorum , ut hominum, ut equorum ut apum. De qui-
,

bus ait quidam.

At genus immortale manel *...

Tamen multo illud mellus quod gentem magnam dlxit

perpetuam posleritatem et generationem illam
Ecclesise ,

supernam, qute vere magna est, ut peccato moriamur, Deo

renascimur.
« Gen. xn, a. — » Virg. lib. ly. Georg.
536 s. AMBRosn

%^-%v^^^

CAPLT II.

Post Abrahami exitum Deus iUi tanquam amico toqui-

tur. Idem nobis proponitur ad imitandum ; ut mens

nostra ejus exemplo reformetur. Quare Lot cum illo

egressus ; quidve sexagesimo anno significetur. Quo
tandem pacto sapiens amicam suam possideat.

V. « ExiiT Abrahani quemadmodum locutus cst ei Do-

midIhus *. » Ilinc ferunt gentiles septem Sapientum seii-

tentiam : Sequerc Deum, quasi inventum suum ; cum longe

anterior, non dico, Abraham, sed Moyses fuerit, per quem
lcx data est, dicens: « Post Dominum Deum tuum ambu-
» labis *. » Exivit ergo Abraham in quo non tam perreclio
ejus, quam animae ejus devolio, et mentis libertas exivit
de corporis vinculis , de illecebris delectationis. Denique
sic habes : « Exivit Abraham quemadmodum loculus est
» illi Deus. » Supra habes, «Exi, » dixisse Deum , in quo
apertura imperium jubentis expressum : hic habes quem-
admodum locutus est illi Deus. Quasi quidam confabu-
lationis affectus omnia enim fecit quae
comprehepditur ;

statuta sunt. Antc factum

Deus dicit quasi obnoxio, igitur
post factum loquitur quasi amico. Amicus est cnim Deo ,

qui facit quje imperata sunt. Unde et in Evangelio suo di-

cit Dominus Jesus : « Yos amici mei estis, si fecerilis, quas

»ego prsecipio vobis. Jam non dico vos servos '. » Sed, ut
dixi , pix)cessus viri sapienlis propositus est nobis ad imi-
tandunivscriptus ad expcrimenlum, nonperfectio. Adhiic
enim reformat se mens in Abraham , qu?e in homine primo
lapsa est. Et ideo per gradus et incrementa se colligit.

I Gen. XI! , 4- — ' Deut. siu, 4- —^ ^ Joan. xv, i4, i5.

 ;

DE ABUAHAM. LIB. II. 55^

VI. Unde ct addldit : « Et exivit cum co Lot * , » hoc
est, declinatio. Id enim nominis significat inlcrpretalio

eo quod ut viantcs incognitam carpcnlcs viam, scniitis ali-

quibus saepc fallunlur, ut a dirccto deflectant Iramitc; ct

tamen si prudentes sunt, non deviant, sed cunclabundi
licet, regionis ipsius conluitu viam colligunt : ita et Abraham
nutabundus quidcm, tamcn Iramitem Du-
veri scquebatur.
cebalur plerumquc lalsa spccie bonorum, sed non pcnilns
incHnabatur. Perfecti cst enim non dcflecterc, prudcntls
non ponltus dcchnare. Solus autcm Ille nunquam dcflectit,
de quo scrlptum est : « Eccc vlrgo In utcro accipict, et

» nomen ejus Emmanucl butyrum

parict filiiim, ct vocabis :

»et mel manducabit, prius quam sciat aut proferat mala,

«cligclbonum quoniam priusquam sciat puer bonum aut
;

» malum, non crcdet mlllliaj, ut eligat quod bonura e^t ^ »

Hoc Abraham laccrc non poterat ut prius bona cligcrct, ,

qu«m mala sclret, sed pra^ccptls inha^rebat calcstlbus, nc

declinaret a vero. Idco ctlam septuaginta et qulnque an-
norum quod septuagosimo
descrlbltur cxisse dc Charra '
,

profccto rcmissionis numero scnsus is slt qui possit in~

flcctl (48j. Dclectationes enij^i horum sensuum faciunt, ut

non semper erccta slt mcns noStra, sed allquando se in-

flcclat; ut non intra cavernas corporis, sed sc inlra lati-

bula voluptalls abscondat.

\ II. Tamen eliam in his cunlculis positus Ita cvasit, ut
sumerct uxorem suam, et nepotem, et omnem animam
quascumque possederat in Charram. Prudentcs cnim et
continentes virtutis atque animnc posscssorcs sunt, dcco-
rem morum mansuetorum eligentes. Qui autcm amatores
corporis sunt , dclectationlbus ejus irrcliuntur; quia irra-
lionabllium In corporls habltudinc omnis virtus cst : ralio-

nabilium autem in virtutibus animae ac dlsclplinis. Prop-

' Gen. XII , 4. — » Isai. \u, i4, i5. — ^ Gen. xii , 4-
 »

558 S. AMBROSII

terea scrlptum est , quia possidebat animam suam (49)

tanquam liberam regens et nulli servituti obnoxiam *. ,

Hoc ergo habet intentio docloris eo quod etiam in illis ;

diverticulis ct anfractibus constitutus, vcl adhuc x\i recen-

lioris, vol nonduni perfectioris disciphnae, vel loci patentis

ad vitia habitavit non ita inflexus ad culpam, utdemigraro

non posset. Denique mentem suam ab illa hibrica posses-
sione defendit et transtuHt.

VV^VVVt^Si^VVVVVW^l^VVi^VX/VVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVVV^VVVVV^VVVi^VVVVVVVV^

CAPUT III.

Perambulat Abrahain usque ad Sychem, quce vox exer-

cif^lionem denotat. IbiDeum,quem, dum essetChat-
dasus, videre non potucrat^ cernit cui aram quidem :

extruit sed non sacrifcat; et qua decausa? Itermn

,

tamen, excitata ara, nomen Domini invocat.

Et perambulavit, inquit, Abraham usque ad

YIIl. «

»locum Sychem, ad quercusi altam *. » Nonne videntur

superflua esse, nisi rationem requiras, cum et altitudinem
quercus non praetermiserit ? Sed ubi ratio est , nihil su-
perfluum. Sychemenimvelhumprus, velcervixsignificatur,
quod est laboris et exercitalionis indiclum. Cnde et Jacob
vir exercitatus fihosuo Joscph eam prcTecipuam dedit. Ergo
quia neque sine dote naturo; exercitatio ipsa per se perfec-
tionem conferre potcsl, et naturas gralia destituitur, si dc-
sit exercitatio ( est enim ingeniosi adminicuhmi dihgcntia)
is vir ad cujus imitationem formaris , ad naturae gratiam
adjuncta exercitatione , ita fundatior et exekior factus, ut

» Gen. XII, 5. — » Ibid. 6.

 ;,

DE ABRAHAM. LIB. 11. 55^

iisque adquercura altam pertransiret. Quc-e arbor ut alta ,

ita ctiam robusta indicio est non facile animam sancti

Abrahae saeculi hujus procellis esse curvatam, sed man-

sissc sublimem ; ut se a terrenis inquisitionibus ad altitu-
dinera divinte cognitionis elevaret.
IX. Dcnique continuo apparuit illi Deus *. Nusquam
superius habes quod visus esset illi Deus. Unde liquet eo
referendum ,
quia quandiu Chaldwus fuit ,nonhoc est ,

solum in regione, sed etiam in opinione Chaldaeornra, non

poterat Deum videre quem intra mundum qurerebat. Chal-
daei enim mundum superiorem Deum dicunt, et etiam sti-

carum domo (oo) , et stellarum cursu ferri asserunt ea quas

terrena sunt, et quodam vinculo coerceri. Lnde et deos
stcUas appellaverunt, eo quod eas dominatum quemdam
habere supernum credant, quia qurcdam stellis ad terrena
compassio est. Oportuit autem eos aestimare, quia quod
compatitur, non impcralorium jus, nec dominatum, quasi
Deus, possit habere in eis quorum aegrescit compassione
cum sit et ipse mortaHs et corruptibiHs. Mundus quoque
cum sit factus , utique ipse Deus non est, sed operator et
conditor ejus. Ergo mens quandiu chaldaicis erroribus
inflectitur non videt Deum
, quem in his quserit quae vi- ,

dentur non his quae non videntur quse autera videntur

, :

temporaha sunt nam quae non videntur aeterna. Sed non

;

temporahs Deus non igitur videtur. Non ergo mens ea

:

videt Dcum, quse disciphnam Chaldaeorum sequitur. Unde

nec Abrahara priraum videbat. Quomodo autem poterat
videre eura, supra quera alterura esse arbitrabatur ? Ubi
vero ad aHam demigravit uon regionem , sed veram reh-
gionera paratara humihtati, hoc enim siguificat Chanaan,
tunc Deum videre ccepit , ct eum cognoscere esse Deum
cujus invisibili virtute adverlit omnia regi et gubernari.
' Gen. xn, 7.
56o S. AVBROSII

HocergoScriplaradocct, qiiia Abraliam a stcllarura obser-

vatione dcmigrans Dcmii vidit.
X. Confirmatio testimonii adjungitur, quia in loco aram
Domino aedificavit ei , qui sibi apparuit^ Impressus est
eniin typus istc validus in anima ejus, ct manilesta fides

veritatis. Suppelit enim grato viro memoria , ingrato irre-

pit oblivio, Illi hnerent a quibus adjuvatur, isti labunlur
omnia qure conferuntur. Statuit autem aram , sed non sa-
crificavit. Posset movere uisi meminisses processus men- ,

lis , hujus Scripturoe serie servari. Et ideo spectabat a Dco

o-cnus discere sacrificandi. Advcrlebat cnim irrationabilis
D
animantisctmutffi pecudis sacrificium dignum divino cultu
hostiam non videri. Nondum in Isaac typum cognoverat
passionis futurae, nondum Melchisedech dederat ei bene-
diclionis gratiam , ut ista cognosceret.

XI. «Recessit, inde in monlem , contra Orientem Be-

nlhel^. » Incrcmentum devotionis montis significat emi-
iientia, cujus ascensio indiciumest uberioris proccssus.Con-
tra quia propheta-bat venturum justitiae
Orientem ideo ,

Solem quod ilfic

;
Sapienlia pararetsibi doinum, et inde per

Vir"-inem suum praedcstinaret exortum. \ olebat ergo cog-

nosccndorum jam mysteriorum kmien accipere. Sicut

enim sale mundus , ita splendore sapientice tota inens illu-

minabitur. Meritoque posuit contra Orientem Bcthlehem.

Domus enim Dei dicitur Bethlehem, in qua natus est
Chrlstus. Unde ait per Prophetam Deus : « Et tu, Belh-
» lehem non , es minima inter principcs Juda ; ex te enim
ncxiet princcps, qui regat populum meum". » Non di\it

contra Bethlehem, sed tabernaculum ipsum Bethlehem

appellavit. Ecclesia cnim justorum est labernaculum. Jam

illa quis non miretur mysteria, quod Bethlehem juxta

mare Galilaeae est ab Oriente. Etenim vel anima, quae me-

I Gen. xu, 7. — » Ibid, 8, — » Mich, v, 2.

 ,

DE ABRAHAM. LIB. 11. 56l

rctur tcmpluin Dci appcllarl , vel Ecclcsia tundllur snccu

larlum curarum fluclibus, sed non subrullur : ca-ditur,

scd non bbcfactaiur, commotloncs fluctuura et Insurrec-

tlonos passlonum corporallum prcmcrc ac mltlgarc.
facllls

Spcclat allorum naufragla ij)sa Immunlset exsors pcrlculi

parala scmper ut iUucescat sibi Chrlslus, atque ejus iUu-
minallone jncundltatcm acqulrat slbi. Sicut enim oculi
pascunlur prlmo dlci hunlne : Ila ellam mens noslra alllur
inventis sapientla?, ct quibusdam cjus radiis vldelur splen-

descerc. ^ islbllls cnlm solls radlls terrae vaporanlur : invi-

slbiles autcm radli cordls nostrl penetraut Inleriores re-

ccssus.
XII. Iterum aDdlficavIt aram, et invocavit in nomlnc
Domlni^ Proccssus fidei in Domini invocalione significa-

vit. Hoc adjcclt supcrloribus.

W\ ^WVXVXX'* \V\V\\\\% \\\\\\ W^V WVVW W-VvW V\\ \\M\\ \\\ \\\ \\\ V\V \V\ \W VW VWWV W V wvvvvw

CAPUT IV.

Abraham ubi commoraius cssef i/i dcserto qxio mcntls

tranqiiilUtas adumbratiir, in .£gj'ptum ,
quce tcnlalia
est , fame compulsus, Cur ibi Saram soro-
desccndit
rem appeUavcrit, non uxorem? Hanc cUim Pharao
cum objur^atione marilo rcddit, menfcm contincntics
rcnuntiuntem sig^at.

XIII. « Et ablrt Abram, et demoratus est In dcscrto^ >

Tunc probatur mcns, quando in quodam deserto est, ubi
nuUa cupiditatum lasclvla, nuUa abundantla pccuniae,
nuUus sumplus luxurioc. Utinam In hoc descrio csse pos-
sim , dcslllulus ab omni inccntlvocupldltaluni , dcrcllclus

.« Gin. x;i, S. — » IbiJ. 9.

LIV. 3G
 » »

&6a s. AiiiiRosu

ab omni delinquendi studio expoliatns jaclaiUia et tu- ,.

iQore. Scd qiiia vel Deus nos tcnkiri palitur, vel icnlator
incnrsat cuni sibi vidctur in deserto mens essc quieta ab
,

omni terrenarum vohiptalum appctentia, in :Egyptuni

impcllilur, ubi compungi possil. Slimulus enim mentis
caro nostra est» et passioncs ejus compunctiones sunt
Bostra}. Ipsa est /Egyptus uoslra , lioc cst, caro nostra,
ij>sa est afllictio. In hanc descendit mens nostra, quando
cogitat qua^ carnalia sunt. Tunc aulem ascendit quando ,

invisibilia desiderat. Ideo et Abraham dicitur desccndissc

iu /Egyptum, ut ailiigcretur. Patiiur hoc mcns nostra,

interdum separat se a corporc, secernit ut singulariter agat,

incor}}oralibus intendcrc alquc adhaerere cupicns. Inter-

dum proptcr colligationem anima^ et corporis inchnatur ad
carnales vohiptatcs, quibus infirma subjicilur, fortior non
tenclur. Afllictationes igiiur forti viro corona? sunt, inva-
lido infirmitatcssunt. Lnde et ille non timcbat afllictatio-

nes, quibus probaretur mcrito, qui dicit : « j\ani ct cuni

D venisseraus in Macedoniam nullam rcquiem habuit caro

,

7t noslra : sed in omnIl)us suuius aiflictati : foris pugnae, inlus

» timorcs*.
XIV. Sed ut doscenderet in /Egyptum famcs cocgit^.

Exoritur cnim saeva iticnlis femes, quando appetcntia car-

nis hujas cxundat, ct expectat;c aquaj sahiti adversae sunt.
Rcdij^unt nos in ongustias coi^poris , cum habcndi cupi-
dilas irrepit, luxuria suavitati est, cordi jactantia. Tenta-
niur oinncs. Inflectitur etiam sobrlus animus, desccndit
in Egyplum hoc , cst, in aiflictionom corporis. Sic tamcn
desccndit , ut quasi advena ad tempus incolcre, non quasi
civis possidere vidcatur. JusHis cnim dixlt : « Advcna sum
» in terra hac^ »Et alibi : «Heu me, quod incolatus meus
» prolongatus est ' !

> 2 Gor. vu, 5. — ' Gen. xii. lo. — ' Pial. cxviii, 19. — 4 IJ. xii, 11.
 DE ABRAHAM. LIB. II. 5^3
XV'. Desccndens autera Abraham
/E^cyptum' , hoc i*n

est, Larbaros morcs, qui virluti dcferre ncsci-

ad feros et

rcnt, nc noccrent per invidiam, dixit Saroe ne se uxorcni

ejus diceret, sed sororcm appcllarcl. Et hinc p^rande vir-
tulis mystcrium , cui cito invidctur. Et ideo ut invidiam
reprimat, humiliorem se prsestare debet. Non sibi princi-
patum supcr omncs vindicct : non sibi soli sapicntiani
quasi praecipnam arroget. Haec est, Salomon quam sibi
uxorcm acquisivit. Lxor enim praecipue est uni dcbita.
Itaque omncs cupiunt tali se copula dignos videri, ut do-
leant aliquem sibi projfcrri. Quis tanta sokis patiatur pul-
chriludine? Soror aulem quodam vel jiire germanitatis ,

vel nomine plerisque sociatur. Et ideo verum amatorcm

suum integrum ab injuria rescrvat.
X\ I. Lndc vidcntcs eam .Egyptii, qui non posscnt dis-
cernerc,ncc virtutis formam cognoscere, vulgarisestiman-
tes judicio , induxerunt ad tyrannum , hoc est, ad mentera
superbam, quae pondus sapientiaj non sustiiiuit, et ideo

afllictata est^. Etenim cum animam improbam virtutis in-

traverit sermo, rcdarguit cam culpae, errorisque pudorc
afficit, et prolapsionis torquet dolore. Namque dum in qna-
dam sunms dehnqiiendi libidine, nebuHs quibnsdam insi-
pientioB mens obducitur, etfumo quodam iniquitatis oculi
cjus caligantur; ne vidcal eorum qnae concnpiscit, defor-
,

niitatem. Scd cum omnis nebuhi transicrit , ct sapientia:

fulgorc fulscrit, gravia tormenta exercentur in quodam

male conscii secrelario. Itaqac gravior nostra aicns judcx
est conscientia? reatu, et jndicio pognitentia?. Qiiod si vel
regra per culpam, vel invalida per infirmitalem , non po-
tuerit ferre ac perpeti virlutis pragsentiam , dimittit eam ,

atque a se relegat , ncc patitur eam volv i in se , ct adhaerere

cogitationibus suis. Etut infirmioresoculi lucemrefugiunt,

' Gen. xii, 11. — 2 IbiJ. i5.

35.
 :

564 S. AMRROSII

ita mcns invalicla sapienliic fiilgorcm non snslincl. Talcs

erantGeraseni, qui rogabant ut transirct dc finibus corunr

Dominus Jcsns\
XVII. Dcniquc ct istc rcx .Egypli ait ad Al)raliani
«Qnid hoc fccisli milli? Qnarc non dixisli mihi qnia uxor
» tua cst : scd dixisli qnla soror tua cst, ct snmpscrani
» uxorcm ? Etnunc cccc mnlicr lua antc le accipc, ct
inihi ,

» rccurrcliinc".» Intueamnr animo inlcmpcranlcmaliqncm ,

qui inlultus caslltatis gratiain quodam caplus cjus dccorc

sequendam putcl. Dcindc pedlsscquas cjus ncscicns quibns
comitata inccdit, ct stlpata advcnit, sobriclalem scilicct,

modcstiani ac verccundiam , parcimoniam cibi, fiigani

lasclviae, procacitalis, petulantlcT, cautlonem scriam, sol-

licitam custodiam, subito aut cbrictatis succcnsus calore,
aut ipsius carnis iTstu , aut occursn formaj dcccnliorls nc-
quaquam sc tencat nec Icgi carnis rcpugnct nonnc dlcit
, ; :

«Putavi rcm faclliorcm, castimonlamscqui supra hnaic- :

ros meos, supra vlrcs mcas cst. Rarus cni ista jungantur.
Vale castitas reccde , , rccedc dc fmibus sensuum mcorum.
Recnrrc cilo eo nndc hnc vcnisti : non sustinco pr.Tscn-
tiam tuam, afiligor gravibusqujcslionlbus dum lcncndam
,

tc arbilror, quam tcncrc non possum. »

XVIII. Convcrsus dcindc ad aliqucm monilorcm sui,

qui studncrit in cjus mcntcm Induccre assuctudincm cas-

timonia?, allcgans non arduam forc, nec imposslbllcm,
sed plurlbus soclam, fmltlmam stndlosis , convenicntcni
voluntarlls. « Qnld hoc , inquit, fccisti mihi? Qnare non
» dixisli mihi quia uxor tua cst? » Iloc cst, qiuT; non pcrfunc-
toric , sed lcgilimo tcncatur conjnglo, sccum maxlmam
vchal dotcm, qnac invchat gravia oncra matrimonil , ct
durai f(cnns conjunclionls : scd dixisti sororcm, nullls as-

triclam Icglbus , ctnatnroc sociam, non jurc ahquo dolalls

' Malth. VIII, 34. — ' Gen. xii, iS, ig.

 ,

DK ADRAHAM. LI15. II, 565

census snpcrLam ac polcnlcin. Itaque iniprudcns oncrum
ejus copulaudam cam milii el lcncndam puUncram, scd
inlc-ilcxi qucd pondus sit iu ca et sarcina. Eccc mulicrcm
tuam, id est, ecce persuasio tua anlc tc, accipe, et rc-
currc. Molo ante mc sit , nolo in mcis cogllalionibus.
Tolle te hiuc cum tuis consiliis, cum lua admonitionc,
cito tolle, cito recurrc moras tuas non fero, alllictiones
,

sunt mihi : satis est, quod antc dcccptns sum. »Et misit
alumnos suos, quibus vagalur plernmquc mcns inlcmpc-
raiitior, ^ olvcns animo cogilationcs inxuria3 , ambitionis
avariliic, ct diversas ilicccbras oflendens; ut cliuiiiuirent,

ac longc propcllcrcnt caslimoniam, ne reciu^sum iaccret

jn eos fmes, quibus fucrat expulsa ; quo sccura jam et
arbiirii scrioris libcra, iu pcccalis suis redargui non for-
midarct.

* vwvv vw^

CAPIT V.

Bhccdiiur Abraliam cx .E^jplo ciun Sara uxore, ac

suia omnibus, lioc csl veris animcv divitiis. Ejus re- ,

dilus in Dclhel quid signifcet ? Quidve Lot auro ct

ar^cnlo divcs non dicatur?

XIX. DiscEssiT itaque Abraham inde haljcns secuin

uxorcm suam Saram*, hoc cst, principalem non servien- ,

tcm. Idco et dicilur illi « Audi Saram uxorcm tuani".» :

Qua) enim servilio dclictornm se cxuit, principatum ha-

bet, non scrvitutem. Mens ergo validior principalem vir-
lulem secum habct, hoc cst, iaiperitantem corporis sen-
sibus non obedientem. Quce dc .Egypto sccura omnia
,

' Gin, xm, 1. — » lil. x\i^ la.

 ,

566 6. AMBBOSII

relulit, nihll ibi disciplinaram suaram amisit. Non colo-

rataest intcmpcrantia , insolcntia , flagitionim immodoslia
non expoliata cst amiclum sedulae sobrictalis, nou cxula
vestimcnto pudoris.
XX. « Erat divcs valde* ,» utpote cui nihil bonornm
deerat ,
quae non alieni crat appelcns , quas nullius indige-
bat, quod suum dici vellct. Hoc est enim essc divitcm,
habcre quod satis voluntati sit.Mcnsuram enim frugalitas
habct, ccnsus non habet , cujus modus in arbilrio quae-
rcntis est. Erat aulem dives pecoribiis , argento , et auro.
Quid sibi hoc vult? Non mihi videntur in homine justo
sacculares diviti» laudari. Lndc in pccoribus coi"poralcs
scnsus intclligo, quia et ipsi irralionabiles sunt; in argenlo
sermonem, in auro mentem. Merito dives crat Abraham,
quia regebat scnsus irrationabilcs. Deniquc ct domuit, et
mansuetos fecit, ut ficrcnt ralionabilcs. Habcbat sermo-
ncm ficlei colore splcndidum , purgatum spiritalis gratla

discipliuffi mentem plcnam prudentiw. Et ideo

: habebat
auro comparatur mcns bona; quia sicut aurnm CKteris
praestat mctalhs : ita mcns bona in homine caitcris polior

est humanae substantice portionibus. In tribus igilur ccn-

sus sapicntis, in sensu, scrmone , mcnle : gradus quidam
per ordinem factus, sicut etiam in Apostolo legimus r

« Manet autem spes, fides, charitas , tria hsec : major

» autcm his est charitas^ » Et mcns igltur major est;
quia ipsa est quac molit spiritale frnmcntum , ut purgatio-
nem sensuum, sermonumque profcrat. Servatur ubique
persona sapientis viri.

XXI. Denique eo inducltur rediisse Abrabain, hoc est,

in Bethel , unde in i-Egyptum descendcrat' ; ut agnosca-
mus quod etiam jusli in domo Dei positi, et verbo Dei in-

tenti tentantur quidem saecularibus afllictationibus ; sed

' Gen. XIII, i. — ' i Cor. xm, i3. — ' Gen. xiii, 3.
 Dii AiJR.inAW. LiB. ir. 0*67

Bon alienantur a don>o Dei, et a cuslodia praeccptoruni

.C€Elcsliiun. Suis coutentos osse finil)us(5i), non extolli
diviliarum copiis, et rebus sccunduin graliani voluptatum
fluentlLus , hoc esse inentis optimae : meditari sempcr
principium et fiuem , eo procedere , et inde ingredl, hoc
csse honum. Bonuin aulem sapientia est. Nemo enim ho-
nus , nisi unus Deus. Ah eo proccdimus , crcali pcr ipsum :

ad euin revertimur, quia cnm Christo esse multo melius.

Et ut scias quia honum est congruereprincipiumet finem,
ipse ail honus Jcsus : « Ego sum A ct Q ,
principium et
»finis\ »

XXII. ]\Iens igitur nostra cum ipso semper sit ab :

ejus leinplo , ah ejus vcrho nunquam reccdat. Semper in

lcctione Scripturarum sit, meditationibus , orationihus;
ut sermo ejus quiest, semper opcretur in nohis , et ut
quolidie procedentes in Ecclcsiam , vel domeslicis incu-
hanles orationihus, ah ipso incipiamus, et in ipso desina-
mus. Ita totius hic vitje nostraedies, et cursus diei ab se
jsumat principium , et ipse desinat. Sicut enim a principio

vitac credere , et initiari Deo , salus est : ita perseverantia

nsque in finem necessaria est. Est aulem mentis optinife
diligentia; ut verho Dei intenta nihil faciat irralionahi-le,
unde tristitia suheal; ut jugitcr actuum suorum hene
conscia , la^litiam honae servet conscientiae. Quod eniin
honum hoc sine timore et sine tristilia est, id est, securi-
talis plenum et gratiae. Posscssio enim justi gratum esse
Deo : insipientium autem nullus gradus. Ideo Esaias , ap-
propinquante bono , ait : « Fugiet dolor , ct tristitia , et

»gemitus^. » Joanncs quoque in Apocalypsi : « Et ipse,

» inquit, Deus cum illis erit et delebit omnem lacrymam ,

sde oculis eorum, et mors non erit amplius neque luc- ,

» tus , neque clamor, neque dolor ulterius » In resurrec- ' :

' Apoc. I, 8. — a isai. xxxv, 10. — ' Apoc. xxi, 5, 4-

568 S. AMBKOSII

tione cnim jastorum Itetilia jngis eritet gratia , cum illnd

honum copperit esse cum sanctis suis, quando requiescent

iu sinu Abrahae, positi in ejus labernaculo, quod inter
domuni vel sermonem Dei et gratiam fixum est : signifi-

cpns «nnocentiam fidelium agcrc gratias auctori suo ,

qui i.'on habent unde eos pcenitcat in hoc mundo fuisse.

XXIII. Faclis itaque simphcibus Abrahai maguarum

inslitulionum documenta explicantur. Merito dives, qu i

etiam disputationes philosophorum divltcs facit ,

qui dc
ejus actu pnecepta formarent sua.
XXIV. Ejns crgo divitias Scriptura cxpresscrat : supc-
rerat cognosccre utrumnam Lot quoque nepos ejus, et
ipse ntpole ejusdcm successionis, dives fucrit : sed Scrlp-
tura eum pecoris tanlum abundanlcm asserlt. Denlque sic

habet : « Et Lot , qui simul ambulii])at cum Abram,

«erant oves ct bovcs, et tabernacula*. » Non habebat
argentimi , quia nondum justus. Elcnlm argentum igni-
tum lingua Justi. Non habebat aurum quod habebat illc ,

qui vidit Chrlsti postcriora , dc quo scriptum cst : « Et

»posteriora ejus in specle auri'. » Mdlt illum Abraham,
sicut tcslatus est Dominus dicens : Abraham dicm mcum
»\idit, et gavisus est '. » Et ideo aurl speciem haberc me-
rult ct possidcre.

' Gen. Mii, 5. — = psal. lwii. i5. — 3 Joan. vm, 56.

 DE ARRAIIAM. LIB. II. 669

<\\\,\\V\\>V\\\\\\,^\\\V\,\\VW\\\\\\ wwxww »w\\*\\vv\vv\i\\v\-. \\\\\\v\\v\\\\vv\\\\\\\\».\v

CAPLT VI.

Quo sensu scrlptum slt : Et Lot qiil ambulabat cum

Abram, itcuiquc : i\on caplobat costcrra. Dcpastoribus,
et rixa {ntir los otla^ (iV(i}t fnUn c (cnatur /Ibra-
ham. Jdcin cum frustra Lot rctincrc tcntassct illum ,

cum bona gratia dimittit. Dc impcrilia ac insolcntia,

Lot in cligcndo, dcquc Sodamitarum pcccatis.

XXV. Nr?sC ilhul nequaqiiam praetcrennclum arbllror,

quod vidctur eliam doctiorcs movisse ; qua ralionc sic

scriptum sit : « Et Lot qui ambuLTbat cum Abram* ; »

quasi a]l( t cssctLot qui uon aml^uLabat cuni co secundura ,

quod accepimus. Etpulant pleriqucnon solvi quaislioncm.

Ergo ut iilis satisfaciamus , ct a rcgula Scnpturoe non re-
cedamus, unam pcrsonam dicimus, duo ncgotia quod in ,

uno codemque viro duai rcs significantur numero unus :

est, ofllcio duplex. Declinalio cnim dicitur Lot, sicul ha-

J)et latina interpretalio. Declinat autem quisque aut bo-

num aut malum. Cum ergo Lot declinaret makun hoc ,

est,errorcm, flagitium ,criincn ,

jungcbatur patruo : cum
dcchnaret lionum, hoc cst, justum , innocentem , sanc-
lum , rcligiosum , sociabalur flagilio. Bene ergo dixit :

« Et Lot qui ambuLibat cum Abram; » quia adliuc non

elcgerat Sodomam, non habilabat cum flagiliorum auc-
toribus. Postca enim ccepit habitare in Sodomis. Ideoque
quasi a se ipso mutatus, velut aller accipilur; non solum
A juslo vlro , scd a se ipso descisccns.
XXVI. Deniquc quia studio jara deflectl ccepcrat a pa-
* Gen. XIII, 5.
g
 »

5^0 S. ASJBBOSII

truo , «Non capicLat eos terra*. » Nulla enim spatia pos-

sunt satis csse discordibns : quietis et pacificis etiam an-
gusla abundant : dissonismoribus etiam spatiosa arctanlur.
Et quia a principio dixi monlem hic formari hominis, quce
a principio imperfecta fuerat, sed per incrcmenta et gra-
dus quosdam proficit , idco ait : « Non capiebat eos terra :

hoc cst , una anima motus diversos non rccipiebat nalura-

liter sibi repugnantes. Potest tamen fieri ut interdum non
omnia in uno eodemque perfectasint; jx)ssit tanien aiiqua
\itia sua operire , vcl motus suos temperare : si aut
plura bona sint quibus pauciora vitia operiat : aut repen-
tinam commotionem consilio maturiore rcflectat. Verum
si exutraque parle plura concurrant dissona ac repugnan-
lia , habitatio discrepantium virluUim ac passionum in
una auima solvatur necesse est. Figuratc ergo aoimam
secundum physiologostcrram appelia^it. Nam ct Salomoii
ait : « Tauquam agriciiltura homo iuq)rudens^; » quae &i

ftBCunda sit opintis scgetum fructibus , abscondcrc potest

spinas : sin vero spinae concurrant aristis^ secandi nulla
est copia.

XXVII. Qui igitur pastores siut, et quorum animan-

tium , et quae rixa inter pastores Abrahae ct inter pastores
Lot consideremus \ Pastores sunt magistri gregum vel ,

diligeutes et sobrii non sinentes agrorum culta oliteri pe-

,

-dis vestigio , atque aduri seutibus : vel negligentes ct re-

inissi , qui non revocent pecus suum , quo hcrbosa et
non fructuosa pascatur, sed libere vagari per varios agri
fructuS sinant. Istorum ergo pastorum solers custodia ne-
-^cessarla cst ; ne forte ascriljatur diligentibus, quod evcp-
tit negligentium incuria. Sed quia non scrmo de visibili-

bus, ideo cujus pecoris pastores sint prius consideremus.

Pastores hos definire possumus. « P^stores , inquit ,
jumen-
« Gcn. Mii, 6. — > Prov. xxiv, — i Gen. xiii, 7.
 DE ABRAHAM. LIB. II. Sjl

»torum\ » Jiimenta aulem sensus corporls irrationabiles

significari accepimus. Qui sunt ergo paslores scnsuum ,

nisi prfficcptores , ct qnasi cpiidam icclorcs gregum duccs ,

corum, vd monilores alicujus scrmonis, vel mcnlis nos-

traj cogitalioncs? Qui si pastoralis disciplinaj gnari et tc-

naces sunt non permiltunt longlus scnsuum grcgcm va-

,

gari , et inutilibus aut noxiis inhicrerc pabulis : scd

provido ductore revocant, el Ircnos rationis admovent,
atque obsistunt rcnitcntibus. Mall autcm pra'Ccptores , vel
mutilis disccptationis permitlunt cos impelu suo fcrri , ct
in pracruplum ac pcriculum rucre , et culta obtcrere ,

fructuosa dcpasci ; ut si qui sunt in eadem anlma virtutum

hujuscemodi fructus, eos quoque dlssipcnt, Ilinc ergo
cogltationum nostrarum discordia. Cum caro rcpugnat ad-
versus spiritum , et spirltus adversus cornem, non mcdio-
cris pugna est ,
quando ipse Apostolus vas clcclionls do-
minicaj dicit : « Video legem carnls mca3 rcpugnantcra
» legi mentis mcae , et captivantem me in lege pcccatl, quod
»cst in membrls mels^. » Scdare hanc pugnam ipsc ne-
quiverat, et ideo ad Christum confuglt dicens : « Infelix
» ego homo ; quis me libcrabit de corpore mortis hujus' ?»
Hocest, ne delectationibus carnis adhaercam. Quls Igitur
est qui his me sol\ at vinculis , ct yberum socict Deo ,

sensusquc ad sobrletatem animae magis detorqueat, quam

ad corporis temulentiam? Sed quia intcr homines tanlum
non potuil rectorera invenire, conversns ad Deura « Gra- :

»tla, inquit, Dei per Jesum Chrislum Domlnum \ » Si for-

tior suis non commisit viribus , quod corpus mortis evade-

ret, sed auxilium qua?sivit a Chrlsto ;

quld nos facere
oportet infirmlores ? Hanc pugnam gravem esse cognovit
Abraham , et ideo in principio cavendum putavit. Sapienti
enim pacis est studium , imprudenti amlca jurgia.
' Gen. XIII, 7. — a Rom. th, aS. — ^ Ibid. 24- -^ * ^bid. a5.
 ,,

h^JI S. AMDROSII

XXV III. « Non sll, iiiqail , rixa inler mc et iiilcr te,

»et inter pastorcs mcos cl paslorcs lcios quia homines ;

»nos fratres sumus*. » Palruum legimus Abraham et Lot ,

ejus ucpolcui quomodo eum fratrem appeilat? Sed ad-

;

vertc quia causas concordiai sapiens adhihet. Ludc prce-

jnisit « Homines nos
: sunms. » Oinnes autcm homincs
unius natura^ partus sunt, intra ojusconcepti viscera, et
uno foti atque elTusi utcro. Lnde nobis jure quodam ger-
manitatis vclut fratrcs conncclimur ab uno patrc condili
et una matre tanquam fratrcs uteriui edili. Et idco cum
slmus rationabiiis natura3 soboles ^anquam utcrini nos
,

diligcrc (lcbcmus ainore mutuo , non impugnaro ac pcrse-

qui. !Mullo autcm vcrius ad un:un aniuiam refcrtur, cujus
ralionabile co^uatos habet, ut supra diviinus, scnsus irrar
tionabilcs : quod autcm rationabilc, virtulum habet copu-
lam. Ludc fratcrna quadam sibi copulantur nccessitudine
vitia virtutesquc hominis; quia illa carnaUs, islae rationa-
bilis animae sunt. Caro autem atque anima vcluli quadam
lege sociautur conjugii, e.\ quibus homo constat. Ilomo
igitur vclut porlioncs suas fccdcrarc dcbcl , alquc ad pacem
cogcrc. Sed quia ncmo crat lanlus qui carnem vincerel;
ideo, « ^ enlt pax noslra unum et mc- ,
qui fccil utraque ;

» dium parictem maceri;c solvcns inimicitias iu carnc sua ,

»Iegem mandatorum ediclis cvacuans, ut duos conderet

» in semctipso in uno novo honiinc faciens paccin, ut
,

» conciliarct ulrosque iu uno corpore Deo, per cruccm in-

» tcrficicns inimicltias iu scmclipsc". » Recie igitur se ut

hoaiinem infelicem dixit Apostolus^ qui tantum bellum
intra se palcrctur, quod non possit restinguerc. Denique
cum de uua portluncula passionum, hoc est iracundia
diceret Salomon « McHor est, inquit, sapiens forti
: qui :

»autem Iracundlam continet, melior est quam qui urbem

* Gen. xiii, 8. — = E|>hcs. ii, i4-i6. — * Rom. vu, a^-
 DE AnRAIIAM. LIB. II. 5^3
»caplt*. » I^oaliis igilnr qui hoc Lelluin cvasoril cllam
non advcna ct pcrcgriiuis , scd civis saucloruni ol domcs-
ticns Doi, quom in tcrris posilnm tcrrcna non qualiant.
XXIX. Hunc afrcclnm scrvarc cupicbat Abraham. Ita-
quc ut vir pacificus ait primo : « Non sit rixa intcr.mc et

» inter te. » Inde ait : « Et intcr pastorcs meos , ct paslorcs

» tuos. » Terlium posuit : «Eccc, inquit, tota tcrra antc

»te,»hoccst, si non polest convenire, ccdo omnibns,

totum capc, si de loco aut possessione disscnsio cst.

Quod si moribus non convcnit , disccdc a mc. Quanfa antc

pracmisit, nc cogoretur disccderc? Scd cliam hoc virtutis
ac disciplinac csl. Dixit cnim antc nos vir ex philosophiae
profectus disciplina ,
qnaluor hiTC bono viro incssc. L t cla-
;boret primum ut omncs sibi amicos faciat : sccundum,
ut si non polcst amicos facere , certe nec Inimicos : ter-
tium , ut si nec istud suppctit, ex sentcntia disccdat :

qnartum, si quis ccdentein pcrsequalur, vindicet sc, ut

polcst. Scd illa Iria snpcriora in Abrahas non scrmonibus
nudis , scd veris operibus agnoscimus.
XXX. Qnartnm antcin non ita cst ,
quando cliam circa
cedentcm scrvavit aficctum parcntis; ut cum nwi sohim
non porscquorctur, sod ctiam captnm orrucrot ac libera-
ret. Dcniquc Aposlolus cum tria ilJa docoat, quartum prac-

ceptis snis solvit, quod addidcrat phiiosophia. Ait cnim

cum pacificum populum Dci informarc vcUct : « Si flcri
«potcst, qnod ex vobis cst , cnm omnibus hominibus pa-
» cem habcnlcs^ : » dcinde sihoc non potest, ccrle, ncc
discordias, nec inimicitias. Ideoquc [addidit « Non vos :

«vindicantcs, charissimi^ , » in quo et terliimi illud exclu-

dltur (:")!;) , ut vlndicare nos nequaquam volimus « Scd :

wdalclocum ir:v. » Ilabcs ct quarlum, ut disccdas magis,

ct vlndiclam Doo commlllas, quam tlbi exigas ; quanquam
> Piov. XVI, 02. — » Rom. xn, i8. — ' Ih.d. 19.
 ;

by/i S. AMBROSII

et hoc sccuntlum legem magis (licliun voluit vlderi. Nam

secundum Evangelium supra habes : « Benedicite eos qui
»vos persequuntur *. » llabeinus hoec prtcepta ad Timo-
theum in secunda Eplstoki : « Proplcr quam causam , in-
yquit, aldmoneo te, ut resusciles gratuim Dci, quae est in
» te per imposilioncm manuum mearum. Non cnim dedit.
»nobis Dcus spiritum timoris, scd virtutls, et dilcctionis,
»et sobriclalis '".
»Et itcrum : « Tu autem, fih charissime,
»forlitudinem cape in gratia*. » Habes ergo prlmreproecep-
tum senlentinc, uterga omnes gratiam locet: deindc si non
potcst praeceplls suis omnes aquircre , cavcat ne vcrbls ali-

quos exasperct, hoc est, ne inimicos faciat. Lnde ait in-

fra: « Iloec commoiico, tcstlficans coram Deo, noli vcrbis

» coutenderc , in nihil utile , nisl ad subversionem audien-

»tium\ » Servum autem Domini non oportet liligare, scd
mansuetum esse ad omnes. Pulchrc post pauca subjecit,
et causam pricsllllt, quam philosophla non vidlt « Cum :

»modcslia, inquit, corrigenlcra eos qui resistunt, ne

» quando Deus det illis pcenitentlam ad cognoscendam ve-
«ritatcm^ » Ad tcrtium quoque Illud, ut discedamus ab

eiscum qnibusnobls convenire non polest, habes addltum,

cum pra2cc})lt ut loquatur qua3 dcccnt sanam doctrinam,
deindc pugnas legis declinet, hoc est, prlmum gratiam
seminct, dcinde nullum liligando avertat : terlium est ul
« llocrellcum hominem post imam correptlonem devitet

»quia subvcrsus est qul hujusmodl Qst, ct delinquit, cum

»sit a semctipso damnalus^ » Quam argute suo judicio
danmatum nostroe ullioni subtrahlt quasi indignum in ,

quem vindlcelur. David aulcm evidenter sludlum vin-

dictiTe amovct dlccns : « SI rcddidi rctrlbuenlibus mihl
»mala \ »

' Matlli. V, 44. — »2 Tim. I, 6, 7. — ^ U. n, i. - < Ibid. i^. —

5 Ibi.l. 25. — Tit. ui, 10, 1 1. — 7 Psal. VII, 5.
 :

DE ABEAHA^f. Lnj. II. SjS

XXXI. Ergo mcns viri sapientisejusdem animne vel
lapsus, vel irrationabiles motus studet corrigere, sibique
conjungerc. Potcst enimficri ut qunc interdum displiccnt,
emcndentur cum gratia. Eflusio palrimonii si rccidalur,
habct liberalitalem sine dispcndio. Vcrecundia inlcrdum
remissior est; si confirmetur, habet etpudoris gratiam, et
proposili constanliam. Commolio si temperetur, indigna-
tionishorrorem dcponit, assumlt laudem vlgoris. Quod si
emendarc non potest non exasperet intemperantia. De-
,

prehcndlt ardorem libldihis qnam conjugio coerceat,ne,

dum cpioerltur contlnenlia, obrcpat impudicitla. Ideoqnc
bonorum magister : « Dico , inquit, non nuptis et viduis,
»bonum esl ilHs si slc permaneant, sicut et ego. Quod si

» se non conllnent, nubant. Mclins enim nubere quam

est ,

»url'. » Sunt aliquae mulieres immaturo deslitutac mari-

torum obitu, et se continere nequeunt. « ^ olo , inquit,
»juniores nubcre, fdlos procreare, matresfamilias esse,
» nullam occasionem dare adversario ^. » Quod si aliquas
delicice delectant , et luxuriari in Christo volunt, viduitalis

aflectautes glorlam, germanitatem autem non custodientes,

cas devitandas judicat, ut habes scriptum ; «Adolesceu-
» liores viduas devita *. »

XXXII. Recte igitur Abraham cura bona venia voluit

liepotem dimittere, qucm deflectentem a se tenere non po-
terat. Sic et mens bona a prcccipiti et dlmerso irrationa-
bilium lapsu secernat se ac scparet. « Si tu, inquit, in si-

» nistram , ego in dexteram : vel si tu in dexteram , ego in

«sinlstram'', » hoc est, quaj tlbi in dextera STmt, mihi in
skiistra sunt: et quae tibi in sinistra, mihi in dexlera sunt.
¥iro enim imprudenti in dextera sunt ,
quae sunt corporis
ea praelert, ea constituit in meliorem partem , divilias quo-
que et honores proeponit : at vero immortalitatis adlpis-

• 1 Cor. VII, S. — 3 1 Tiui. v, i4- — ^ Hjid. ti. — < Gen. xiii.

 5y6 S. AMBROSH

ccnda; grallam ad slnlstram habet, qiias sa])lentl ad dcxfe-

ram est. LongltuJo enlm vitx In dextera ejus. Omnesque
anlma! virtules insipiens vir in sinlslram cjicit : prudens
autem vir has sibi ad dexteram locat, qunc aiUem corpo-
ris*, In slnlstram.

XXXIII. « Et levavlt, Inqult , Lot oculos, et aspexlt

» omncm regionem Jordanls *. » Defleclentlbus a vero amica
jactantia est Denlque ut Abraham humilius, qul eleclio-
nem obtulit : ita Lot Insolcnlius, qui clcctionem usurpa—
vlt. \ irtus se hunilliat, exlollit autem sc Inlqnitas : qul se
debult commltterc maturlori , ul esset tutior, dcnique eli-

gere nesclvlt. Nam primo levavit oculos, et aspexlt re

gioncm, hoc est, Ulam rcm
non esset prima ordine,
qune
sed lerlla, hocest, novissima. Prima sunt enim quce sunt
animae bona : secunda, quoe corporls, id cst, salus, vlrtus,

pulchritudo , fornisc gratia : tcrtla sunt, qua^ accldunt,

hoc est, divilia3, potcstatcs, patria , amicl, glorla. Regio.
igltur tertio loco ponitur ; est cnim rcs habitationis.
XXXIV. Vidit igltur regloncm, « Qua3 Irrlgabatur, prius
» quam everleret Deus Sodomam ct Gomorrham, sicut
«paradlsus Del, et terra iEgypti, usquc dum venias Zo-
» thopa ^. » In quo nisi dlligenter intendis , numquid in eo
errassc eum dlcerc potes , quod elcglt vicina Jordanis, et

ea qnve irrigabantur sicut paradisus Dei ? Non utique se-

cundum litteram. Sed cum Jordanls descensio dicalur,
desccndlt qul dcserult virliills consortlnm , et speclem clc-
glt, non verltatem. Paradlsus enim perfcclnc beatiludinis
amcenllas est , vel anlniie fructuosre fundamcnta, In qua
sapicnliaj sint, justltia^, ca?tcrarumque virtulum plantaria.
Tcrra autcm /Egypti corporalcm substantiam signlficat,
cujus plantaria sunt sensus, et passiones corporis. Sicut
enim vireta virtulum fontcm habcnt Gliristum , et splri-

• Gen. xui, lo. — « Ibid.

 DE ABRAHAM. LIB. II.
5^7
lalis ubertatem gratioe, quo exuberenl : ita intemperan-
lia fons quidam cst passionum corporalium, quo aluntur
supcrflua.
XXXV. Pulchre autem ait Scriptura : « Elegit sibi

»Lot%» hoc est, declinatio; quia posuit Deus antc nos

bonum et malum, ut unusquisque eligat quod velit. Non
ehgamus ergo quod specie videatur jucundius, scd quod
vcrilate praestet; ne cum sit nobis tributa oplio, ut scqua-
mur potiora , levemus oculos inflexi falso amanitatis de-
corc : veritatem autem naturae velut deflexis obtutibus
obumbremus.
XXXVI. Quod autem homines in Sodomis saevi erant,
et peccatores in conspectu Domini valde^, non mediocris
hic est ceconomia, ut advertas mitem Deum gravi pecca-
torum moveri aceibitate ad ulciscendum nec immcrito ,

non potuisse exorare Abraham Sodomitanis veniam quia ,

supra modum flagitiosi erant. Plerique sunt quo nequiores,

eo tectiores, qui hominum subterfugiunt indaginem , ubi
res slne arbitro geruntur, aut falso testimonio justus cir-
cumvenllur. Manet tamen ante Deum justus eliamsi ,

condemnetur ab hominibus; quia Deus non judiclorum

exitus, nec cum intextis nequitia3 commentis ncgotia scd ,

nudam spectat negotiorum naturam. In examine autem

homlnum falsae opinionis error plcrumque obducit vim
Manebat apudDeumSusannapudica valde, etiam
veritatis.

cum damnaretur adulterii; quia Deus non assertionibus

falsorum testium facti examinabat fidem : sed intimae
conscientiam mentis interrogabat.
« Gen. XIII, >i.— 2 Ibid. i5. .^

tlV, 3;
578 S. AMBROSII

VVVVWVWvWVXiVW^XWVVWW^iVX^VVWVttV^ i^WiVWVVrtvvWVW^WvWvvVVWkVVWVVW^WVVWWWV

GAPLT VII."

Ex verbis Domhii aci Abraliam pliilosophos hoc suurn

dogma, Omnia esse sapientis hausisse, atque inibi ,

quw possessio Abrahte divinitus sit promissa? Quin-

que reges, nempe corporis sensus a quatuor, hoc est, ,

corporalibus iUecebris dcvincwitur : at Sodomorum

cquitatum idem Patriarcha in Christi 7iominepugnans
revocat, vitia scilicet refrenatac crrores.

XXXVII. Sequitlr lociis quo evidentcr docemur quan-

lum mens superfluis portionis irrationabilis cxhauslis pro-
ficiat, et quantum vitla vitiis adjuncta mali aiTcrant. Non

enim otiose Scriptura posuit : « El dixit Dcus ad Abram,

» postquam recessit Lot ab illo : Respice oculis tuis et vidc

» a loco, in quo nunc tu es, ad Africum , et Aquilonem , et

«Orientem, etmare; quia omnem terram quantum vides,

» tibi dabo eam, et semini tuo in ffilernum*. » Hinc tan-
quam a fonte hauserunl Stoici philosophi dogmalis sui
sententiam : Omnia sapientis esse '. Oriens enim et Occi-
dens, Seplentrio, et Meridies portioncs sunt universitalis.
His enim totus mundus includitur. Ilrec cum promisit
Deus daturum se Abraha?, quid allud declarat, nisi sapienti
et fidell prcesto omnla, deesse nihil? Lnde et Salomon in
Proverbiis : « Ejus qui fidelis sit, totus mundus dlvitia-

»rum ^ » Quanto prior Salomon quam Zenon Stoicorum

magister, atque auctor sectae ipsius? Quanto prior quam

ipse pater phllosophife Plato , vcl ejus invcntor nominis
Pythagoras ? Quis autem fidelis, uisi sapieus ? Stultus enim
> Gen. xnt , i4; >^i —< ' Diogen. Laert. lib, vii. io vila Zenonis. —
3 Prov. XTii, 6.
 DE ABRAHAM. LIB. II. Hyg
sicut luna immntatur : sapiens autem immobilis fidc per-
manet.
XXXVIII. Sed forte dicas Quomodo sapientis tolus :

mundus cst? Quoniam ipsa nalura dat llli soricm omnium,

etiamsi ipse niliil possideat. Domina cst enim et possessor
omnium sapientia qure sua putat naturae munera quo-
, ;

niam in usum hominum data suntvnecullis indiget, etiamsi

desint ci ad victum necessaria. Namquc ut musicus or-
I gana, aut medicus medicamenta, aut nauclerus quse ad
j
navis instrumentum necessaria suut etiamsi quando non ,

habeat; habet tamen eo ipso quo possit his uti , etiamsi

ad lempus usus eorum non suppetat : quanto magis sapiens
suum judicat quidquid naturae est, qui vivit sccundum
naturam? Non enim amittit jus suum, qui meminit se ad
imagiucm Dei factum et ad homines a Domino Deo dic- ,

tum : « Crescite , et multiplicamini , ct replete terram et ,

» dominaminl in eam , et imperate piscibus maris, ct volatili-

»bus coeli, et omnibus pecoribus, etomni terrae, etomnibns
» serpentibus qui moventur super terram *. » Et novil quia
sapientia omnium mater est, et ipsa orbem terrarum pos-
sidet. Denique Salomon qui sapientiam poposcit et accc-

pit a Domino Deo nostro : « Ipse mihi, inquil, dedit

»eorum, qune sunt, scientiam veram ; ut sciam disposltio-
» nem orbis terrarum et virtutem elementorum iuitium
, ,

» et consummationcm et medietatem omnlum rcrum , et

» divisiones temporum , et anni cursus , et stellarum dispo-

»sitiones, naturas animallum et iras bestiarum, vim ven-

» torum , et cogitationes hominum , difrcrentias hcrbarum,
»et virtutc» radlcum, ct quoecumquc sunt abscondlta et
»improvisa^, » Sed haec nulli nisi perfecto suppetunt.

XXXIX. Denique Abraham quandiu adhaerebat ci Lot,

hoc est, deflectio morum, sortem borum jioa ajcceperat.
• Gen. i| aS,— t Sap. \ii, 17-2».

37.
 »,

58o 8. AMnnosii

Lbi vcro dcflectionis amLigiio qnodam alqiie anfraclu ab-

solulus, rectas virtulum scmilas continuis anima) suoo grcs-

sibus cwpit carpcrc, in omnem terram possessor miltitur,
atquc dicitur ei : « Surgc , et perambula terram in longitu-

» dinem; quia tibi dabo eam, et scmini tuo in ffilernum *.

Ergo qui sapientiam meruerit, et non fuerit ancillac filius

non peccati servus non successioni carnis obnoxius scd
, ;

libcrne, id est, Sane illius non scrvicnlis, sed principantis,

bonae stirpis, bona) indolis, pcrfcclaj lituk) virtulis ha^redi-

tatemacquiretuniversitays. Diciturergo Abrahae, «Surge.
ISon corporalem assurrectionem significat, sed spiritalem ,

lioc est : « Surge qui dormis^ , »surge a terrenis, surge a

corporalibus, reUnque tcrrena, coelum aspice; « Et exurge
» a mortuis, » hoc est, opinionibus vanis , et disputationi-

biis Chalda?orum. Intuerc mundum, intuere etiam illum

qui potest totum donaremundum. Inpossessionem, inquit,

tibi dabo mundum quem Deum ante crcdebas. ,

XL. « Perambula tcrram in longitudinem ejus ct latitu-

» dinem. » Ltique intra momentum terram istam Persarum

inlcrchisam imperils, ab Indiaj quoquc littoribus ad llcr^
ciilis , ut aiunt, columnas , vcl Britanuiae exlrema confmia
non potuit pcrambuhTre. Et potuit quasi indevotus videri,
qui ccelcsli oraculo non obcdissct, si obeundae hujus terrai

mandatum acccpissct cum sit cjus devotio probata : scd ;

quia ad quercum tautummodo Mambre transtulerat taber-

naculum ', utique terram, hoc cst, virtutem possumus per-
fcctam intelligere, quae bonos fructus darct, cl fcecundas
inventiones, cogitationumquc primilias , mcritorum vin-
dcmiam, frumento, viuo et olco rcpleret intcriorem do-

mum , terram resurrectionis quam promisit patrlbus nos-

tris fluentem lac et mcl \ suavllatcm vitae, jucunditatis

« Gen. XIII , 17. — » Ephes. v, i4' — ^ Geii, xiii, 18. — < Exod.
III, 17.
 .

DE ABRA.UAM. LIB. II. 5 8l

graliain, splenclorem gloriae, cujns hncres priiims factiis

esl primogenltus a mortuis Dei filius Jesus Chrislus. Et
ideo noii seminlbus , tlixlt, sed, Semlni *; ut declararct
ilhun, qul hanc hiurcditatem humano generi prinius ac-
quireret.
XLI. Cognovinius honae menlis profectum ,
qiire a vitio

hihricae dcflexionis exurgcns quaesivit statim praemium sa-

pientlae , haereditalem justltioe. Quantum autem noccant
levilati vitia adjuncta, docet sequentium scries lectionum.
Nam ifli quatuor reges, qul dc qulnque rcglbus trlumpha-
verunt, et adduxerunt equitatum Sodomorum tolum, ce-
pcrunt etiam Lot fdium fratris Abrahae, ct dlscesserunt ^.

Qulnque teges quinque sensus corporis nostri sunt, visus,

odoratus, gustus, tactus, audltus : qualuor reges, IUecehrac
corporales atque mundanae sunt; quoniam et caro homl-
nis , et mundus e quatuor constat elementis. Merlto rcges
dicuntur; quia habet suum culpa dominatum, habet reg-
num grande. Unde Apostohis ait « Non regnet peccatum :

» in veslro morah corpore '. » Sensus igitur nos.tri facUc

corporalibus delectatlonlbusetsaecularlbus cedunt, etqua-
dam corum potestate capluntur. Corporales cnim delecta-
tiones et illecebras hujus saecull non vlnclt, nisi mens qua)
fuerit spiritalis, adh;ercns Dco , et se tolam a terrenls sc-
parans. Deflexlo omnls his capltur. Lndc Joannes alt :

« \ ;c habitantibus in terra ''

! Non ullque omnes homlncs
comprehendit, qui tunc vila? hujus cursum conficcrcnt;
( sunt enim et in lerrls poslll quorum conversalio in ccehs
esl,) sedeosfuos terrenae conversalionis aftcctus, ac hujus
saeculi vicerit gratia. Ergo non hahltalores, sed accolaj

sumus tcrrai hujus. Accola enlm temporalls diversorii spcni

gerit : habltator autem spem omnem atque usum suai iliic

» Galat. iu , i6, — > Gen. xiv, i, a, — ' Rom. vi, 12. — i Apo'.

viii , i3
 ,

582 S. AMBnOSlI

substantlde locare videtur, ubi habitandum putaverit. Ita

que qui est terr.TD accola , habitator coeli est : qui autem
iiabitalor terras , possessor cst mortis.
XLII. « Numeravit Abram trecentos decem et oclo ver-

«naculos suos, ct percusslt cos, et persecutus cst usque

» Choba, qune est ad dextram Damasci \ »Et numerus vi-

talis est. In ipso enim vita , si credamus in passione in no-

mine Domini Jesu. Nam haec est nominis inlerpretatio Iiut
jus; quod diximus Choba, id est vita. Ipsa ad dexteram
Damasci pulchre esse dicilur. Agni enim ad dexlcram, hcedi
ad sinistram. Scit exercitata mens quos ad praelium con-
summandum sibi adhiberct , quibus armis instrueret, qui-
bus ducat vexiUis. Non aquilarura pr^fert imagines (63)
nec draconcs scd in crucc Christi, et in Jesu nomine pro-
:

grcditur ad procHum , hoc signo fortis, hoc vexillo fideUs.

Merito ergo mens cxercitala, quae reccpit veram sapientiam

justiviri. Juslilia autem solers correplionis cst, ac arguendo
revocat peccatores , et stringit passionum impetus.
XLIII. Idco dicit Scriptura , qula « Revocavit omneui
»equltatum Sodomorum, «hocest, habenas tenult, iVena
rationisimposult, revocavitculpam, straviterrorem.Equus
stare nescit velox ad impctum cervicem exaltans
enlm , ,

suam, hinnicns ad libiclinem. Quid tam slmile peccati?

Fervet enim primo culpa impelu, et omnem recti coglta-
tionem praevenit, motuque Immaturo exilit, ut eam diffi-
cile rallo rcvocare posslt. Fertur in pra;ceps, et asccnso-
rem suum projlcit In mare istud hujus sjeculi, ccrvlce tu-
mida recusans jugum correptionis. Est specialis quaedam
forma libidinis, quae vocem mutet homlnis verba aman- ,

tis corrumpat, suisque se prodat sermonibus. Denique ad

Judam per Hleremiam diclt Dominus Deus ; « Nunc vide-
• bltur Ignomlnia tua, et adulterium tuum, et hlnnitus, ct

' Gen. XIV, i4, i5.

 DE ABHAUAM. LIB. II. 583
j) alienatio fornicationis tuae siipra colles *
. » Hunc Justus re-
vocavit equitatum : mores quoque dcclinaDlis convertit,
el ad se vocavit, ut imilalores sui ficrcnt, qui deflexcrant;

quia scnsus noslri ad disciplinam mentis recurrunt.

XLIV. Substantiam quoque rccepit. j\on patrimonium
ulique significat, scd vitalem animre substanliam, in qiia
slt pretiosus census, non stipula, non loenum, in qua fidc-
lis alloquii splendor, in qua nostrie census subsistat spei.
Ila3c est enim vera nosjtra substanlia , quae est sapientiaj
dives copiis, haec immortalis subslantia : corporis autem,
vel accidentium diurnus inagis quam diuturnus usus. Lnde
quidam recte non putant patrimonii dici substantiam. INon
enim subsistimus in co, cum et illis, quibus desit pecunia,
vita tamen non desit substanlia.

VVVVW-W\V»\\\\.\VV\V\X\i\\\-\'VVV%V\'VVWV\\X\'\lv\V\\'V WVWWVvWWVvWVVVVWvWVWVWCWVW

GAPUT YIII.

Dlscit incns nostra In Mclchlscdeck devollonem erga Dci

cuUum, tn rc^e Sodomorum tentationem etiam post
quam victa sit metuendam, in Abrahamo
, adliuc
contagium intcmperanticc declinandum. Quarc huic
merccs tantum post victoriam promittatur, isquc pos-
teritatis caramprccfercit? Adextremum eodem Abra-

hamo ab aruspicivcc supcrstitionibu& defenso^sacrificii

ab ipso oblati muUiplcx interpretatio subjungitur.

XLV. D£ Melchisedech in tractatu morali plene dixi-

mus in quo ct mysterium ncquaquam praeteritum ac pra-
,

lcrmissum est. IIoc loco autem satis est illud admonere

solum, quod mcns plena prudentiae juslitiKque devotior
> Jerem. xui, aS, 26=
584 S* AMBROSII

sit erga Dei cultum , et decimas terrae gignentia in fructi-

bus (54), juxta altioremprudentiam in eo solvat; utper-

fectionem omnium sensuum atque operum suorum Deo
dcfcral, nihil sibi arroget , quaj se regere non potest , di-
vino nisi favore fulta sit. Denique ubi se vicisse putat, ten-

tatur atque incessitur. Hoc exprimit ct docet lectio , quia

semper adversum passiones corporis mens nostra tanquam
in excubiis debet preetendere. Quid enim est quod ait :

« Rex, inquit, Sodomorum exivit obviam Abrae, et dixit :

»Da mihi homines, equos autem sume tibi '; nisi quod
post has luxuriae victorias vis quaedam libidinis potest ra-
tionabili menlis subrepere, ut infundat ei irrationabiles
passiones ?

XL\I. Sed perfectse mentis est, nihil de terrenis , ni-

hil de corporahbus illecebris assumere , abstinere a terre-

nis. IdeoAbraham dicit : «Nihilsumamabomnibustuis^.»
Quasi contagium dechnat intemperantiae, quasi labem re-

fugit corporalium sensuum, delectationes mundi rejicit,

qucerens quae supra mundum sunt, hoc est, extendere ma-

nus ad Dominum. Manus operaria virtus est animae.Hanc
non ad terrence arboris pomum, sed ad Dominum exten-
dit : « Quifecit, inquit, coelum et terram *, » hoc est, intel-

ligibilem et visibilem substantiam. Intelligibilis enim ouaia

coehim est : visibilis vel sensibilis substantia terra est.

Ergo significat quod virtutem animae suae ad superiora
exlendat; ut ex illa intelligibih substantia theoreticse vitae

iuduat altitudinem , spectans non illa quaj videntur , sed

quac non videntur, hoc est, non terrena, non corporaha,
non praesentia, sed incorporalia, eeterna , co^lestia : de ista

autem visibili substantia operatoriae atque civilis disciplinee

capessat gratiam.
XLVII. Subtexuit his oraculum Domini dicentis : « Noli
« Gen. XIV, 31. — « Ibid. 23, — ' IbiJ,
 DE AB1\AUAM. LIB. II. 585

• timere, Abram, egoprolegam lc, merces liia multa crit

«valdc *. » cvenlum? Spondcndae

Qua3ro cur post bclli

mercedis locus nunc erat. Minus enim mirabile faceret, si

scculus promissum Dci cssct hostcm adorsus. Victoriae sc-
curus proccsscrat ad triumphum magis invitalus quam ,

promptus ad gloriam vcl ad ulciscendum pietatis dolorcm

,

paratus. Propositum piae mentis mciredem non expelit,

sed pro mercedc habct boni iacti conscicntiam et jusli ,

operis affectum. Angusta3 mentes invitentur promissis, eri-

gantur speratis merccdibus : bona mens quae sinc responsi
ccelestis syngrapha certamcn arripuit , gemimc laudis fruc-
tum acquirit sibi; ut ct confidenlissimic fortitudinis , cjl

plenissimae devotionis gratiam locet. Quod de saucto Abra-

ham aestimari convenit ; quia ct divinum favorem non dcs-
plci se justis duxil doloribus (55), et hostem perculit
despectu periculi , quod gloriose sibi pro ultione pietatis
subeundum putavit. Dei quoque in eo praedicatur justitia,

qui rcmunerationem piis mentibus non ex necessitate pro

missi, sed ex a^quitatis suae contemplatione largitur, judi

cans dignum forc quod hi qui miHtant sinc ahqua merce-

dis humana3 remuncratione rcposilum habeant praemium
in cjus bonilatc, cui devovendas animas suas aeslimaverint.
Simul quia adoreis bellicis ex usu ipsius victoriae, aut ho-
minum gratia paratum cst prremium ; pietalis autem , ct

parcimonire, purilalis, ca^teraiumque vehit privatarum vir-

tutum a Deo solvitur. Quae manifesta sunt hominibus , ipsi

remuncrantur. Non omnia autem manifesta, sed aUa ma-

nifcsta, aha inccrta, et maxime occulta cordis. Unde et ille
ait : «Incerta et occulta cordis manifcstasti mihi ^, » quo-
rum spcctator et scrutator Deus est. Non ergo magnam
mercedem promisissct Abrahas, nisi puram animam ab
omni contagione dehctorum judicasset.

« Geni XV, i. — " Psal, l, 8,

586 S. AMBROSII

XLYIII. Sanctaetamen et propheticnB mentis cura major

postcritatis perpetuaB cst. Partus cn\m sapientiae ct fidei
ha?redilatem desiderat. Ideo ait : « Quid mihi dabis? Ego

» autem dimittor sineliUis *. » Ecclesiajsoholcm dcsiderabat,

eam successionempetebat quae non esset servilis sed 11- ,

bera non secundum carnem sed sccundum gratiam.

: ,

Ideoque hujusmodi rcsponsum divinum resultavit, quo

edoctus audivit : « Respice in ccelum , et numera stcUas, si
» potes numerare. Et dixit : « Sic erit semen tuum. Et
» credidit Abram Deo, et reputatum cst ei ad justitiam ^. »
Qiiid crcdidit? Hoc est, non solum muhitudinem populo-
rum in Christum credentium , sed etiam ccelestis gratiae
splendorem , et resurrcctionem vitae immortalis soboli Ec-
clcsiae defereadam. Quid est autem quod ait : « Eduxit
» eum foras '
? » Tanquam foras educitur Propheta , ut
exeat fores corporis , et angustias carnis operientis , ac
Spiritus sancti infusionem , et vclut quamdain descensio-
nem videat. Oportet nos quoque exire ex his diversorii nos-
tri angustiis , mundare animae
locum ab omni in- nostr?c
quinameuto, projicere sordes malevolentiaj si volumus ,

spiritum recipcre sapicntiai; quia iu malevohm animam

non introibit sapientia. Crcdidit autem Abraham non auri, ,

non argenti illcctus tcstimonio sed quia cordc credidit :

ad justitiam. In quo probatum est ejus mcritum in eo ,

persolutum est praemium.

XLIX. Denique slatim fidci cjus testimonium Dominus
dedit dicens : « Ego sum Dominus Deus tuus , qui eduxi te
» de terra Chaldaeorum, ut darem tibi terram hanc, ut
«hajresesses ejus''. »Et quia deposucrat Abraham studiuui
Chaldaeorum , quaerit nunc «Quomodo, inquit, intclli-
:

»gaiu quia haeres ejus sum^?»Hoc est, jam divinationcs

' Gen. XV, j. — ' Ibid. 5, 6. — * Ibid. — 4 Ibid. 7. — ' Ibid. 8.
 DE ABRAIIAM. LIB. II. $87
magorum repudiavi , cloce me quomodo sciam mc futurum
lerraeejus hffiredcm. Qui qunerit quomodo sciat, non dubi-
tat , mauifestaulc Dco cognoscere
, sc possc : scd formam
vult acqulrcndai cognitionis adverlere. Nam et in Evange-
lio Mariacum audissct ab Angelo quia Virgo paritura esset
filium respondit « Quomodo fict istud quoniam virum
, :
,

»non cognovi* ? » Et jure respondit, hoc cst «Gum id, :

quod naturae est, non suppctat quia non solet parere quic ,

viro non fucrat copulata quaero quomodo prseter iustituta ,

naturffi possim virgo generare ?»

L. (' Dixlt autcm illi Dominus Deus : Sume mihi vitu-
»luni trimum, ct capram trimam, ctarlelcm trlmum , et
«turtureni, etcokmibam^. «Prajterlrcm hujusmodi inter-
pretationem , nisi quibusdam scrupulum hinc
sacrificii

nasci adverterem eo quod aruspicincs qucedam scribi vi-

,

dcatur solcmnitas; quod post immolationem divisa sunt

animalia, et contra laciem allcrutrum posita, et consedit
Illis Abraham. Sed si vim interrogationis praemissae et fu-
turac responsionis consideremus , adverterc poterimus spei
nostraj et fidei convcnirc hujus sacrificli disciplinam. Vi-
tukis enim aratorium animal est , deditimi terreno labori.
Capra ad aquarum similitudinem per aenigmala figuratur,
co quod al^ grffice irapao to at'ffT£iv nomen acceperit, ab eo
quod est impetu ferri. Sic enim currit sicut et aqua. Pos-
sumus vel de fluvlorum sono, cursu, vel maris violentis
aestimare fluctibus. Aeri autem comparatur aries, quia
omnibus animantibus utlkus hoc animal generi esse hu-
mano reperitur; quandoquidem et vestis nobis usum exhi-
bet, sicut acr hujus spiritus vitalem nobis ministrat sub-
stanliam. Lnde et hunc ordinem factum puto , ut prius
dlceret : « Sume mihi vitulum ct capram , » ct tertio loco

diceret : «Arietem; »eo quod prima illa, hoc est, vitulus

' Luc. 1 , 54. — » Gen. xv, 9.

 ,,

588 S. AMBROSII

et capra terris et mari materialibus comparentm' elementis,

et quia fceminea dicantur : at vero aries masculum quod-
dam animal est, Tchemens natura, et violcntum cornibus.
Similiter autem aeris hujus splritus vltahs est, ut mascu-
lus auctor et causa gignentlum, movens terrarum geni-
talja, et vehit quadam sc misccns copula. Ahud ergo ad
terram, ahud ad marc, ahud ad acreni vitalem mystice
iiguratur horum trium animantium genus.
LI. llvcc tradlllo naturahs cst : sed morahs etiam con-
currit et suppclit. In omiilbus enim hominibus caro, sen-
sus, et verbum est. Caro nostra vitula est : laborat, ut
serat : laborat, ut coUigat : laborat, ut pariat : innumeris
fatlgatur laborlbus. Lndc et Groecl Sy.iJ.a-j dlxcriuit vltuhim
«770 ou (Ja|!xa79ac [xt auTyivj 00 quod domclur injiu"iis (56).
Masculorum boum labore, aratro, et jugo fungitur, fcemi-
neos partus repriesentat cum mullo uberc. Caro quoque
nostra vitne istlus subjugatur necessitatibus , crebris qua-
titur doloribus, et mullarum aerumnarum quodam curvata
partu senescit. Jam illud quis ignorat, quod vehenienlior
sit virtus animai , cui vclut uupta adhffiret in istlus vila3
cursu corporalissubstanlla PSensus autem nostri capraruui
modo velut saltu quodam exlhunt , et pascuntur pra^rup-
tioribus, impetu suo ipsi commotiones cxcllantes anlmae
et concutlcntes cam. Ad omncm occasionem prasto sunt
vel occursu foimlneae pulchritudinis , vcl odore suavitalis
alicujus. Auditu paritcr ct taclu moventur vclociter, qui-

bus ctiam animae inflectimt constantiam , ct velut a natura

sui alienanl eam. Lnde et plerique afopixri-j dictam putant,

quia ojifjiry impctus dicitur ; eo quod cx quodam impetu sen-

suum inflexionls atque alicnationls nustraj causa nascalur.

Fccminei autcm sexus speciem habct , ut etiam sensus nos-

tri a'ca9yi«t; graece dicuntur fcemineo rocabulo. Effoetarum
modo animantmn cito vacuantur, ubi partus suae gencra-
 DE ABn.vn.VM. i.iH. 11. 589
lionls, delcctalionisque eiruderint, ct iterum excitatis cu-
piditatibus novos rcfcrunt impetus.
LII. In ariete vero Acrbi ac sermonis nostri habetur si-
militudo, quod sit vehemcns , sicut ct scrmo noster clTi-

cax operationis, et quadam ornatus nostri et lcgminis

causa sit. Arios pcr usum vcslium ordinc quodam grcgem
ducens, sicut ordo quldam vltac ususque nostri vcrbo ex-
autem quod iihid vcrbum magis intelli-
plicatur. Arbitror
gerc dcbcamus, quod est Vcrbum Dci cum quo aries iste ,

haberc vUeatur non medlocrcm cognationem. Quod \cr-

bum nos vcre tesminc vcllcrls sui vcstlvit , et in domum
introduxit aeternai salutis. «Qui se pro nobis immolandum
» tanquam ovls ad vlctimam ductus est et si-
obtulit, qul ,

» cut aries coram tondente se slne vocc sic non aperult os ,

»suum*. «Exquo ordineni quemdam substantla; habemus

et jfticrag redemptlonis, quod per ipsum condili ac redempti
sumus. Duplex igitur causa per Vcrbum , naturalis et mo-
ralis : naturalis qua condidlt , moralis qua redemit. Philo-
sophla quoque geminam speclcni sui constiluit in verbo,-
natm^alem et moralem. Piatlonabllls cnim ulriusque portio
est. Naturalcm secundum mundl crcatloncm ,
quam verbo
assignat : moralem secundum justltlam et i-equalitatem vi-
vendl, cujus vlta ct rallo de verbo.
LIII. Qu« causa cum dics quadraginia coraplcrentur ex
Marlae Virginis partu , tulerunt Dominum nostrum Jesum
in Hicrusalcm , ut ofTcrrcnt Domino sccundum Icgem , et
darent hostlam par turturum , aut duos pullos columba-
rum"^; eo quod In columba spirltalis gratia sit, in turture
Incorruptae generationis natura , vcl immaculati corporis
castimonia. Merlto crgo ad sacrlficium jubentur post arie-
tem turtur et columba sumi, ut verbo adhajrere inteUigas
incorruptam castiraoniam, et spiritalem gratiam. Et hoc
' Isai. Lui, 7, — ' Luc. 11, »2, et seqq.
 »

5^0 S. AMBROSII

ipso quiclein quod aves posuit, intelligere possamus cceles-

tium meritorum volatus. Sunt enim volucres cceli, quae

veniunt et habitant in raml^s cjus arboris, quae de grano

sinapis surrexerit', cui coclorum regnum comparatur. Et
Ezechiel apertos sibi ccclos dicit , et vidisse inter alia etiam

rotam unam super terram coujunctam animalibus qua-

tuor^. Et Audiebam
infra inquit vocem alarum
: « , ,

» eorum sicut vocem aquarum multarum et vocem su-

, ,

«blimis Dei; et cum ircnt, ut vox verbi, sicut vocem

«castrorum'.
LIV. Unde quldam ad hbros philosojAiaj derivarunt eo ,

quod ipsum coehmi volucri simile sit. Denique Plalo cur-

rum volucrem dixit esse ccehim, ex eo quod Propheta
dixerat « Cum irent auimaHa
: ibant et rotae conjunclae ,

»illis; et cum elevarent se animalia a terra, elevabantur

«rolaj^ »Sed Propheta non ccelum ipsum avem dixit, sed
aves esse in ccelo. Denique et David ait:«Cceli enarrant
«gloriam Dei%» hoc est, Potestates ccelestes; velut cum

spectaturpulchrum clemeutum praedicatur operator. ,

Animam autem describit Propheta cujus motus sunt qua- ,

tuor vclut equi , oyi^Ttxov, ^upv/Tixov, £7rt9ujJiy/T£xov, <5(opaTixbv.

Ha3C animalia quatuor, id est, homo XoytaTix&v, leo ^uwvjtixox,

vitulus T£7r(9upi/3Tixbv, aquila Sio^azixw. Ideo ratio prajmissa

est, ut reliqua rationem sequantur. Ideo cum homine a
dextris est leo , id est , cum ratione commotio a dextris cst.
Ista animaha quando elevantur, elevantur ctiara rotae.

Rola autera vita est super terram, qua vivimus. Si animoe

nostrajmotus quatuor elevantur, elevatur et vita nostra.
Idcoque addidit « Quoniam spiritus vitae, inquit, erat in
:

» rotis^ » Anima ergo niagis currus est, quae ait in Canticis

Canticorum : « Posuisti me currus Aminadab^ » ict est,

» MaUh. xm, 32. — » Ezech. i, i5. — 3 ibid. a4. — < Ibid. ai. —
* Psal. XTiii, 3. ^ « Ezech, i, ao, — 7 CaDt. yi, u.
 ,,:

DE ABRAHAM. LIB. 11. Spl

Domini noslri. Non crgo philosophiaj tradilioni descriptio
roncurrit propholica. Dcniquc voccm alarum audisse se
dicit Propheta. Istae al» virtutcs sunt , quae [ maximo et
duplici plausu prudentiae (Sj), forlitudinis, tcmperanliae ,

suavem dccorem vilas cantilcnam rcsultant. Plalo

justitine ,

autem dulces quosdam sonitus siderum mutuavit sph.er.e

coelestis gencrari conversione , famam magis el pompam
quamverllalemsecutus. NamlicetOrigenes quoque noslcr,
hoc est, ecclesiastico vir officio deditus, planetarum slel-
larum quamdam inenarrabilem motu harmoniam csse sua-
vissimi illius soni coelestis asserat, tamen etiam ipsum
phuimum indulgere philosophorum traditioni pleraque
ejus scripta testantur; quod eo scripsi, ut et ab aruspi-

cinrc et a philosophioe traditione sacrificii istius inlerpre-

tationem secernerem. Velint ahi doctrinam probare suam,

ego juxta Apostolum timidus malo, quam doctus videri,
qui ait : « Videte nc quis vos dcpraedetur per philosophiam
)) etinanem seductionem secundum traditionem homi-
)) num, sccundum elementum hujus mundi, et non secun-
))dum Christum*. ))

LV. Quod autcm ait : «Divisit Abraham corpora, ct

)) consedit illis^, )> ne quis extispicium putet, aruspicina

vcrba esse non nego ; sic enim audio : sed divlsionem cor-
porum Cjuadrupedum, cum lectlo factam astruat, non
factam avlum utique si inspectlo fuisset istorum, etiam
avium facta esset divisio, ut fier-et inspectio. Quld si fidei

noslrre. hoc convenlt? Et ideo quod supra aruspicinam

ver])I nobis dat tradltio requlramus. Diximus supra quia in
vllula tcrram accipimus, In capra aquam, In ariete aerem
quod Ipso nomlne coUIgllur, quod trima ad sacrificluni
suml jubentur ; qula terra ipsa inter tres dividltur species

sui; aut enim contincns, aut insula, aut peninsula est

' Coloss, II, 8. — » Gen. xv, ii.
Spa S. AMBROSII

aqua ipsa In Irlaj qula aut marc cst, aut fluvil, autlacus;
nam fonles, aut putcl prlvata negotia nequaquam digna
dlvlslone gencrali ctpublica; pulellatent, fontes allls ori-
ginem praeslant. Aer quoque habet dlvisloncs temporum
veris, aestatis, autumnl, hyberni; et haec mundana dlvisio
Quohoc proficiat? Ut cognoscamus Deum esschorum
est.

auctorcmmoderatoremque omnium, qui omnibiis ordinem

rebus dederit, et ea dlvlslone dlstlnxerlt , ut his coUIgas
posse tibl Deuin confcrre quae pic postulas , et quae spon-
det implere.
LVI. Itaque Abraham quia promlttenti Domino terrae

hKreditatcm rcsponderat : « Indc cognoscam quia haeres

»cro terrre hujus * , » per illas species hostiarum informa-
tur', ut credat Deum esse snpra mundum, qui unlversa
qune mundi sunt provida distinctlone dlvlserit : sed ea quae
sunt divisa resolvi postea , ea aulem quae nou sunt divisa
(aves enim, hoc cst, turturcm et cohunbam non divlsit)
nunquam resolvi; fidesenim manet integra, quae columbae
more in subllme suberlgltur, lustrans superna,ct spiritali-
bus alarum remlgiis ccelum clrcumvolans. Turturi quoque
mens illa confertur, quac avis usu islius secrctls ahtur, in-
telhgibilcm illam cl Indlvisam quarens Trinilatis substan-
tiam , refuglens plebem quamdam crcaturarum et cor-
porea) se non miscens congregatloni atque ab omni ,

passionum labc sccernens. IIoc sacrlficiuni) dc teposcitur.

Qui tales olfcrt hostias, fidera et castiinoniam mentis, sim-
pllcitatisgraliam, charilatlsetpacis allcclum, Ipse se beataa
illius terrae agnoscit ha;redem : slcut ctlam Domlnus aper-
tius in Evangelio declaravit diccns : « Beati pacifici quoniam
» ipsi possidebunt terram ^. »

LVII. Accipe aliam divisionem. Caro quoque nostra

ipsa Dei ordinatione divisa habet membra omnia. Puo
» Gen. XV, 8, — » Malth. v, 4,
 DE AnRAIIAAf. LII!. 11. '>(^3

oculi sunt, binns aurcs, durc gen.e , naros (livlsne, Jenlium

gcminalus ordo, ubcra, scapulao, manus, lalcra, fcmora,
genua, crura, pcdcs; nonncbina omnia, ut subnlxa gomi
nalis subsidiis omnia nostra obirc vidoanlur oflicla? Anima
etiamdivisioncm suarum patiturportionum. Nam mopoLzi-/}.-^^
hocest, supcriora (58), quasi oculi quidam contrarii, ra-

tionabile cst ct irrationabilc. Rationabilo ipsum di\idiliir

circa montem et scnnonem. Sensibilc ojus in auditum ot

visum, quibus vitaB hujus cumulatur gralia. Nam odor et

gustus vitalis usus vidontur nocessarium procboro mlnl.^lo-
rium. Nares jugi flatu aspirationcm recipioudo vilalcm,
continuato quodam substantiam hominis cibo pascunl.
Gustus autem potu opulisquc generatur. Quiiitus vero son-
sus, hoc est, tactus, vokit admixtus ost illis quatuor. Odor
et gustus qua^dam magis alimenta sunt corporis , quibus
hujus carnis militiasubsistit. Visus vero et auditus mon-

tem adjuvant. Hae sunt divisiones quoe secnndum carnem

nostram animamquc a summo oporatore divisae sunt.
LVIII. Unde oportet nos colligere quia oliam iste mun-
dus vehit pormembra quaedam gcmina, ottanquam avTiTro'-
crwTa distributus est : torra in montes et in campos ; ut
sunt pdrtcs nostri corporis chTtiorcs aliae, alioe planioros.
Eminont scapula3, ctpcdum supcriora velmanuum , : latora
vero ct inferiora cervicis, velut valct trita ct concava.
Quod et de vola manus intelligorc llcct. Nam in ipso cal-
caneo pedis eminere alia , mcdia aulcm sinuala osso quis
dubilat? Aqua in mari salsa, in flumine dulcis,voI in fonti-

bus. Est aer hyberno frigidus, veris mensibus temporatus,

calidus aestale. Ergo ista divisit operator. Mentem autcm
nostram, qua) modo avium, virtulum divcrsarum ot vigoris
sui vecta rcmigiis supor cadum evolat, non divisit quia
,
;

Trinitati adhaciet dividenti omuia, soli indivisae. Lndc

philosophi superiorem mundi hujus substantiam , quaiu
Liv. 38
 »

Op4 ^»' AMBROSII

.'Etliera vocant , non cx cai-lcroiuni elcmcntorum volunl

admixtlone constare : sed splcudidam ct multo rcfulgcn-
,

tem luminc, qua: nontcrras sordiduni ncc aquarum humi- ;

dum nec aeris nebulosum , ucc hj^nls ipsius rutilum quid-

,

quam recipiat , ex quinta quadam oucta essc asscrunt ct ,

velut volucrem mundi liujus mentem velociorem puriorcm-

que esse caeteris partibus. Nam aliae mixta) sibi et concrela3
suut. Nos autcm uihil materialis compositionis immunc
atque alicnum putamus, pra^tcr illam solam venerand;e
Trinitatis substantiam , quae vcre pura ac simplcx siucerae

impermixtKque natura? est quamvis aliqui putent de illa :

quinta ou<7ta lucem esse clariorem dc qua dLxerit David ,

quod Deus sit circumdatus lucem sicut vestimentum'. El

Apostolus scripseiit de ipso omnipotente Deo, quod « So-
» lus habeat immortalitatem , et lucem habitet inaccessi-

»bilem ^. »

LIX. Qua autcm ratione dixerit quod aves desccnderint

supra divisa corpora vilulae, capric atque arietis
, non ^ ,

faciic repcrio , nisi quod omnia tcrreua, marilima, atque

ipsa aeria plena sunt insidiarum ac perturbationum. ^ i-

dentur enim aves ista) cibi causa descendisse supra corpora.

Naturaliter autem violentiorcs potioresque viribus supcr

infirmiores irruunt, et quasi morluis corporibus incumbunt,

ex improviso frcqucntius irruentes vcl, quod vcrius puto, :

quiaprinceps mundi hujus, et volucres cceli, spiritualium

nequiliae qua3 sunt in coelestibus , eos qui mundana solli-

citudine curaquc divisi sunt, gravi motu iucessaut et velut

cadavera mortuorum dilacercnt dente aspero. De his enim
dictuni est : « Relinquc mortuos sepclirc morluos suos " ;

quia sunt de regno diaboh, quiin seipsum divisus csl. Qui

aulem sunt de regno Dei , quibus dicit Jesus « Picgnum :

> Psal. cui, 2. — » 1 Tim, vi i6. — 3 Gen. xv, ii. — < Luc.

1%, 6o.
 :

Dii ABRAnAM. LIB. II. 5^5

»Dei inlra vos est *
, » hi non sunl divisi , quia atlhrerenl
Deo ; « Quoniam qui adha^ret merelrici, unum corpus osl
)) Erunt enim, inquit, duo in carne una. Qui autem adha3-
)) rel Domino unus spiritus est ^. )> Isli crgo non sunt mor-
lua corpora ; iit volucres ctth comedant cos , sed sunt
spiritus; facit enim Deus Angelos siios spiritus. Dcnique
supra cohmiham et turturcm non descendcrunt, quia dl-
visae ist.-e avcs non crant. Non sunt enim divcrsi jusli qui-

Ims dicilur, iit sint simpHccs sicut coluinhas \ Ideoqne

dicit David, quia et « Passer invenit sihi domum, el turtur
nidum sihi uhi reponat pullos suos \
1) Uxc speclahat ))

Ahraham, hajc profundo et spirltali considerahat intuilu.

LX. Ideoque scriptum est « Consedit illis Ahram %)> :

non quasi aruspicinae, sed quasi cadestis revelationis inler-

pres , slgna dlvinse operationis cxplorans. Mens cnim di-
recta ad Christi gratiam vidchat hunc mundum plcnum
esse iniqnitatis, quae velut a simimo coeli volaret, ct oppri-
meret infirmos lcrra3 : pudlcltiam aiitcm, fidem, slncerila-
tem nulhs cssc ohnoxias passionihus : avaritiam vero , et

solilcitudincs skcuII qulbus suffocantur qul hahcnt vohq)-

latcs divitlarum , dllacerari ac divldl. Lndc et divltiae
dictffi sunt cnr;c et cogltationcs mundl hujus ^ quod mcn- ,

lem dividant, atque in diversum scindant, et in partcs

Irahant, ncc sinant Incorruptam esse et intcgrara. Yir ergo

paclficas mcntis. considehat , et considerahat quatenus
prohiberc cominus posset ea mala, qua3 hominihus in-

vehuntur; mens enim sapientls viri ac justi mederi studet

humanis casihus, ct prohlhere ac resccare animarum nos-
trarum lahores.

' Luc. XI, 20. — " 1 Cor. VI, i6, 17. — 3 Malth. x, iC. — 4 Ps&i.

uxxiii , 4. — ^"
Gen. xv, 12. — ^ Mallh. sni, 22.

83.
 :,

^>g6 s. AMnnosii

CAPUT IX.

Qiuirecccidcrlt excessusactirtwrstiper Abraham; quidve

rcddiiumeioraculuindcsaaiposlerilatisperep'inatione
et servitute in ^Egypto^ de mortc propria , deque libe^
ratione postcritatis cjusdem sig?iificct? Quo denique
visio flammcB alquc fornacis pertineat ?

LXI. Demque quam hoc Abraham spiritali et prophetico

alTectii fecerit seqnentia docent. Nam « Solis occasu exces-
» sus cecidit super euui : et eccc linior magnus et tenehro-
» sus incubuit super cimi *. » Excessus Prophetis ficri solet,

sicut hahes Prophelam dixisse : « Ego dixi in excessu meo

»Omnis homo mendax '. » Excedil enim mens Prophetae
velut fines quosdam human^p prudentiae, quando replelur
Deo. Et ante evacuat se cogitalionibus et disceplationibus

saecuh hujus; ut advenienti grali;c spiritah puram se et

exinanilam pra^bcat, superveniat in eam Spiritus sanctus

ma2.na se vi infundens , ita ut mens hominis subito turbe-
lur. Dcnique Angehis venit ad Mariam, et cum seduhtate
et o-ratia venit; ct lamen Maria mota est in inlroitu ejns.
Cndc Angehis ait ad cam : « Nc timcas Maria, invenisti

» enim graliam apud Deum : et ecce concipies in utero

»et paries hUum Cognoscimus ergo quia quando ve-
'\ »

jiit gralia Dei super prophelicam mcntem, subilo irruit,

et inde incubuisse ct cecidissc super Prophetas Spiritum
sanctum legimus; quia excessum palilur, et turbatur, et

timet, et quibusdain ignoranlia) et imprudenliae tenebris

olTunditur : sicut et in Actibus Apostolorum legimus quia

» Gen. X», 13. — • Psal. cxv, a. — ^ Luc. i, 5o, 3i.

 ::

D£ AiihvllA:\l. Lii?. 11. oyy

circiimfulsit supcr Saulum de coelo, et cccidit , et horrorc

animi turbatus est , ct audivit vocem de ccelo diceutcm :

» Saule, Saule, quid me porsequeris *

? » Desinit cnim vi -

dere soecularia, qui incipit audire divina. Lnde ct timorcm

Abrahae et tenebnis mirari non debes, quasi pra3ter virtu-
lem aut meritum ejus acciderint, cum Prophclarum con-
sueludini congruere advcrlas, quando adjccta, ut cognos-
canl futura.
LXII. Contimio autem dictum habes ad eum : « Sciendo
» scies quod peregrinum crit scmcn tuum in terra uon sua,
»ct scrvitio opprimentur, et nocebunt eis, ethumiliabuut
»eos annis quadringentis". » Merilo tenebrosus horror ct
magnus magna oracula deferebanlur, cum
factus est ; quia
de populo sagculorum dabatur prc-eceptum. Quomodo tam
facilc capere istud mens humana poterat maxime qua3 ,

admonebatur, ut in hac peregrinaretur terra ? Non euim

tam quae futura erant declarabantur, quam praiscribeban-
lur quae facienda nobis forent : « Peregrinum, inquit, eril

»semen tuum » sive quia omnes homines peregriiii esse

;

debeamus in hac terra, omnium eteuim pater est xVbraham

sivequia verumsemen Abraha3 peregrinetur in hocmundo.
lUud enim verum semen est, de quo dictum est « In Isaac :

»erit semen tuum ^. » Denique qui se Abrahae haeredem

agnoscebat ait « Advena ego sum iu hac terra ct pcregri-
:

«nus, sicut omnes patrcs mei \ Qui enim peregrinus hic

fiierit, civis in coelo est : qui autem in hac terra omnem
animae suse sulistantiam constituendam putaverit, ha;redi-
tatemquchujuslerrae acquirendam exultavcrit, aDei regno
exchidctur. Lnde Aposlokis ad fideles viros, et cives liie-
rusalem illius qua3 iu ccelo est, et Ecclesiae fdios dicit
« Ergo jam non estis adveuae atque peregrini : sed cstis ci-

• Act. IX, 4- — " Gen. xv, i3. — ^ id, s ,xi,i2. — i Psal.

XXXUi , i^.
 :

598 S. AMBROSII

»ves sanctorum, ct domostlci Del*. » Non crgo haec terra

nostra cst, de qua potest princeps mnndi hnjus dlccrc os-
tendcns omnia regna orbis tcrrae : « Tibi dabo potestatem
»hanc, si procidens adoravcrls me ^ : » ernnt omnia tua
qune slbi alleni vindlcant , et servlllo opprimunt popnkim
Dei; ut servis ejus nocere, et humlllare conentur sanclos
Del. Denlqne ipsi Fllius Dei nlhil sibl ex hoc mundo vin-
dicandum pntavit, unde alt « Venlt mundl hujus prin- :

sceps, et in me inveniet nihil ^ » Dlvcrsi ergo domini in

servitute nos volunt tenere , incessit diabolns , infestant
AngcH cjus ,
passloncs motnsquc corporis velul domestici
atquc intcslini hostcs Inquletant. Foris pugnnc, intustimo-
rcs : loris pngnoe, intus cupiditatcs. Alicna est enim interni
corporls substantia puritall cordls ; et idco impugnat , vcl
ccrte repugnat. Bclhmi crgo quotldianum cst, et intra

caslra eadeni grave prfelinm, doncc Deus misericors dia-

bolum atqne mlnistros ejns jndicct, passioncs restingnat,
ac subjiciat menti scdultc, exqulrat animas nostras dc oni-
nibus offensionis, et pericuH nostri auctoribus, qui ait

« Sangninem animarum vcslrarum cxquiram dc manibus

»omnium bestiarum ^ » Et Joanncs vld^Itct dixit « Quia ;

» mors et infcrnus missi sunt in stagnum ignis ^.

LXIII. Itaque exibunt justi, ut nihll de suo dlmittant in

hac terra , ne spolia corum resideant apnd incolas et pos-
scssores istius tcrrnc. Qui ctlam slc abibunt de terra
. - • j. * . >

./Egypti ista, ut vasa, qu.-e snmpseruntab/Egyptlis mutuo,

velaurea, inquit, vclargentca, quibus adtcmpns utercntur,
secum auferant, ct dcprsBdcntin' yEgyptios ^ Hacc vasa acce-
perunt voluntate Domlni , ct secum ca aufcrunt, quia re-
surrectlonis filli snnt, qulbns dicltur : « Non peribit capil

»lus de caplte vestro '. » Vasa haec .Egyptli dederunt, quae

' Ephes, II, 19. — ' MaUli. iv. S. — * Joan. xiv , 3o. — 4 Gen. ix , S.

— « Apoc. XX, i5. — <>

Exod. xii, 35, 56. — ? Luc. xxi, 18.
 ,

DE ABRAIIAM. LIH. II. 5gg

de lcrra aflliclionis sunt assumpta. Et sunt alia aurca, alia
argentoa, quia omnis creatura Dci Lona, ct maximc homi-
nis in tcrris praestantlssima, quam honoravit Dcus, ut ins-
pirarct In faciem cjus splritum vIIjc, et omnlbns prrcficcrct
animantibus. Ilaec illa sunt vasa, dc quibusclicit Apostohis:
« Habcmus thesaurum in vasis fictilibus*. » Haec est vcstis
/Egyptiorum qua vestltur anima nostra ; ut locuplelior
hlnc rccedat, ct quo hic vchcmentcr laborabat, libcrctur.
Non sokim enlni omnls crcatura Ingemlsclt, et parturit,
sed etiam nos; doncc vcniat rcdemptio corporls noslrl.
Habet Domlnus curam operis sul habet naturac promptac ,

in plerlsquc ad rationem ac benevolentiam. Ncquc cnim

excidi ct perire patimur arbores, quarum clrca primos
fruclus nobisfa^lura prorumpit, si postcriorenetalc cas aut
vcnlus decutlat, aut sol adurat, aut suflicicnda ct submi-
nlslranda virtutc siccitatlbusdcficlatsubstantia : scdmclio-
rlbus auris dlfrerlmus examlnandas. Et Ideo DomlnusDeus
nostcr bonai voluntatls remunerator, etiam prlmae foelurae
atque IndoIIs contemplationem habens omne colligl palltur

anlmae nostrre patrimonium ct reservarl, futurl advcntus

iJiud probaturus temperic.
LXIV. IMcmor Ilaque sui muncris, quod immortalc vo-
hiit esse acquls , scd si culpa non obrepsissct et gravis , quae
rcclt ut non cxpcdircthomlncs diu viverc, alt ad Abrahain :

«Tu autcm Ibis ad parcnlcs tuos cum pace, nutrltus Iii

Bscncctule bona^. » Palilur nos dlscederc ex hoc sa^culo,

ul secessionc animic hoc corpv.s rcsolvatur in terram suam
ct fiat finis peccati : deinde pcr resurrectioncm reformctur
divina^ liberalitatls gratla. Idcoquc diclt ad Abraham : « Tu
» ibis ad patres tuos. KonnuIII putavcrunt patres esse ele-
mcnta , ex qulbus constat caro noslra dum vlvlmus, et hi
qoac resolvlmur. Sed nos, qui meminimus matrem nobis
• 1 Cor. IV, 7, — « Geri. xv, ! 5.
 ,

OOO S. A.MBROSII

esse Hierusalem, qiine sursum est , qujE Hbera est , qua est
malcromnium nostrum*, sicutdicit Apostolus, illos asse-
rimus patres, qui vitaj merito et ordine pra?ccsserunt.
Eralillic Abel pia victima , crat pius et sanctus Enoch , erat
Noe, ad eospromitlllur Abraham trausitus. Transit enini
qui de hac vita recedcns ad vitam dcmigrat altcram , qua
vivit mens sapientis et justi viri, qui nutrilus est in pace.
Nam insipicns in bello nulritur ct in discordiis : justus in
scnectute bona vivit. Non
Bona^;» dixit, «Longa, »sed, «

quia justusbene senescit injustorum autem nemo, quamvis

;

ccrvis vivacibus dititurniorc vita vixcril. Nam diu vivere

commune sapientibus atque insipientibus est : bene autem
vivere spcciale sapientis est, cujus senectus venerabilis,
cl fclas senectutis vita immaculata : non diuturna, inquil,

ncque numero annorum computata, nec capillis canis in

capile, sed sensibus'. IUe ergo bene senescit, qui bene
scnscrit.

LXV. «Quarta autem generatione revertentur''. » Ilis-

tdiia quidem de Judacis vldetur convenire , qui in /Egyp-

tum transicrunl ct dc .Egyplo exierunt. Quadringenti
,

cnim ct triglnta aunl corum Ulic exacti sunt scd non om- :

ncs centenos, et quot excurrunt, annos vixerunt, sicut

]\loyscs , aut Jesus Nave
ut quartae generationls tempus ;

conveniat. Unde mysticum aliquid magis requiramus eo ,

quod tetrans omnibus numeris apta slt et radix quaedam ,

dcciuiie ac fuudamentum, hcbdomadlsquoquemedia. De-

uique nonagesimus tertlus Psahiius scribitur quarta sab-
bati; eo quod hlc numerus medius slt priorum et scqucn-
tlum. Trcs enim praecedunt eum prlmus secundus , ,

tcrtlus; et tres sequuntnr, qulntus, sextus, septimus. Qui

hunc Psalmum canlt, velut aplis numerls vitam istlus

mundi translgit, quasi tetragonus, et stabilis, atque per-
« Galat. IV , 36, — • Gen. xv, i5. — * Sap. iv, 8 , 9. — < Geii. xv, 16.
 ,,

Dli A)5r.AUAM. I.lli. 11. 6o I

fectus. In qnatiior librisplcnuinEvaQgeliuiu atqne perfec-

luui est. Qualuor animalia mystica sunt. Mundi qnoquc

istlus partcs qnatuor sunt, cx quibns congrcjiali filii Ec-
clcsire rcgnum Cluisli sacralissimnin propagarnnt, vcnien-
tcs ab Orientc alquc Occidcnto, Scptentrione et Mcriclie.
Quaclriparlito igilnr laterc sancla snrrexit Ecclesia. Dccas.
qnoquc cx islo numcro assuri;if. Si enim connectas ab uno
usquc ad qnalnor, boc inodo deciraam facies. Computa
unum, adde illi dno, fiunt tres : adde tribus tres, fiunt
sex : ct ad sex adde quatuor, fiunt deccm. Tetrans igitnr
decem implet, dccas numernm omnem compleclitnr.
Quatuor quoque a^tates sunt hominis, pueritia adoles- ,

centia, jnventns, matnritas. Paulatim assnrgit et fnndatur.

Sapientia itaqne snmma prndenliai cpiarto ictatnm ordine
venit. Meritoqne ut si quis ante sub rege 'Egypti fuit, ma-
turioris lamcn consilii exit dc potestate ejns, et legem
sibi agnoscit seqnendam. Tnnc fit ei istius vitce mare per-
vium. Similis ratio his, qua gignuntnr solo. Lbi semen
sparsum fnerit , solvitur humo ; et primo prorumpit in ra -

dicem, deinde gcrminat , formatnr fructus , et postea ma-

turescit. Arborcs cjuocpie ipsK prijuum fructum fernnt
deinde ipse adolcscit frnctus , accessu temporis mutat co-
lorem , c[uarto ordinc consummatnr, hoc cst, novissimo.

Ita crgo et nos in terra hac alllictionis fngiamus lateres

formare : scd lacrymis et gemitu provocemus Domini mi-
sericordiam ; ut miltat nobis ^loysen et Aaron, hoc est

lc2;em et sacerdotcm : sed ilhun verum sacerdotem, et

sacerdotum principcm, cpii licet inter homines versaretur,

dicebatnr ; «Ecce spiriius ante faciem nostram Christus
))Dominus^ ; » et libcrct nos de terra .'Egypti, ut pascha
Domini celebremns. Feramus etiam fructum fidei ab ipsa
pucritia, angeamns iu adolescentia, coloremus iu juven-

• ThreiJ. iv, 20.

6o2 ». AMBROSII

tule, complcamus in seneclulc. Jamenlm sccnris ad racli-

ccm arboris posila cst; ut qui lacit , fruclum lerat. Adul-
tam etiam maturamque segetem nostram messor inveuial;
iit maturos fructus in apothccis rocondat, nc immaturos

hycms dcprchendal, venlus dcculiat, phivia corrumpat.

LXVI. Ego laracn arbitror significari magis inter ad-
venlum Domini priorem, el sccundum qui fulurus cst ju- , •

diciidies, tcmpus mcdium. Ideo enim ct ad soHs occasuui

viro hujusmodi factus cst pavormagnus, quia, occidenlc
jam mundo, futurum sacrificium declarabalur, quo mun-
dus redimerctur, fides essethoslia, qure non dividerietur a
fihis Abrahnc. Nam qui cam dividunt , nou sunt Abrahaj
fiJii. Fidcs comparatur regno ccelorum : « Simile est cnim

» rcgnum coplorum grano sinopis. .

.
, » el « Simile est regnura
»ccclorura ncgotianti*, »qui emit agrum, ct invenit iu co
margaritam pretiosam. Regnum ccelorum indivisum esl;
quia regnum Trinltatls unum est. Ideo perpeluum atquc
ictcrnum qula indivisum; omne enira rcguum chvisum fa-
,

cile dcstruetur. Hostia eliam forct pudicilia Triuitati di-

cata, postilhid sacrificium, vitulT, quoque pro laboribus ,

quia sacerdotahs est victima : capraj autem, quia pro pec-

catis hostia : arielis , quia pro omni mundo , cl pro ipsis

arictibus vel coplestibus , non sohiui pro liominibus , nec

solum pro agnis, sctl cliam pro ha'dis, quos pcccatricis
generationis foetore cxuit. Testificatur oracuhira futuros
adhuc in tcrra alHictionis Abraliae filios; ut in agone mul-
lorura et graviuni ccrtamlnum se probcnt : ct ita cum
multa supellectili , aurcorum et argcntcorum vasoruoi
spoliis opimis exeant et revertantur anima;, atque exeant
prcliosa possidentes corpora diversarum virlutum , et prae-

cipue castiraoniic possessionum thesauro replela , sump-

turai etiam Christi judicio de diabolo, et ejus niinislrls,
' Mallh. Mii, 5i, et 45, 46.
 ,,

DE ABBAIIAM. LIB. II. 6o3

caDtcrisqne, qni sibl voluerunt nocerc , vindictam. Tunc
erit pavor magnus ctiam Jnstorum. Ncmo onira sinc pcc-
cato. Omncs habcbunt quod timeant; quia impleta pcccata
erunt. Et cum superabundavcrit peccatum, superabun-
dabit ct gratia.
LXMI. Iterum « Cum jam sol esset ad occasum
wflamma facla cst : ct eccc fornax fumigabunda, ct lam-
pades ignis, qucc pcrtransierunt per media divcrsa illa'. »

Etiamsi dubitarctur de superioribus, confirmarcnt sequcn-

tia quando flammam factam ad occasum legimus qux.
; ,

illuminaret vespertina mundi tempora et fulgeret in tene- ,

bris, ac revelaret latenlia. Denique continno visa est for-

nax fumigabunda. Cujus similitudine cxprimi videtur vita
humana implicata iniquitatibiis saeculi istius atque invo-
luta, non habens vcri fulgoris claritudinem, et splendorem
sinccri luminis. Intus quasi fornax ivstuat diversis cupidi-
tatibus, et quibusdam desideriorum anhelat ignLbus : foris

velut quodam fumo attexitur, ne videat vcritatis faciem.

Obumbrantur itaque et obducuntur quadam caligine ocnli
animae; ut confunditur globo quodam fumigantis nubi-
culae mentis aspectus; ne pura possit spectare negotia,
doncc ccelestes lampadcs diiMgat Dominus Jesns , hoc est

fulgorem glorioe suoe. Quando, inquit,«Non indigebunt

»luce lucernae, et lumine solis; quoniam ipse Dominus erit
))lux omnibus^, » et ipse illuminabit omnia mundi istius ,

quoruni supra cognita est divislo , nunc manifestata in lu

mine non per speculum
, in asnigmate , nec in parte , sed
facie ad faciem veritalis soliditas, atque illud, quod per-
fectum est ,
possit videri.

' Gen. XV, ij. — = Apoc. xxu, 5.

6o4 S. AMBHOSII

CAPLT X.

Cum dicitur Abraham , Seniini tiio dabo terranihanc,

ci magis lamen prafigu-
vero Lcatiludo proinittilur :

ratur Ecclesia, cujus tjpus in Sara sterili ut Syna- ,

i^ogoa alque liwresum in /Is^ar ancilla exprimitur.

Quce debeat csse sapicnlis vigilantia ; ct quid sit,

quod Abrabce Beus pollicelur illis verbis, Aiigebo le

valde, etc.

LXVIII. PosT haec secutuiu est oracuhim Dei dicentis :

«Semiui tuo dabo terram hanc, a fluminc /Egypti usque

» ad flumen magmim Euphraten*. » Qui futuram gloriam
demonstrayerat , debuit etiam confercnda virtutum merita
poUiceri. Ipse enim et adjulor laborantium , et remune-
ralor iunoccntium est. /Egyptus hic nomen non regionis,
sed flumiuis est. Sic enim veteres Nilum vocabant sive ,

quod ipse regioni nomeu dedisset, sive quod regionis ac-

cepisset vocabulum. Denique et poeta grtecus testificatur
ita esse , dicens :

Angustum autem et vile cst, utputemus, quod coelestibus

signis terrena spoponderit. Itaque consideremus ne forte
pcrfcctam beatitudinem et consummationem bonorum
mcritorum promiserit. Perfecta enim beatitudo cx tribus
istis videtur subsistere, corporis, atque animae, et acci-
dentibus bonis , quae Graeci evovra dixerupt ; ut sit corporis

> Gen, XV, 18. — ' Homer. Odiss. 3.

 DK ABR\nA^r. I.TB. II. 6o5
castimonia, putientia , vel temperanlia
; sit anini;e prudcn-

tia, atquc justitia. .Egyptus igitur flunien corporalia vidc-

tur significarc*. Unde et Geon dictus est ipsc fluvins ; quia
de tcrra figuratns cst homo. Euphratcs aulcm , quai sunt
animae; eo quod fons sit justitia cjeterarum virtutum,
quas virtutes alias ilUiminet. Prudcntia enlm sine justilia
nocet : fortitudo quoque nisi caiu juslilia lcmpcrct, into-^

lerabilis insolentia cst , furori quuni rationi proprior,

dominationi quam libertali. Sobrielas et teinperantia pri-
vata bona sunt, nec ufli usui , nisi justa erga Deum revc-
rentia , mente pictatem colas. Justitia sola est,
ct fidei

qua; virtutes omncs complcctitur, et commendat omnes.

Accidenlia quoquc sunt negotiationes mcrcatuire et agri- ,

culturre compclentia qurestus laborum operumque rura-

,

lium. Sunt etiam corporis accidcntia salubritas, et com-

moditas valetudlnis, decus , forlltudo, quie ex tempore
accidunt , et cum oetate mutaulur.
LXIX. Non mediocrem hanc triplicem gratiam putes.
Habes enim perfectionem pcrfectam in Evangeh'o. Nam
cum dicit Dominus Jesus icgispcrito ifli « Dihges Domi- :

»num Deum tuum^,»anima3 justitiam mandat tenendam.

Etiamsi honorari parentes justum cst, quanto magis pa-
rcnli omnium dcfcrri debet honorificentia? Rursus cum
dicit«Non occides, non adulterlum
: , non furtum facies,
»non falsum testimonium diccs', » vlrlutcs corporis ser-
vandas admonct. In posterloribus vero diccns : «Nemo est,
»qui relinquat domum uxorem, aut fi-
, aut parcnles, aut
» hos propter regnum Dei et non reciplat septies tantum
,

»nunc in hoc tcmporc, in sfcculo autem venturo vitam

»aeternam possidcbit '';
» nonne incrementa bonorum ac-
cidcntium cum animae corporisque remuneratione pro-
mittit?

> Gen.xu!.-- • Matth. xxii, 37,— » !('. xix, i8,— 4 Lhc. xVJii, aj, 5o,
 ,,

6o6 5. AMBROSII

LXX. Haec, quae simplicibus verbis sacra Scriplura ex-

primit, magno quodam colhurno Aristoleles et Peripale-

tici personant, atque extollunt. Pythagoricum quoque

dogma Sed quis illorum ajquavit
esse testificantur sui*.
Abraiiam temporePQuisaucloritateet sapienliaDominum,
cujus oraculo Abraham triplicis hujus gratiic muuus ag-
noscit ?

LXXI. Dantur autem ei tanquam in disciplinam aiieni-

gcnai naliones ; ut luens oequi observanlissima recidat vi-

tia emendet errata. Magis tameu evidens Ecclesiae decla-
,

ratur mysterium, quia per Apostolos ejus qui sunt Israe- ,

quorum palres,
lila3, et ex quibus patribus Christus se-
cundum carnein sub lege factusest, congregandaEcclesia
foret, credituris populis nationum. Quos non otiose decem
numero significavit , sed ut ostcudcret quod illi ante per-
fidi , ubi mensuram pietatis implcssent, profecto essent

fidel adepturi corouam.

LXXII. Denique sequitur quia Sara uxor Abrahae sle-
rilis fuerat^ erat autem ei ancilla /Egyptia cui nomen
:

Agar quod ad Ecclesiam pertiuere in ea cxpositioue

,

quam de moralibus scripsimus , aposlolicis docuimus

exemplis. Ecclesia enim sterilis videlur in hoc sseculo;
quia non saecularia parturit, nec praesentia, sed fulura
hoc non ea, quae videntur. llujus ancilla est Syna-
est,
goga, vel omnes hoereses qucTe servos, non liberos creat.
,

Ideoque Agar dicitur habitalio. Etenim lemporalis spem

fovet, non perpetuoe possessiouis graliam tenet. Itaque ut

non insolens parlu corporeo fiat aucilla ejus, et jus Eccle-

sife sibi vindicet, dicitur ibi : « Ejice ancillam et fifium
»ejus; non enim hseres erit filius auciUai cum filio meo
• Isaac^ »

LXXIII. Sed etiam in singulis Sara est, et in singulis

. » Arist. lib» if Ethic. c, vin. — ? Gen. xxvi, i .— * Id. ixi , lo.

 ,

DE ABRAHAM. I.IB. II. Goy

Agar. Siira ^irlus vora cst, vcra saplcnlia : Agar aiilem
csl vcrsulia , tanquam ancilla pcrreclioris virlulis. Alia

enim sapientia spiritalis, alia sapientia hujus mundi. Ideo

eliam /Egyplia scriljilur; quia philosopliica eruditio abun-
davit in /Egypto. Denique etMoyses eruditus erat in omni
saplcntia yEgyptiorum , sed abjecit cam praererens /Egypti
ihcsauris opprobrium pro Christi nomine. Nam si illam
jiidicassct ahcujus momenii csse sapicntiam, non uliquc
dlxissct : «Precor, Domine, non sum dlgnus aute hcsler-
» nam et nudlustertianam diem, neque ex quo ccepisli loqui

» scrvo tuo; gracili cnim coUocutione, et tardiore hngua

» cgo sum\ «Dcnique quasi Inerudito respondetur ei quod
erudlrelur a Domlno «Ego : aperiain os tuum, et Instruam
» te, quod debeas loquP. »
LXXIV. praeclarum autem mysterium, quod lex non
salisplcna erat; ut persuadcret populls, et gentes vocarct,
vel quia clausa forct usque ad Christl adventum, qui cx-
ponens nobls prophellca oracula , ct proferens Lectionls

vcterls testlmonia , velutl quoddam os legis aperult; ut

fulel clamor In totum pervenlret orbem. Liide et mysticc
ait Sara : « Conclusit mc Dominus ut non pariam ; inlra

»ergo ad anclllam meam, et fUIum facies ex iUa^ »Quo

agnoscas In proedestlnallonc fulsse scmper Ecclesiam Dei
et paratam fidei fcecundltatem, quando juberct Domlnus

prorumpere , sed voluntate Domini certo reservatam tem-

porl. Denique slc scriptum est : « Tempore accepto exau-
» divl te, ct In die salutls adjuvi te''. »Advertimus itaque
quod fcstlnabat fides Eccleslx, sed couclusa erat ejus foe-

cunditas. Quo verbo demonslralur quoniam cxpectabat

partus sui tempora; qula quod conclusum cst aperiri solcl.

Qua ratione conclusa faerlt , docet te Apostolus dicens :

« Conclusit enim Deus omnia in increduHtate , ut omnibus

> Exod. IV, 10. -- ' Ibid. 12. — 3 Gen, xvj, a. —* Isai, jwx, 8.
 » ,,

6o8 i. AMr.ROSII

• mlserealur ncqne currenlls, sed mi-

l t non volcnlis
«serantis Dei* «essct gratia; ne te ipsum justificarcs, sed
omnia tribneres Deo, qui tc vocavit. Nemo ergo pigrcscat,
et cxcusationempi*a3tendat dcsidix sure, quo scrius credat,
quia scriptum est non volenlis , neque currentis esse. Con-
sideret enim quid additum sit,«Sed miserantis, inquit,
»Dei. «Talem te ergo pr.TLe bonis studiis ct prompta fide;
ut Deus tui miserealur, ct vccet lc sicut Ecclesiam vocavit
dlcens « Palam factus sum non qmerentibus me, apparui
:

»iis, qui dc me non interrogaTjant^.

LXXV. Et rectc prffimissa sunl inferiora , nt mcliora se-

querentur. Peperit ancilla scrvos, ut cos Ecclesia liberos
faceret, et dc servitute populos ad llberlatem vocarct, de
culpa ad innocentiam, dc olTensa ad gratiam. Slngulorum
quoque bomlnum si spectes ordinem, non omnes a perfec"

lis incboavcrunt, nec apud omnes tempore prima est, sed

merito anliquior pcrfecla virtus. Prudentis igitur mentis
est considcrarc quanduuimperrecta est anima, qua3 sunt
secum deliberet ul vel in posterioribus se exerceat virtu-
,

tum disciplinls donec exercitll usu valescat. Dum vero se

,

crrorls Involucris cxuerlt, ct ab omnl enodavcrit offen-

sione, consummatam sui purgatloncm exhibens, tunc suo
nilalur ordinc magnos partiis edcrc.

LXXVI. Prajterca dicllur xVbrahae : «Esto sine reprc-

«hcnslone";» cui dabatur spirllus sapicntiae sanctus
Inleger, bcne moblfis, immaculatus. Oportet igitur viri

sapientis animam die noctuquo in cxcrcltio jugi spccula

pr;ctendcre, nunquam somno indulgcntem perpctuis vi- ,

giliis intentam Dco ad comprehensionem rerum earum

quffi sunt , ct singularum causarum cognilionem. Sed
eliam futurorum intcrpres saplcnlla est, sil pncterita, et
de futuris icstimat. Scit versutlas sermonum , et sojutiones

' I\oiTi. XI, 02, et IX, 16. — a Isai. lxv, i. — 3 Gen. xyii, i.
 ,

Dl; ABRVnAM< LIR. IT. ^OC^

argumentonim. Signa ct monstra scit antequam fiant, ot

eventus tcmporum et sgcculorum. iSon potcsl igitur honus
atque perfectus non esse qui hanc acquisierit; quia ct

omncm habet virtutem, et imago honitalis cst. Lndc rl

saeculi istius sophlstic traxcrunt dcfinitioncm hujusmodi,

quod saplens vlr bonus dicendi peritus slt.
LXX\ II. Redeamus nunc ad donum Dci quo nlhil ple-
nius. Quld cnim mellus saplentla? Quld pejus vanltate?

Quid dcterius superstitione? Ideoquc tanquam cl, cui pro-

miserat plenitudinem perfectionls, ait « Augebo te valdo, :

«et ponam te In gentes , et regcs dc tc crunt* : » quia

ejus, qul fidehs est, totus mundus dlvltlarum est, et augc-
tur, non minuitur ut stultus. Ponltur in gcntes Abraham,
hoc est, fides ejus ad gentes transfcrtur, et reges sa:cu:i

qui crediderunt, et se subjlciunt Domino Jesu cul dlcl-

tur : « Tibi ofFerent res;es munera^. » jNcc Illud absur-

dum ,
qula ex genere Abrahae non solum rcgcs erunt dig-
nltate , verumetlam ilh reges, qui peccato nou serviant,
nec vincat eos mahtla , supra quos rcgnum mors non ha-
bcat. Meutls quoque bonae cognovlmus reges esse et prin-

cipes Inventlones, quae sicut Abraham mcdiocrls quldcni

generatlonls proventus non habet , scd abundat regahbus.
Cui data est tcrra in possessionem ; ut dominetur corpori
nec sltcarnahum voluptatum, sed quasi famulatu
captlva
debito obnoxla caro menti serviat. Secundum personam
autem Abrahre evidens mysterium Ecclesiae quae totum ,

orbcm fidei hcTreditatc possedlt, bene pater cleclionls

. dicltur, pater fidei, pater pioe confcssiouls.

' Gen. XVII, 6. — » Psal. lxvu, 3o,

uv. 39
 6lO S. AMBR09II

CAPLT XI.

Prcecepium circumctsionis Abralim datum quid signifi-

cct; quidve etiam infantibus ociavo die non circum-
cisis intentaium sit exitium? Sarm nomini una tit-

tera additur. Abrakam in faciem cadit et ridet, Num

idem dubitaverit? Jpsi pro Ismatle oranti anyiuit
Dominus ac filium ex Sarra promittit.
,

LXXVIII. Et quia ad perfectum vocatur, oraculum

pcrfectionis accipit.« Circumcidatis inquil omnc mas- , ,

nculinura vestrum, et circumcldatis carnem vestram » *

:

Perfecta autem circumcisio spiritalis est. Denique et lcctio

hoc docet cum dicit : « Circumcidite duritiam cordis
» vestri-. » Et hic plcrique ita accipiunt , ut sit : « Circum-
»cidatis omne masculinum vestrum, » hoc est, mentem
vestram; nihil est enim mente validius. Deinde quia mas-
cuHnum etiam sanctum « Omuis mascuhis ada-
dicitur :

» periens vulvam sanctus Domino vocabitur^ » Quid au-

tem mente sanctius, qune dat bonarum semina cdgitatio-
nmu, quibus aperit vulvam animas conclusam pariendi
slcrilitatc ; ut possit illas invisibiles gencrationcs edere
ixlero illo videlicet spiritaH , de quo dicit Esaias : « In
» utero accepimus et parturivimus spiritum sahitis ? "» Cir-
cumcisio ergo cordis intelligibilis , circumcisio etiam car-
nis mandatur sensibihs. Illa inveritate, ista in signaculo.
Gemina itaque circumcisio ; quia et animi et corporls
quieritur abstinentia. Denique yEgyptii quartodecimo anno
' Gen. xvii , lo, ii. — a Deut. x, 16. — ^ Exod. xiir, 12. — < Isai'.

XVI , 18.
 DE ABRAHAM. LIB. II. 6ll
circumcidunt mares, et foeminac apud eos codem anno
circumcidi fcrmitur; quod ab eo vidclicet anno incipiat
flagrare passio virilis, et foeminarum menslrua sumanl
exordia. Legis autem lator acternae signaculum circumci-
sionis carnalis in solis maribus exigit , eo quod ad mixtlo-
nls usum vir mullere vehementior sit ; et ideo ipsius Im-

petum infringerc voluit circumcisionis signaculo. Vel qula

viri licito se errare credunt , si solo se absiincant adulterio :

meretricios autemusus tanquam legi natura? suppetere pu-

tant; cum praeter conjugium ncc viro liceat, nec foeminae
misceri altcri. Alliore autem interpretatione ilbid pandi-
tur, quod si mens purgata et circumcisa sit exuta super- ,

fluis voluptatibus et cogitationibus restringit smimam ad

sui castimonlam, purisque senslbus infusam bonorum fa-
cit partuum generatrlcem.
LXXIX. Octavo autem die circumcidi puerum lex ju-
bct , myslico utique praecepto , quia ipse est resurrectionis
dies domiaica enim die resurrexit Dominus Jesus. Ergo
;

si dies resurrectionis clrcumcisos nos et exutos invenlat

delictorum superfluis , ab omni ablutos sorde mundos a
,

vitlis corporalibus , si hinc mundus exieris , muudus rcsur-

ges. Clrcumclde non carne sed vilio carnali. Et
igitur te ,

circumcidc tuum non solum vernaculum , sed etlam prc-

lio emptum. Si ad singula referas vernaculi sunt motus ,

naturales : pretio empti , ratione et doctrlua acquislti.

Egent autemctilli ct hi, tanquam virgulta, purgationeet

incisione luxuria) ; ne evagentur ut sterilia sarmenta , et

obumbrcnt inulilia fructuosis. Velut qua^dam omni vitio

distenta multis incassum laborat :

[ ila cavendum ne etiam
nostramens plurlbus occupata (Sp), nonsolum bonos in-
generet partus, sed etiam inutilibus plerisque degcneret;
simul ut vitls putata non facile syLvescat, dissolvatur cito,

sed posteritati reservetur. Nam et ingeniosi multa pariunt,

39.
 ,

6l2 S, AMBROSII

quoD iitile est ciicumcidcre , et qui doctrinam dlligcnlia

assecuti sunt, videre in se debent inscientiam.] Mysterii
aulem ratio dilucida. Vernaculi enim Judaei , pretio empti

sunt gentes qua3 crcdiderunt; quia pretio sanguinis Chrisli

redcmpta est Ecclesia. Ergo et Judieus et Gra^cus , et qui-

cumque crediderit, debet scire se circumcidere a peccatis,

ut possit salvus fieri : et domesticus , et alienigena, et

justus, etpeccatorcircumcidatur remissione peccatorum ,

utpeccatumnon operetur amplius; quianemo ascendit in

regnum ccelorum nisi per sacramentumbaptismatis. Nec
,

proderk superioris justitia temporis, si in fine vitaj justi-

iiam dereliquerit. Ideo Paulus ait : « Pretio cmpti estis

»nolite fieri servi hominum. » Sunt enim contraria; quia
servitus peccato contrahitur, et pretio peccatura remilti-
lur.

LXXX. Haec igitur simpfici expositione abondare ad

intellectum opinamur. Ideoque nec cubos geometricae, nec
letragonum numerum philosophiae, confessionem, ut aiunt,
pylhagoricam,necsempervirgines ,ut appeUant, hcbdoma-
dis mmieros cura discutimus inani, ncc mundum radio
formamus, nec ccehmi in pulvere quaerimus, nec inlra an-
gustos abacos orbem conchidimus sed vera aperimus :

mysteria, unamsalutem esse Christi resurrectionem. Com-

plantemur ergo simifitudini mortis cjus, ut mereamur re-
surrectionls consorlium. Et vctus homo noster simul sit
confixus criici, ut corpus destruatur peccati.
LXXXI. Egregie autcm infantlai in primis vagltibus
circumcidi mares lex jnbet, ctiam vcrnaculos,* quia sicut
ab infantia pcccatum Ila ab infantia clrcumcisio, Nullum
,

tempus vacuum debet esse tutela^ quia nullum est culpne ,

vacuum. Et infansrevocandus apcccato est ne idololatrine ;

jpolluatur contagio, et nc adorarc assuescat id,olimi, ct

. 1 Cor. vi> 20, el v"> ^3«

 DE ABRAHAM. LIC. II. 6l3
exosculari simulacrum , parentis violarc nidum (60) , pic-
tateui lacdcre. Simul ne quisquam inflctur, quod sibi jus-

lus videatur, aetatis raaturioris processu Abraham cir-

cuuicidi jubetur. Nec senex crgo proselytus, nec infans
veniaculus excipitur ; quia omnis aetas peccalo obnoxia, et
ideo omnis aetas sacramento idonca.
LXXII. « Et erit, inquit, testamcntum mcum in carne
3) vestra *. «Forsitanreferaturhocloco, quomodospirilalcm
dicis circumcisionem , cum oraculum dicat : « Erit testa-
» mentumcircumcisionis in carnevestra. >; Quasi vcro animae
soHus , et non passionum corporis exigatur temperantia.
Mam et visus, et auditus, etodoris, et gustus, et tactus, et
vocis ipsius quajritur quaedam castimonia ; quia et visus
procacior habet crimen , et ideo scriptum cst : « Noli in-
» tendere fallaci mulieri, neque capiaris oculis, neque abri-
«piaris palpebris ^. »Et in ipso auditu crimen est si sedu-
cat te meretrix , et multo blandimento sermonis et laqueis
- labiorum suorum tc aUiget. Et iu ipso tactu crimen est,
ideo tibi dicitur : « Ne multus fueris ad alienam , neque
» continueris amplexibus non tuam \ » Et in voce culpa est.
Laqueus enim fortissimus est homini sua labia, et abdu-
citur a labiis sui oris. Et mel ipsum noli multum edere,
ne evomas. Oportet ergo ut omnium sensuum acuta sit

moderatio ; nc aut impetus in vitium trahat , aut nimielas

L-edat, aut mora olTensioni sit.
LXXXIII. Non oliose autem, nec superfluc plerique
hoc qui sequitur loco moveri videntur. Ecquid ita dlxerit

Dominus « Quoniamqui non fueritcircumcisus masculus,

:

et qui non circumciderit carnem praeputli sui octavo die,

» interibit anlma iUa de genere suo ; quia tcstamentum
»meum interrupit '^. «Grave enim putatur quod infanti
octo dlerum negUgentia parentum fraudi esset futura, ita

' Gen, XVII, i5, — 2 Prov. y , 2, — ^ Ibid. 20. — ^ Gen. xvn, i4.
6l4 S. AMBROSll

ut interiret anima ejus ; cuni ipsa lcx eliaui homicidae (

qui
tamen non voluntaiium facinus necandi hominis impleve-
rit) civitates prasscripserit 5 ad quas confugiendo mereatur
sanguinis impunilatem \ Quomodo ergo aut iilic ratio ha-
belur forluita; necis : aut hic ratio iuianliae non hajjctur,
in qua crimcn non potuit esse aut dissimulationis, aut vo-
luntalis ; nisi fortc putent aiiqui, quia in morle fiiii gravius
puniuntur parenlesP Sed injustum putatur ut culpa no-
centum inferatur poena innocenti, vel propter pcenam no-
centis innocens puniatur, aut fiat consors supplicii, qui
Lnde aliqui putant quod de parente di-
dispar est merito.
quod ejus inlereat ariima, non parvuli.
cat cxterminando,
Sed valde ambiguum est; licet sullragetur huic asscrtioni
quod ait « Quia testamentum meum interrupit. Ilaque
:

hoc ad intelligentem magis, quam ad infantcm referenduni

videtur. Alii graviora parentibus vel silentio minitantem
pulant DominuniDeUm,quo plus timeant majoresjquando
ncc infanti parcitur.

LXXXiy. Mihi aulem satis liqiiidd patet dictum de

uniuscujusque mente. Diximus enim masculi nomine mcn-
tem significari , quod sit validus mentis vigor , et animani
in sui copulam trahat , sitc[uc vehementior tanquam sexu
potior, ct virili vaiiditate. Ergo haec ratio est, quod omnis
mens, qua; nonfucrit circumcisa a supcrfluis corporalibus,
etpurgata solemai munerc , ut exuat se passionibus et vi-
liis, interibit. Non caro, inquit, intcribit, uon homo : sed
anima illa interibit, quia potuit salva ficri, si habuisset pur-
gationem. Nuda autem pra^sidii , et incircumcisi cordis
colluvione infirmior salutem generis sui non potuit servare.
Omne autem genus vidctur immortale ut homo genus ,

est (6i), ut ullus species est. Homo semper dicitur, uUus

non semper, imo non deficit uilus. Deficit qui fidem non ha-
» Josue. XX, 2, 5.
 :

1)U AUUAU.ViM. LIB. 11. 6l5

bet, persoiia deficit uiiius, conditio vel nomcn hoininum non
delicit. Ex diuturno igilur ct innoxio in id, quod tcmporalc
cst ct noxium ])eccator deducitur, qui mentis suae ascri-
bcre dcbct infantiaj, quod incaulus fuit ct intemperans ,

vel remissionem peccatorum non acquisivit : a INisi enim

» non potcst
quis renatus fucrit ex aqua et Spirilu sancto,
»introirc in risgnuiii Dci »Ltique nulluni exclpit, non
*.

infanlcm, nou aliqua prajycntum necessitatc. Habcant ta-

men iliam operlam pcenarum iinmunitatem, nescio an ha-
beant regni honorem (62).
LXXXV. Saiffiquoque una additur littcra, hoc est, Pi, ut
vocaretur Sarra. Quod uliquepar est, ut in superioribus, non
unius adjectionepensari litterEC. Non enim munus Deo est
una liltera, sed virtus littcras, quK cxpriniit muneris divini
gratiam. Sarra cnim dicitur ap^x^n £fAV' hoc est, potestas mea,
,

vcl prlncipatus mel initium vel regis. Sara grfece dicitur

,

apyouaoL^ Lntiue qua3 rcgat. Illa niortalis (63) , ista immortalis

iila specialis , ista generalis. Est namque in me pruden-
lia, in me castimonia, in me virtus, in mejustitia, me so-
liun rcgimt, et mihi dominantur, et sunt mortales. Mo-
rienle cnim me, solvuntur et moriuntur etlam illa. Quai
autem prudentia gencraliter dicitur, quaj castimonia, quai

fortitudo, ca^terasque virtutes principale», sed generahter

principales , et regina^ qutcdam immortales, in his potes-

tas est, immortaie illud principale, sicut est regina Ec-

clesiaquae nonmeunum, sed universos regat. Ergo speciem
in genus, parlem iu unlvcrsltatem , corruptlbilltatem in
incorruptibilltatem conversam videmus : quaj omnia Ec-
clcsiaj convenlre certum est. Non enim specialis ha3c, sed

generalis ratio est, nec partls, scd unlversitatis sakis. Ideo

quc iiis praecedcntibus cum unumqucmque prudentla sua
ad lianc principalem et diirusam per omnes salutem de
' Joan. iii, 5. — 2 Gcn. xvii, i5.
^I^ s. ambrosii

diixerit, iii qua foiis sapie nliae justitineqnc cst, requlntur

generatio , et ille perfectne partus jucundilatis , cujus no-
nien est Isaac. Nulla enim melior est voluptas, quam
emcndatae gratia conscienlia;. Ilinc Epicurei traxerunt
summum bonum voluptatem esse , sed eam corporis ma-
gis"inqninamento, quam sobrietate mentis acstimaveruut.
LXXXVI. Quidest autem quod ait ; « Et cecidit in fa-
» ciem Abraham , ct risit *
? » Et hic reverentia significatur,
quod timuit Deum veiut libero risu lcedere, quamvis risus
lcdiliam dcclararct viri justi, qui tanlis gratulabatur pro-
nussis. Non cnim dubitantis hic risus, scd credentis fuil.

Siuud quia cadunt ante Deum omnia, et mutantur et

Iranscunt, soia illa immutabilis stat sempcr subslantia.
Aut fortasse et in hoc mystcrio prophctavit Abraham Do-
minum Jesum quod per susceptionem dominici corporis et
;

rcsurrcctionem tanti complenda oraculi gratiaforet.Adorat

igitur non elemcntum terra^ , dc quo dictum est : « Et ado-
» rale scabellum ejus, quoniam sanctum cst^. »Lbi enim
corpus , ibi et aquilae qua? adoraverunt vcrsantem in cor-
j)orc.

LXXXVII. « Et dixit , inquit , in corde suo : Si centum

» annorum naScetur filius, et si Sarra nonaginta annorum
» j)ariet '? »Gra3cuslvT^ Siavoia posuit, ut possimus ffisti-

niare quia cordi suo quasi alternanti sccum dixcrit : Si cen-

tenario nascetur fdius, et nonagenariapariet?Hocest, a3tas

gcnerandi praeteriit , sed Deo omnia sunt possibilia ; ct ideo

facile etiam istud, ut senibus revocet juventutis annos, vi-

rcs refundat, sterilibus det foecundilatem.

LXXXVIII. Nec quod promissa
illud praetereundum ,

sii^i generatione legitima respondit Abraham Deo « Is- :

1)macl vivat hic in conspectu tuo »Justi cst ctiam pro ''.

peccatoribus intervenire; et ideo vel hoc credant Judaei,

' Gen, XVII, 17. — = Ps;il. xcvm, 5. — ^ Gen. xvii, 17. — 4 Ibid.
 ;

DE ABRAIIAM. LIB. 11. 6iy

quia et pro ipsis intcrveuit, si tamen credant. Hoc est

enim vivere in conspcctu Dei, (iigna Dei Verbo negotia ge-

rcre; oculienim Domini super justos.
LXXXIX. Undc et Dominus ait « Etlam. Eccc Sarra :

Duxor tua pariet tibi filium... De Ismatil autem exaudivi

»te *. »Etiam cum dicit, confirmat promissa; confirmati-
vum eteniiu verbum est. Et ideo prius generationem Ec-
clesiffi confirmat futuram;.ut verum cognosceret Propheta
quod de Ismael se audisse dixit Deus , providens quia ca3-
citas Israel ex parte haberet contingerc , donec pleniludo
gentium intraret, ct sic omiiis Israel salrus fierct. Itaque
sicut testamenta hominum prins haeredem ferunt, postea
legatum exprimunt, melioribus hrereditatem, inferioribus
legata : ita in Domini testamento, unde ct nos huuc mo-
rem accepimus, haeres scribitur natura bonus, nobiUs, le-
gitimo creatus conjugio; legato donatur inferior.
XC, Promittitur autcoi generatio sequenti anno , ut ad-
vertas quam generationcm polliceatur Dominus, hoccst,
non illam utcri corporalis Sarraj ", sed istum partum Ec-
clesire , qui essct futurus. Deniquc et infra ait : « Revertar
» ad te in futuram, et erit Sarrae fifius ^ »In quo utrum-
quc possumus accipere, et hunc conventum Ecclesice, et
fidelium resurrectionem.
XCI. Tcrtiodccimo quoquc anno quod circumciditur
Ismael, ratio evidens ; quia is qui incipere habet uti
cognitione fceminK, antc debet rccidere in se ardorem libi-

diuis , ut a superfluis abstineat commixtionibus, coujunc-

tioni tantum se lesiitimre reservet.
o
XCII. Mentem quoque sapientis hospitalem esse decet
ut etiam aliis impertiat sui gratiam, et prudenliae £ua3 fruc-
tum aliis quoque dividat, atquc ita bouis epulentur doc-

Gen, \vn, 19, ao. — = ILiid. 21, — * Id. sxtih, 10,

 ;

6l8 S. AMBROSll

lrina3 cibis , cpulumque cjus cxhibcat dcsicleranlibus.

XCIII. Tum pncterea nesciat nisi secundum naluram
vivere, in cujus inslituto et ordine Dei lex est. Nulli se
tralnsversaricTe cupidilali miscerc noverit, solius sapientiic
praeoplet copulam. Mandalis Dci sneculi islius gloriam , et
quamdam pra^senlis laudis hKrcdilatem pr;cferre nesciat
atque ut altaribus Domini suas immolct utilitafes, ita ju-
dicii ignem non excipiat, neque rerormidet; sed magis
eliam ut alios eripiat, claboret.

FINIS TOMl QUINQUAGESIMl QUARTI.

 ANNOTATIONES.

ANNOTATIO (l) pag. 35.

Centrum , gragc e xtvrpov, idcst, stimulus, vel spiculum.

Vide infra lib. v, cap. lo, pag. i88. Quid etiam turturts
centrum et lioc mortuce?

ANNOTATIO (2) pag. 38.

Undenam intcrpretationem hanc sumpserit Ambrosius

non facile dictu est ; fatendum tamen cam haud immerilo
improbari. iNeque enim hebraeai voces ullam habent affini-
talem. Sanclus Hieronymus aliam ejusdem nominis signi-

ficalionem ex Philone refert de Nom. Hebr. Amalcc,

inquit, populus lambens , vel lingens. Tertiam praterea
expUcationem in fine BibHorumPiobcrti Stephani reperies,
ubi Amalec ex Hebraeo et Syro exponitur, populus per-
cutiens,

ANNOTATIO (3) pag. S7.

Scena locus est ramis arborum tectus. Virg. .-Eneid.

fib. I, sic habet :

Tuni sylvis scena coruscis

Desuper, horrentique atrum nemus imminet umbra.
620 ANXOTATIOXES.

ANNOTATIO (4) pag- S^.

Cognilio hlc idem est ac sententia et judicium, quein-

admodum cognitor judex est, ct cognoscere, judicare.

ANNOTATIO (5) pag. 68.

Catadupa, sunt Nili cataractie , de quibus Cicero lo-

quitur in Somiiio Scipionis.

ANNOTATIO (6) pag. 77.

Quaj sequuntur groeca verba, ila confuse scribuntur, ut

a nemine eorum, quos consuluimus, legi potueiMnl. Sub-
odoramur tamen per liaec nonnihll dc dlvlsione cojli a cir-

culo horizonte signata indicarl.

ANNOTATIO (j) ibld.

Hic slgnlficari Angelos clarc ostendltur ex Ambrosio,

lib. I, de Interpretatione c. 9. Eadem metaphora iisum
reperies beatum Job, xxviii, 21. Mdesis glossam interl.

ad istum locum.

ANXOTATIO (8) pag. 104.

Putiis glcba , id est, solubihs, ut Virg. Georg. lib. i :

Et zepliyro putris se gleba resolvlt.

Occatio autem, comminutio glebarum.
 ,

A>"NOTATIONf,S< 6^1

AKNOTATIO (9) pag. I20. ,

Puerl rusticorum , Ea loqnendl forma

lioc est, nistici.

petlta est a Graecls, apud quos TroCi^z; efnloaotfm idem sonat

ac <fi\6cjofot :imo'et apud Ilebrc-cos jiUus hominis pro ho-
mine saepe in Veleri Testamento ponltur, ct alla hujus-

modi cxtanl hencmulla.

ANNOTATIO (lo) pag. iS^.

Antcrior bruclius, id est, forle, ramus, unde facta vox

itallca broncho, et gallica branchc. \ Ide Aldovrandum
Dendrologia3 lih. i ; Amhrosius vcro superiori capite
num. 67, per hanc vocem arhustum aliquod sterilevidetur
indicare.

ANNOTATIO (ll) pag. I^O'

Jd pcrfunctioneni bonoruni, id est, ad fruillonem

S. Basilius , h? «TroXauaiv ror; otxaioi?. IIoc verho uou semel
utilur Amhrosius.

ANNOTATIO (is) pag. I^J.

Ampotis grnece «uTrwTi?, Id est, undarum reclprocatlo.

ANNOTATIO (l3) pag. 179.

CheUs, m caucris quasl forcipes sunt, aut ^uidam di-

^iti , quihus ohvia arripiunU

622 ANNOTAtlONEg.

ANNOTATIO (l4) il^id.

Diptychum vocat utrumque latus testae ostreopum,

quod more llbri claudatur atque aperiatur, a partieula ^t;

et verbo irTuff^rw, id est, plicarej seu ^cnTuxa, id est,

duplices tabulcB,

ANNOTATIO (l5) pag. 197.

Enchoria, graece lyx^picf. aves indigeuae et nostrates.

ANNOTATIO (16) pag. 202.

Bepositi, id est, dcsperati , juxta illud Vlrgilii /Eneld.

lib. XII.

llle, ut depositi proferret fala parentis.

ANXOTATIO (ij) pag. 234.

*Xo/jio?, latine verbascum.

A>"NOTATIO (i8) ibid.

Pia aviSf id est, ciconla , de qua laudablllter loqultur

supra,llb. v, c. xvi, num. 54, pag. 202.

ANXOTATIO (19) pag. 238.

Epilogo , id est, querela; eo quod oratores querelas

maxime in epilogo et fine orationis adhibeant, ut judices
flectant ad misericordiani.
 ANNOTATIONES. 623

ANNOTATIO (20) pag. 24o.

Dictamnum, graece ^cxrapov, herba est quae praecipiie

in Crela nascltur. Alio nomine dicitur pulegium ethortense
gingiber.

ANNOTATIO (21) pag. 2^2.

AncjUe, suffragines seu curvaturae cubiti vel cruris.

ANNOTATIO (22) pag. 2^0.

Viscera interdum, carnes sunt, quomodo sumuntur

apud \ irgilium /luicid. lil). i , in hoc versu :

Tergora diripiunt costis, et viscera nudant.

At hoc loco xidetur ea vox pellem signare.

ANNOTATIO (28) pag. 277.

/imbrosius eliam infra c. xiii, ct alibi hunc llbrnm

Irlbuit Salomoni juxla lemporis sui opinlonem; sedf^eu»
depigraphum cum essc postca docuit Hicronymus, et a

nonnullis scriptorum vcterum Judaeo Philoni, puta anti-

qulori, ascribi. Undc Casslodorus Scn. divin. litt. c. v.

Jlieronymus , inquit, asserit Sapientia' Ubrum non a

Salomone ut usus habet , sed a
, Pltilone doctissimo quo-
dam Judceo fuisse conscriptum, quem pseudographum
prwnotavit ,
proplerca quod usurpationem nominis por-
tatatterius. Pulavlt aliquando Augustinuseumdemlibrum
ab Jesu Sirach scriptum fuisse , sed doctior postmoduiQ
 ,

6^4 ARNOTATIONES'.

factus inccrti auctoris essc pronuntiavit. Vide librum ii

c. IV. Retractationum et librum ii, c. viii, de Doctrina

christiana , Speculum ac nolas ibi in ultima editione sub-
jectas. Conimunior oevi nostri scriptorum sententia est
opus illud a pio ac erudito viro prodiisse, qui proindc divini
hujus libri collector, Salomon vcro gcnuiuus auclor dici

debeat.

ANNOTATIO (2 4) pag. 28 1.

Hanc fuisse Calholicorum quorumdam opinioncm, ut

paradisum et quoe de serpentis atque Evoe colloquio Ge- in

nesi leguntur, solo sensu allegorico interpretarentur , Au-

gustinus, lib. viii, c. i, et seq. de Gci'!. ad litt. auctor est.

Lnde non mirum si optionem hanc laciat Ambrosius.

Eam tamen sic intellige ut veritatem prrevaricationis pri-
morum parentum, ac peccati originahs sartum tectum
velit. Id ipsemet cnm uUimis hujus capitis verbis aporte
docet, tum aliis ejusdem librilocis, et iis maxime, quos
ad astruendum peccatum originale Augustinus acl.bibet,

manifcstum est.

ANNOTATIO (25) pag. 344-

Ex his coUigere sibi videntur quidam recentiores Am-

brosii fuisse opinionem mortuum Moysem non esse; ta-
men si verba ejus, licet paulo obscuriora perpendantur
attentius, animadvertes iUum ibi Philonis sententiam ex-
primere vokiisse , quem quidcm de Moysis mortc sensu
spiritali dis^erujssc constiit , dc lilterali xion ita sollicituuL
 ASROTATiOS£8'. 6a^

ANNOTATIO {26) pag. '^GS,

Non moveal quod iocuni liiuic nomine Jcrcmioe cila-

tum non nisi in Prophetia Baruch repcrire sit. Ita cnini
ullimum hunc laudalum csse apud phu"imos conslat quod ,

is esset Jeremicc convictorac notarius.

A>'>"OTATio (aj) pag. 378.

A nohis impetrare non possumus, ut hujus opcris divl-

sionem ah Amhrosio profectam arhitrcniur. ^lahnnus illam
trihuere sciolo cuipiam ,
qui cmn pleraquc omnia , de
quihus apud Philonem lihris duohus agitur, in hoc Irac-
talu contineri adverteret, eum quoque hilariam dividen-
dura esse judicavit : sed adeo praepostere illud preeslilit^
ut ibi posuerit secundilihri initium uhi nc caput quidem,

incipere oporteret. Longe sane commodius ah eoloco,

uhi vir sanctus ad agendum de secundo sacrificii Caini
vitio aggreditur, inltium duceret secundus liher. Cum au-
tem divisio illa , etsi ahsurda, ah antiquissimi oevi manu-
scriptis ad editionum tempora pervenerit, uos quoque eam,
ne qua in citationihus confusio orialur, ccnsulmus esso
relinendam.

A>\>OTATio (28) pag. 439-

Mss. Corh. et\ al. quia alphaesl ad simiiltudlncm, etc.

Hinc nohis videlur a vcro uoji ahhorrere aliquid prius de

Liv. /\o
626 ANNOTATIONES.

primo numero fuissc diclum, quo postea sublato nonmi-

nimum obscuritatis toti huic loco subortum est.

ANNOTATIO (29) pag. 45».

Id est, commentariis ccelestibus, sive ut paulo ante

dixerat, libro vitce.

ANNOTATio (3o) pag. 479«

Lacunis frequentioribus ct manifestioribus interscincli-

tur hic liber, quam ut de temporis in eumdem injuria

queri, vel inciedibilem scriptorum oscilantiam accusare
non liccat. Enimvero ulhic cjusmodi omissionum, omnia '

exempla non proferamus , evidentem sane ac cnormcm

avaxoXouGtav ibi dcprehcudcre est. Qua3 hic, amabo, sensus

cohaerentia et coiisecutio ? Sed planum fict caput ab initio

perlegeuti, noiimodo ilhim c Genesi versum Verumtd- : |

mencarnein insan^uineanimwnoncomedetis^ Gen. ix, o,

prastcrmissum esse at ea quoque desidcrari omnia qui-
:
,

bus hsec eadcm verba sanctus Doctor explicucrat, ct undc

coUcgerat in hunc modum Ideo in principio, etc. Gonstal
:

igilur Ambrosianum hoc opus mutihmi esse nec.proindc;

mirum si qucie inde non semel laudavit Auguslinus illic

, ,

jam amplius non reperiantur.

ANNOTATIO (3i) pag. ^%g.

Slanifesta cst hocloco lacuna, sed cui nec manuscriptl

«ec editi jncderi queant. Putamus tamen cam non niale
 ;

ANNOTATIONES. 627
suppleri possc addita vocula primrtm, qnam nihilomimis
inducerc in textum ausi non sumus.

ANNOTATIO (Sa) pag. 601.

De hujus libri ita legis , Abraham librl hujus ti-

litulo

tulus Quibus e vocibus gemina potest nasci dubitatio.

est.

Primum enim cur Ambroslas, Ubri hujus dixit, non II- ,

brorum? Dividitur certe commentatio heec in duos libros

et divisioncm aliquam ncccssariam esse tiAH magnum ilkid

litriusquc discrimen clarc loquitur, tum sanctus ipse Auc-

tor, qui primis corumdem librorum capitibus Kicubra-
tionem suam se partiturum, atque adeo id sibi jam al)

initio primi fuisse propositum salis declarat. Quapropter

nobis persnaderetur haud invitis illud opcris libro unico
ab Ambrosio comprehensum , partibus vcro duabus : at

illas secutis temppribus librorum vocabulo ab iis, qui

summopcrc casdcm inter se discrepare animadvcrterunt,
fuisse inscriptas. Etenim liber primus a Jona Aureliancn-
sium episcopo, qui sub Carolo Calvo imperatore floruit,

in lib. II de Institut. laicali haud semcl nominatur ; et

apud Hugonem de Sancto \ ictorc citatus reperitar liber

secundus. Alteram autem circa titulum difficultatcm
movet quod Gratianus ac B. Thomas, aliiquc nonnulli
qute testimonia ex hoc tractatu dcpromunt ea in Libro ,

d& Patriachis cxtare dicunt. Sed a fidc neutiquam abhor

ret auctores illos in excerptis ac libris suis SS. Patrum
opera eo titulo qui tunc temporis usitatior erat, lau-
dare solitos. Quamobrcm diu antca hanc memorato
operi factam inscriptionem jure dixeris. Et forte non
alius huic rei locum dederit , quam Cassiodorus. Cum
eniia ita loquitur : Itcm sanctus Ambrosius de Patriar-
40.
cliis scptein [ibros edidit, qulrnulta locaFeleris Testd-
menti faclis (jucestionibus suaviter cnodavit, de Instlt.
div. lcct. , dubium noii est quin inler alios libros de
c. I ,

Patriarchis traclatumquoque de Abraham complexus fue-

rit. Nec ilhid cuiquam absurdum vidcri dcbet, quando

revera sanctus Doclor de pra;cipuis Patriarchis commen-

tationes elucubraverit , quas ipsemet initio Hbri dc Josepli
rccenset, atque inter se comparat. Lt ut sil , dubitarc po-
lest nemo huic Ipsi de quo loquimur, operi titulum de
Abraliam mSimw ab Ambrosio fuisse, cnjus etiam rei
ratio hcec ab ipso redditur Qaoniam inquit pcr ordi-
: , ,

nem liujus (luoque Patriarcluv gesta considcrare animum

subiit. Quibus sanc verbis operis summa quasi ocuhs sub-
jicitur. Quorcirca illud non aho, quam de Abraham in

mss. inscriptum lilulo reperirc est.

Primum hbrum conslate sermonibus compositum esse,

quos sanctus Praesul ad Catechumenos qui jam nomen de-
derant ad baptismum et competentes erant, habueral.
IIos polissimum ipse per se docere consucverat ; etquod
ore tradidisset, postmodum in libros redigere. Id autem
eo facere instituerat, sive quo illorum postulalis morem
gereret, slve quod ipse sponte sua eisdem prospiceret, ne
quae prctiosis iUis baplismi sui temporibus audierant pro-
miserantque , sibi unquam excidcre ex memoria pateren-
tur, ac slnuil ut in ulihlalis consortium alii quoque admil-

terentur Chrlsliani. ?Sonita quidcm manifestum est librum

secundum ex simihbus constare concionibus verum cum ;

huic rei nlbil sil quod videamus repugnare, de hoc etiam

llbro idem judicium atque de prlmo ferrc non immcrilo
possumus.

AisxoTATio (33) j)ag. 5o3.

Imprudentem cepissc, hoc cst, dccepisse.

 ;

AJJNOTATIONES. 62g

ANXOTATio (34) pag. 5o6.

Ila Intcrprctare ac si diceretur : Quai ol) clivitias insoles-

cens conjugalis necessitudinis scu conjunclionis leges re-
cuset observare.

ANNOTATIO (35) pag. 5lO.

Snbobscura loculio , quam lamen idem hic valere exis-

timamus, ac fellces sivc commodae, ut sit sensus : Non
sat commodaj sunt In dlvislone hujusmodi possessiones
qula mlnultur merltum utlllorum, quodslntmlnus amoenog,
et amceniorum quod sint mlnus utiles.
,

annOtatio (36) ibid.

Aclor agri, idem est ac rusticus ceconomus. Inferius

aulem f^ocalis dicitur vel qui sclte canlt, vei moderandoe
vocls pronunlialionisque maglster, quemetiam phonascuin
vocilabant.

annotatio (37) pag. 5x5.

Nonnulll occaslonem cx hls verbls arripuerunt, ut Ani

broslum pcrperam de adulterio senslsse cahminiaientur.
Alqui ccrtum cst S. Doctorem coiistanter docuisse prohi-
bltum iuisse adulterium lege naturaii, eamque legem a

nemlne ignorari (puta invlnclblhter ) unquam potuisse. Id

quidem tum ex ahls Ipsius operibus cognoscere est, tum

ex hoc ipso libro liquido constat. Etenim ubi narrat quem-
^O AKNOTATIONES.

admodnm Pharao Saram, quam abdnctam

in palalinm

uxorem ducere cogitabat postquam conjngatam essc

,

cognovit, Abrahamo reslitnit, ita loquitnr Et.sl nalura :

fcriis ac barbarus tamen signifleat,,. et adultcrii crimen

sibi CSS6 cavendum. Qui prwAendit ipiorantiam con- ,

demnat intemperantiam. Nec mirum si barbarus jus

novit naturce..., Ita major lex naturce, quam tegum
prarscriptio est. Neque vero putandum est hacc de solo
adulterio quo uxor aliena polhiitur esse intenigenda. Nam
praetcrquam quod gcneralia verba suiit, pvoindoque ad
vmam adnlterii speciem non restringenda vir sanclus hoc ,

ipso capite asserit quod mulicri non licet^ viro non Ut

cere; et in capile scptimo ait : Omncs viri mulierisque
concubitus nuila legitimi matrimonii sorto celebratos
habere suam culpam. Itaque dicendum exislimamus cum
ideo scripsisse aduherium ante latam Moysis legem non
visum fuisse interdictum, ut significaret iilis temporibus
eam circa aduherium ignorantiam non
extitisse, quoe etsi

omnino culpam tolleret,haud mediocriter tamen iUam

minuerct, id est , vincibilem ignorantiam. Nemo cnim ne-
gaverit istam in jnre natnrali posse invcniri, ct excusare,
ut aiunt celebriores theologi, sin minus a toto,.saltem a
eamque esse de qna scriptum sit apud Luc. xii 48.
tanto; ,

Qui autem non cognovit et fecit digna plagis , vapu-

,

labitpaucis. Et hoc sufficiebat cum ad excusandum Abra-

hamum apud eadem perpetra-
eos, quos alloquebatur, qui
vcrantante suam ad fidem convcrsionem; tum ad eosdeni
ab hujusmodi crimine in posterum revocandos, cum jam
ipsis nulla de ignorantia suppeteret excus£itio. Hanc autem

responsionem eo magis admittendam remur, quod Ambro-

sius infra nnm. 27, hanc Patriarchaa actionem Deo minus

probatam esse testetnr ac hb. deParadiso,

, c. xiii , n. 65,
atque alibi de eadem tanquam de vero pcccato loquatur.
 AWNOTATIONES. 63l

Creteriim dici etiam potest S. Doctorem aclultcrii nomine

nihil aliiul intellexissc quam polygamiam; caque usum
vcrbi clurilie, ut efficacius catechumenos absterreret a

pellicalti.Nec vero mirum si paulo vchementior hac in rc

fuerit Ambrosius cjuando de tertiis nuptiis c{uas divina ac
,

naturali lege mmquam non Hcitas fuisse constat, Basilius,

Ep. I, ad Ampli. , c. iv, dixerit eas poljgamtam appellan,
vel potius castigatamfornieatlonem. Ipse quoque Tertul-
lianus, hb. de .'.lonog., c. vi. Ahrahami polygamiam de-
fendcns, eam tamen ancillce concubinatum vocat quo :

cliam sensuLeo Magnus, Ep. adRust. Agar Abrahoe

, c. iv.

concubinam dicit, jd cst, secundariam uxorem. Quin-

imo Judcei Josephus , lib. i, Antiq., c. xiv ct xviii, ac
V\\\\oY\\).Quod Dcussit immut. licet Patriarcharum suo-
ruiu ubicpie observanlissimi non alio tamen modo appel-
,

lant secundarias eorum uxores quam concubinas, et fiiios

ex illis pi ocreatos quam nothos ac illegitimos quod non
, ,

multo levius cssc putaveris, c{uam diccre hujusmodi con-

jugium adulterium esse quod nondum interdictum vi~
debatur.

AXAOTATIO (38) pag. 521.

Docet Vulgata nomen uxoris Abrahae ita mutatum , ut

ex Sarai vocata Puerit Sara. LXX vero Intcrpretes cx Sara,

qno nomine prius nuncupabatur, Sarram nominatam tra-

dunt , quibus manuscripti concihentes hoc nomen fere non

aliicr Scriptum exhibcnt.

AMNOT\TIO (39) pag. 5 23.

Ibi cllipsim verbi , concvis , vel alterius hujusmodi, vcl

forte etiam librariorum peccatum esse dicendura est.
632 ANNOTATIONES.

AN.NOTATIO (4o) pag. 526.

Legeucluiii res ipsa clainat, humanitatis officium com-

mendari humilitate.

ANxoTATio (4i) pag. 534.

Ilic verbum qucestlonibus idcm sonal ac crucialibus

scu lonn&ntis; qucc ideo qucvstiones dicuntur, quia in

causis capitalibus per ea veritas quaeri solet.

AXNOTATIO (4^) pag. 54 1.

Captiose , id est, ut uotat glossa decreti, caute; uimi-

runi ne videatur Amhrosius docuisse Abraham simulate

aut mcndaciter locutum. Fuerc siquidem , qui nihil aUud
his Doctoris nostri verbis siguificari contenderent , nisi

S. Patriarcham meutitum csse, quod contra mentem dis-

simulandi causa sit locutus : prophetasse autem, quod
verum dixerit licet nesciens. Hls Melchior Canus lib. 11,

de Loc. Theol. cap. iv, subscribit. Nec tamen putes hinc

Abrahae pietati quidquam detrahi ; cum veterum Patrum
usque ad Augustini tempora communis ferme opinio Tuerit

boni ahciijus, vel officii ergo mentiri peccatum non esse.

\oruin scntentlam hanc funditus evcrtit Augustinus, Cui
omnes postea suffragati sunt. Tamen Ambrosium in prima
non fuisse opinione haud illibenter credimus; tum quia
id satis indicat Augustinus Episl. lxxxii, tum quiaSanctus
ipsc noster omne simulationis ac mendacii genus proscribit
lib. vii, in cap. xii , Lucic ct lib. iii OITic. cap. ix, atque
 AjJNOtAtfONES. 633

alibi. Unde ctlam B. Th. 2. 2., q. iii , art. i, docet Am-

brosium islhic mysterium et prophetiam agnoscere, non
mendacium, aut simulationem.

ANNOTATIO (43) pag. 54^.

Pro his Evangelii verbis, Domine neque , in quo liau-

rias , liabes; legerat sanctus Doctor : Domine, neque in
quo hauriam , habeo. Quod tamen in Bibhis nullis repe-

rire est.

ANNOTATio (44) ibid.

Firi(c idem significant alque annuli, ut ex sequentibus

colhgere est.

ANNOTATIO (4^) pag. 554-

Abrahae nomen videtur Ambrosius deduxisse a voce

Abram, qua transitus significatur; aut potius respexisse
ad cap. XIV, n. i3 ubi secundnin LXX Abraham transi-
,

tor dicitur. Vide Nobilium in eumdem locum^

ANNOTATIO (46) ibid.

Censione, id est, censura , ac moderatione.

ANNOTATio (4^) ibid.

Idem significat prolativum alque extensivum. Voxenim ,

 ,,,

634 ANNOTATrONES.

domusj, a simplici significatione ad figuratamet melapho-

ricam extenditur.

ANNOTATio (48) pag. 55^.

Locus obscurus ct fortc corruptus; cui tamen lu-

cem aliquam alferrc potest Pliilo , lib. de Migrationc
Abrakce, ubi tradit quinario numero quo sensus corporei
significanlur, perfectionem, quae septuagesimo adumbra-
iur, inflecli ac debilitari.

AKNOTATIO (4^) pag. 558.

Cum hoc in Scriptura nusquam reperiatur, verisimile

est allusisse S. Ambrosium ad Gen. xii, 5 ubi ex supcrio- ,

ribus intelligimus cum legissc , et omncm animam quam ,

possidebat.

ANNOTATio (5o) pag. 5bg.

Facilc crediderim sanctum Doctorem primum gra^cis

characlcribus exarassc, c7toi;^£('cov Spo^jM , id est, planctarum
cursu. I,Tot'/_i7o-j enim pro solc ac lnaa sumi eruditissiinus
Cangius in Gloss. mcd. elemenlum do-
lat. ad verbuni , ,

cet. Nec forte absurdum fuerit eamdem voccm pro rcHquis

etiam planetis usurparc; ut a^quc paleat ac elcmcntum

quo vocabulo cosdcm planctas signilicari hmdatus Cangius
auctor cst, qucni consulc. Sed si kibeat dictionem, domus
vel doino retinere , id etiam licebit sensu nihi! mutato
 ANNOTATIONES. 655

cum planetarum domus sit astrologis usitata loculio.

Confer hunclocum cum lib. Hexaem., cap. i^.

ANNOTATio (5i) pag. 56^.

Hic subintelligendum cst verbum, a^noscamus , supra

expressum.

ANNOTATIO (52) pag. SjS.

Videtur hic aliqua transpositio esse, et quod icrtium

dicit dicendum polius quarlumi ct contra. Sed in hoc
nihil nos manusciMpli juvare possunt.

ANNOTATio (53) pag. 582.

Apud Roraanos lcgionis sigimm erat aquila , draco co-

hortis. Veget. hbr. ii, cap. xiii.

ANNOTATio (54) pag. 584-

Est ibi elhpsis dictionum, qum sunt, vcl, scilicet. Vox

enim gignentia, passive sumitur pro genitis, quemad-
modum vchens dicitur a probatis auctoribus is quive- ,

liilur.

ANNOTATio (55) pag. 585.

Hic agitur de dolore , quo Patriarcha ob fratris fdium

636 ANNOTATIONES.

captimi alqrie abcluclum affectus erat. PolTO vldctur iilcus

aliquod in vocibus delltesccrc ; ne igitur aptum sensum
elicias, si desplcl sc, in dcspcxisst, aut divinum favoremj
in diviiio favore , non mutaveris.

ANNOTATio (56) pag. 688.

Domari i^ijuriis hic non vidctur aliud significare,

quam domari laborc ac verberibus.

ANNOTATIO (07) pag. 5gi.

Desiderabantur in edit. qu£e sequuntur intcr duos un-

cinos comprehensa , legebaturque locus hoc modo : f^ir-

tulcs sunt , (jiue de te poscuntur. Sed omissa primus

exhibuit GiU. in variis lectionihus ad calcem sme edit.
aiictoritate duorum codicum antiquissimae manus, sciHcet
Dlonpiani ac Sorbonici. NoS vero eadem in textum resti-

luimus, fretl mss. Corb. Long. Colb. et Maz., quorum

quldem
prinnis octlngentos annos Eequat, aut superat. Et
Ambrosiana esse minlme negabit qui stylum matcriae , ,

cognationem alque ordiuem dlhgentius introspexerlt. IIIs

adde quod nonnuUa cltanlur a Bart. Urljinate in Millelo-

qulo Ambroslano ad vocem ccelum : undc colligas hoc

,

fragnienli in Italiae quoque mss. quibus usus cst extitisse. ,

ANNOTATio (68) pag. 5g5.

Superiora, supple, animce, cujus ideo partes superio-

rcs esse dicit , facultatem cogitandi ac ratiocinandi , ct fa-
 A.SNOTATIONliSV 63»7

Cullatcm sentieudi; qula hls passiones, slvo facultales

irasccndi et concapiscendl inferiorcs sunt, ac mlnus ne-
cessariae. Sub iJtop. otTiKw vcrO; id quod Xoyi^nxov dixeral, lioc
loco comprehcnditur.

A>>OTATio (jp) pag. Gll.

Quae hic habes a voce, laborat, ad vocem, mjsterit,

cum in editis deessent, nobis suggessere manuscripti om-
nes ganicani. Non obscurus quidem hic erat hialus, qui
non male suppletus videretur, si verbis superioribus tncas-
sum laboml, adderetur vox, vllis , vel quid simile.

AX>OTATio (60) pag. 61 3.

Violare nidum, id est, torum, ut hal)es Job xxix, i8.

In nidiilo ir.eo moriar^ pro , in h^ctuk) meo.

AANOTATIO (6l) pag. Gl^.

Genns hic hberiori acceptlone pro specie sumitur, sicut

et species pro individuo. Qiiod aulem legimus ulhim non
semper dici, et tanien ulhun non deficere , si iuterpreta-
mur, ut «//(«5 id est, afiquis
, , in primo membro hominem
cerlum ac definitum significet , in secundo non item.

AX?i0TATI0 (62) pag, 6i5.

Cumsupra,n. 79, dixerii ASlvma[€,quianemo ascendit

inregnum ccelorumjnisi pcr saoramentum baptismatis.
638 annotationes.

non injuria quis suspicetur hnec et alia nonnulla , quoe pe-

lagianismum sapiunt , ab hasrelico aliquo fuisse intrusa.
Quam etiam parum tota ultima hujus numeri pars primre
cohaereat , vel ca^eus videat.

ANNOTATio (63) pag. 6i5.

Rom. edit. altercanti. At cura aliis, atque omnibus

manuscriplis retinenda vox alternantl , quae ferme eodem
sensu ponitur a \ ir^. /Eneid. iv :

Ha^c alternanti potior se^itentia visa est.

 ,,

CONCORDANTIA
BIBLIOTHECiE LATIN^ CUM GALLICA.

BIBLIOTHECA LATINA. BIBLIOTHECA GALLIC 1.

Libri Hexaemeron, p. 29. Eorumdem fragmenla et annlysis

lom. IX, p. ij-Ji.

Liber de Paradiso, p. 275. Ejusdem fragmenta, lom. ix , p. 01-

33.
Libri de Cain et Abel, p. Jog. Eorumdem fragmenta et analysis ,

tom. IX, p. 35-38.

Liber de Koe et arca , p. 4 > ^- Ejusdem fragmenta, tom. ix, p. Sg-

4i.
Libri de Abraham, p. 5oi. Eorumdem fragmenta et analysis

tom. IX , p. 4 1-55.
 ; 2

VVVVVV^AAVVVVV^VVVtVVVVVVVVlVVVVlvvVVVVVXNVVVVVXvVVVX^ViVViVVVVV^IVV^-VXVVVVXWtVVXVXAlVVWVV

INDEX
TOMI QUINQUAGESIMI QUARTI.

HEXAEMERON.

LIBRI SEX.

LIBER I.

DE OPERE PRIMI DIEI.

CAPrt I. De mundi principio, duratione, et unitate philosophoruni

errores rereruntur, ac perstrinKuntur. po
Capct MojMS
II. opinio de inilio rerum, auctore mumli, elcrealione
materise. Idem multis nctminilius coramendatur; cui uni , explosis
atomis ideisque, credendum ostenditur. 5i
C APLT III. Principium suum a Deo mundum habere ; ac proinde cum,
licet sphaerica C^ura sit, aeternum non essp. 55
Capdt IV. Principiorum varia genera ; et in quo Deus fecisse coelum
ac terram intelligendus. 55
CapdtV. Mundum divinsc operatronis specimen esse : a gentilibus

eum Dei umbrani non recte dici filio enim soli ; , ut imago Dei
sit, convenire. ^o
Capdt VI. In cceIo et tcrra qualuor elemenla, e quibus omnia
componuntur, creata esse. Qualis rceli substantia , quaiisve terrae
positio , et quam diversephilosophi de ccelorum nalura judicarint
iis neglectis, divinre auctorilati auscullandum. 4
Capdt VII. Occurrilur iis, qui inateriaeceternitatem e Scripturae ver-
bis conantur astruere. Tcrram eo invisibilem dici , quod aquis
cooperta esset. Cur ea prius facta signiCcetur, quam ornata. 4S
LIV. 4l
 1

642 INDEX.

Caput VIII. Terram incomposilam fuissc, tiim qviia in ea nihil dis-

tincti , tum quia tenebris esset velata. Maliliam pcr lenebras non

intelligendam Spiritus sanclus qui fciebalur super aquas, aiiaque

declarant ; sed vel maxime quod malilia nonnisi a nobis oriatur. 5»
Capdt IX. Creatur lux :eadem a teuebris discernitur alque appro-
batur ; et qua eausa lux dies, ac lenebrae nox, appellatae. 58
Capct X. Diem nocti conlra quam nonnuliis videatur hic anteponi.
Cur dies unus potius dicatur quani primus ; ac malulino fine con-
cludalur. 6

LIBER II.

DE OPEHE SECCItDI DIEI.

Capdt I. Operibus primi diei structim recensilis, rejectisque iis qui

mundo materiam ceternam affingebant, transit ad secundum diem ,

et in rerum crealione non naturae possibilitatem, sed polenliam Dei

speclandam docet. 64
Capot II. Firmamentum , ut aquas ab aquis dislerminet , creatur.
Coeli probantur plures esse, ac ccBlestium orbium concenlus refel-
litur. 66
Capot III. Firmamentum non idem esse ac ccelum : veras aquas su-
per ipso residere perperam negari ; idque ostendi Scriplura , exem-
pbs, ac mulliplici ratione ; ubi qui calidam soli naluram inesse nolunt,
revincuntur. 69
Capdt IV. CoeUim nomen commune speciale vero, firmamentum et
; ;

unde vox utraque desumpta. Hinc ccbU acceptiones nonnuUae, et ad

extremum cum ccclorum ac firmamenti , tum aquarum morab's in-
terpretatio. 76
CapdtV. Quam perfecta Patris ac Filii in operibus suis conjunctio
videre in Deo idem alque approbare. Opus laudare, parlibus non-
dutn absolutis, Deo proprium. 79

LIBER III.

DE OPBBE TfeRTil DIEI,

Capdt I. Cum oquae divino obediant imperio, homines eidem non pa-
rere flagitiosum. In aquarum congregatioiie Ecclesiae figuram expri-
mi. Quam praeclarum spectaculum exhibeat eadem Ecclesia; et
quomodo super flumina fuudata sit,
^
8a
 IXDEX. G43
Capdt II. Terram superfusis aquisprius invisibilcm, iisdem iinum in
locum confluenlibus apparuisse. Stabilitatem ac postca (luiditatem
aquis inditam divina potestafe, quoe variis exemplis astruitur. Quam
mirum aquas omnes uno loco conlineri; illisque suos liinilesa Deo
praeDgi poluisse. 85
Capit III. CoIIeclionem aquarum unnm et continuam esse, nomina
vero pro diversitate regionum diversa. Quomodo locum aquis, tolo
orbe diSusis , Deus paraverit. Ilem de lacubus et stagnis sub una
congregatione comprehensis. 90
Capci IV. Terraeprtecipuam qualitalem cum anVa vocatur.signilicari.
Quae sint elementorum, quibus invicem connectuulur, proprietales;
idque specialim de terra disquiritur. 93
Caput V. QuaedamhocScripturaeloco addilaessenonnulios arbitrari.
Maris commendatio a pulchritudine ac muitiplici ulllilate , sed
prajcipue quod insulanos anachorelas umlis ampleclatur, et coetus
ecclesiastici Gguram referat qax claudit pia aucloris precaliuncula.
;
gS
Capct VI. Terrffi suam speciem qua; in germinatione ac viriditale
,

posita est, percommode additam esse : vocem Dei foecuudilatis

causam praebere; quod quidam solis calori perperam acceplum
ferunt. 98
Capct VII. Cur pabulum pecori prius creatum quam cibus homlni, ,

hcrbam virentem humanae imaginem esse conditionis, cujus fragili-

tas eleganti descriplione exponilur. Ejusdera herba imilatores in
fructu fereado nos esse oportere : ubi Manicbaei Eunomianique
perstringunlur. 100
Capct VIII. De virtute seminaria ; deque germinandi ac fructificandi
modo plane mirabili ; item de terrce feracitate , agri pleni pulchritu-
dine,herbarum salubrilate ac remediis. io3
Capct IX. Noxia cum utilibus non sine rationegenerari cum quod ;

uni noxium alteri sit ulile

, atque ad noxia evitanda iustinctum
;

brutis, hominibus rationem Deus indiderit. Quam decens ordo in

lerrae fr uctificatione servatus. 107
CapctX. Sernina nunquam proprie degenerare, cum eorum non mu-
; lolium enim ac zizania e frumenti semine
tetur genus, sed perfectio
nequaqnam nasci. Verbum Dei miram terra fcecunditatem contu-
lisse antequam homo peccaret attaraen lerram etiam nunc ea non
;

prorsus esse destilutam. jiq

Capct XI. De ortu arborum atque inibi de rosa, quae primo sine
;

spinis nata ; illis postmodum inhorruit, et vitae nostraj .«peculum

facta est. n5
Capct XII. Laudatur vilis , et eum Ecclesia comparatur; nccnon
exemplum ejus nobis ad imitationem proponitur. ii4
Capux XIII, De arborum utilitate, ac diversitate ; de ratione illas

4i.
 ,;

644 IXDEX.

jugandi ac medicandi ; poslremo de arboreorum succornm proprie-

cum morali ad singula expositione.
(atibus; ii8
Caput XIV. De simpricium pomorum differentia, foliorumque diver-
sitate; ubi- praecipue de pampino , ac folio Gcus ; deque rariis

aliorum foliorum Gguris. 122

Capci XV. Stupenda aqufe diversitas. Inde et fructuum ,
qui ea
nulriunlur, differenlia nascilur ; et stillantium ex arboribus lacryma-
rum discrepantia , quibus accuratioris perscrutationis cxcusatio
subjungitur. 1
24
Capdt XVI. Quomodoad vocem Domini subilo omne virgullorumge-
nus cfflorescens victum , delicias ac meditinam ministraverit. Quo
etiam modo plantae omnes aut semen , aut aliquid quod seminis
vicem suppleat, in se babeant. De magna Dei virlute in singulis
ubi speciatim de pinea ac myricis. 1
27
Capdt XVII. Surditate humani cordis increpata, mirabilis Dei pro-
videntia in minimis declaratur ; ubi prascipue de arboribus semper
virentibus et illarum differentiis, tum de primo vitis cuUore, ac vini
usu disseritur. i3o

LIBER IV.

DE OPERE OU^RTI DIEI.

Capdt I. Lectorem parat ad creationem solis rerte intelligrndam .

declinandaniquc in eo idolomaniam; qua dere ejusdem cum auctore

suo comparationem instituit , et ordinem quo inler alia crealus est

expendit, subjecta cleganti l^rra; prosopopa;ia. i35

Caput II. Solem Dei Filro servire, a quo ad ornamentum coelicum aliis

luminibus creatus fuit. Firrunditatem a Deo terris inditam, non a

sole ; cum faclus sit In polcstatftn dicl, sicut el hina tn potcslatem

noclls ; quod etiam Christo pl Ecclesi.p accommodatur. 1 "SG

Capct III. Ahud esse lumen diei , aliud siderum. Discrimen diurnum
acnocturniun signis duobus notari, ac duphcem esse.ignis operatio-
nem, illuminare et urere, quae in retiibutione meritdrum scparabun-
Deum diri ignem exurentem ct qua causa. Postiemo omni cor-
tur.

pori suam umbram adh;crere. 109

Capct IV. Luminaria facta sunt in signa , sed non nativilatum.
Malhematicorum scienlia inutihs cst,' ac impossibihs. Quam inepte
proprietates animahum lcrrestrium a.l crelcslia, et Iiorum ad homi-
nes transferat. Quam ridicule stabilem vita; stalum e signis erraticis ^

pendere asserat. Quam stulte tandem proponat manifeste folsa , ct

malitise ac inerliffi ^ xcusationem suppeditct. 1^2

 ;

INDEX. 645
Caput V. Luminarium vicinilale vel remolione annuas tempestates
defiiiiri quod Christo. Synagogae, atque Ecclesia; accommodatur.
;

Cur umbrrc majores in liyeme, in sestate minores et quaedam ;

alia id genus. Denique qunmoJo eadem luminaria sint in dies. 1^9

CAriT TI. Solis ac lunse magniludo liinc probatur, quod omnibus
eadem appareat. Solvitur objeclioel deremolorum aspeclu pulcbre
dis]iutdtur tum asserta solis magniludine nonnihil de tempera-
; ,

menlo ejusdem adjicitur. i5j

Capct \ 11. Plurima quae de sole dicunlur, lunae etiam coavenire
eam tamen proprios quoque habere effectus , quorum aliqui hic re-
censentur. i56
CAPtT V 1 II Lunae mutatio rerum instabilitatemdocet; al ipsa turpiter
.

in moribus nostris exprimitur. Chrisii mysterium atque Ecclesiam

eadeih reprjcsentat : quain qui magicis cantibus de ccelo detrahi

creduiit, irridendi. i58
Caplt IX. Conclusio quarli diei. Quam vanum sit eum cavere ; et

uiide in eumdem daemonum ac gentilium offensio derivala. 161

LIBER V.

DB OPERE QUINTI WEI.

Caput I. Ornatis superioribus duobus elementis, mari propria praero-

galiva conceditur. Describitur aquarum obedientia, ac mira fcecun-
dilas , quo homo gustatis interdiclis abutitur. Demum ostendilur
replilia non modo serpentes vocitari, sed etiam pisces. i65
Capdt II. Virtute liujus vocis, Producant aquce. reptilia, mullo pUira
in mari quam in terra esse producla ; eamque graliam aquis additam,
ut quac in terris noxia , in mari innoxia generentur. i65
Caplt III. Mulliplicem piscibus ratiouem esse generandi, ac singula-
rem in prolem pietatis sensum. Quanta sit eorum puritas, qua non
solum alia bruta , sed etiam homines ipsos superant. 168
Capct IV. Mutuam aquae ac piscium necessitudinem docere, qualis
parenlumet filiorum necessitudo esse debeat. Quomodo respirationis
usum aqua suppleat in piscibus. 170
Capct V. Pisces cur tam bene dentali. Hi sibi invicem in escam ce-
dunt quod imilanlur avari qui vehementi objurgatione casti-
:
,

gantur. 171
Caput VI. Hominem esse piscem ; sed piscem alium bonum , alium
malum inveniri ; bonum vcro Pelri hamum, ac siuum timere non
debere. 170
64$ IISPEX.

CAfCTVII. Per mare Evangelium et Ecclesiam signari , et quid in

mari lioc praestare debeat bomo piscis. Conjuges fld mutuam
morum tolerantiam , cbarilalem , fidem, exemplo viperae impel-
luntur. Cur idem exemplum utramque partem usurpalum.
in ijS
Capdt VIII. De astulia polypi et cancri, quibus fraudulenti homines
adumbranti:r ; cum exhortatione ad fugiendam cupidilatero. i;8
Capct IX. De prffiicientia ecbini fuluram tempestatem nuntiantis.
Eum accepisse boc donum a Deo, cujus indulgentia in omnia creata
praedicalur. l8i
Caput X. Cuique piscium gcneri prccscripta esse sua domicilia , unde
humana levitas , ac luxuria condemnantur; tamen quosdam pisces
ad sobolem loca mutare ; cujus rei ralio expenditur, et hominis re-
prehenditur iiiconlinentia. Item de specialibus aliquorum piscium
virtulibus. l85
Capct XI. De piscibus Allantici maris ; item de salc , corallio et
aliis quibusdam. Ob ea sed maxime ob Davigationem mare terris

prastare ; post qusc paucis de Jona ac Petro memoratis , sermo

dauditur. i88
Capot XII. Fingit sibi e merooria aves evolasse , ad quas orationem
elegenter revocat. Auditores sibi atleBtionem praebituros dicit ; se
aulem illis brevitatem. Denique variarum avium suavilatem
exoptat. 191
Capct XIII. Exorsurus a volucribus aquatiois, primum de hal-
cyone disserit, et quantn sit divina benignitas in eam avem expo-
nens , nos ad expectandam a Deo opem bortatur. De avibus
imbrium aut ventornm praesagis deque Gda anserum custodig.; iq5
CiPLT X( V. Aves cum pisclbus multiplici cognalione conjungi nullas ;

tamen pedum ofGcio carere. De variis variarum avium generibus ac

differentiis. 196
Capct XV. De earum vigilantia in custodiis, necnon
gruibus, atque
de ordine ab iisdem inler volandum servato. Et hac occasione de
prisca} reipublicae statu, humanaeque incuria} causis. 199
Capot XVI. Quomodo ciconise proficiscantur, alque a cornicibus de-
ducantur ac defendantur. Laudatur earumdem cornicum bospitalitas,
ct liumana reprebenditur negligenlia. Tandem ciconiarum pietati

in parentes nostra impietas opponitur. 201

Caput XVII. De hirundinis sedulilate, induslria ct pietale in filios.

De paupertate ipsius qua hominis in egestate posili impatientia, im-

probitas et desperalio arguuntur. 2p5
Capct XVIII. Amorem in filios a cornicibus homines edoceri, eorum-
que damnaii impietatem. Accipitres et aquilas inclejn^ntjs neuli-

quam accusandos sed ; fulicam ,

quae abdicatum aquilse pullum
nutrif, commendandam. 3o5
 ;;

INDEX. 647
Gapdt XIX. Laudaturob viduilatem turtur, et hoci)omine mulieribus
anleponilur etiam chrislianis. 208
Caput XX. Vultures , qua3 sine maris copula gignere dicuntur, virgi-
nei partus possibilitatem astruere. sot)

Capdt XXI. De avibus sub quadam reipublicaj forma constitutis. Ubi

praecipue dc apibus, deque earum miiabili nalura in prolis genera-
tione, in regis inslitulioiie ac fide erga illum, in construclione favo-
rum, coileclione mellis, necnon ejus utilitate, elc. aio
CAruT XXII. Volatilia cur dicuntur : volaniia super ierram secus
firmamenlum ca^li. Atque ibidem de ea , qua3 observatur in avibus ,

corporis diversitate. Postremo nonnulla de cygno et cicada subjun-

guntur. 214
Capdt XXIII. De verme indico, chama;leonte, lepore ac phocnice,
quibus ad Gdem re&urreclionis ac mortis pra;paralioncm infor-
matur. De pra^scientia vuUurum, el locusta; ad ullionem divinam
exequendam minislerio, qua; tamen a Seleuci ave devoralur. 216
Caput XXIV. De nocturnis avibus, imprimis de lusciniae incubantis
canlu ; de noctua , vesperlilione et gailo ; unde nonnulla ad nostros
niores accommodantur. 219
Caput XXV. Pia auctoris precalio. jjacrymarum commendalio. Di-
missio audilorum ad refectionem. Denique ad mysteria DomiDi cor-
poris invitatio. 222

UBER VI.

DE OPERE SEXTI DIEI.

Caput I. Ullimi hujus sermonis difficuUas exemplo certantium in ludis

publicis explicalur ; alque a rerum. de quibus agitur, jucunditale
ulilitateque conciliatur altentio. 224
Capct II. Ad tiaclandum de besliarum nalura Anibrosius arcedit
Scripturam siinpliciter accipiendam docet ; insliluil sui cum pau-
pere conviva comparationem ; monet
curiosas qiuestiones fugiendas
eamque rem Moysis conQrmal exemplo. 226
Gaput III. Animantibus indilam Dei verbo generationis legem in
specicrum successinnibus perseverar*. Minime negandam naturae
eorum , quffi genita sunt veritatein at liomini belluinam vitam,
, ;

flagiliosum csse. Demuin sequilur viliorum quorumdam cerlis ani-

maiibiis familiarium atque adeo fuj^icndorum expositio. 229
Capot IV. De mira iiidole nonnulloruin aiiimaiium in vitandis sibi
noxiis , atque ulilifaus prosequendis, et de naturalibus virlutibus,
quas in iilis iinitaii nos oportcat. 2^2
 , 1

8 IKDEX.

Caput V. Qua ralione Dominus aliisbesliis coUa breviora, aliis !on-

giora creaverit. Ubi potissimum elephanti membra, proprielales,
atque in re mililari usus describuntur. 24
C*PTjr VI. Belluas robustissimas ac ferocissimas homini a Creatore
siibJitas; eisdem minutissima animalia tcrrori atque exitio esse.
Tu!n paucis de serpentum utilitate disputatis , homo ad sui aniaiae-
que propriffi co^nilionem excitalur. 2^4
Caplt Vll. Iluniinis creationem a consideralione Creatoris auspica-

tur. Fiiium Palris imaginem esse , necnon inter eos unilatem

d'sti:)ctionemque inveniri demonstrat. Denique hominem ut cog-
noH-iit unde oriatur, cujusve imaginem, et in qua parte eam gerat,
admonet. 248
Caplt Vlll. Ut pressius intclligatur ubi divina simibtudo resideat
corporis et animae dotes examinanlur. Ostenditur totum homi-
iicm animtc vocabulo designari. Qui Dei imaginem fuco, crudelitate,
perfidia obliterant, objurganlur. Sub hsc exhorlatio ad vigilantiam
contra vilia , cl pauperum ac divitum inter se comparalio capul
absolvit. a5i
Caput IX. De corporis humani praestanlia, deque singulorum ejus
membrorum conformatione, disposilione atque ofSciis. 2G0
CiPur X. Diei sexto totique aJeo opeii Qnem posituras quomodo
,

Dcus requievisse dicatur, aperit , et Greatoris lauJibus sermonem

toroaat. 272

DE PARADISO,

LIBER U.\US.

CAPti I. Quam difficiie sit de paradiso disserere. Ejus tamen Auctor,

iialura, situs, incolae indicantur, et res ad myslicum sensum Iradu-
cilur. 275
CAPur II. Quod lignum scientiae boni et mali in paradiso fuerit,
quodque ibi Jem serpens extiterit non reprehendendum. Et quid
,

nonimlli per serpentem, Adamum et Evam intellexerint. 278

CAr^JTllI. Per fontem paradisi, Christum; per quatuor flumina inde
orieutia, virlulescarJinale-, et quatuof m.mJi oclales dcsignuri. 282
 ;

Gapot IV. Virum in paradiso non factum, sed posilum; el in eo fac-

tam mulierem, per quam ille fuit deceptus. Tum quid sit operari et
eustodire. 288
Caput V. Examinatur prajceptum de non edendo de ligno scientiaj
boni et mali , et circa id emergentes difficultates dissolvuntur. 290
Caput VI. Alias plures dubitationes circa ptajceptum Adoc datum, et
Evae prsevaricationem excitatas diluit. 29!
Caput VII. Quacritur utrum a Deo, vcl a ligno, vel demum aliunde
mors homini acciderit ; atque objectio mulliplici responsione di-
luitur. 29S
Caput VIII. Solvuntur quacstiones de prscscientia Dei circa prsevari-
cationem Adae, et opinionem boni et maii humanis menlibus divi-
nitus impressam. 3oo
Cafut IX. An decuerit a Deo pra;ceplum homini de cibo dari ; et cur
in proponenda poena non dictum fueril : MorJemtnt, sed, 7nor<e
moriemini? 3o5
Capci X. Cur hominem Deus non approbarit nisi post factam
mulierem et id maxime quod per hanc ille deceptus peccaverit
;

ilemque cur eadem non de terra, ut Adam, sed de costa ejus creata
sit ? 309
Caput XI. Quomodo animalia adducta fuerinl ad Adam : quid sopor
ejusdem el costas aediQcalio nos doceat ; quid etiam memorata ani-
malia in paradisum adducta significent ; et quo pacto justi in para-

disum rapiantur ? 3i2

Caput XII. Serpentis qualis fuerit sapientia; quomodo mulierem
aggressus sit ;
qualisve hujus responsio, quam longa digressio de
quadam circa eam rem dubitatione consequitur. 3i6
Caput XIII. Quomodo tenlamenta diaboli plena sint mcndacii ; et de
deceptione mulieris, et lapsu Adae : quemadmodum etiam cognove-
rint se esse nudos, ei succincloria sibi fecerint, quidveperea signi-
cetur. 325
Caput XIV. De voce Domini deambulantis ad vesperam, et increpa-

tione Adam , Ubi 'es ? Cur praeterea primus increpatur Adam cum ,

prior mulier gustaverit; et de mulieris excusatione, ac mysteriis per

iila designatis. ^29
Caput XV. Peccatum mulieris quare venia dignum ; quidve per ser-
pentem fceminam, ac virum significetur. Qualis serpenlis condem-
,

natio; et in quibus Adami condemnatione distinguatur. 333

 1

65p INDEX.

DE CAIN ET ABEL.

LIBRI DUO.

LIBER I.

Capot I. Post brevem a libro superiori ad huncce transitionem, agi-

tur de ortu Cain et Abel ; ac per hos sicut et per Esaii et Jacob ,

duas hominum sectas sibi invicem oppositas praesignan ostenditur. oSg

Caplt II. In Cain Judaeorum Cguram esse, Christianorum in Abel.
Hujus occasione quredam attcxuntur de patribus, sed prseserlim de
sepultura Isaac per quem Christi incarnatio , et Moysis per quem
ejusdem doctoratus exprimitur. Denique eorumdem Moysis et
Christi comparaiitur inter se sepulturae. 342
Capdt III. Per Abel et Cain sapientiae humanac processus , qui in
Christo solo inventus non est, designari ; per ordinem, quo uterque
fratrum nominantur, necnon per eorumdem ofOcia signiGcari Abe-
lem etsi juniorem fratre tamen esse praestantiorem. 546
Capct IV. Malitiam tempore priorem esse, virtutem dignitale. Hoc
ipsum per Esaii et Jacob designari , sicut et per duas Scriplurae
mulieres ;
quarum altera virtutis, altera voluptatis imago est.

Denique hujus ultimae artes describuntur. 348

Caput V. SoUicitato a voluptale virlus saniora consulit : quomodo
diabolicis tenlationibus resistendum , et a quo etiam temporaliu
expelenda, quamque iila improbis noxia sint, docet ; invilat ad con-
vivium sapientiae, et quid ojus ebrietas a vinolcnlia discrepet , ape-
rit ; ac tandcm avaritiae mala declarat. 352
Capdt VI. Virtulem studio et labore comparari. Hoc Jacobi, qui
primatum in fraircm adeptus est, probalur exemplo et myslica de ;

Abraham, Moyse, ac iisdem duobus fralribus exponuntur. 358

Capdt VII. Indicato duplici defectu sacrificii Cain, ostendit tria vitia
in noslris oblationibus obrepere posse; necnon divina leslimonia
quibus eadcm vitia praescribuntur, adducit. 36
Capdt VIII. Exemplo Abraham qualitates, quibus Deo
sacrificii

grata filoblalio, exprimunlur, nempe celeritas, continuatio et Cdes.

Celeritates Deus in utroque Testamento praecipit; quam et ipse
exhibet, cum non lantum cito largiatur,sed etiam nos praeveniat. 364
 ;,

INDEX. SBt
CipOT IX. Pharao propter moram in obediendo arguitur. Commen-
dalur in oratione humilitss, secretum ac brevitas, cum reprehensione
verbositatis. QuomoJo orandi formaraDominus docuerit;ac tandem
pro quibus prajcipue orandum. 367
Capdt X. Esposilo primo sacriCcii Cain defectu, transitur ad alterum,
quod scilicet non oblulerit de primitiis. Primilias animx proecipue
offerendas, et quffi illa; sint. Easdem Abelem obtulisse , ac legem
offerendas pr£ccepisse. Ibidem quinam dicanlur Chananaei item ;

cur Deus jurasse mcmoretur non posse sine illius ope animi motus
pacari. Deuique hos parlus offerri debere ad quos sexus distincUo
nihil conferat. Sja

LIBER II.

Caput I. Animae partus mature producendos ; eorum quae forma sit ?

Plebeios scnsus mentis imperio domitari po.sse ; duplex enim esse

sensuura noslrorum genus ; et in utro consistant primitiva Deo offe-
renda ? Postremo de commixtione qua constamus , ejusque primitiis
disputatur. .778
Capct II. Primilias non tempore, sed sanclitate asstimari ; cum Sde
quae imprimis necessaria est, conjungenda ad verum sacrificium bona
opera ; fructu mutandum laborem, atque animam ab inutilibus li-

berandam esse. 383

Capct III. Quod dixerat laborem fructu mutandum , exemplo Ju-
daeorum in jEgypto servientium, et Evangelii testimonio confirmat
quonam ex quo pacto liberanda sit anima , declarat, et
loco, et
Christum verum Levitem , id €st , Liberatorem nostrum esse.
Denique pulchra de utilitate, quam affert justorum familiaritas ,
proponit. 58/
Capdt IV. Quare Moyses Levitas appellarit priniogenitos et rfdemp-
tores, eorumque urbes redemptrices designavit ? Cur non sit absur-

dum piis cohabitare facinorosos ? De duabus in Deo virtutibus

misericordia et justitia , atque earum ministris ; deque eo quod
maliliae egressus semper virtulis operetur iugressum, et contra, ut
evangelicis exemplis comprobalur. igi
Capct V. Adipes ac pinguedo sacrificiorura et hostiarura quid signifi-
cent. 095
Caput VI. Quid sibi velit quod Doniinus ait: Si recte offeras, non
recte autem dividas ,
peccasti , guiesce; £t de quatuor generibus,
quibus sacrificia commendabantur, quorum si quid dfisit , sacrifi-
652 IHDEX.

cium non probalur, cuin pulcherrima islorum morali interpreta-

tione. 396
Caput VII. Deura , qui in Adanio docnit nou peccandum, in Caino
docuisse non defendendum peccatuni. Et ibi quam proclive sit ab
impielate in alia scelera proecipitari. 4o'
Capit VIII. Cain, admonilione spreta, insolentiam et crimen auget.
Ejusdem verbis Eamus in c«m/3i//ji .'signiGcari
) o.tendilur pravis
aclionibas deserla.loca et sterilia convenire. ^02
Caplt IX. Deum interrogasse Cainum, non ut disceret , sed ut cum
ad conCtendum induceret. Hujus responsio in Deum ac naluram
impia ; eique opposita Dei responsio germanitalis pietatem egregie
docere cstenditur. A Deo justos audiri etiam morluos ,
quod
nimirum ei vivant , et peccalores mortui sint. Hos malis prtesen-
tihusac futurisciuciarij.niagis t.imen soUicitari praisentibus. 4o4
Capit X. Dei comminatio , Si quis occiderit Cain, etc, moraliler
explicatur ; in signo posito super eoJem divina clementia declaratur,
sicut et in eo Caini dementia, quod mortem temporalem plus ti-

muerit , quam aeternam. Ilinc pulchre disseritur de incorruptibili-

late anima;, ac futura vita.Tandem judicium non prajpropere fercn-
dum, nec rursus iaullum criraen sinendum esse ostenditur. 409

DE NOE ET ARCA

LIBER UNUS.

Caput I. Noe virum justum qui ad renovandum semen hominum

relictus fuit, omnium imitationi proponendum esse ut et nos ab ;

omni istius.mundi soUicitudine, atque operibus iniquitatis requies-

camus. 4'^
Capui II. Quid nomina filiorum Noe signiCcent ;
quidve ordo quo illa

recensenlur ? Id exemplo instructse aciei, ac naturse ipsius instituto

exponitur. Denique cur in declarandis eorum generationibus inYer-
tatut' ordo, fuse declaratur. 4^5
Caput 111. Seculuro diluvio universam generationem ideo abundasse
filiorum procreatione , ut bona concessa divinae benignitati, eadem
revocata ac poenas irrogatas nostrse iniquilali impulemus. 417
 1

Capdt IV. Giganlibus, qui rixerunt netate Noc-. similrs esse homines
cultui rarnis suaj sludenles. Qui dicantur (ilii Dei , et quo paclo
Deus dicatur irasci aut moveri ; quare eliam irrationabiliUus prop-
ter hominis peccatum deletis , Noii gratiam apud Deum invenerit. 4 18
Capdt V. Terram iniquitale hominum fuisse corruiilam ; item omnis
hominis tempus antc Dominum esse dupHci modo inteliigi ; deni-
que pro toto homine carnem sumi , cujus illecebrii anima nostra
corrumpitnr. 4^1
Capot VI. De construclione arcrc, in qua humani corporis figura

describiturj et oijus nidi singulas ejusdem corporis iMimani partes

significanl. Quomodo ilia; bitumine, ut firmiter sibi cobaereant, sint

liniendae. 422
Capdt "VII. Arca Noe cum arca focderis comparatur; cujus dimen?io-
nibus denolari oslenditur singulas humani corporis parles ad usum
aliquem et decorem esse compositas. 4^5
C apot VIII. Perostium e transverso in arca positum deeenterexprimi
partem corporis ignobiliorem, cui ex Aposlolo honoremabundantio-
rem circumdamus. Hoc ipsum cum Ecclesiac membris, tum eidem
Ecclesise ac Synagoga; accommodatur. 4 28
Capot IX. Per inferiora arca; nos edoceri ciboruin receptacula minimi
esse facienda ; et hac occasione de intestinorum conformafione ac
usu disputalur. Exoriri ex inlemperantia dihivium, quodve adhi-
bendum ei remedium sit, oslenditur. 43o
Capdt X, De tribus causis , ob quas muta animantia per diUivium
subjecta sint poenac, et quemadmodum sensus nostri peccato morian-
Deus teslflmenlum suum cum juslo
tur, ac slaluerit. 4!i3
Capit Xr. Virum justum sibi ac suis saUiti esse, licet nonnunquam
sludium relaxanti obrepat error. Non sempcr juslum- esse apud
Deum, qui juslus sit apud homines. Dcnique mentem inter passio-
ncs quasi patrisfamiiias obire officium. 436
CaputXII. Septena animalia utriusque sexus cl bina inimunda in
arcam induci, quod se[ilimus numerus sacer ac plenus sit, securiis

vero sccundus. In nobis septenarium quoddam fueuiineum esse, sed

ad virilem condilionem ab erudilo viro promoveri. Postremo hunia-
nam naluram designari contrariorum capacem. 4^8
Capct Xni. Cur ingresso Noe in aicam , post septem dies diiuvium
lactum sit? llem curJSIoyses dixeril ilud (/uaclraginta dlebtn el qtia-

draglnta noclibus duravisse, quave ralione quadraginta dies perse-

veraveiit ? Quo pacto in ipsa poenffi comminatione divina misericor-
dia eUiceat. Post qua; liberalis Noc obedipnlia consideratur. 44
Caput XIV. Diluvium verno tfmpore accidisse, ut magis eo crucia-

rentur homines, et sexcentesimo anno Noe, ul hominum interitas

cum eorum crealione congrueret. Item per fonlium abjssi, et cala-

 :;

654 IXDEX.

ractarum codi ruptionem mentis atque corporis dlluvium signiQ-

cari. 44^
Capct XV. Per arcam a foris clausam et in aqui» flucluantem, corpus
hominis corio teclum et variis motibus agitatum ; per quindecim
aquae cubitos, quibus montes superabantur, humanos sensus ; deni-
que per mortem omnis carnis, animEe passionibus corruptae inteii-
tum adumbrari, superbos autem praecipue deiendos, cum juslus
iuterim extinctis pravis motibus in corpore quasi incorporeus re-
maneat. 449
Capct XVI. Cur diclum sit : Memor fult Dominiis Noe , nulla ejus
usoris ac filiorum ejus facta mentione ? Cur item bestiae prius quam
jumenta nominata sint, et qualis spiritus super terram inductus, ut
aquae cessarent ? 4^5
CafltXVII. CJausos aquarum fontes et cataractas indicare causas
erroris ad animse sanitatem esse recidendas : dinumeralionem tem-
poris quo sedit arca , initio anni, id est , verna tempestatc coepisse
ac desiisse diluvium ; iisdemque numeris crevisse et decrevisse
ostium arcae reseratum , mentem per sensus naluram conlemplando
ad cognitionem Dei pervenire; demum emissioneni corvi , cuipae
depulsionem ex anima , ad quam exlinctis passionibus non rever-
titur. 455
Caplt XVIII. Ut corvus malitiam, sic virtutem columba exprimit.
A.d banc recipiendam semper justum esse paratum oslendit Noe
idemque columbam seplem aliis diebus retinens patienliam in corri-
gendo necessariam docet. 4^9
Capct XIX. Columba quare dicatur ad vesperam regreisa cum olivae
ramo in ore item unde aquas defecisse Noe cognoverit tandem
: :

cur eadem cotumba post dies septem terlio emissa non reversa
sit ? 462
Capot XX. Qaod alio die imrainuta aqua , memore-
alio siccala terra

tur, eo significari juslum Noe in duabus generationibus primum

fuisse. Per denudationem arcae abdicationem corporeae delectalionis
exprimi. Quare primus vel secundus mensis, verni temporis dies
diclus. Postremo difficultas de folio reperto dissolvitur. 4^5
Capct XXI. Cur Noe ut exiret ex arca Dei praeceptum expectaverit.
Quomodo per ordinem quo idem cum suis ingressus atque egressus
describitur, abstinentia generalionis necnon ejusdem usus, designe-

tur ? Demum quid ille ordo spiritali intelleclu nos edocenl ? 4^8
Caplt XXII. Qua decausa Noe aram injussus Deo aedificavit; quidve
Deo, et non Domino; quare et'am holocausta e bestiis ac volatili-
bus mundis obtulerit et quid sit quod ait Dominis 'Ricogitans
;

non adjiciam tnakdicere tcrram, etc, 4/0

 INDEX. 655
Caput XXIII. Qiiod nit Dominus : Semen et messls, frigus et (estus
nonre(ju'iesccnt, ad littfiram et inoraliler explicalur. /fya
Caput XXIV. De prserogaliva poteslalis hotninibus in caitera anima-
lia per benedictionem , qua Noe cum suis donatus est, divinilus
attnbuta. Et quomodo Dominus eisdem hominibus in
inlelligatur
e>cam dedisse omniu replilia, cum eorum qua:dam venata siut. ^yS
Caput XXV. An oleribus magis quam carnibus vescendum Dominus
praeceperit, et qucmadmodum nos munierit Moyses contra opiniones
philosophorum de anima, quorum varia placila referunlur ; ilem qua
ratione sit distinguendum inter animai partem rationalem et sensi-
tivam, quidve anima sanguis dicatur ? 477
Capot XXVI. Pejorem bestiis esse qui fratrem , id est, ejusdem na-
turasconsortera occiderit ; majus tamen periculum a fralribus ipsis

germanis mutuendum , eisque fraternum nomen non abrogari ut ,

eorum magis gravetur impielas. Unde morale dogma cuique a ,

propriis cogitationibus ac verbis cavendum. Quabs in fusi sangui-

nis aucloremcomminatio , qui dictum de homine , ad imaginem
Dei fecit eum quidve
; addita vindiclse oausa nos doceat. 48»
Caput XXVII. Promittitur diluvium nunquam ejusmodi futurum
esse , ut terram omnem corrumpat, idque ad animi passiones tra-
ducitur. In arcu ,
qui dicitur pouendus in nubibus non inteiligen-
dam Iridem ostenditur, sed divinai virtulis intentionem ac remis-
sionem. 4^4
Capdt XXVIII. Enumeratis tribus Noe filiis, generationem Cham
ideo prius esse memoratam , ut ejus peccatura amphficetur, et ex
eodem profectu impia generalio demonslretur quod moraliter de :

mala passione improbai passionis genilrice intelligendum. 4^6

Caput XXIX. Quomodo Noe faclus sit agricola ,
quodve inter agri-
colam et operatorem terr£e discrimen, et quomodo carnem suam
alter excolit, alter operalur? Quare idem Noe vineam primum plan-
taverit , id est, rem non necessariam , cum fonles ad potum suffi-

ciant : cur eliam de illo scriptum : Et blbit de vino : ubi de

gemina ebrielale , ac postremo de gemina animae nudatione disse-
ritur. 487
Capui XXX. Quare Gham lum dictus sit pater Cbanaan, cum hic
nondum esset genitus , et qua ratione in persona Cham patrem
deridentis inlelligendum improbos omnes, si bonos viros in culpam
incidisse conlingat, exullare. 491
Caput XXXI. Sem et Japheth pietas commendatur, et quid sit quod
retrorsum dicuntur ambulasse, expouitur. Tum quomodo sobrius
factus slt Noe. Denique cur Scriptura, cum prius Cham medium
posuisset, eum nunc juniorem appellaverit. 49^
Capci XXXIl. Cuv in benedictione Sem dictum fuerit : Benedlclus
 :

656 IXDEX.

Dominus Deiis Sem ; et cnr hujus servituli non Cham qui peccavit,
sed filius ejus addicatur ? Ad exlremum benediclio Japheth expo-
nitur.
495
Capct XXXIII. De trecentis quinquaginta annis quos Noti post dilu-
•vium Tixisse traditur, tum de posteritate Japheth ad litteram ac
moraliter. ^oy
Capdt XXXIV, Quaiis Cham illius improbi Clius senior fuerit ; ctde
filio Chus Nembroth gigante et venatore, cujus nomen exponitur, et
a quo regnum Babjlonis ccepisse memoralur. 4gS
Fbagmentom libri de Arca Noe. 4qq

DE ABRAHAM.

LIBRI DUO.

LIBER I.

Capdt I. Libri tiluhis ac Iractandi ratio exponitur: tum quae ulilitas

ex Abraliami exemplis petenda sit , auctoriTate divina, et pliiloso-

phorum coUalione demonslratur. 5oi
Capdt II. Devotio Abrahaj quomodo divini pr?ecepti verbis pro-
bata? quid sit exire de cognalione ,
quove pnctoejiisdem Patriarchaj
obedientiam Dei promissio secuia sit? Idem, invocalo Domino,
sibi ob uxoris pulchritudinom limet, cavetquc. At Piiarao propter
iliius raptum castigatus, quantum sit aduUerii crimen indicio est
unde Abrahae exemplo ad studiiim devolionis provocamur. .5o3

Capdt III. De caeleris Abraha; virtutibus, nimirum de prudenlia

ejus in rescendendis rixarum causis, juslitia in dividcndo, ubi et de
imprudentia Lot amoenis utilia pnstponentis , ejusque pcena : tum de
palrui inipsum charilate, pielate in Deum, conlinentia in victoria ,

et mercedis a Deo propositce electione, ac tandem de accepto futurae

posteritatis et Christi nascituri promisso. 5uS

Capdt IV. Abraham ab adulterii crimine ob susceptum ex ancilla filium
defenditur; nempe quod ab humana fragilitate non esset immunis et ,

lunc Chaldaeorum superstitiones vix rebquisset; deinde quod in le-

 IXDKX. (Kiy

grm utpote ncrdnm liilain iion peccaveiil; postca qiioil non lilii-

dine, sed amore prolis induclus sit : iibi mulla contra ailnlterium
disputantiir : defendilur ultimo cjuod illiid ipsum mysterium non
peccalum fuciit. Ad extremum quaerilur an decueril circumcisio-
nem inslilui postea revocandam, et minimiim in se perfeclioniscon-
linentem. 5 1
',

CapotV. De hospitalilale Abraliam hospilum explorantis advenlum,

eisque obviam properantis. Commondalur eadem virtus, et vana
quommdam excusatio diluilur. Quam dilijjcnlem in ea se pra;bueril
*
idem Sanctus , et quumodo uxorem in merili partem ascivcrit
Quid oblala ab ulroqne mystice signiGcent ? Postremo facta minis-
tranti Abraiiamo filii promissio, sicut el Sarae risus exponilur. 5ai
Capot Vf. Sodomorum exridium Abrahffi prneciditur, praedicaturque
tlivina in tolerandis peccaloribus, ac peccatis examinandis el condo-
riandis indulgentia. Angeli vespere adventantes apud Lol hospilan-
lur. Immani sceiere Sodomilarum cumulantur flagitia. Oblalis
filiabus conatur Lot corum furorcm mitigare, quos Angeli csecitale
percutiunt. Idem Lot generis sequi recusantibus, prohibitus ne re-
tro respiciat, cducitur; ct qua ratione ad nos quoqueillud peiti-
neal? Excusalo demum. fdiarum cum parente incejtu, cbrietatis m:ila

describuntur. 5-i-

Capct VII. Mors Abimelcch ob tenlatum Sarae pudicitiam a Deo

intentala. quanlum sit adullerii crimen monslral. Quare ejusdem
rci causa Piiarao gravius, quam Abimelech castigatus? Qao eliam
pacto ab hujus domo suhlata Abrahami precibus slerilitas datam
Ecclesiffi fcecunditatem signaverit ? Nascitur Isaac, et a matce lac-
talur. Ismael aulem Sarse impulsu et divino responso ejicitur; el

c[uae in his indudantur morum praecepta. 55ri

(]apot VI n. Abrahanium Deus varie tentat, sed maximedalo immo-

landi fllii praecepto. Ejusdem praecepti singula verba expendunlur.

et perfecla Palriarchae obedientia in ejus profeclione, ac reliquo sa-

crificii apparalu declaralur. Poslremo post expositum mysterium in

anete Isaaci vice oblalo Cguralum,terlia proponitur ejusdem Abra"

hami benedictio. 5?>H

Capdt IX Moritur Sara ac sepelitur. Abiahain Glio suo uxorcm pro-

videt, eamque ad rem dclectum servum juramenlo sibi obligat el ;

quid islhic lateat mystcrii ? In eligenda conjuge imprimis ejus reli-

gioiiem, ex qua pendent mores, spectandani. Quomodo quacrenda

proxima, non alienigena , nec invita ? Quo item moio in Rebecca
designala sil Eccksia et baptisnins. Quas iiiaures cxennilo Rebeccae
ambire debeant christianae virgincs ;
quidve olia niunera cidcm
puellae oblala signilicenl ? Quam imitandum puJoris excmplum

J.1V. 4^^
 ,

6"58 INDKX.

ijisiO i)ia;l)iiL'iil ; tt quam l)i'iie in ejiis conjn^io vocatii) F.(vlo-i;c ;il-

i]ne ;ipostolirtnn minis*erium exprim;ilur'. .'>'i'

LiBER 11.

Caput 1. Post fx[)osituin moralem sensum, ad profundiorem jcu alle-

{;oricum Iransit, et quemaJmodum animae prascipiatur, ul exeat de

terra sua, «t de cognatione sua ; necnon a quilius ad pcrfectam pur-
gationem recedendum sit , cxplical. Dcnique promissam Ahrahx'
posteritatem rcfert. 55.')

C*peT II. Posl Abrahami exiluin Dc^us illi tanqiiam amico loquitur.
idem nobis jiroponitur ad imitandum; ut inens nostra ejus evemplo
rt- formetur. Qiiare Lot cum iilo e^rcssus quidve sexagesinio anno ,

signiCcelur. Qiio tandem pacto sapiens aniinam suam possideat. 55»»

Caput 111. Per;nnLulat Alnaham usque a.l Sychein, qua.> vox excrcita-
(ionem dcnolal. Ibi Deum, quem, dum essct Clialdajn-, videre non
poluerat, cernit cui arnm quidem extruit sed non sacrilicat, et
: ,

qua de causa ? Iterum tamcn, cxcitala ara, nomen Domini invocat. 55S
CA.peT IV. Abraham ubi rommoratus esset in de.serlo, quo mentis
tranquillitas adumbratur, in .(Egyptum ,
quse tentatio est, descen-
dit fame compulsiis. Cur ihi Sarani sororem appellaverit, non uxo-
rem ? llanc dum Phar;;o cuin ohjurgalione marito reddit , mentem
continentiffi rcnunliantem signat. 5()i

Capct V, Disceditur Abraham ex /Egypto cuin Sara uxcrc, ac suis

omnibus, hoc est, veris animae divitiis. Kjas rediliis in Belhel quid
significet ? Quidve Lol auro et argento divcs non dicalur ? 5(i5

Capdt VI. Quo sensu scriptum .sit Et Lot q:d ambulabat cum : ,

Abram, itemque Non capicbat eos icrra. De pasloribus, ct rixa

:

inler eos orta quarn sedare conalur Abraliain. Idcm cum frustra
,

Lot relinere tentasset, iilum cum bona gialia dimittil. De imperilia

ac insolenlia Lol in eligendo deque Sodomitarum peccatis,
; bCn)

Capot VII. Ex verbis Domini ad Abraham philosophos hoc suum

Ao^ma, Omnia esse sapienlis, hausisse atque inibi quae possessio ,

Abrahae divinitus sit promissa ? Quinqiie reges, n mpe corporis

sensus, a quatuor, iioc est, corporalibus illecebris devincunlur ; at

Sodomornm cquilalum idem Palriarcha in Chrisli nomine pugnans

revocat, vitia sciiicel refrenat ac errores. 5jS
Caput VI H. mensnonra in Melchisedecli devotionem erga Dei
Discit

cultura, in rege Sodomorum tentationem etiam post quam vicla sil,

adhuc mcluendam, in Abrahamo conlagium intempcrantia; decli-
nandum. Qaare liuie merces tanlum [lost vicloriam promittalu!
 l^DEX. ()Ji)

isqiic [losleritalis cui-aiii jira'IV'rat ? Ad fxlicimmi oodiTii Ahralianui

a!) aruspicina! supprstilionibus tlefeiiso, sarrificii ab ipsooltlali uuil-

tiplex iulcrprtlatio subjuiigitur. .SST)

Caput IX. Quarc cecidcrit excessus ac liinor supcr Abraliain ;

quiilve
reddilum eidem oraciilum de sua; poslerita^is peregrinaiionc el scr-
- ,vilutc in iEgyplo, de inorte propria, deque liberatione posterilatis

ejusdem significet? Quo deniqiie visio flammai atque fornacis perli-

iieat ? . .'196

CAPtT X. Cum dicilur Abrahain : Semini luo dabo terraw hanc , ei

vera Ijtatitudo promittitur ; magis tamcn prsefiguratur Ecclesia ,

cujus lyiiiis iu Sara slcrili , ut synagogae atque Iiaeresum in Agar

ancilla exprimilui-, Qua^ debcat esse sapieutis vigilanlia ; el quidsit,
quod Abralije Dcus [loUicctur illis verbis : Angcbo te valde, etc. 61 /|

Caput Xi. Prccce[)luin circumcisionis Aloraluc datuin q^iid significet ;

qiiidve etiam infdntihus octavo die non circiimcisis inttiilatum sil'

cvitium ? Saine uoinini una littera addilur. Abraliam in faciem cadit

et ridet. Num idein dubitaverit? Ipsi |*ro Ismacie oranti annuit
Dominus. ac Glium ex Sarra promiltit. (Jin

.'\ !V N O 1 A t 1 W B S. 6 y1

C O N C O II It A I\ T I A. 6ru)

lAlM.ICIl I.\i)ii\.
 BINDING :.£CT. JUL3OI930*

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SUPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO UBRARY

BR Ambrosius, Saint, 3p. of

65 Ililan
A3 [Omniae quae extant opera]
I836
t.l
 \',ii-' 'r.

.,«^1

1
?^,?:>iviiii(^ii(^;!i^ii:l
jM. ,.
,
l^il;
^n^

•li
iife^

!i'*lmi-:

^pi*,

m. ,V^ff?>'

El^iA'!

igMfiipiii