Anda di halaman 1dari 149

1

Robert dANGLY

ENIGMA
nga pellazgt te shqiptart Prmblodhi e prktheu: Xhevat LLOSHI Botimet TOENA Tiran 1998

Prof. H. H. Robert dANGELY

ENIGMA...
e prejardhjes s racs dhe t gjuhs s Pellazgve Ariasve, Hititve, Helenve, Etruskve, Grekve ose Shqiptarve etj.

... sht zgjidhur


PARIS MCMLXII

PARATHNIE Tim eti S shpejti n Franc do t botohet Gramatika e krahasuar e gjuhs shqipe e babait tim, Robert dANGLY. Nj bashkprkim ka sjell q paralelisht t botohet n Shqipri nj libr i prgatitur shqip: ENIGMA Nga pellazgt te shqiptart, nj prmbledhje e 5 vllimeve t librit LENIGME, q ka dal n Franc m 1990 e 1991. Kt vepr t plot, t ciln im at pa dyshim do tia kishte kushtuar Shqipris, un sot po ia besoj popullit shqiptar, si nj ndihmes pr krkimet e gjuhtarve, historianve dhe etnologve, q interesohen pr kulturn dhe prejardhjen shqiptare. Falnderoj zotin Xhevat LLOSHI, zotin Bashkim KUUKU dhe zotin Fatmir TOI, q e realizuan kt pun me qllim q vet shqiptart t mund ta njohin kt vepr, e cila tashm u prket atyre. M duhet ta prfundoj veprn e tij, q ishte jeta e tij, duke botuar njrin vllim pas tjetrit Kto fjal, q i kam shkruar n parathnien e pes vllimeve t para t veprs s tim eti

LENIGME (t dala m 1990 e 1991) po i prsris edhe sot me rastin e botimit t Gramatiks, e cila prbn vllimin e 6-t dhe t 7-t t ENIGMS. M n fund sot, tridhjet vjet pas vdekjes s tim eti, po del Grammaire Albanaise Compare (Gramatika e krahasuar e gjuhs shqipe) e tij, qllimi kryesor i jets s tij, me bindjen e thell se gjuha shqipe, ose gjuha pellazgo-etrusko-shqipe, sht gjuha m e lasht e Europs dhe se shqipja sht paraardhse e greqishtes s lasht. Duke u nisur nga shnimet e pafund t tim eti (nj pjes e mir e t cilave ka humbur), m del se ai krkonte t bnte nj vepr pr Shqiprin dhe gjuhn shqipe, plani i prgjithshm i s cils ndahej n katr pjes. Pjesa e par, q n thelb prfaqsohet nga pes vllimet e para t ENIGMS do t ishte ajo, q ai vet e ka quajtur: Nj studim dhe hulumtime historike, etnologjike, arkeologjike, gjuhsore, sociologjike etj, ndjekur nga nj shtojc, q do t prfshinte shnime t ndryshme lidhur me tekstin e pjesve t mparshme. A e ka hartuar kt shtojc t gatshme pr botim? Ndoshta, por megjithse un kam gjetur shum shnime lidhur me kt tem, nuk e kam gjetur tekstin e redaktuar q do ti prgjigjej ksaj shtojce t prfunduar. Pjesa e dyt, nj Gramatik e shqipes, ishte nj vepr gjuhsore e shkruar frngjisht Pjesa e tret, nj Gramatik e krahasuar e gjuhs shqipe, sanskritishtes, greqishtes, latinishtes dhe gjuhve neolatine, sht p ashtu nj vepr gjuhsore e shkruar frngjisht. Por gramatika e paraqitur prfshin vetm gjuhn shqipe dhe greqishten. S fundi, pjesa e katrt duhej t ishte nj Fjalor etimologjik i gjuhs shqipe. Kam gjetur shum shnime me fjal shqipe dhe me etimologjin e tyre, por nuk kam gjetur asnj dorshkrim t ndrtuar, q mund t prbnte kt fjalor etimologjik t prfunduar. Im at asnjher nuk ka thn: Kam hartuar nj vepr, ma botoni. Vetm shum koh pas vdekjes s tij dhe pasi e kisha zbuluar Shqiprin, un rastsisht shfletova dorshkrimet e tij kur isha me pushime. Kjo pr mua qe nj tronditje dhe nj zbulim pr nj varg shtjesh lidhur me Shqiprin dhe gjuhn shqipe. N shkrimet e veta im at nderimin m t madh ia bn Konstandin Kristoforidhit. Ai shkruan se ka ndjekur hap pas hapi veprn e tij, t ciln e quan vepr e madhe pr gjith filologt q interesohen pr shqipen, q mban titullin: Gramatika e gjuhs shqipe n dialektin tosk, t botuar m 1882 n Stamboll. Botimi i gramatiks s krahasuar sht nj transkriptim besnik i dorshkrimit, t cilin e kam respektuar trsisht dhe t cilit nuk i kam br asnj ndryshim. Ky libr u paraqitet shqiptarve dhe gjith atyre, q interesohen pr gjuhn shqipe, pr t gjetur lnd q t rrahin krkimet pr prejardhjen e gjuhs shqipe. Duke mos qen specialiste, nuk m lejohet t jap asnj gjykim ose t bj ndonj kritik rreth prmbajtjes s ksaj gramatike. Megjithat do t dshiroja t citoja, ndrmjet vrejtjeve nga vet pena e tim eti, dika lidhur me prdorimin e alfabetit t tij pr shqipen. Ja se far thot ai: Shqiptart n Kongresin e Manastirit n korrik 1908 vendosn t zbatojn alfabetin latin. Kjo zgjedhje nga pikpamja e praktiks nuk paraqiste prparsi kundrejt alfabetit q tashm kishte qen n prdorim dhe i cili, pr hir t tridhjet e gjasht shkronjave t thjeshta, i prgjigjej me prsosuri gjith shumsis ose pasuris s tingujve q ka gjuha shqipe. Prkundrazi, alfabeti latin me njzet e katr shkronjat e tij gjithsej i ka detyruar shqiptart sot t prdorin bashkimin e dy shkronjave, bashkime q jo gjithnj jan t goditura, sepse ndodh q nuk i prgjigjen mir shqiptimit q duhet arritur. Pr kt arsye ne kemi zbatuar nj kombinim t shpikur prej nesh, q sht me nj konceptim m gjuhsor dhe q ka marr para sysh gjith mosprputhjet me shqiptimin dhe i ka zgjidhur me nj prdorim m t arsyeshm t alfabetit latin. Ve ksaj, pasi i prshkova shnimet e tim eti, vura re se ai kishte cituar, rikopjuar, komentuar, diskutuar shum autor albanolog, gjuhtar, historian. Dhe mu duk e nevojshme q njkohsisht me gramatikn origjinale t tim eti, t prfshija gjithashtu citimet, ilustrimet, fotografit etj., t albanologve dhe shkenctarve shqiptar. Por kush ka qen im at?

Im at lindi n Paris m 22 dhjetor 1893 dhe vdiq n Paris m 22 tetor 1966. Ishte biri i nj inxhinieri francez, q punonte n shrbim t Perandoris Osmane si inxhinier pr rrugt dhe urat. Ai fliste shum pak pr veten dhe jetn e tij. Ai ka qen nj dijetar i madh, q jetonte n nj univers librash, kureshtar pr gjithka, q interesohej pr gjithka, gjithnj i gatshm pr t lexuar, pr t shkruar ose pr t nxjerr shnime. Por pasioni i tij i veant ishte pasioni pr gjuhn shqipe dhe ai ishte gjithmon i gatshm pr t diskutuar nj fjal ose etimologjin e nj fjale. Ai ishte shum i rrept, i plqente puna e br mir, ishte krkues ndaj t tjerve ashtu si dhe ndaj vetes. Nuk e pranonte mediokritetin, punn shkel e shko, njohjen e keqe t gjuhve, fjaln e gjymtuar, duke krkuar gjithmon prsosurin. E shquanin nj vullnet i madh, nj kmbngulje e madhe dhe nj durim i madh, cilsi t cilat e bn q, pasi humbi dokumentet e veta, shkrimet, librat, elementt baz t puns s vet, t kishte m pas kurajn q t rifillonte ta shkruante gjith veprn e vet. Im at ishte njeri i hapur, besnik, i drejt, integral, asnjher lajkatar, thoshte kurdoher at q mendonte, qoft dhe kur kjo mund t kthehej kundr tij. Me gjith dukjen serioze, ai n jetn private ishte njeri shum i ndjeshm, gazmor, me nj gzim t vrtet pr t jetuar. I plqenin udhtimet, sidomos kur i lejonin t prdorte kompetencn e tij gjuhsore. Prandaj ka br si prkthyes udhtime n anijet e mdha t udhtarve Champlain t Kompanis s Prgjithshme Transatlantike dhe n Georgic t Cunard White Starline, q lundronin ndrmjet Francs, Anglis, Shteteve t Bashkuara dhe ishujve Bermude. Kur un isha fmij, babai m merrte gjithandej. Qllimi i shtitjeve t tij ishin pothuaj kurdoher librarit n Odeon, n bulevardin Saint-Michel, n Quai Saint-Michel dhe bukinistt prgjat gjith Sens. Ai qndronte atje m kmb me or t tra duke lexuar. Por pjesn m t madhe t kohs e kalonte n bibliotek, sidomos n Bibliotekn Kombtare, ku ka kaluar nj pjes t madhe t kohs. E adhuronte kineman, ku m ka uar shpesh pr t par shum filma Nga pikpamja fetare im at njihte me prsosuri fet katolike, protestante, ortodokse dhe myslimane. Me t un kam hyr n shum kisha t Parisit t ktyre besimeve. M kujtohet kur kndonte tekste liturgjike greke n kishat ortodokse t Parisit si Katedralja ortodokse n rrugn Georges Bizet apo kur i lexonte kto tekste n kishn Saint-Julien-le Pauvre, nj kish e kultit grek katolik t ritit bizantin. I plqente t fliste pr xhamit e famshme t Stambollit, si Xhamia Blu, bazilika e lasht e Shn Sofis q u b m von xhami, ose dhe xhamia e mrekullueshme Sulejmanie, e ndrtuar nga arkitekti i famshm osman Sinani M 1924 im at u martua me nnn time, nj shqiptare nga Prmeti, e bija e doktorit Josif Bnja, i cili kishte qen n Delegacionin shqiptar n Konferencn e Londrs n korrik 1913 pr caktimin e kufijve t Shqipris. Nna ime ishte nj grua e gzuar dhe me kuraj, q mua m shmbllente forcn dhe magjepsjen e gruas shqiptare. Pr shkak se i ati lvizte vazhdimisht nga profesioni, im at ka prshkuar gjat fmijris dhe rinis s tij s bashku me prindt Turqin, Greqin, Shqiprin, nj pjes t Rusis, dhe do ver vinte n Franc. Ai e njihte shum mir jugun e Shqipris, n veanti krahinn e Prmetit, t Dangllis, t Frashrit dhe gjith Epirin. Ai i njihte zakonet, ritet, kngt popullore, jetn e prditshme t ktij populli t varfr dhe krenarin e tij legjendare. Lidhur me arsimin e tij, im at bri studimet klasike pr greqishten dhe turqishten n Shkolln e Madhe Kombtare Greke t Fanarit n Stamboll. Ka studiuar n kolegjin frng Saint-Benot n Stamboll pr latinishten, greqishten, dhe filozofin. Ka studiuar n fakultetin e filologjis t Universitetin t Athins, ku i lindi pasioni pr greqishten e vjetr dhe autort klasik. S fundi, u b bakalaur n drejtsi pran fakultetit t drejtsis n Universitetin e Parisit. M von, trsia e dijeve t tij i bri t mundur q t merrte pa provime Shkolln Kombtare t Gjuhve Lindore n Paris, t ciln e kishte ndjekur vazhdimisht, ku me vendim t ministris pr dy vjet ka qen i ngarkuar me kursin e shqipes dhe pastaj pr tre vjet kishte vendin e msuesit t shqipes.

Nga viti 1923 e deri m 1927 ka qen msues i shqipes pran Mario Rokut (Mario Roques), pedagog i rumanishtes n LANGUESO dhe pionier i krkimeve gjuhsore frnge pr albanologjin. Ky kurs i shqipes financohej nga nj dhurim i Mithat Frashrit, i familjes s madhe t lufttarve pr pavarsin e Shqipris. M 1928 mori gjithashtu diplomn e turqishtes t Shkolls s Gjuhve t Lindjes. M pas u b profesor i frngjishtes n licet turke (Liceu Hajrieh n Fatih) n Stamboll dhe profesor i gjuhve t huaja (greqishtes, anglishtes, italishtes, gjermanishtes etj.) n shkollat private t Parisit (Shoqata Filoteknike e Parisit, Shoqata Politeknike e Parisit etj.). Kjo prirje e prqendruar kryesisht n studimin e popujve t lasht t pellgut mesdhetar dhe t Ballkanit do t shprehej n hartimin e dorshkrimit t ENIGMS.Kjo vepr i ka kushtuar gjith jetn. Ai nuk mundi ta realizonte ndrrn e vet q ta botonte veprn dhe kur vdiq la dorshkrimin, i cili mbeti i fjetur n heshtje t thell pr tridhjet vjet. Nga bibliografia e gjer q gjendet n shnimet e tim eti, shum nga referimet ende kan fletporosit e bibliotekave t ndryshme, ku i ka marr pr ti konsultuar. Kto referime lidhen jo vetm me gramatikn, por edhe me pes vllimet e ENIGMS dhe jan kaq t shumta, sa nuk ka qen e mundur t prfshiheshin t gjitha n bibliografin n fund t botimit. Megjithat sht me interes t vrehet, se ndrmjet bibliografis rreth 90 referime kan ndonj lidhje t drejtprdrejt me Shqiprin ose me gjuhn shqipe. M kujtohen gjithnj disa nga librat midis librave t paraplqyer, q kishin lidhje me Shqiprin. T till kan qen librat e F.Pukvilit (Poucqueville, konsull francez pran vezirit shqiptar Ali Pash Tepelena, pr Shqiprin dhe Greqin; libri i fratit jezuit Dyponse (Duponcet) Historia e Sknderbeut, mbretit t Shqipris; librat e Ronsard dhe t Lamartine; librat e H. Hekarit (Hecquard) dhe A. Degrandit, konsull i Francs n Shkodr me kujtimet e tyre pr Shqiprin e Eprme; ata t mareshalit Marmont, t E. Legrandit, t udhtarit G. L. Jaray; dhe mbi t gjitha studimi i Mario Roques pr Fjalorin e shqipes t vitit 1635 (Dictionarium Latino-epiroticum t Frang Bardhit). Ai e prjetonte t sotmen dhe t shkuarn e Shqipris, kulturn e saj t vjetr, rrnjt q te pellazgt, kta t bardh primitiv q nga lashtsia deri te gegt e toskt e sotm. Ai ishte i bindur pr lashtsin e gjuhs shqipe, si e dshmonte peshkopi frng G. Adae q m 1332, i cili ndr t tjera ka thn: Dhe un e di se sado q shqiptart kan nj gjuh krejt t ndryshme nga latinishtja, prapseprap ata kan n prdorim dhe n t gjith librat e tyre shkronjn latine. Koht e fundit kam pasur rastin t vizitoj me emocione qendrn e lasht t Kaminia-Polihni n ishullin e Lemnosit t Greqis, ku sht gjetur mbishkrimi pellazgjik, q sht komentuar gjat nga im at n vllimin V t ENIGMS. N kt peizazh t rrnojave pellazge buz Detit Egje un ripash tim at dhe mbishkrimet e lashta dhe srish e ndjeva se ishte detyra ime q t botoja synimin thelbsor t jets s tij. Shpresoj se kjo vepr, t ciln, si e thash, im at me siguri do tia kishte kushtuar Shqipris, do t jap ndihmes pr hulumtimet e albanologve dhe t gjuhtarve shqiptar q do t prpiqen pr tu dhn prgjigje pyetjeve t shumta rreth lindjes e formimit t gjuhs shqipe. Gjat gjith ksaj pune t pasionuar e kam ndier veten shum afr tij. Q atje ku sht im at, t cilin e kam dashur aq shum, duhet t jet i lumtur q do ta shihte t botuar fundin e ENIGMS. Me nderim pr kujtimin e tij Solange dANGELY Tetor 1998

LIbri i par: PELLAZGT

DY FJAL LEXUESIT Ky libr sht shkruar me qllimin, q ti shrbej si hyrje historike nj gramatike etimologjike t krahasuar dhe nj fjalori etimologjik t krahasuar t gjuhs shqipe. Krkimet dhe studimet jan br pr kt qllim. N kt vepr ne paraqesim nj pamje t prgjithshme t s kaluars s madhe q ka pasur populli i vogl shqiptar i sotm, t cilin me t drejt ne e konsiderojm si popullin m tipik arian dhe si popullin m t lasht t Europs q nga emri i vet etimologjikisht. Me gjith kt lashtsi t madhe, kjo e kaluar e shqiptarve sht pothuaj e panjohur si n Franc, ashtu edhe n botn tjetr, dhe nuk del as n historit tona t prgjithshme ose universale, as n broshurat e veanta. E megjithat kjo sht nj histori e gjat dhe e rndsishme e ktij populli, t ngulur n rrugn e tij q prej origjinave m t lashta t njeriut, dhe me gjith pushtimet e me goditjet nga jasht, q kan br t rrudhen dhe t zhduken pak nga pak kufijt e shtrirjes s gjer, q ai zinte rreth gjith pellgut t Mesdheut, ai prap ka mundur t shtrihet dhe t mbahet n strehn e vet t vogl e t fundit, q ndodhet n caqet e trevs q z ende sot, me mundime t mdha, larg kryqzimeve t mdha t prleshjeve t mirfillta kontinentale. Ai ka mundur t ruaj n kt streh, nn mbrojtjen pikrisht t prndjeksit t tij t fundit e m t egr turkut dhe n epokn ton na ofron nj shfaqje pothuaj unikale t nj zgjimi pothuaj t mrekullishm dhe nj zhvillim origjinal t jashtzakonshm. Ndonse ai ndahet, - gj q sht provuar se sht vetm n dukje, - n dy deg kryesore: toskt dhe gegt, t cilt i kujtojn se jan n armiqsi, dhe ndonse sht i ndar n katr fe t ndryshme: mysliman sunit, mysliman bektashinj, t krishter ortodoks dhe t krishter katolik, q sht provuar se nuk ka ndonj ndikim pr shkak t tolerancs reciproke t besimtarve t feve prkatse, ky popull, t cilin e konsiderojn t ndryshm brenda gjirit t vet, na jep nj shembull t prsosur t unitetit kombtar! Kjo sht njkohsisht historia e nj populli t pasur me msime t ndryshme t vlefshme: pr politikanin lidhur me prbrjen, organizimin dhe administrimin normal e pa prplasje me gjith pengesat q prmendm lidhur me prbrjen e tij fetare; pr juristin lidhur me zbatimin e ligjeve t prshtatshme t sotme dhe me studimin e ligjeve tradicionale ose t pashkruara t kanunit t LEK DUKA GJINIT; pr sociologun lidhur me mnyrn e t qenit e t jetuarit dhe me ruajtjen pothuaj t paprekur t dokeve e zakoneve mijvjeare t strgjyshrve; pr historianin lidhur me origjinn e tij, zhvillimin e tij, bmat e tij luftarake dhe mbrojtjen ose ruajtjen e individualitetit t tij n gjirin e kombeve armiqsore, t gatshme pr ta glltitur dhe pr ta zhdukur; pr gjuhtarin m n fund, lidhur me shembullin e gjuhs s tij t mrekullueshme dhe kaq t rregullt n format e saj, sa pr ne sht e pamundur pr t mos i njohur nj frym krejt t veant, q ka ndikuar mbi t gjitha gjuht e tjera si ariane, edhe jo ariane, dhe q e kaprcen shum at t 7

greqishtes ose t latinishtes, t cilave u ka shrbyer si model. M s fundi, kjo sht historia e pandashme prej popujve t tjer, si europian dhe aziatik, ndrmjet t cilve me val t ndryshme zgjerimi i tij, q nga ekspedita e Pellazgve ose e Ariasve drejt Indis n lashtsin m t madhe, q nga ekspedita e Aleksandrit t Madh, q ishte nj prsritje ose nj kopje e s pars, q nga pushtimet e Roms ose t Bizantit, dhe s fundi, q nga njzet e katr vjett e luftave t vazhdueshme t heroit legjendar e t famshm Ushtar t Krishtit, Gjergj Kastriotit t mbiquajturit Sknderbe kundr turqve dhe sulltanve t tyre Murati II dhe Mehmeti II, shtrirja e tij ka ln gjurm aq t thella dhe hulli t dallueshme n trajtn e rrnojave dhe t dshmive ende t lexueshme ndrmjet emrave t personave, n doket e zakonet, n gjuh e gjithashtu n besimet e fshehta. Europa mesjetare nprmjet Perandoris Bizantine, trashgimtare t fuqive dhe t qytetrimeve romak e grek, sht ajo q realizon, konkretizon dhe na provon n mnyr t padiskutueshme ekzistencn materiale t elementit shqiptar dhe eprsin e gjuhs e t fryms shqiptare, q sundonte nga Konstantinopoli n Kerson, nga Athina n Brigjet e Francs, nga Shqipria n Egjipt, nga Danubi n Rom dhe deri n Sicili, e nga kolonat e Herkulit deri n Kaukaz. T gjitha kto prbjn nj t kaluar t madhe; nj sfond i voglsis dhe thjeshtsis s sotme, q krkon dhe trheq vmendjen e bots s sotme t qytetrua. Na duket nj detyr tepr e vshtir t paraqesim nj histori, - qoft dhe nj prshkrim dhe n nj vllim t kapshm, - pr lexuesit prgjithsisht pak t informuar, aq m tepr q nuk kan asnj dijeni pr shqiptart dhe shtjet shqiptare. Kuptohet me lehtsi se kjo vshtirsi vjen nga fakti, q mungojn libra t mparshm, q do ta kishin trajtuar shtjen shqiptare s pari nga pikpamja e prgjithshme, dhe pastaj n prputhje me pikpamjen ton t veant. Na sht dashur prandaj ta bjm gjithka nga e para ose t ecim pr analogji; dhe fakti q e zotrojm me themel subjektin ton na ka lejuar t lehtsohet mjaft detyra jon. Gjat gjith puns nuk kemi br gj tjetr vese kemi hedhur posht e rrzuar, dhe kemi arritur vetm t hedhim themelet, t bjm pjest kryesore dhe ndarjet m t mdha, duke u kurorzuar me atin e domosdoshme t ksaj ndrtese, duke e ln pr m von q t kryejm rifiniturat e nevojshme, meq mund t shpresojm pr ndihmn dhe prkrahjen, q do t na japin t tjert po aq kompetent ose t interesuar pr siprmarrjen ton, si dijetart pr deshifrimin e mbishkrimeve pellazgjike, etruskologt, albanologt, helenistt e shquar etj. Me gjith kt ndrlikim t detyrs son, si nj detyr primitive, origjinale ose t dors s par, mund t vrehet gjersia e informacionit q prfshin dhe prmbledh vepra jon. N saj t prfundimeve ose deduksioneve q kemi mundur t nxjerrim nga ky informacion i gjer, n saj t njohjes s thelluar t gjuhve t nevojshme e t dobishme pr ta redaktuar tekstin, dhe n saj t praktiks s fituar n krkim dhe n kshillimin me arkivat, q prbjn burimet kryesore pr ta nxjerr kt informacion, kemi pasur mundsin t arrijm n rezultatet e shpresuara, q prbjn objektin e shum hipotezave dhe t sintezave t ktij libri. Si rrjedhim, ky libr pasqyron gjithka nj njeri i informuar ose kompetent mund t nxjerr nga veprat serioze, ku flitet pak a shum gjat pr Pellazgt ose Lelegt dhe pr pasardhsit e tyre t drejtprdrejt. Ai sht detyrimisht prgjithsues dhe nga vet prcaktimi i kufizuar n shtjellim. Si tham, nuk ka asnj synim tjetr, prve se t paraqes me radh nj varg piketash, pamjesh t prgjithshme, nj hyrje fillestare pr zgjidhjen e problemit ose t enigms, q sht shtruar n krye t ksaj vepre; sht nj

prmbledhje por jo e that, q sugjeron kureshti t reja, sht nj histori e vogl dhe msimdhnse e popullit m t vogl europian t sotm, por q n kohn e vet ka qen m i madhi i Europs dhe burim i pothuaj gjith popujve t kontinentit ton. Deri m sot, pr fat t keq, ai i ka munguar nxnsit, studentit, historianve, letrarve dhe gjith publikut t ngritur t gjuhs frnge. PROLOG Ka shum vjet, q n nj libr t shquar t autorit shqiptar PIKA, me titullin Shnime kritike, kemi lexuar kt prcaktim, i cili prdoret pr nj dijetar perndimor t gjuhsis dhe etnologjis: Nj dijetar gjuhtar sht nj shkrimtar, i cili pasi ka lexuar nj duzin librash, t cilt trajtojn po at subjekt, shkruan librin e trembdhjet. Dhe natyrisht, ky i trembdhjeti nuk mungon t riprodhoj me saktsi, t gjitha gabimet q dymbdhjet t mparshmit i kan tashm. Dhe autori M. PIKA citon nj numr shembujsh, q n t vrtet e konfirmojn mendimin q ka shprehur. E sollm kt shnim t autorit shqiptar jo pr t br t besohet, se ne vet e kemi ln mnjan ndihmesn q autort e mparshm, - kur e kan pasur, - mund t na jepnin; prkundrazi, ne kemi lexuar dhe kemi huazuar shum, madje edhe faqe t tra, t cilat i kemi riprodhuar ndonjher pa u prpjekur ta ndryshojm tekstin; por ne i kemi cituar sepse kto huazime jan br pr t shrbyer si masa, si vllime ose si blloqe guri, t prera e t gdhendura sipas prmasave e krkesave tona, q i kemi hedhur pastaj n betonin ende t lngt, i cili prbn lndn ton. Si pasoj, ajo q duhet par dhe shqyrtuar n kt libr nuk jan blloqet e gurit, t cilt i prkasin fushs publike, nga e cila i kemi nxjerr, por duhet par imentoja q i ngjit kto blloqe dhe q sht e vetmja, e cila prfaqson punn ton t vrtet, aq m tepr se ka prparsin t prbj njkohsisht nj risi letrare, pr shkak t origjinalitetit t konceptimit dhe t lirsis s ndrtimit. Por ky origjinalitet q prmban vepra jon dhe risia q ai sjell pr shkencat gjuhsore dhe etnologjike kan q t dyja nj prejardhje m t rndsishme se ajo q prmendim. N t vrtet, ky origjinalitet dhe kjo risi, rezultat t krkimeve dhe studimeve tona t gjata, q kan nj synim t vetm, jan br t mundura vetm n saj t njohjes s thelluar t disa gjuhve, t domosdoshme pr ta arritur kt synim. Kto njohuri, speciale dhe adekuate, na kan lejuar n fakt t bjm jo thjesht nj pun hartuesi mendues, po gjithashtu dhe punn e hartuesit t nj sinteze sistematike t nj vizionari intuitiv. Ky vizion intuitiv n hapsir dhe n koh, na ka dhn mundsin q t paraqesim vazhdimisht gjendjet e ndryshme shoqrore t shoqrive tashm t kaluara: t kohve t reja, t mesjets, t lashtsis, t parahistoris dhe t tjera, e gjithashtu na ka lehtsuar konceptimin retrospektiv t evoluimit t popullsive t ndryshme pellazgjike prmes shekujve, q nga errsira parahistorike e deri n ditt tona. Pikrisht duke ndjekur kto evoluime, pr tu gjetur shkaqet q i kan prftuar, dhe pr ti afruar, pr ti krahasuar e pr ti gjykuar prpara se t bhej sinteza, ne kemi arritur t SHOHIM me an t nj vshtrimi retrospektiv t vizionarit intuitiv, gjendjet shoqrore t ktyre popujve pellazgjik q evoluan prej kohve t lashta, dhe kshtu kemi mundur ti prshkruajm kto gjendje n prputhje me evoluimet e tyre, ashtu si jan prftuar. Me nj fjal, njohurit tona adekuate na kan shrbyer si nj tejqyr pr t par me qartsi prmes leximeve t ndryshme dhe pr t dalluar imazhet

e hijet mjaft t shquara atje, ku autor t tjer, jo t armatosur ose m tepr jo t pajisur si ne, nuk kan par gj tjetr vese nj mjegullir. Ngaq kan injoruar etimologjin e vrtet t fjalve, gjuhtart e kohve t reja dhe bashkkohs (si F.Miklosich e t tjer, sa her q ka qen rasti pr fjal shqipe, t cilat prdoren edhe nga gjith popullsit e tjera t Ballkanit e t Azis s Vogl), gjithnj kan deklaruar prerazi se kto fjal, nga pikpamja e prejardhjes etimologjike, jan turke, arabe, persiane, rumune, sllave, greke, italiane ose t tjera, por asnjher nuk kan menduar q ato mund t jen fare thjesht shqipe. Dhe meq gjuha shqipe q prej nj shekulli e gjysm ose dy ka qen eprdorur edhe nga nj numr shum i madh turqish, kudo npr kto vise, ka qen krejt e natyrshme q kto fjal t jen prhapur n gjith Juglindjen europiane dhe n gjith Lindjen e Afrt. Ajo q e ka lejuar prfytyrimin ton pr t krijuar, nga gjendja shoqrore dhe nga mnyra e jetess dhe t ekzistencs njerzve t nj epoke, nj ide ose nj opinion t ndryshm nga autort prpara nesh, sht po ajo aftsi q na lejon n saj t njohurive tona adekuate, t bjm nj krahasim ndrmjet epoks son dhe jets son t sotme, me at ka mbretronte te pellazgt prej epoks parahistorike dhe te pasardhsit e tyre: grekt, etruskt, romant etj., nga lashtsia, n bizantint e mesjets dhe te pasardhsit e tyre t drejtprdrejt t sotm. Duam t themi se po t jemi frymzuar nga imagjinata jon pr t shkruar nj vepr si kjo, kjo nuk ka ardhur pr shkak t cilsive ose mundsive eprore dhe t jashtzakonshme t prfituara prjashtimisht, por n saj t aftsis q na ka dhn njohja e disa gjuhve dhe sidomos t shqipes e t greqishtes. Gjat gjith veprs son jan cituar m shpesh disa tekste, pr ti komentuar m pas dhe pr ti ndrequr n ato gjra q i kan t gabuara. Po ashtu mjaft shpesh ne i citojm pr t nxjerr m pas far kan n kundrshtim me pikpamjen ton. Kshtu, pa qen rinovues, prkundrazi, ne jemi prpjekur t nxjerrim nga tekstet, si t lashta edhe t kohve t reja, t vrtetn q na imponohet, duke ndrequr prkthimet e gabuara dhe duke korrigjuar idet false, q kan mbizotruar dhe vijojn t qndrojn edhe sot. Me kt duam t themi se ne prpiqemi q ti kthejm popullit shqiptar at q u prkiste pellazgve: nn emrin e trakve, tirrenve, frigve, grekve, etruskve, romanve, bizantinve e t tjerve, dhe q serbt, grekt ose helent e bullgart e sotm kan arritur ta uzurpojn abuzivisht nprmjet nj propagande tendencioze, duke e shtrembruar t vrtetn historike n favor t vet. Ky uzurpim sistematik dhe mijvjear duhet t marr fund, me gjith ekzistencn e nj literature t rndsishme, q gjithnj prpiqet t prligj dhe t mbaj m kmb pretendime t tilla t rreme; ai duhet aq m tepr t marr fund sepse shqiptart, domethn ata q kan t drejt me t vrtet, jan ende aty dhe nuk jan zhdukur nga faqja e dheut. Madje do t thoshim, po ti besonim Nostradamit, se shqiptart ende nuk kan mbaruar s luajturi gjith kartat e tyre dhe t habisin gjith botn n arenn politike ndrkombtare; e gjithashtu ne zotohemi ktu pr tu kujdesur q t luhen mir kto karta, sepse n kto momente ata gjenden n nj pik vendimtare t jets s tyre si nj popull q i prket nj race fort t dalluar, s cils ata kan nderin ti ken dhn emrin e tyre, sepse ose etimologjikisht do t thot: i lindur shqiptar, i lindur i bardh ose i lindur nga raca e bardh. Pr t gjitha kto arsye t ndryshme, ne shpresojm se kemi br nj vepr t dobishme, duke iu prgjigjur pyetjeve dhe nevojave t korrigjimeve, zgjidhja dhe ndreqja e t cilave, n pjesn m t madhe, sht ndier nga disa kompetent e njerz

10

q e njohin fushn, por t cilt vet pr arsye t ndryshme nuk kan dashur ta ndrmarrin vet kt pun. Kolegt tan, gjuhtar ose etnolog, do t na thon me gjykimet e tyre, me vrejtjet e kritikat, nse vrtet ia kemi dal mban siprmarrjes son, duke e arritur qllimin q kemi vn. Paris, e hn, 8 maj 1961

Hyrje Ajo q na ka shtyr pr t hartuar kt Vshtrim Historik (I cili mban titullin: Enigma.. e zgjidhur, ka qen sidomos denigrimi sistematik nga ana e serbve dhe e helenve pr gjithka, n t gjitha epokat q nga lashtsia e deri m sot, q ka qen pellazgjike ose shqiptare; mandej komploti i heshtjes e ka ndjekur kt denigrim; dhe s fundi, jan mashtrimet historike t prhapura nga dy palt e interesuara me qllimin e prer pr t falsifikuar t vrtetn mbi shqiptart, duke krijuar paragjykime t rreme e tendencioze, pr t prvetsuar gjithka q u prket shqiptarve t sotm. Dijetart e sotm, t mjegulluar nga gjendja shoqrore aktuale e popullsive t ish Perandoris Romake, t cilat pas kaq invazionesh, q ndodhn gjat periudhs bizantine, flasin nj numr t madh gjuhsh t ndryshme midis tyre, nuk mund t kalojn nprmjet nj prfytyrimi retrospektiv n gjendjen shoqrore reale t ktyre popullsive n epokn e Perandoris, duke menduar se kto kan folur, ashtu si edhe sot, gjuh t ndryshme. Gjat ksaj vepre ne disa her kemi parashtruar q, nga koha e Jezu Krishtit, pr shembull, e vetmja gjuh mbizotruese q sht folur n t gjith Perandorin Romake, ka qen shqipja, dhe fryma e saj nuk do ta pengonte ta kishte nj fat t till q ta luante at rol t rndsishm, t cilin ka mundur ta luante. Latinishtja dhe greqishtja nuk kan qen, ashtu si sanskritishtja, vese gjuh letrare dhe diturore. Lidhur me kt ja se far ka shkruar A.-H.Sayce (n Principes de Philologie compare, parathnia e botimit t par, Paris, 1884, f. XIII). Sanskritishtja sht qensisht nj gjuh diturore, q kurr nuk sht folur, ashtu si na e tregojn dokumentet. Ajo u shrben sot priftrinjve dhe letrarve. Ajo sht shfronsuar nga vendi i lart q zinte si prfaqsuese e veant e gjuhs mm ariane, dhe sht pranuar se nga disa pikpamje gjuht europiane kan ruajtur m besnikrisht tingujt e format primitive, se sa i kan gjuht e Indis. Ne po e citojm kt pjes vetm sepse ajo konfirmon nga t gjitha ant mendimin ton po pr kt shtje, domethn se ka qen gjuha pellazge ose shqipe, q duke nisur nga 3000 vjet para Krishtit, ka sjell lindjen e gjuhve primitive t Indis dhe, vetkuptohet, gjithashtu t sanskritishtes, si do ta tregojm gjat veprs. Nse gjuha e folur n antikitet dhe n epokn bizantine nuk do t ishte shqipja, por m tepr greqishtja e vjetr, si besojn gjith dijetart helenist, helent e sotm nuk do t kishin pasur vshtirsi pr ta br t rijetonte nj shtet-social, i cili tashm ka ekzistuar, dhe nuk do t ishin t detyruar ta prishnin e ta deformonin gjuhn e lasht, pr ta shndrruar n greqishten modern, dhe kt t ndryshme deri n at pik, sap o t mos kishin qen shkronjat t njjta, pashmangshmrisht do t ishte deklaruar se gjendemi para dy gjuhve t ndryshme. Helent e sotm do t quheshin edhe m fajtor, pot dihej se nprmjet gjuhs s pastruar ata kishin ardhur n nj gjendje shoqrore pothuaj t afrt me gjendjen e shoqris s elits n antikitet dhe me gjith kt sukses t madh, pr faj t disa amarrokve, t mbiquajtur leshatak ose , pa dyshim sepse nuk rruheshin e nuk kriheshin mir, idet e opinionet absurd t t cilve i kan ndjekur, kan br hapa prapa, e kan fshir gjithka dhe e kan prmbysur, duke prishur trsin e rezultateve t mueshme q kishin arritur duke msuar nj greqishte kaq t pastr n termat dhe aq t rregullt n format gramatikore, sa edhe greqishtja e vjetr. Do t duheshin edhe pak prpjekje t vogla dhe do t kishin arrir t rindrtonin format e thjeshta t s ardhmes e t paskajores, q jan shprbr, dhe t rivendosnin prdorimin e dshirores ose

11

t , si i ka shqipja, duke br t rigjallrohej gjendja e gjuhs greke t lasht. N vend t ksaj, duke cituar nj proverb q helent e din mir, ata kan br si lopa, e cila pasi i ka ln ta mbush mir kovn, i jep nj shkelm, e prmbys dhe gjith qumshti derdhet e shkon kot. Shpjegimi q duam t japim ne gjen konfirmim n gjuhn latine. N t vrtet latinishtja ka qen nj gjuh e folur m prgjithsisht dhe m shpesh, ndryshe nga greqishtja, q kishte vetm nj form: klasiken, kurse kjo gjithnj ka pasur dy forma: nj klasike ose shkencore, latinishtja e shkrimtarve t epoks klasike ose gjuha e shkencs mirfilltas, dhe nj popullore, me sintaks m t thjesht, latinishtja e folur nga shtresat popullore. Si pasoj rolin q luante latinishtja popullore kundrejt latinishtes klasike, e cila flitej n Rom nga mjekt dhe n Perandori nga zyrtart e popujve t nnshtruar, e luante shqipja kundrejt greqishtes s lasht n botn orientale, me kt ndryshim q ndonse rrethi i prdorimit t greqishtes ishte m i kufizuar se ai i latinishtes, sepse ishte n prdorim n shkoll, n gjyqet, pr ushtrimin e kultit, n qeveri, n administratn e lart dhe n diplomaci, pron vatrat familjare madje edhe t elits dhe jasht ishte prsri shqipja q prdorej. Rezultati: gjith popujt barbar t perndimit kan psuar ndikimin e latinishtes s folur nga legjionet romake prtej Etruris dhe nga ky kontakt kan lindur me koh gjuht romane ose neolatine, pra italishtja, frngjishtja, spanjishtja, portugalishtja dhe dialektet ose t folmet e ndryshme q ato kan. Ky fakt nuk sht prftuar si pasoj e kontakteve me legjionet romake t Perandoris s Lindjes, do t thoshim, sepse ushtart, si dhe popullsit civile nuk flisnin greqishten e latinishten, q i flisnin vetm oficert, por fare thjesht shqipen. Kshtu latinishtja kishte m shum avantazhe se greqishtja, sepse kishte mundur nprmjet legjioneve t bhej e njohur e t prhapej, kurse popujt e nnshtruar ndodheshin n prani t nj gjuhe, aq m tepr t gjuhs s fitimtarit, pr t cilin kishin interes si praktik, ashtu edhe politik q ta msonin. Ky interes, meq dilte i prbashkt dhe i prgjithshm pr t tr popujt e nnshtruar, solli q pak nga pak gjuha e strgjyshrve t zhdukej pr ti ln vendin gjuhs s fitimtarit. Ne ngulim kmb ktu pr faktin, q t ndodh zhdukja e nj gjuhe populli n favor t nj gjuhe tjetr, duhet q t ket vullnetin, ose t paktn pranimin e popullit, i cili e humbet. Mund t kundrshtohet, se si sht e mundur q n antikitet dhe n epokn bizantine gjuha greke nuk flitej nga t gjith, sepse vazhdimisht zbulohen mjaft mbishkrime greke, t cilat lidhen me kto epoka? Ksaj do ti prgjigjemi se n mesjet dhe deri nj a dy shekuj m par Europa jon perndimore gjithashtu ishte plot me mbishkrime latine, por kjo nuk do t thot doemos se latinishtja flitej po ashtu. Jo, sigurisht; ne e dim fare mir, se ajo vetm msohej n shkolla dhe nuk flitej aspak n vatrat e shtpive, ku nuk ishte n prdorim, pot flasim vetm pr Francn, ku kishte t folme t tjera dhe vet frngjishtja, n trajtn e nj dialekti gjithashtu flitej, porse kishte avantazhin q msohej n shkolla. Prandaj fakti q gjejm n nj vend mbishkrime greke t gdhendura gjat gjith epokave q nga antikiteti i von deri n kohn e re, nuk do t thot se popullsia q banonte n kt vend ka qen gjithashtu greke si rac, por vetm si arsimim, si ishin pellazgt e Greqis, maqedonasit, frigt, lidiasit, likiasit etj. Nga vet kto mbishkrime mund t nxirret gjithashtu prfundimi, se gjith popullsit pellazgjike ose shqiptare t antikitetit prdornin pr arsimin e tyre gjithashtu shqipen, sepse ato provojn q ka qen para greqishtes, si n tekstet e likishtes dhe t t tjerave, ku as nuk ka pasur tekst grek. Dijetart mendojn se historia dhe vendosja e helenve n Greqi prkojn me shfaqjen e par t hekurit n Ballkan, kurse tradita, si thon ata, e bn kt popull q t ket ardhur nga Skitia ose Kaukazi, npr Danub dhe bregun e Adriatikut rreth shekullit XV ose XVI. Porse kjo ardhje lidhet me ilirt t vitit 3.000 para Krishtit, nj pjes e t cilve e krahut t djatht ndoqi bregun Adriatik drejt perndimit dhe, kur arriti n derdhjen e lumit Po, u nda pr her t dyt: pjesa e majt, m e rndsishmja, u shty drejt jugut dhe arriti t pushtonte Italin e t prbnte s bashku me rrnjsit popullsin e aborigjenve, kurse pjesa e djatht iu ngjit bregut t majt t lumit Po deri n lartsit e Gjenovs, kaprceu lumin, u shty drejt jugut deri n

12

bregdet dhe, duke ndjekur at, arriti n Ventimilja, q ku dega e fundit deprtoi n Gali. Sa pr helent, si e dim, pasi e kemi shpjeguar shum her n kt vepr, ata jan pasardhs nga przierjet e pellazgve me mesopotamasit ose egjiptasit, q emigruan n Greqi rreth 1700 para Krishtit dhe t cilt u przien nj her t dyt pas vendosjes s tyre n Greqi, me t tjer pellazg. Me nj fjal, kta jan pasardhs t Danait, Kekropsit, Kodrosit, Kadmit dhe t shokve t tyre, q zbarkuan me ta dhe t atyre pellazgve t Greqis, q u bashkuan me kta imigrant. Nga kjo del se pellazgt, q nuk e pranuan kt bashkpunim, ose q u treguan m refraktar kundrejt ktyre pushtuesve t huaj, prbnte klasn e ilotve (), t penestve (), t metekve (), t periekve (), t skllavve (), t robrve t toks (), etj Kshtu shteti social i Greqis s lasht prbhej nga elementi mbizotrues dygjuhsh: q fliste n shtpi shqip dhe q msonte n shkoll greqishten, dhe q u quajt m von helen, t dal nga przierjet pellazgo-egjiptiane, pellazgo-aramease, pellazgo-fenikase ose pellazgo-mesopotamase, t imigruar n Greqi dhe t przier prsri me disa pellazg, q kan dashur ta pranonin kt przierje, dhe m pas me elementin pellazgjik t pastr e autokton, q fliste n shtpi dhe kudo vetm gjuhn pellazge ose shqipe, dhe elita e t cilit gjithashtu msonte greqisht dhe prbnte borgjezin, si dhe plebejt, antart e t cilve q flisnin greqishten mund t quheshin gjithashtu helen. Kjo gjendje e Greqis, ashtu si dhe e Epirit, Maqedonis, Azis s Vogl dhe Ishujve, ka vazhduar deri n vitin 146 para Krishtit. Pushtimi romak i dboi sunduesit alogjen, gj q e paksoi shum popullsin e Greqis, dmtoi tregtin, bri t bien artet dhe ndrpreu arsimin. Por pellazgt e skllavruar, t nj race me romakt, e morn veten, fituan lirin dhe gjuha pellazge ose shqipe, q ishte dbuar nga greqishtja n Greqi, n Ishujt dhe n Azin e Vogl, e rifilloi prdorimin e saj si m par, domethn si para epoks s Homerit. Greqishtja, e cila me gjith pushtimin romak rilulzoi sidomos n Rom, Aleksandri dhe Antioki, me Ediktin e Konstandinit t Madh i rifitoi t drejtat e saj, kur krishterimi u ngrit n fe shtetrore. Por kjo greqishte, kt radh gjithashtu u kufizua n rolin e saj si gjuh e dyt, duke mbetur gjithmon e para, domethn gjuh amtare, shqipja. N antikitetin e lart, para imigrimeve t Danait, Kekropsit, Kadmit, Kodrosit dhe shokve t tyre, popullsia e Greqis nga pikpamja racore ishte shum m e pastr se pas ktyre imigrimeve. Ajo prbhej vetm nga pellazgt, domethn t lindurit t bardh, q mbanin emra t ndryshm: ilir, sel, trak = ose Graeci, ose grek, argien ose A ose args ose argues ose arias, domethn: t bardh ose arbn ose alban, akeas etj Kjo pastrti nuk ishte vetm e pellazgve t Ballkanit, t Azis s Vogl dhe t Italis, po gjithashtu pr t gjith popujt e bots s bardh, q njihej nga bashkkohsit e epoks n fjal. Del se sa m shum afrohemi n kohn ton, aq m shum popujt bhen t shumt n numr dhe aq m e madhe bhet przierja. N kt mnyr n kohn ton, me lehtsit e mdha t komunikimit, gjith popujt modern, ashtu si populli Helen i sotm, jan me prejardhje t prbr, ndonse n shkall t ndryshme. Pak m von pellazgt-frigas dhe fenikasit hyn n kontakt n Liki dhe n ishullin e Krets; kshtu mjeshtria e varreve m t vjetra t Mikens, e ngjashme me at t Frigis, mban gjurmt e Lindjes s Mesopotamis. Nga ana tjetr, duke e pasur prejardhjen nga Peloponezi cistet prej bronzi t Etruris, qytetrimi etrusk na del si vazhdim i drejtprdrejt i qytetrimit pellazgjik t Mikens. Ky qytetrim pellazgjik i Mikens ka dal nga nj tjetr pellazgjik, t quajtur minoik t Krets, i cili sht zhvilluar n kt ishull q nga viti 3500 deri 1200 para Krishtit dhe q karakterizohej nga nj frym e veant butsie, gzimi e progresi qytetrues, si dhe nga nj frym paqeje t vazhdueshme e t qndrueshme, gj q i ka lejuar dijetarit Evans, i cili ka br grmimet n Kret, ta quaj n mnyr t goditur dhe me menuri PAX MINOICA. Sa pr popullin e Krets, q bri t lindte nj qytetrim i till, ai nuk sht gj tjetr vese nj popull pellazg i pastr, q n at koh nuk mund t kishte przierje tjetr vese me pasardhsit e drejtprdrejt t racs s kuqe ose t atlantve t Egjiptit, lundrtar dhe kolonizator, t cilt kolonizuan gjithashtu pellazgt primitiv dhe autokton t brigjeve t Nilit. Nj popull primitive, i till si pellazgt, pr pasoj, i cili ka krijuar ab ovo gjithka, q

13

nuk ka kopjuar asgj, si e pam, ai edhe nuk e bnte dot, dhe vetm me imagjinatn e tij, nuk mund t ishte vetm se moral e moralizues, njerzor e njerzues, paqsor e tolerant. Kshtu gjith autort e vjetr, si grek dhe latin, i prshkruajn si t qet, = t urt, puntor, prodhues, tolerant dhe mikprits, t gjitha arsyet ose cilsit, q i kan br t asimilojn gjith popullsit, t cilat emigronin ose gjenin streh tek ata. Po e njjta gj ka ndodhur me gjuhn pellazge: origjina e saj, si e pam, sht kaq e largt dhe numron dhjetra e qindra mijvjear t formimit, t zhvillimit, t evoluimit e t njjtsimit, sa ndiejm nj far ndjenje mshire pr t gjith ata, q gjithmon jan prpjekur tu japin gjuhve mesopotamase (semitike) nj rndsi, q formimi i tyre krejt i vonshm, gjithsej mbi dhjet mij vjet, - nuk mund tua siguroj, dhe aq m pak, tu atribuohet atyre roli huazues pr gjuhn pellazge. Ve ksaj, nuk mund t ishte ndryshe pr kt gjuh pellazge, kaq primitive, sepse pot ndjekim termat e vet Bibls, sht gjuha e vetme, q flitej nga raca e bardh e gjitha, para shprndarjes q pasoi projektin e ndrtimit t Kulls s Babilonis, n Mesopotami. Duke folur pr gjuht primitive ose pr gjuhn primitive, ne kemi shpjeguar se si gjuha pellazge ose shqipe sht po aq e lasht sa raca e bardh vet, ashtu si m pas afr vitit 1700 para Krishtit ajo bri t lindte greqishtja e vjetr, i shrbeu asaj si model dhe m n fund, nn emrin e etruskishtes bri t lindte latinishten dhe m pas, i shrbeu bashk me greqishten si model. Gjuha shqipe e shtetit t lir t Shqipris s sotme ka, q nga fundi i Republiks Romake, rreth fillimit t ers son, dy dialekte: toskrishten dhe gegrishten. Dialekti geg i ngjet m shum greqishtes s vjetr, kurse dialekti tosk i ngjet shum m tepr latinishtes. Arsyeja e nj fakti t till, t cilin ne do ta shpjegojm gjithashtu n tekst, u detyrohet pasojave t fitores q arriti gjenerali romak Paul Emili mbi epirotasit n vitin 168 para Krishtit. Pasi ky gjeneral e rrafshoi trsisht Epirin dhe e drgoi si skllave gjith popullsin n kryeqytet pr ti shrbyer si ilustrim t triumfit t tij, tokat e shkretuara t ktij vendi, q kishin mbetur bosh pr m shum se njqind vjet, deri n fundin e Republiks s Roms, u pushtuan nga etruskt e mrguar, t cilt pr tu mbrojtur nga rreziku q i krcnonte n Itali, kaprcyen kanalin e Otrantos, n kohn e shprnguljeve n mas. Ktu sht gjithashtu arsyeja prse toskrishtja, e cila sht n kontakt m t drejtprdrejt me Greqin dhe gjuhn greke, i ngjet latinishtes; kurse gegrishtja, q sht m larg nga Greqia dhe e ndar prej saj nga Toskria, i ngjet greqishtes. Ne do t shpjegojm gjat tekstit n mnyr t mjaftueshme mnyrn q ka shrbyer pr formimin e greqishtes s lasht. Mnyra sht kjo: pr formimin e emrave dhe t premrave greqishtja merrte rrnjn, duke hequr mbaresn shquese ose nyjn e pasme t shqipes, kurse pr foljet merrte thjesht rrnjn, qoft kjo dhe e zgjeruar me mbaresa t ndryshme foljore. Duhet shnuar se vet folja n shqipen mund t ket si dhe n greqishten dy ose m shum rrnj, q ndryshojn trsisht ndrmjet tyre. udh-: o+o = oo pordh-: ujk, ulk-u: -o = drapn: -o = ....................................... nat: - = noctis = nacht = night. Shumsi bn net, t krahasohet me shumsin e gjermanishtes: nchte. ....................................... Fjala pellazg, q prcakton gjuhn primitive t racs s bardh, etimologjikisht sht e prejardhur nga fjala = -- nga piell arg, q do t thot: i lindur i bardh ose pinjoll i bardh, q shnon do individ t racs s bardh. Kur t part Arias-fenikas ose Argfenikasit, ose Arg-mespotamasit, tregtar lundrtar erdhn ose zbritn te brigjet e Peloponezit dhe n jugperndim t Azis s Vogl, dhe kur ata i pan pr her t par kta ose Pellazg, banor t Greqis dhe t Azis s Vogl, t gjith t veshur e t mbuluar me t bardha, duke punuar t prkulur mbi gjelbrimin e arave t tyre, i morn pr

14

lejlek dhe pr shkak t ksaj ngjashmrie ose t ktij ngatrrimi, u dhan emrin LELEK, prej nga vjen LELEGT, si quhen kta shpend n gjuhn fenikase ose aramishte, nj fjal q pr m tepr sht huazuar nga pellazgjishtja. M von, kur greqishtja prparoi n formimin e saj, kt shpend kmbgjat, q pellazgjishtja, e po ashtu si ajo dhe fenikishtja e quanin: lelek, edhe ajo e emrtoi me emrin q i prgjigjet n pellazgjishten nga pikpamja racore: = lejlek. M pas evoluoi dhe u b , ose [i]PELLAZGT, mbiemra q prcaktonin gjith popullsit e racs s bardh t Lashtsis, dhe nga ky prcaktor i prgjithshm i pellazgve, t prdorur kaq gjersisht si ishte e drejt, ka ardhur gabimi q ka br dijetari Maks Myler (Max Muller), kur ka shprehur mendimin se Pellazgt jan nj mit i t lashtve. Ndonse shumica e autorve t lasht grek e latin e kan prdorur drejt mbiemrin dhe ose dhe pr t gjith popujt e bardh t epoks s lasht, megjithat ka pasur disa autor, sigurisht me prejardhje jo pellazgjike ose pellazgjike t przier shum, t cilt kan pretenduar se i prket prjashtimisht vetm popullit Helen, duke u prpjekur q ti veshin si vend t prejardhjes Peloponezin dhe m sakt, Arkadin. Me kt rast ne do t vm n dukje nj prkim, q nuk duhet t jet i rastit, se helent, nj popullsi n thelb e przier n lashtsi ashtu si edhe sot, ia atribuon vetm vetes s tyre at, q n t vrtet i prkiste gjith mass s popujve t pastr pellazgjik. Pr t kuptuar gjendjen shoqrore t grekve t lasht duhet t nisemi nga parimi q fjala helen kurr nuk ka shnuar racn, s cils i prkiste nj person, por m tepr gjuhn, n t ciln ai ishte arsimuar dhe edukuar. Kshtu gjat lashtsis, ashtu si edhe sot, cilsohej Helen do person, qoft n pjesn m t madhe me prejardhje pellazgjike, qoft gjithashtu t huaj: egjiptiane, fenikase, ifute, persiane, arabe, etj i cili ishte arsimuar n gjuhn greke dhe q mund ta fliste e ta shkruante kt gjuh, duke u br kshtu dygjuhsh. Njeriu ishte i detyruar t bhej dygjuhsh, sepse nuk kishte se sit prdorej greqishtja e lasht si gjuh amtare dhe si gjuh e vatrs, pasi greqishtja e vjetr ishte nj gjuh artificial, konvencionale dhe diturore. N dritn ose n t mirn e ktyre njoftimeve mund t kuptohet leht se Perandoria Bizantine, pasuese e Perandoris s Aleksandrit dhe t Perandoris Romake, nuk ka qen pra aspak greke ose helene, por pellazgjike ose shqiptare dygjuhshe, q prdorte greqishten vetm pasi kjo i vuri brrylin latinishtes n saj t ndikimit t Kishs Ortodokse t Lindjes. Po ajo gjendje shoqrore vijoi t mbetej edhe m pas ndr elementin e krishter t ksaj Kishe, madje edhe nn sundimin osman, me ndryshimin se nj gjuh e dyt, shum m zyrtare: turqishtja, erdhi dhe u b konkurrente e greqishtes n nj pjes t madhe t popullsis s Perandoris s re. Megjithat, madje edhe n epokn e pavarsis s Greqis m 1821-1830 gjendja shoqrore e lasht ende mbretronte n Greqi, pasi ne kemi provn, q tashm e kemi paraqitur, t dygjuhsis n Parlamentin Kombtar t Greqis n Argolid n fillimet e tij, dhe nga prova e mbretit t par t Greqis, Otonit t Par, i cili msoi greqishten, si thot, n vend q t msonte shqipen. Vetm pas Luftave Ballkanike dhe Lufts s Par Botrore t viteve 1914-1918 gjendja shoqrore e lasht q tham, e karakterizuar nga dygjuhsia shqipehelenike, nisi t dobsohej seriozisht dhe t zhdukej pak nga pak. E megjithat n vet Greqin, n Serbi, n Itali, n Turqi, n Amerik dhe kudo gjetk, pa prmendur shtetin e lir t Shqipris, mbeten ende popullsi shqiptare dygjuhshe, q arrijn, t paktn dhe kjo shifr nuk sht e tepruar, sepse nuk sht e njollosur nga tendencioziteti n 3.000.000 veta q flasin shqipen n vatrn e tyre. Disa dijetar q pak a shum, - m tepr pak se sa shum, - merren me gjuhn shqipe, kan shprehur mendimin se kjo gjuh sht shum e varfr dhe se i mungojn trsisht fjalt abstrakte ose shkencore, gj q nuk sjell ndonj pasoj, sepse gjenia shqiptare sht e till q, nse i mungojn fjalt abstrakte, diturore ose shkencore, kjo vjen ngaq nuk ka pasur nevoj deri m sot, por sht n gjendje q ti marr n gjirin e saj dhe ti ndrtoj ose ti formoj me mjetet e veta, pa qen e detyruar ti drejtohet pr ndihm nj gjuhe t huaj, qoft kjo greqishtja ose latinishtja. Kshtu, nj mendim i till q vjen nga ana e dijetarve gjuhtar, domethn nga njerz me t vrtet kompetent, na udit shum, sepse duke dhn nj mendim t till, ata kan br nj gabim t dukshm. N fakt, injoranca e tyre pr shqipen dhe

15

pa dyshim njohja e pamjaftueshme e greqishtes i kan penguar t shohin marrdhnien e ngusht t afris q i lidh kto dy gjuh dhe, mbi t gjitha, faktin q shqipja i ka shrbyer si model greqishtes. Anasjelltas, shqipja q sht mbrujtur pr vete pa ndihmn e asnj modeli, gjat qindra mijra vjetve, t cilat kan kaluar para formimit t greqishtes dhe t latinishtes n nj epok kur shkrimi ishte ende i panjohur, nuk ka pasur nevoj pr at tuf termash abstrakt ose shkencor q ti kishte krijuar. Por at q nuk e ka krijuar shqipja, pati nevoj greqishtja, e cila doli nga shqipja, pr ta br m pas; dhe pasuria q vm re te greqishtja sht pasoj praktike dhe natyrore e afris s saj me pellazgjishten ose shqipen, meq rreth shekullit XVIII para Krishtit, kur zbarkuan n Greqi Danai, Kadmi dhe imigrantt e tjer sundimtar, greqishtja formohet sipas modelit t pellazgjishtes ose t shqipes pas vitit 1700 para Krishtit, ashtu si gjermanishtja dhe sllavishtja u formuan, shum m von, pas shekullit X t ers s re, sipas shqipes e greqishtes. Kshtu nuk na pengon gj, q duke krahasuar greqishten me shqipen, t shohim ngjashmrin e madhe q ekziston ndrmjet t dyjave n ndrtimin dhe prejardhjen e fjalve, dhe n stilin e sintaksn q i kan t njjta. Gjat ksaj vepre kemi treguar se si greqishtja, duke marr hua nj rrnj fillestare pellazgjike, ka formuar shumicn e fjalve t leksikut t vet; kshtu nga: - hell e shqipes greqishtja, duke i shtuar mbaresn -os, ka formuar: - =, q do t thot po t njjtn gj: hell si dhe: gozhd e madhe e gjat. - hippj t shqipes ajo ka br: -o = , q do t thot hipje, nga vjen: kal. - kjaj shqip sht njsoj me -: un qaj. - hepem e shqipes pr prkulem, ndjek: greqishtja e ka br: -, q ka plotsisht t njjtin kuptim, etj. etj. Gjithashtu nuk duhet harruar se at q ka br shqipja pr formimin e greqishtes s lasht, e ka br njsoj pr greqishten e re, n t ciln duken qart ndrtimet sintaksore shqipe. Duke ecur n kt rrug, ajo q sht me t vrtet domethnse ose m tepr befasuese, sht fakti q dijetart, t cilt e kan par kt ngjashmri ndrmjet ndrtimeve t t dy gjuhve: greqishtes e shqipes, ia kan veshur ndikimit t greqishtes mbi shqipen, n nj koh kur sht e kundrta. Po ashtu kta dijetar nuk kan mundur t shohin q pr m tepr shqipja sht m e lasht se greqishtja, si gjuha e vjetr ashtu edhe e sotmja, dhe ndaj t gjitha gjuhve t tjera t Lindjes s Afrme dhe t Europs Juglindore, sepse ata gjithnj kan pretenduar se sht shqipja ajo q ka marr huazime nga rumanishtja, italishtja, serbishtja, arabishtja, turqishtja, greqishtja, etj., etj. Do t vm re ktu se t gjitha pohimet, q ne japim n kt vepr, lidhur me gjuhn shqipe dhe si rrjedhim lidhur gjithashtu me popullin shqiptar, nuk jan hipoteza t thjeshta, t cilat ne i kemi formuluar nga fantazia e pastr, por jan t vrteta t pakundrshtueshme, t mbshtetura n prova t padiskutueshme, si jan mbishkrimet pellazgjike ose etruske t Lashtsis, q ne i kemi riprodhuar, shpjeguar dhe prkthyer frngjisht me ndihmn e shqipes (jan dhn dhe n kt libr). Prpara ktyre teksteve nuk mund t pretendohet se greqishtja ka qen mbizotruese dhe aq m pak se shqipja nuk ekzistonte, sepse ka mbishkrime, q jan br vetm pellazgjisht ose etruskisht, domethn vetm shqip, dhe ka t tjera, likishtet ku teksti shqip sht mbizotrues, kurse teksti greqisht, n rastet kur ka, sht dytsor dhe me rol shpjegues. Nse ne vetm me ndihmn e shqipes kemi arritur mjaft leht t prkthejm mbishkrimet q japim n kt vepr, ne jemi t bindur nga ana tjetr, se duke siguruar ndihmn e njerzve, kryesisht t moshs s madhe, q kan nj far arsimi dhe q i prkasin popullsis shqipfolse, e cila banonte n Azin e Vogl dhe q u shkmbye n vitet 1924-25, nuk ka dyshim se do t kishim pasur sot rezultate edhe m t rndsishme. Na vjen keq, q punimet q po bjm tani nuk jan ndrmarr me ndihmn e shqiptarve. Na vjen keq, q punimet q po bjm tani nuk jan ndrmarr me ndihmn e shqiptarve para vitit 1922 ose, m mir, para lufts s viteve 1914-1918, sepse n at koh nuk do t na mungonte ndihma e njerzve

16

kompetent q krkohen pr deshifrimet. sht e leht t kuptohet, se popullsit shqiptare t Azis s Vogl m 1923 flisnin ende nj dialekt, q i prgjigjej prsosurisht atij t mbishkrimeve, q kan nxjerr n drit grmimet n kt vend. Lidhur me mbishkrimet shqipe t lashta, duhet br edhe nj vrejtje tepr e rndsishme: edhe n vet Greqin ato gjenden shum rrall. Dhe arsyeja e nj fakti t till sht gjendja shoqrore e pellazgve t Greqis, q nuk i ngjante asaj t pellazgve t Azis s Vogl. N t vrtet n Greqi, q nga 1700 para Krishtit, data e ardhjes s Danait dhe t t mrguarve t tjer, t shoqruar nga element t przier egjiptas, fenikas dhe mesopotamas t tjer, u kthyen n skllevr banort autokton t Greqis, si pr shembull ilott, penestt dhe t tjer. N kt epok ata q bnin m shum qndres, ata drrmoheshin m shum dhe shtypeshin nga sundimi i pushtuesit t huaj. Dhe ky i fundit, kur ishte i detyruar t msonte pellazgjishten ose shqipen, meq ishte gjuha e mass, prsri kur ishte shtja pr t shkruar ose pr t gdhendur tekstet prkujtimore mbi monumentet zyrtare ( domethn monumenta), prdorte vetm greqishten, duke e ln mnjan gjuhn e popullit t nnshtruar. Por arsyeja m e rndsishme e mungess s mbishkrimeve shqipe n Greqi sht fakti q pellazgt e ktij vendi, krenar pr racn e tyre e ruanin ende t paprekur zakonin e tyre strgjyshor pr ti djegur kufomat; si pasoj del se ata nuk kishin nevoj t ndrtonin varre me mbishkrime prkujtimore, si ka ndodhur n Azin e Vogl e gjetk. *** Prve ideve, mendimeve dhe korrigjimeve q lidhen me lashtsin, n veprn ton ka gjithashtu mjaft t tjera, q lidhen po ashtu me epokn mesjetare, kohn e re dhe t sotme dhe q nuk jan m pak shprehje e s vrtets s pastr, sepse ato jan konceptuar dhe shkruar pr t luftuar njoftimet e rreme historike, q jan prhapur qllimisht n favor t mashtruesve. Megjithat, ajo q i bn kto njoftime t duken si t vrteta, sht sfondi i historis s tyre, q vjen nga korniza e vrtet e Historis dhe Tradits; pr shkak t nj prsritjeje t orkestruar mir, ato kan hyr n kategorin e njoftimeve historike, t cilat, me gjith karakterin e tyre trsisht tendencioz, prsri prbjn paragjykime t rrema t rrnjosura mir. Dhe pikrisht kjo kmbngulje pr ta konsideruar si t vrtet nj paragjykim t rrem, qoft dhe i vjetr, i bn pohimet tona t vrteta t sotme q t jen t guximshme. Megjithat ne shpresojm se shkenca e vrtet dhe nj vshtrim deprtues do ta zbulojn natyrn e rrem q kan kto paragjykime dhe at q sht e rrem do ta zvendsojn me t vrtetn. Si prfundim, qllimi i ktij vshtrimi historik nuk sht, si pr t gjitha trajtimet historike q t prshkruaj aktet zyrtare t popujve pellazgjik, as simptomat publike dhe t jashtme t nj gjendjeje ose t nj sistemi shoqror, si jan luftat, betejat, traktatet e paqes, as biografit e personazheve historike. Ajo q kemi krkuar ne duke shkruar veprn ka qen t prshkruajm jetn shoqrore t gjith epokave q lidhen me popujt pellazgjik, q nga origjina e tyre deri n ditt tona, duke prfshir n kt prshkrim shoqror elementt e periudhave kryesore q ndjekin historin e tyre, ky vshtrim historik sht, pra, i ndryshm nga historia politike, ashtu si sht shkruar deri n koht e fundit. Ne kemi shkruar kshtu historin e veant t nj race njerzish t tr prmes shekujve dhe prmes vendeve ku ajo ka banuar; ne kemi studiuar, prcaktuar dhe saktsuar ndryshimet q ajo ka psuar n prbrje, n gjendjen shoqrore ose racore dhe mbi t gjitha, n emrtimin e gjuhs s vet, emrtim q do t shrbej si baz mbi t ciln mbshtetet gjith argumentimi i mendimeve tona. Ne kemi folur pr ato ide dhe ndjenja q kan frymzuar popujt e dal nga kjo rac, pr karakterin e tyre, zakonet dhe traditat e tyre; ne kemi deprtuar deri n vatrn e tyre pr t shqyrtuar gjuhn q flitej aty dhe pr t treguar hyjnit e tyre mbrojtse, besimet dhe kultet familjare q kan ndjekur; ne kemi hyr n intimitetin dhe mirbesimin e ksaj race dhe e kemi paraqitur n skenn e veprimit t saj n mjedisin q e rrethonte dhe n marrdhniet me fqinjt e saj t afrt e t largt.

17

Pr t hartuar nj vshtrim t till historik dhe pr t rindrtuar trsisht shoqrin e popujve pellazg, na sht dashur durimi dhe guximi pr t krkuar, si pr gjith historiant, ndriimin e dokumenteve, ndihmn e gjith shenjave, t tra gjurmve dhe t gjitha mbeturinave nga secila epok e ndryshme, q nga Lashtsia m e thell parahistorike deri n ditt tona. Na sht dashur t mbledhim nga t gjitha ant pa u lodhur elementt e veprs son, q jan t ndryshm si vet kjo vepr. Kemi shfletuar historiant dhe shkrimtart e t gjitha kohrave: t lashtsis, t mesjets, t kohs s re dhe bashkkohs. Kemi shteruar gjith burimet, n t gjitha librat dhe n gjith bibliotekat pr ta kapur subjektin ton t gjall dhe pr t krkuar konfirmimin ose hedhjen posht t mendimit ton n punn e autorve t tjer. Duke qen t frymzuar n kt mnyr, ne kemi arritur t jetojm prmes ktij mendimi, si dhe prmes syve, n t kaluarn e subjektit ton t zgjedhur dhe ti japim vshtrimit ton historik kt jet me ngjashmrin dhe me fizionomin q kemi dashur ta prshkruajm ose ta pikturojm. SHPJEGIME PARAPRAKE Domethnia e vrtet etimologjike e termit ose ose Arg ose Arya Prpara se t flasim si duhet pr etruskt, pr t cilt sht br fjal kaq shpesh koht e fundit, pr shkak t vshtirsis q ndesh deshifrimi ose m tepr prkthimi i gjuhs s tyre, sht e nevojshme t flitet s pari pr prejardhjen e gjuhs dhe t qytetrimit t Pellazgve; pasi termat: pellazg, arias, etrusk, arbresh etj., jan sinonime dhe shnojn n fakt po at element rrnj me cilsime t ndryshme. N t vrtet nuk sht puna pr nj popull ose pr nj komb, por pr nj grup t madh popujsh, q vijn nga po ajo rac: e gjer, primitive, e cila q nga prejardhja e vet njeriut mbi tok e deri n koht historike zinte dhe z deri m sot, me gjith Europn, nj pjes gjithashtu t Perndimit aziatik dhe t Veriut t Afriks. Me gjith kt shtrirje dhe rndsi t madhe t pellazgve n Lashtsi, si del nga vet shkrimet e t lashtve, dijetart tan t sotm, ngaq gjithmon kan injoruar deri dhe domethnien e prpikt etimologjike t fjals pellazg, nuk u kan dhn atyre as rndsin, as shtrirjen q u kan dhn njerzit e antikitetit. Dijetari i njohur Max MULLER madje e ka shtyr shtjen tepr larg, sepse ka guxuar t shpreh mendimin fantastik se ekzistenca e Pellazgve ka qen nj mit i antikitetit. Pr t qen kaq i prer dhe kategorik Max Mller (Maks Myleri) pretendon se ka dashur t shoh m qart atje, ku t lashtt, t gjith t lashtt pa prjashtim, sipas tij, kan gabuar, kur kan shkruar se gjith popujt e njohur q n Antikitet dhe q ishin t racs s bardhs, kan qen pellazg. Por t lashtt, duke e njohur vet shum mir kt kuptim etimologjik, nuk e kan br t njjtin gabim dhe i kan konsideruar e quajtur se ishin pellazg t gjith rrnjsit e Europs, qofshin t njohur si banort rreth Mesdheut, qofshin t panjohur si banort n thellsi t veriut t kontinentit ose , po njsoj t racs s bardh. Kshtu Pellazg ose , n kundrshtim me t gjitha shpjegimet etimologjike, q kan dashur ti japin deri m sot, duke u mbshtetur mbi SPELUNCA = shkmb, dhe n shqipen banor t shkmbit, mbi = det i brendshm; mbi dhe etj...., shpjegohet vetm me an t gjuhs shqipe dhe do t thot: I LINDUR I BARDH ose nga rac e bardh. Nuk ka asnj hije dyshimi se sht termi i prbr pelalzgjik ose shqip, i greqizuar ose i helenizuar shum m von. Duke e zbrthyer vijm me lehtsi te forma e tij primitive origjinale, mjafton q t ndjekim nj metod dhe me etapa: nga n fillim heqim mbaresn greke: o. Ajo q mbetet: , sht transkriptim grek i pellazgjishtes ose i shqipes PIELLARG primitive q, n gjuhn e evoluar ose n shqipen e sotme, na jep piell(b)ar[u]dh[/u](), duke qen [u]b[/u] nj epentem; [u][/u] nj

18

mbares toske, q n gegrishten mund t bjer, dhe g=dh e anasjelltas dh=g ose =, duke pasur gjithnj domethnien: i lindur i bardh ose pinjoll i bardh. sht si rregull q IE dhe JE pellazge ose shqipe bheshin n greqishten E dhe n latinishten E; pr shembull: PJ[u]E[/u]PR ose PJ[u]E[/u]PUR = , po me at kuptim PI[u]E[/u]RTH = , po me at kuptim; MI[u]E[/u]L = -, un mjel;... Forma primitive pellazgjike ose shqipe: PIELLARG, ka evoluar dhe ka dhn (kur greqishtja nisi t formohej mbi bazn e fondit pellazg ose shqip, t plotsuar me an t shtesave t tjera t huaja), fjaln greke , e cila m von u b , duke ndryshuar n , ashtu si te = kuraj, guxim; = mashkull; ... Fjalt e prejardhura nga N nj epok m t von, por q megjithat prfshin disa mijra vjet para ers son, popujt pellazgjik krahas termit , q shrbente n prdorimin e brendshm ose kombtar, me siguri q e bn zakon t prdornin gjithashtu gjysmn e ktij termi dhe t thoshin: ARGU, - = i bardhi (termi tjetr = i bardhi (termi tjetr Argeios ka t bj vetm me banort e qytetit ose t fushs s ; prandaj nuk duhen ngatrruar), me kalimin e kohs kjo rrnj ARG solli lindjen e nj tufe fjalsh t prejardhura, nga t cilat kryesoret jan: 1) - ARBN, ARBNESH, ABANITH, ARVERNE 2) ALBANAIS, ALBANUS, ALBANAIS, ALBION, ALBA, ALBIN. 3) - alba, , agim, etj. 4) - ARBI; arab dhe ARBYA, trajta e saj femrore. Duke u bazuar n kt ngjashmri m tepr se gjuhsore, kjo afri ose m tepr njjtsi, na ka lejuar t mendojm se populli n origjin t arabve t sotm ka qen ARYA. Pr m tepr, sht i njjt emri etnik: TARGUI ose shums TUAREG, q nuk kan madje as dhe nj form t prcaktuar mir n arabishten klasike t mirfillt. Sa pr termin e famshm ARYA, q tashm ka br t derdhet shum boj dhe t harxhohet aq shum pshtym, pr tu dhn nj sadisfaksion t plot e trsor t gjith atyre, q interesohen, ai vjen gjithashtu nga: ARGU, A-EIO. Dhe ja prse: Rreth vitit 3000 para Krishtit dhe ndoshta edhe m par, pellazgt (=Argiasit, g=y dhe = ashtu si v=u dhe po ashtu shkronja prkatse arabe sht si bashktingllore v, edhe zanore: Y ose U), pr shkak t parimit t prgjithshm se nj komb, q ka br nj zbulim ose nj shpikje, e cila i ka dhn prparsi ushtarake, u imponohet t tjerve me forc, sht ndrmarr nj ekspedit e gjer drejt Juglindjes, - e para, ajo e Aleksandrit t Madh nuk ka qen vese e dyta ose kopje e saj, - sepse solli me vete dy element t pushtetit dhe t qytetrimit, q deri ather nuk ishin t njohur n Azi: kalin dhe hekurin, t cilt i siguruan fitoren. NGA FORMIMI I PELLAZGJISHTES DERI TE FUNDOSJA E ATLANTIDS

Shkrirja e fjalorve t ndryshm dhe e dialekteve lokale e krahinore dhe formimi i pellazgjishtes primitive

19

Pas disa qindra mijra vjetsh (e ndoshta edhe pas miliona vjetve), kur t gjitha rajonet ose krahinat e racs s bardh n trsi patn mundsi t binin n kontakt midis tyre dhe t njiheshin mir, gjuha primitive unike dhe pothuaj uniforme arriti n nj pik t till, ose n nj shkall t till zhvillimi e prmirsimi, sa nuk i mjaftonte m karakteri njrroksh. Prejardhja dhe kompozimi, krahas lakimit e zgjedhimit, u bn t nevojshme dhe t pashmangshme, sepse njeriu i asaj kohe pr tu kuptuar, nuk mund t knaqej m me fraza e fjali krejt t thjeshta; prkundrazi, atij i duhej nj fjalor i pasur, format e ndryshme t t cilit ose trupat gramatikor dhe sintaksor ti lejonin q t ndrtonte fraza t tra dhe t mbante ligjrata t vrteta, t cilat t ishin n gjendje ti kuptonin fare mir jo vetm auditori i nj krahine t dhn ose i atyre t grupuara rreth Mesdheut, n Azin e Vogl dhe n ishujt, por edhe krahinat pothuaj t gjith Europs. Nse kontaktet e ndryshme, rrjedhim i shprnguljeve t shumta t njeriut mbi tok, dhe t nevojshme pr uniformitetin e gjuhs s tij, do t kishin qen m t lehta, m t dendura dhe m t largta n at epok ende primitive, nuk ka dyshim se ne nuk do ta kishim sot kt diferencim t racs s bardh, - pr t mos folur pr tjetr gj, - n nnraca dhe n familje t mdha gjuhsh: keltishtja, teutonishtja, sllavishtja dhe pellazgjishtja. Nuk do t kishte pasur gj tjetr, ve racs pellazge dhe nj gjuh primitive unike, pa nnndarjet e prmendura, gjuha pellazge. Duke ndjekur t njjtin rend arsyetimi, ka qen pamundsia materiale e nj kontakti fardo me racn e verdh t Azis dhe racn e zez t Afriks gjithashtu gjat po t njjts epok, pr shkak t lumenjve dhe t vargmaleve t pakaprcyeshme, - q ka sjell q secila nga kto tri raca ka mbetur, deri n koht e fundit, e izoluar n vendin e vet t origjins dhe e mnjanuar nga kontakti me dy t tjerat, dhe ka sjell lindjen e nj gjuhe t dallueshme, q ka natyrn dhe gjenin e vet t veant kundrejt t tjerave. Periudha e kohs: nga epoka e formimit t racs dhe t gjuhs s quajtur primitive dhe t emruar nga t lashtt: Pellazgjike, deri n epokn e fundosjes s Atlantids. Ne nuk mund t japim nj prcaktim t zgjatjes s ksaj periudhe qoft dhe t prafrt; e vetmja gj q mund t themi sht se ajo duhet t ket qen jashtzakonisht e gjat dhe, se ajo duhet t jet shtrir gjat qindra mijra ose miliona vjetve. Dhe nuk duhet t na duket kjo periudh shum e gjat, ndonse ka qen vrtet, sepse sht dashur shum koh q sprovat e nevojshme pr formimin e nj prvoje t fituar dhe t transmetuar nga etrit te fmijt vetm nprmjet tradits, t arrinin t bheshin m t sigurta, m t njohura dhe m t prhapura. Lidhur me kt, nga ana tjetr, i sht dashur njeriut primitiv q prpara se ti lr fardo gj pasardhsve t vet, t bhej vet i aft kur ishte gjall vet q tu transmetonte pasardhsve at q mund ta quante interesante, t dobishme dhe t prshtatshme pr tu ln trashgim. Dhe pr ta br kt duhej q gjuha t ishte mjaft e prsosur, sa t bhej nj mjet komunikimi mjaft i formuar, mjaft i prpikt dhe sa duhet i zhvilluar, pr ti lejuar njeriut t bnte nj prshkrim t kuptueshm. Si rrjedhim del se para s gjithash, ai ka pasur nevoj pr nj mjet komunikimi me t ngjashmit e vet; dhe ky mjet nuk mund t ishte tjetr vese gjuha, nj prparsi e madhe dhe e pamueshme, me t ciln vetm njeriu n krijimin e tij sht pajisur dhe e ka dhunti; megjithat, n do rast, sht dashur q ai vet ta krijonte n t gjitha pjest me arsyen dhe inteligjencn e tij. Kshtu, kur flasim pr origjinn e njeriut n kt vepr, ne e kemi zn n momentin kur ai ka nisur tu shpreh mendimet e veta t ngjashmve t tij nprmjet disa fjalve, q formonin fraza t shkurtra dhe me shum gjeste, q shoqronin disa fjal, t cilat i shqiptonte ai, dhe kur pr nevojat e ushqimit t vet, t atyre kafshve q kishte zbutur, ose dhe thjesht pr kureshti,

20

ai nisi t zhvendosej nga nj vend n tjetrin, nga nj shpell n tjetrn, ose nga nj vis n tjetrin, duke dhn rast kshtu pr kontakte me grupet e tjera t njerzve, pa vn n dyshim q kto shprngulje t shpeshta ose zhvendosje dhe kto kontakte t pandrprera kan qen shkaku i shumzimit ose m tepr i shtimit t grupeve t ndryshme t njerzve, t cilat ndrkryqzoheshin, dhe i zhdukjes s diferencave t ndryshme t gjuhs s ktyre grupeve t po asaj race, gj q prej fillimit t formimit t grupeve t reja ka shrbyer pr ti dhn gjuhs s tyre, q gjithashtu ishte n formim e sipr, natyrn e vet dhe gjenin e saj t veant. Si rrjedhim, ka nj natyr t vetn dhe nj gjeni t veant t gjuhs pellazge, ose shqipe, dhe ka nj natyr tjetr e nj gjeni tjetr t veant t gjuhs kineze, nj tjetr karakteristike pr gjuht mesopotamase, etj... Sido q t jet, nuk duhet gjithashtu t habitemi q kto gjuh primitive kan qen kaq t prhapura, secila n rajonin ose n kontinentin e vet dhe pothuaj kudo njsoj. N fakt, pr t kuptuar unifikimin ose m mir shkakun e unifikimit t do gjuhe primitive, duhet q nprmjet prfytyrimit retrospektiv t kthehemi n gjendjen e racs n epokn prkatse, pr t par dhe pr t kuptuar at q realisht ka luajtur rolin rregullues pr kt unifikim t gjuhs s racs, pra q jan pikrisht shprnguljet e ndryshme dhe pritjet prgjegjse q kan ndodhur ndrmjet grupeve t njerzve, t cilt i prkisnin t njjts racs dhe q flisnin t njjtn gjuh. Kshtu, pr t mos folur pr tjetr gj, po vetm pr pellazgt, t cilt formonin, - si e dim tashm, - popullsin primitive t racs s bardh, kur lexojm lidhur me kt se aksh popull ka emigruar te aksh popullsi tjetr, - (n kt epok kur gjuha ishte tashm pothuaj kudo e njjt, pr shkak t shprnguljeve t panumrta t mparshme), - duhet automatikisht t mendojm se gjithnj kishim t bnim vese me dy popuj vllezr, njri i shprngulur dhe tjetri pritsi dhe q t dy flisnin po at gjuh: pellazgjishten. Nuk na mungojn shembujt pr ta provuar, madje relativisht mjaft t von. Dhe ja disa prej tyre: A) - Kur populli i quajtur Pellazg u shprngul nga Dodona n Epir pr t shkuar, sipas orakullit, q t vendosej n Saturni, domethn n Itali, rrnjsit u lidhn menjher me ta, jo sepse kishin nevojn e tyre pr tu mbrojtur nga armiqt e po asaj race, por sepse njohn tek ata nj popull vlla, q fliste po at gjuh. B) - Kur Eneu, trojani, zbarkoi me t vett n Itali, nuk ishte si nj i Huaj q zbriti, por m tepr si nj vlla dhe q fliste t njjtn gjuh me popullin q e priti, domethn pellazgjishten. C) - Kur pellazgt-tirrenas ose etruskt emigruan nga Azia e Vogl pr t shkuar q t vendoseshin n Italin qendrore duke kaluar npr Samotrak, ata nuk ndien asnj vshtirsi pr tu vendosur si n at ishull, ashtu edhe n Itali, sepse gjetn kudo popuj vllezr, t cilt i pritn vllazrisht. D) - Kur nga viti 600 para Krishtit foceasit zbarkuan n Marsej, themelimin e s cils gabimisht ua atribuojn atyre, qyteti tashm ekzistonte; ai madje kishte nj mbret me nj vajz pr t martuar dhe sundonte nj popull mjaft t qytetruar. Mbreti dhe populli i pritn ata njsoj si vllezr pr t njjtn arsye. E) - S fundi, kur etruskt, duke ikur nga rreziqet q i krcnonin n Itali pr shkak t turbullirave q shprthyen n Rom dhe n gjith gadishullin nga fundi i Republiks, e kaluan kanalin e Otrantos pr t shkuar q t vendoseshin n mas n Epir ose n Shqiprin Jugore t sotme, e bn kt sepse e dinin q do t gjenin atje nj popull vlla. Gjithashtu, pasi u vendosn aty, ata u przien ngusht me popullsin vendse dhe me t formuan popullin e sotm shqiptar t rajonit, i cili pr kt arsye mban cilsimin Tosk, domethn Etrusk (khs. Toskan n Itali, banor i sotm i viseve t Etruris s lasht). Ka shum prova q e pohojn kt fakt. S pari, cilsimi i gjysms tjetr t popullsis s Shqipris, t Veriut, q sht: Geg. Kjo fjal dhe Gegni i kundrvihet Tosk dhe Toskni

21

(khs. Toskan n Itali, krahina q i korrespondon Etruris s lasht), nga vet kuptimi q bart. Nse Tosk nnkupton nj imigrant t ardhur n vend, prkundrazi, Geg do t thot rrnjs ose autokton n po at vend: nga greqishtja . Kjo kundrvnie m pas u mbshtet nga fakti, se sht dialekti shqiptari gegrishtes q afrohet m shum me greqishten e lasht, ndrsa dialekti tosk tregon m shum ngjashmri me latinishten; n t vrtet, sht e kundrta e asaj q duhej t ndodhte. Kjo kundrshti n dukje shpjegohet me faktin q, kur erdhn pr tu vendosur n Shqiprin Jugore, ku popullsia vendse ishte rralluar pr shkak t masakrave, shkatrrimeve dhe shprnguljeve nga gjenerali romak Paul Emili m 168 para Krishtit, imigrantt etrusk, m t shumt n numr, ushtruan nj ndikim kaq t madh mbi dialektin e popullsis vendse shqiptare, q me koh e bn mjaft t ndryshme nga ai i gegve. Gjithashtu pikrisht pr kt arsye dialekti i Toskris, ndonse ka qen n kontakt t drejtprdrejt me greqishten, i ngjet m shum latinishtes, n vend q ti ngjiste greqishtes s lasht; kurse dialekti geg, ndonse sht m i larguar nga greqishtja dhe i ndar prej saj nga Toskria, i ngjet m shum, sepse ai sht ruajtur gjithmon po ai q flitej n t gjith Shqiprin para imigrimit t etruskve, domethn i till si kishte qen kur ndodhej n kontakt me Greqin. Kshtu ajo q ka ndodhur n nj epok relativisht t von, si po e themi me shembuj mbshtets, ka m shum arsye t ket ndodhur gjithashtu n epoka m t largta, domethn pas formimit t gjuhs s par t mirfillt t racs s bardh n trsi, deri n datn e prmbytjes s Atlantids. Gjat gjith ksaj periudhe t gjat migrimet nuk kan pushuar dhe kan vijuar t japin kontribut, - do t thoshim, - gjithashtu pr zhvillimin si t racs s bardh, edhe pr gjuhn e saj, e cila n kt mnyr u prhap dhe u ruajt e njjt kudo. Besojm gjithashtu se e kemi br t kuptueshme aq sa duhet, se ajo q po tregojm nuk sht nj hipotez n er ose nj gj e pamundur, por prkundrazi, sht dika q ka ndodhur realisht; prndryshe ne nuk do t mundnim sot t shpjegonim as gjendjen shoqrore n fakt t lashtsis historike m t largt, as at t kohs son t re dhe bashkkohse, gjat s cils gjuha pellazge ose shqipe ka qen e detyruar t luftoj kundr pushtimit nga dialekte t ndryshme t reja, q jan krijuar gjithnj e m t shumta. Kur themi se pellazgt shtriheshin kudo, nga Kaukazi deri te shtyllat e Herkulit, dhe se gjith popullsit t cituara nga gjith shkrimtart e lasht ishin pellazge ose t racs s bardh dhe flisnin t njjtn gjuh, ne nuk trillojm asgj, sepse ky fakt del nga vet tekstet e lashta. Mbi bazn e ktyre teksteve mund t konstatohet edhe se ka qen gjuha shqipe, e cila n epokat m t vona ka shrbyer si lidhje ose imento ndrmjet popujve q flisnin shqipen n Perandorin Bizantine, n Itali, n Overnj, n Spanj etj., dhe se vijon ende t shrbej ndrmjet popullsive t Shqipris s lir dhe shqipfolsve t Greqis, Italis, Turqis dhe kolonive t tjera shqiptare. Pr aq koh sa nuk ishte shpikur shtypshkronja dhe aq m tepr pr sa koh arsimi publik i detyrueshm nuk ishte vendosur me ligj n shtetet moderne, shqipja kishte mundsin t mbrohej; por n koht m t fundit zbatimi praktik i ktij arsimi t detyrueshm sht br gjithnj e m tepr i prgjithshm dhe gjuha e lasht sht detyruar pak nga pak ti lshoj vendin gjuhs s re, kshtu q shqipja ekziston vetm me vshtirsi n disa ishuj territorial pak a shum t rndsishm, t prhapur nga nj ik n gjith Europn jugore dhe n vise mjaft t largta nga njri-tjetri. Kshtu, prve Shqipris, shqipja flitet ende: n mjaft vise dhe ishuj t Greqis; n nj pjes t madhe t Jugosllavis, ku ndikimi shqiptar mund t vihet re me lehtsi n doket e zakonet, n veshjet e traditat e serbve; n Italin e jugut duke nisur nga Roma deri posht duke prfshir Sicilin; n Trak, n gadishulli e Galipolit, rreth Dardaneleve dhe detit t Marmaras, dhe nga pak kudo n Azin e Vogl, sidoqoft para vitit 1925 ose deri m 1925, q sht data e shkmbimit t popullsive ndrmjet Greqis e Turqis; dhe n disa lokalitete t veuara gjat bregdetit rus t Detit t Zi, duke prmendur vetm viset kryesore.

Atlantt dhe fundosja e Atrantiks

22

Tashm ne e dim se t famshmit ose Pellazgt e t lashtve, t cilve madje u sht mohuar ekzistenca nga nj autor i sotm, prbnin vese nj popull t njjt dhe kan qen n origjinn e racs s bardh n trsi, origjin e cila przihet me ardhjen e njeriut mbi tok. Kemi par se si gjuha pellazge sht krijimi i tyre i mirfillt gjenial dhe se si u prhap e u prsos kudo, ku u prhap vet raca e bardh. Pr shkak t shkputjeve ose t pengesave natyrore t pakaprcyeshme, si jan rrjedhat e mdha t ujit e mbi t gjitha vargmalet e larta, kryesisht Karpatet e Alpet, kontaktet ndrmjet Veriut ose Hiperboreanve dhe jugut t Europs ose Mesdhetarve, gjat qindra mijra vjetve nuk ka pasur mundsi t ishin t dendura e t vazhdueshme, popujt e mdhenj pellazg primitiv, si keltt e teutont nga njra an, dhe sllavt nga ana tjetr, jan zhvilluar e kan prparuar, si nga pikpamja e qytetrimit t prgjithshm, ashtu edhe t gjuhs, vese t shkputur ose vean, domethn vetm ndrmjet tyre, pa gzuar prparsit q vijn nga kontaktet m t shpeshta dhe t zakonshme ndrmjet gjith t bardhve. Megjithat duket se kta popuj hiperborean kan pasur shkmbime m t vazhdueshme me atlantt, pr shkak t mundsis pr t lundruar me lehtsi ndrmjet dy brigjeve t ksaj pjese t Atlantikut. Do t besohen m fort kontaktet ndrmjet hiperboreanve t Europs dhe atlantve, po t mbahet para sysh se kta t fundit kan qen n komunikim t vijueshm me Egjiptin, - i cili ka qen nj nga kolonit e tyre t shumta, - duke e kaprcyer me lehtsi dhe rregullisht hapsirn e pafund, n at koh t pyllzuar e t gjelbr,t Sahars.

Rrfimi i Platonit lidhur me Atlantt Pellazgt e Mesdheut dhe m n veanti pellazgt e Athins ose t Atiks t asaj epoke n zhvillimin e tyre dhe n at mas q kishin prparuar drejt Perndimit, pasi nuk gjenin prpara vetes vese pellazg m pak t qytetruar, t egr dhe banor t shpellave, mund t prparonin pa ndeshur ndonj rezistenc. Por ditn kur ata u gjendn ball pr ball me atlantt, pa dyshim t shoqruar nga ibert, ndodhi nj prplasje ndrmjet dy zotrve t Europs n at moment. Natyrisht, ky kontakt ndodhi prpara prmbytjes s Atlantids. Te TIMAIO (III, 24-25) Platoni, ky shkrimtar i madh e filozof i lashtsis, na jep rrfimin e Sokratit, sipas atij t Solonit, t cilin nga ana e tyre egjiptasit ia kishin treguar, dhe sipas t cilit n kt luft t madhe ndrmjet pellazgve dhe atlantve fitorja u takoi pellazgve dhe zbrapsi invazionin e atlantve n Europ drejt bregut atlantik, duke i shtyr tutje prtej Etruris, ku ata tashm kishin arritur. Ja prkthimi i ktij teksti, q ne e kemi br vet: ... Shkrimet (egjiptase) rrfejn se sa e madhe ka qen forca q qyteti juaj (Athina) ka shkatrruar nj dit, forc e cila duke u nisur nga gjiri i Detit Atlantik, u drejtua dhe poshtroi gjith Europn dhe Azin s bashku. N at epok n fakt ky det ishte i arritshm me lundrim, pasi prpara hyrjes, q ju e quani: shtyllat e Herkulit kishte nj ishull, dhe ky ishull ishte m i madh se Libia (Afrika) dhe Azia s bashku (ato q njiheshin n at koh, natyrisht...) N kt ishull Atlantida nga mbretrit ishte ngritur nj forc e madhe dhe e admirueshme ushtarake, q mbante nn pushtetin e vet si vet ishullin t tr, ashtu dhe mjaft ishuj t tjer e vise t kontinentit; gjithashtu atlantt mbretronin n njrn an mbi Libin deri n Egjipt, dhe n tjetrn mbi Europn deri te Tirrenia. Gjith kjo forc e mbledhur njsh nj dit ndrmori me nj t goditur robrimin e gjith viseve, si te ju, ashtu dhe te ne, edhe kudo gjetk n brendsi t shtyllave. Pikrisht n kt moment, o Solon, ushtria e qytetit tuaj u shqua n syt e gjith njerzve pr bmat e saj heroike dhe pr forcn e saj; duke u ngritur n krye t t gjithve pr hir t madhshtis dhe t dredhis s saj ushtarake dhe duke komanduar m n veanti vetm helen (ktu Platoni pa dyshim bn nj gabim anakronizmi: n epokn e atlantve pellazgt nuk e

23

kishin ende iden e emrit grek ose helen, me t cilt nj pjes e vogl e tyre do t quheshin m von), ajo u detyrua m pas t luftonte e vetme, pasi t tjert e kishin braktisur; dhe pasi iu nnshtrua rreziqeve m t skajshme, ajo arriti m n fund ti mposht sulmtart, ngriti monumente t fitores dhe mundi gjithashtu t pengonte, nga njra an robrimin e atyre q kurr nuk ishin robruar, dhe nga ana tjetr, t lironte prfundimisht ne t tjert, t gjith ne q banojm brenda shtyllave t Herkulit. M pas, n nj epok t mvonshme, pas trmeteve t jashtzakonshme dhe t kataklizmave, erdhn nj dit dhe nj nat t kobshme; nga njra an, gjith forca luftarake u shkatrrua n tok nga ju, kurse nga ana tjetr, ishulli i Atlantids u glltit nga deti dhe u zhduk. Edhe sot e ksaj dite ai det atje nuk mund t kalohet me lundrim, se balta q u b nga ishulli duke u zhytur sht aq e trash, sa sht penges pr kt... Gjja m e habitshme n kt pjes nga Platoni sht se autori i lasht, - si e kemi vn re tashm m lart n tekstin grek t prkthyer, - duke folur pr nj fakt q kishte ndodhur afr nnt mij vjet para tij, nuk mdyshet tu jap pellazgve t asaj epoke aq t largt cilsimin HELEN, ndonse nuk mund t mos e dinte se n at epok emri Helen nuk ekzistonte ende. Vijm n prfundimin, se shkrimtari i madh e ka br kt, sepse ai e dinte q pellazgt e kohs s Atlantids kishin qen natyrisht paraardhs t drejtprdrejt t popullsive greke bashkkohse t tij; kshtu, prve ksaj, ai gjith nderin e nj bme ushtarake t kryer nga pellazgt, ua vesh vetm athinasve, ndrsa Athina nuk ndruhej t quhej si qytet pellazgjik i mirfillt. Nga ana tjetr, te KITIA Platoni duket se ka shkruar nj far historie t prgjithshme t atlantve; na kan arritur nga dialogu n kt vepr pr fat t mir t plot, disa pika t rrfenjs TIMAIO. Shkrimtari filozof s pari fikson nnt mij vjet, para epoks n t ciln jetoi Soloni, data e fitores q korrn pellazgt athinas mbi atlantt, pastaj ai na jep gjenealogjin e mbretrve t tyre t par, bij t Poseidonit, dhe barinjt m t urt t popujve q kan qen ndonjher; s fundi, ai na prshkruan ishullin e Atlantids, t cilit i vesh nj pjellori dhe nj pasuri t mrekullueshme. Kto rrfime t Platonit, t mbshtetura nga hollsi q ndeshen te autor t tjer t ndryshm t lashtsis greke e latin, si Homeri, Hesiodi, Euripidi, Straboni, Plini, Elieni, Tertulieni, etj., ndrmjet autorve modern disa i kan quajtur si fragmente t nj far romani filozofik, kurse t tjer, dhe n nj numr m t madh, i kan besuar fjals s Platonit dhe gjith t tjerve. Personalisht ne jemi t bindur, se kto fakte t ndryshme, t njoftuara nga autort m t mdhenj t lashtsis, nuk kan asgj fantaziste ose mitike. ARIASIT

Nga zhdukja e Atlantids deri duke prfshir ekspeditn e par t ariasve drejt Indis... Me zhdukjen e Atlantids u zhduk gjithashtu i gjith vendi ose gjith ishulli i pamat, i cili pa lindjen e njerzve t par t racs s kuqe, t quajtur atlant dhe q ishte njkohsisht djepi i qytetrimit t tyre t admirueshm. Por meq kta njerz ishin n marrdhnie shum t rregullta me tonin, domethn me t bardht q ende quheshin pellazg dhe djepi i t cilve ishte gjith Europa bashk me pjesn m perndimore t Azis dhe me pjesn e veriut t Afriks, ne jemi t sigurt se ky kontakt shum i ngusht do t ket vijuar qindra mijra vjet, pa dyshim, dhe duhet t jet n origjin t nj qytetrimi t prbashkt t atlantve dhe t pellazgve, q nuk kan pushuar s prparuari, mbi t gjitha, n saj t numrit t madh t

24

atlantve, t cilt n periudhn e fundit i shptuan prmbytjes, pasi ata ishin n at moment n viset europiane, afrikane ose aziatike dhe t mbrojtur nga katastrofa. Gjat disa mijvjearve, q ndajn kt epok t zhdukjes s Atlantids, deri n epokn e ekspedits s par pellazge drejt Indis, q ndodhi rreth vitit 3000 para Krishtit, pellazgt, trashgimtar t atlantve kryesisht me ndrmjetsin e t gjith atyre, si tham, q ndodheshin n Europ dhe shptuan nga fundosja dhe u shkrin m pas n masn pellazgjike, - duke grumbulluar edhe prvojn praktike shkall-shkall, dije t prgjithshme pas dijesh t prgjithshme dhe shkenca t ndryshme mbi shkenca t ndryshme, arritn ta prmirsojn n mnyr t ndjeshme gjendjen e tyre shoqrore, t prmirsojn mjetet e tyre t shumta t ekzistencs vetjake dhe t jets s prbashkt, dhe t gzojn ose t prfitojn nga nj gjendje qytetrimi t shquar pr at koh. Duke ardhur m afr drejt nesh, domethen n momentin e s ashtuquajturs Ekspedit I, n saj t inteligjencs s tyre, arsyetimit, imagjinats dhe shpirtit t tyre krijues, duke prfituar nga praktika, prvoja dhe arritjet e mparshme, ata mundn t arrinin n nj pik t dijes ushtarake aq t prsosur dhe t zotronin nj program ose nj numr mjeshtrisht t lufts pr ti prdorur aq t rndsishme, sa duke e ndier veten t pathyeshm, nuk u lkundn, - n saj t parimit t prgjithshm q populli, i cili e konsideron veten realisht m t fortin, u imponohet me arm fqinjve dhe gjith t tjerve, - t niseshin pr t pushtuar Lindjen dhe Indin, dhe kjo pr t prgnjeshtruar ata, t cilt pretendojn se njerzimi gjithmon lviz nga Lindja drejt Perndimit dhe kurr nga Perndimi drejt Lindjes. Gjat po ksaj periudhe midis fundosjes s Atlantids dhe epoks s fillimit t Ekspedits I t pellazgve ose t ARG-ve drejt Indis, prve kontaktit me atlantt, q mbetn prfundimisht n Europ, ata patn edhe kontakte t ndryshme q u bn si pasoj e shprnguljeve t shumta t popullsive, q u prkisnin grupeve pak a shum t rndsishme t po asaj race pellazgjike, t bardh. Kto kontakte solln edhe nj her q t njtrajtsohet gjuha pellazge e folur dhe ndoshta e shkruar n at epok. Ne madje jemi t sigurt q, n saj t fams botrore q pellazgt ose ARG-t duhej t kishin fituar nga fitoret e tyre mbi atlantt, ata patn mundsin t prhapnin, me urtsin e tyre legjendare, prdorimin e gjuhs s tyre n dialektin q ata vet e flisnin n qendr t Greqis, kryesisht n Athin dhe n Itali. Ne e nnvizuam mbiemrin ton: legjendar, i cili cilson emrin: urtsi, pr t vn n dukje rastin q na jep q t ndreqet nj gabim tjetr mijravjear, konkretisht ai q vazhdimisht e prkthen fjaln , q i cilson si hyjnor, sikurse kjo t kishte ndonj lidhje fardo me mbiemrin , i cili vet vjen prej emrit , q do t thot Perndi dhe prej nga vjen mbiemri , i cili i prgjigjet: hyjnor. N fakt, fjala , q sht ngatrruar nga padija n kt mnyr, nuk sht gj tjetr vese mbiemri prejfoljor i shqipes ose i pellazgjishtes: di-s, q vjen nga folja: di, me kuptimin kam dije. : ather sht e njjta fjal me pellazgjishten: di-s, q do t thot i ditur, ai q di; dhe prkthimi i vrtet i: si rrjedhim do t ishte: Pellazgt e ditur ose Pellazgt e urt, dhe jo Pellazgt hyjnor, si e kan prkthyer gjithnj gabimisht ose nga padituria. Para nisjes s ekspedits drejt Indis termi Pelarg ose Piellarg, q shnonte gjith popullsit e racs s bardh sht thjeshtsuar, duke e hequr gjymtyrn e par PEL ose PIELL, q do t thot lind dhe ruajti vetm gjymtyrn e dyt, q sht: ARG ose n greqishten A dhe q ka kuptimin i bardh. Ky term i dyt, i cili ka pasur fat t madh, nse mund t shprehemi kshtu, dhe sht n origjin t fjals mesopotamase ARYA dhe t fjals greke: , mjaft t shpesht n kt gjuh t fundit, ky term pra zuri vendin e fjals ose , megjithat pa arritur q ta zhduk trsisht. Sido q t jet, ajo q duhet shmangur, si e kemi vn re tashm, sht ngatrrimi me termin grek: A, i cili shkruhet saktsisht n t njjtn mnyr, por q e ka theksin n rrokjen para parafundores, dhe q do t thot: banor ose qytetar i qytetit t Argosit. Hititt

25

Popullsia ariase e hititve me sa duket e ka origjinn aty, ku ajo ka jetuar n Azin e Vogl, domethn n territorin e gjer n veri t Siris, rrjedhimisht si gjithnj sht fjala pr nj popullsi rrnjse t Azis s Vogl. Rreth ksaj brthame autoktone u shtuan m pas element t tjer argian, q bnin pjes n pellazgt-eteokretas t ishullit t Krets, q u bashkuan me masn e efektivave t Ekspedits dhe q zbarkuan n Azin e Vogl. T ardhur n veri t Siris, kta pellazg-eteokretas u ndan m dysh: nj pjes ndoqi ekspeditn drejt Fenikis dhe tjetra u przie me vendsit, domethn t po asaj race dhe me po at gjuh, duke formuar popullin q u quajt me emrin e tyre: Hitit. Sa pr gjuhn q doli nga kontakti i ktyre dy popullsive pellazgjike, sht dika kureshtare, q duke u mbshtetur n t dhnat e njoftuara nga Fried H. ROSNY, i cili ka shqyrtuar dhe analizuar me hollsi, si del nga botimi n Enciklopedin Britanike, botimi i ri, te fjala Hititt, nuk mund t mos konstatohet q lakimet e saj, format e vets s dyt t shumsit etj., e bjn t ngjashme me shqipen e sotme! Si rrjedhim, po e prsrisim edhe nj her, q njohja e thelluar e shqipes s sotme sht me dobi t madhe, sepse ndihmon n mnyr t padiskutueshme dhe n masn m t madhe pr deshifrimin dhe prkthimin e gjith mbishkrimeve, q besohet se jan pellazgjike, etruske ose t tjera dhe q sht e pamundur t lexohen e t prkthehen ose thjesht t prkthehen ndrsa tekstet e tyre e kemi t leht ti lexojm. Fenikasit Ashtu si pr hititt, popullsia origjinare e nj pjese t Siris q quhet Feniki, ka qen nj popullsi primitive pellazgjike. Nga mijvjeari VII para Krishtit shumert, q vinin nga jugu dhe q kishin ngjyrn e karakteristikat e racs s zez, t przier me akadiant q vinin nga veriu e verilindja dhe q kishin ngjyrn e karakteristikat t przierjes s t dy racave: t bardhve dhe t verdhve, pasi u shkrin s bashku dhe formuan kshtu nj popull tipik ose semit, iu nnshtruan edhe nj przierjeje tjetr me popullsin pellazgjike t bregut fenikas. Kshtu fenikasit para ekspedits s par t argve drejt Indis nga pikpamja racore u bn nj popull i mirfillt mesopotamas, sepse elementi shumer-akadian, q erdhi e u przie me popullin pellazg ishte shum m i rndsishm se elementi vends. Del se gjat disa mijvjearve q pasuan pushtimin, shumert-akadian arritn t semitizojn trsisht popullin e lasht autokton, duke e br t humbas gjuhn strgjyshore pellazge dhe i dhan atij karakterin dallues prkats t popullit mesopotamas talasofob ose . Rreth vitit 3000 para Krishtit, kur pra elementi arg ose pellazg, i cili u shkput nga masa e ekspedits s par drejt Indis, erdhi e u vendos n Feniki, nuk bri gj tjetr vese u mbivendos mbi elementin mesopotamas, q prndryshe ishte przier, t bregut sirian; kshtu, megjith humbjen e gjuhs s vet strgjyshore, ai mundi t ruaj nj far pastrtie relative t racs s origjins dhe kjo u lejoi ktyre fenikasve t mos e kishin frik pak m von detin, por t mbeteshin gjithnj detar t patrembur dhe, si lundrtar-tregtar-themelues kolonish e tregtie, t fitonin famn e njerzve shum t shkatht pr siprmarrje detare, nga e cila jan mbiquajtur anglezt e bots s lasht. Po ta shqyrtojm mir kt nofk, q u sht dhn duke krahasuar dy popuj, njrin t lashtsis dhe tjetrin t kohs son dhe duke pasur q t dy po ato cilsi dhe po ato aftsi pr lundrim n prgjithsi dhe pr bma detare n veanti, mund t kuptohet se ai q ka br kt afrim, pa e vn n dyshim ka krahasuar dy pjes t t njjtit element racor, por t ndara midis tyre nga nj hapsir prej rreth tre mijvjearsh t paktn. A nuk do t thoshim, n fakt, se lundrtart-kolonizatort-tregtart e lashtsis t ashtuquajturit fenikas, ishin n t vrtet vese pasardhs t drejtprdrejt t nj populli arg, e prandaj pellazg ose shqiptar? Nga ana tjetr, po t prpiqemi t prcaktojm origjinn racore t lundrtarve-kolonizatorve-tregtarve modern ose bashkkohs, a nuk konstatojm se ata gjithashtu jan pasardhs t po asaj race, si dhe lundrtart fenikas t lashtsis? A mund t harrojm emrat: Albion, Albain, Albany dhe t tjer t ngjashm, q prdorn pr Anglin dhe

26

pr anglezt, skocezt, irlandezt, ose pr popuj t tjer t ishujve t Mbretris s Bashkuar? Kta emra nuk jan aspak fantazira dhe shpikje t zbrazta; prkundrazi, ata jan rrjedhim i nj realiteti t dukshm, q na shtyn t shprehim mendimin se n epokn e lasht, menjher pas zbulimit t kallajit, - prej nga ka ardhur emri i ktyre ishujve: Kasiteride ose K prej greqishtes , q do t thot kallaj, - ka pasur koloni shum t rndsishme t pellazgve, argienve ose shqiptarve, me fjal t tjera: grek, latin, shqiptar, ligur, arvern etj., q ishin vendosur n Britanin e Madhe. (Atje tashm duhej t kishte popullsi t rndsishme shqiptare). Ato grumbulloheshin rreth minierave vetm pr shfrytzimin e tyre dhe pr t siguruar tregtin e ktij metali me gjith portet e Mesdheut. (Kjo situat ka vazhduar deri n pushtimin norman dhe anglo-sakson, q i nnshtruan kto grupe minatorsh e tregtarsh dhe i asimiluan. Megjithat ne mendojm se to e paskajores s anglishtes sht nj ndikim i sigurt i shqipes, q ka mbetur n anglishten. I njjti prdorim q bhet n t dyja gjuht sht nj prov e dukshme dhe e hapur e origjins s prbashkt t fjals). Dhe ato vijuan przierjen me popullsin shum t lasht pellazgjike vendse, tashm t przier me element tepr t rndsishm me origjin nga atlantt. Edhe sot mund t dallohen leht kta metis t pellazgve rrnjs t Veriut dhe t Perndimit t Europs me imigrantt e Atlantids pr shkak t ngjyrs s fytyrs mjaft t hijezuar n trndafili dhe nga ngjyra e flokve, q jan t verdh t elur nga m t bukurat. Ajo q na mbshtet gjithashtu kt mendim sht se kemi lexuar n FRANCE-SOIR t s diels 22 - t hns 23 korrik 1958, Dashurit e Famshme, Sharli II, tregim i Paul GORDEAUX: Prej shum brezash femrat n familjen CARTERET ishin t famshme pr bukurin e tyre, pr arsyen, si thuhet, - dhe ky fakt ka plotsisht mundsi q t jet i vrtet, sepse tradita e ka ruajtur n kujtesn e banorve t ishullit, - se strgjysht e tyre shum t hershm kan qen ata q shptuan nga fundosja e Atlantids dhe erdhn pr t gjetur streh n ishullin Jersey. Lidhur me besimin e prhapur se shkronjat fenikase kan hyr n Greqi e n Itali rreth vitit 1600 para Krishtit dhe prhapjen e tyre n kto vende, harrojn shum kollaj se kto shkronja e kan me t drejt prejardhjen e tyre nga shkronjat pellazgjike shum t lashta ose t autorve t lasht, q ekzistonin dhe njiheshin q n epokn e Ekspedits I t argve drejt Indis dhe, mbi bazn e t cilave fenikasit ndrtuan t tyret duke ia prshtatur gjuhs s vet, ashtu si ndoshta, popujt e tjer mesopotamas. Rrjedhimisht jan kto shkronja t fundit, t ndryshuara pak a shum dhe n prdorim n t gjall t Kadmit, q i futi ai n Greqi, kur po kthehej nga vendlindja; por hyrja e tyre nuk ka penguar, si na thon prsri t lashtt, prdorimin e njkohshm t atyre pellazge, t cilat gjithmon jan ruajtur dhe q ne i njohim fare mir. ALBANT DHE IBERT E KAUKAZIT Kto dy popullsi pellazge t pastra i kan br fort kureshtar gjuhtart e etnologt e t gjith bots. Dhe nuk mund t ndodhte ndryshe, po t mbajm para sysh se duke u nisur nga hipoteza e nj prejardhjeje t vetme t njeriut, pr shembull nga Pamiri, dhe nj loj t dyndjeve t njerzimit q sht krejt n kundrshtim me at q ka ndodhur n realitet, domethn q kurr nuk ka pasur indoeuropian ose indogjerman, q do t ken emigruar nga India drejt Europs, por q ka pasur pellazg, arg, A- ose arias, t cilt duke u nisur, prkundrazi, nga Europa drejt Azis kan pushtuar Indin dhe i kan kthyer n ariase popullsit e saj dhe kan krijuar kastat e saj, - nuk do t shpjegohej ekzistenca e ktyre popujve, t izoluar n kt drejtim. Kshtu, emri Albani, t cilin gjeograft e lasht i japin nj vendi n Kaukazin lindor, atje ku sot gjendet Republika Socialiste Sovjetike autonome e Dagestanit (vendi i maleve), nuk sht vn kot e rastsisht. Pr kt ka pasur arsye, sepse ky vend i rrethuar nga male t larta piktoreske, q arrijn deri 5500 metra mbi nivelin e Detit t Zi madje m lart nga ana e Detit

27

Kaspik dhe t prshkuar nga shum rrjedha uji, q kan nj bukuri natyrore t hatashme e magjepsse, dhe q e bjn pjellore fushn e pamat qendrore t rrethuar nga lugina t mrekullueshme, q rreziten rreth saj dhe t zbukuruara prej lumenjsh, prrenjsh ose rrjedhash uji, pr shkak t gjith ktyre bukurive dhe gjith ktyre cilsive, nuk mund t mos u kujtonin argve, ariasve ose shqiptarve t ekspedits n vazhdim, vargmalet e vendlindjes dhe t mos i mbanin n kto vise sa m gjat dhe ti shtynin me kalimin e kohs q t mbeteshin dhe t nguleshin aty prfundimisht. Edhe Straboni (XI, 4-1-10) e ka prshkruar kt vend si t prbr nga lugina e madhe dhe e bukur e lumit Kuro ( tek t lashtt), q sht emri i sotm (q i jepet) n persishten; si thot ai, nga ana lindore ai prek detin Kaspik dhe n perndim ka nj kufi t prbashkt me Iberin e Kaukazit, q gjithashtu sht banuar nga pellazgt, t cilve u dha emrin iber. N veri t ksaj lugine ngrihen malet e Kaukazit dhe n jug shtrihet Armenia. Megjithat, duke ndjekur PLININ (VI, 29, 39) albant nuk banonin, si do ta themi, vetm n territorin e ksaj Albanie t Kaukazit; ata banonin gjithashtu n gjith luginat e maleve t Kaukazit dhe n pjesn tjetr t vendit, q shtrihet drejt veriut e q arrinte n Sarmati. Del se ky vend ka qen shum i rndsishm, por e kan injoruar, gjithashtu n at epok t lasht, shum m tepr se n kohn ton t sotme, q kur dhe se si kta pellazg ose alban u gjendn atje, ose, n qoft se e kan ditur, e kan quajtur nj fakt krejt t natyrshm, pasi ky popull jetonte, q prej kohsh q smbahen mend, kudo ku mund t kishte lindur raca e bardh. Dhe sht e sigurt se fakti q ariasit e Ekspedits s par drejt Indis nuk paraplqyen t shtyheshin m larg, por u nguln n kt vend, e bn kt sepse bukuria natyrore e vendit sigurisht u plqeu shum n fillim, por e bn kryesisht pr shkak se pritja e przemrt e vllazrore e popullsis vendse pellazge ose shqiptare, q ather nuk ishte przier aspak si popullsit e tjera vendse t Siris, Fenikis, Palestins, Egjiptit, Mesopotamis dhe viseve t tjera lindore t Azis s Vogl, dhe q flisnin t njjtn gjuh me ta: domethn gjuhn pellazge ose shqipe, i magjepsn dhe i bn t vendosin t braktisnin trupn e ekspedits dhe t vendoseshin n vendin e ri. Dhe kshtu kjo popullsi me origjin shqiptare nga Albania e Kaukazit, e shtuar nga ardhja e Ekspedits s par q po prmendim, u b shum e rndsishme, e njohur dhe me emr q nga epoka historike m e lasht dhe u prthith vetm shum von, pas mijvjearit t par t ers son. Shpjegimi i msiprm pr ekzistencn e albanve t Kaukazit pajton s fundi gjith mendimet e tjera, q kan shprehur shkrimtart e vjetr pr ta. Kshtu, Denisi i Halikarnasit (A, 45) dhe Justini (42,3) na transmetojn traditn, sipas s cils Albania e Kaukazit u kolonizua nga banort e qytetit italik t Albs, t cilt emigruan nn drejtimin e Herakliut. Sipas shpjegimit ton, asgj nuk pengon q ky emigrim t mos ket ndodhur; prkundrazi, mbi bazn e parimit ton, q emigrantt tashm e njihnin popullin, tek i cili do t shkonin, ose t paktn nj brtham t po asaj race si ata q do ti priste, albant fare mir mund t shprnguleshin nn drejtimin e Heraklit nga Alba n Itali deri te albant e Kaukazit, sepse Herakli i njihte plotsisht dhe me imtsi gjith vendet e Kaukazit, meq kishte qen disa her; kshtu nuk duhet harruar q po ai popull banonte edhe n Itali e Greqi, si n Azin e Vogl dhe n Albanin e Kaukazit, dhe t gjith banort e ktyre vendeve t ndryshme flisnin t njjtn gjuh: pellazgjishten ose shqipen. Ky shpjegim i fundit: q gjith banort e racs s bardh t lashtsis flisnin po at gjuh, prligj gjith mendimet e tjera t autorve t lashtsis, kur na thon se dort zbarkuan n Kret, se trojant nn drejtimin e Eneas zbarkuan dhe u vendosn n Lacium, se pellazgt ose tuskt (nga shqipja dushk, q shnon nj dru, duke e krahasuar me druidt, nga shqipja: dru, q do t thot lnd peme, nga vjen greqisht: , q do t thot dushk) e Dodons dhe t Epirit zbarkuan n Spina n bregun perndimor t veriut t Adriatikut afr grykderdhjes s lumit Po, se etruskt ose tirrenasit e Azis s Vogl, nn drejtimin e princit Tyrranos zbarkuan n Itali n territorin e Etruris; se dort kolonizuan Sicilin, se athinasit themeluan qytetet n Helespont dhe Kalkidi, se korintasit u vendosn n Kerkir; se focent themeluan Marsejn, sikur Marseja t mos ekzistonte q m par, sikur t mos kishte pasur nj tregti dhe tranzit mjaft t lulzuar tashm (q ktej vjen emri i saj nga shqip mar-siell=Marseille, term tregtar tepr i zakonshm edhe sot me kuptimin: importoj-

28

eksportoj); n t gjitha kto raste dhe n shum t tjera - nuk mund ti citojm t gjitha ktu qofshin t njohura ose jo, emigrantt i njihnin shum mir si popullsit edhe gjuht e vendeve, q do ti prisnin. Straboni, duke folur pr albant e Kaukazit, thot gjithashtu se ata shquheshin pr shtatin e lart dhe pr bukurin e tyre natyrore dhe se ata ishin t thjesht dhe aspak me cene. Ata kishin nj moralitet kaq t lart, sa q nuk prdornin as para dhe as kishin nevoj t numronin m shum se njqind; dhe pr t br blerjet ose pagesat e tyre ata prdornin shkmbimin, ndonse i njihnin prparsit, dobin dhe lehtsin e prdorimit t copave t monedhave. Rrall zemroheshin; nuk e njihnin vlern e sakt t peshave dhe masave t ndryshme, sepse nuk i prdornin dhe nuk merreshin as me politik, as me luft, as me bujqsi. Ata e bnin jetn duke krijuar dhe duke pasur sa m pak nevoja t mundshme, dhe me gjith kto fakte q mund ti rndonin si dembel dhe t ngatht, ata plqenin t ushtroheshin pr t ruajtur zhdrvjelltsin, shndetin dhe bukurin e trupave t tyre si duke ecur, edhe duke vrapuar m kmb ose me kuaj, dhe gjithmon t armatosur leht ose rnd. Nj sjellje ose nj qndrim i till nga ana e tyre na duket ilogjike; e megjithat, po t mendohet mir, konstatohet se q prej mijra vjetsh m par ata tashm vinin n praktik mendimin e tyre t famshm, q latint shum m von e bn proverbial dhe t pavdekshm: Si vis pacem, para bellum domethn: nse do paqen, prgatitu pr luft. Kshtu ata n fardo momenti mund t ngrinin 60.000 kmbsor dhe 12.000 kalors, ashtu si bn gjat ekspedits s POMPEIT, n vitin 65 para Krishtit. Ptolemeu ka shkruar se albant e Kaukazit ishin t ndar n 26 popullsi, q secila fliste dialektin ose t folmen e vet shqipe t veant; dhe n fillimet secila popullsi kishte mbretin e vet, por n epokn e Strabonit vetm nj mbret sundonte mbi t gjith. Si fe, ata adhuronin diellin dhe, mbi t gjitha, hnn, tempulli i shenjt i s cils ngrihej afr kufirit t Iberis. Flijimi i njerzve konsiderohej prej tyre si i plqyeshm pr hyjneshn dhe mbi trupin e viktims sillnin orakujt dhe parashikonin t ardhmen. Ata kishin respekt shum t madh pr pleqt; jo vetm pr t vett, por edhe pr t huajt kundrejt kombit t tyre; ata besonin se nuk ishte m e nevojshme q t merreshin me t vdekurit, pasi t ishin varrosur ose djegur, as edhe pr tu krijuar nj kujtim t prjetshm: me t vdekurin ata varrosnin gjithashtu tr fatin e tij, n mnyr q t hiqej do kujtim dhe do lidhje, q mund ti mbante lidhur vazhdimisht pas tij. Viset e shqiptarve t Kaukazit ishin shum pjellore; por ata nuk shqetsoheshin q ti shfrytzonin dhe t nxirrnin thesaret natyrore q mund t prodhonin. T gjitha llojet e frutave, t perimeve ose t bimve ishin me bollk; dhe toka ishte aq pjellore sa q n shum drejtime, pasi t punohej e t mbillej, ajo do t jepte fruta dy ose tri her. Ajo ishte e ujitur shum m mir se tokat e Babilonis ose t Egjiptit, sepse kishte dhjetra lumenj ose rrjedha uji, prej t cilave Sirusi dhe Alaziniusi i kan ruajtur emrat e tyre deri n ditt tona n trajtn Kur-u dhe Alzani. Por kjo tok ushqente edhe disa zvarranik t helmt, akrep dhe merimanga ose ; kafshimi i disave prej merimangave t sillte vdekjen duke qeshur, i disa t tjerave duke qar. Sipas nj tradite, t transmetuar nga gjeografi STRABON po ashtu, Jasoni q po shtegtonte drejt Kolkids, arriti deri te kto vise t Albanis s Kaukazit. Deri n vitin 65 para Krishtit t lashtt i njihnin tashm fare mir kto vise; por sidomos pas ksaj date, n saj t Teofanit, i cili shoqroi gjeneralin e madh romak Pompeun, kur ky duke ndjekur Mitridatin, arriti n Albani, u b e mundur t njiheshin m mir. N kt moment albant iu nnshtruan pr emr vetm Roms, por n realitet ata ditn ta ruanin gjith pavarsin e tyre. Disa historian armen, t cilt e quanin Albanin: AFGANIAN deri n fund t shekullit X t epoks son, kan shkruar se ky vend qeverisej nga nj dinasti vendse. M von ajo ra nn zgjedhn e mbretrve sasanid, dhe t ndrydhur nga HAXHART dhe nga popuj t tjer endacak, banort e saj u ndodhn t detyruar t shprnguleshin n Armeni, ku u prthithn nga popullsia vendse, duke u dhn, - si thon ata, - emrat: ARTSHAK, UTI dhe

29

PAYTAKARAN krahinave ku u nguln. Ne mundemi ta pranojm vetm pjesrisht kt prthithje t gjith popullsis albane nga arment, sepse ka pasur vrtet nj pjes t vogl q realisht gjeti streh n Armeni, por pjesa tjetr e ksaj popullsie u qndroi me trimri invazioneve t hunve, t varengve dhe t mongolve, u mbajt n vendin e vet dhe u asimilua vetm pak nga pak n gjirin e pushtuesve. Sido q t ket qen, pas vendosjes s grupeve t ariasve t Ekspedits drejt Indis n territorin e Albanis s Kaukazit, pjesa tjetr e Ekspedits rimori rrugn pr t vazhduar rrugn drejt Lindjes, duke ndjekur bregun jugor t Detit Kaspik. Masa tjetr e ekspedits, m e rndsishme dhe q ndoqi rrugn e Alepit, Aiutabit, prgjat rrjedhs s eprme t Eufratit, Diarbekirit dhe Xhesirehut, hyri n Persi nprmjet Sulejmanis. Kurse pjesa e tret, pas Mesopotamis dhe Basrs mori rrugn, q ndjek bregun e detit deri n Indi. GJUHT E INDIS Gjuha primitive e Indis ka qen gjuha pellazgjike, sepse banort e par t saj kan qen t racs s bardh. Por mbasi vendi ishte n kontakt me popujt e racs s verdh dhe t zez, ishte e natyrshme q n rrjedhn e mijvjearve u detyrua t psonte ndikimin e tyre; kshtu sot kemi nj sasi gjuhsh q mund t klasifikohen n tre grupe t mdha: 1) gjuht me origjin ariane ose pellazge, q fliten nga pjesa m e madhe e popullsive t Indis. 2) gjuht dravide, q fliten n Dekan; 3) gjuht mundajane ose kolariane, q fliten vetm nga disa miliona individ. Nga ajo q do t shtjellojm, del se gjuha pellazge, nn goditjet e prsritura t gjuhve fqinje jo ariase t t verdhve dhe t zezakve (dhe m von t gjuhve mesopotamase, perse, e mbi t gjitha arabe) ka evoluar shum, deri n at pik sa t humbas natyrn e vet si gjuh e pastr. Prandaj ka qen e nevojshme q t ringjizet si gjuh e argve pushtues t Ekspedits s par t ariasve, pr t rifituar pak nga format e saj primitive, si na provohet nga sanskritishtja, q shkruhej e vetmja kudo n Indi. Sanskritishtja, e formuar mbi bazn e gjuhs pellazge, si zendishtja, greqishtja dhe latinishtja, ka dhn rregullat gramatikore dhe morfologjin m t prsosura dhe m klasike nga t tria gjuht e tjera, q po ashtu kan qen t vetmet gjuh t shkruara dhe t ngritura n shkallne gjuhve liturgjike: zendishtja pr mazdaizmin, greqishtja pr Kishn e Lindjes dhe latinishtja pr Kishn Katolike. Ajo u b gjuha mbizotruese ose m mir m e prhapura midis gjuhve t Indis. Sanskritishtja m e lasht q kemi sht ajo, n t ciln jan shkruar VEDAT dhe mbi t gjitha: RIG-VEDAT, monumenti gjuhsor e filologjik m i rndsishm i Indis, q sht hartuar sipas disa autorve midis 2000 dhe 1500 para Krishtit. Duke krahasuar zgjatjen e nevojshme pr formimin e tyre pr t tria gjuht: sanskritishten, greqishten dhe latinishten, konstatojm se i sht dashur pellazgjishtes t paktn nj mij vjet evoluim pr tu br sanskritishte nga 3000 deri n 2000, greqishte nga 1700 deri m 700 dhe latinishte nga 1200 deri m 200 para Krishtit. Vlera e madhe nga pikpamja letrare e gjuhs s Vedave dhe e letrsis sanskrite, t shkruar pas Vedave, si dhe veprave poetike lirike, epike e dramatike, e veprave filozofike dhe t tjerave, vjen ngaq kto vepra filologjike nga lashtsia e tyre ose nga natyra e tyre arkaike na japin nj prfytyrim shum m besnik t fonetiks dhe t morfologjis s gjuhs mm pellazgjike t asaj epoke, se sa gjith gjuht e tjera t prejardhura nga sanskritishtja. Vetm lidhur me sasin e zanoreve sanskritishtja ka qen, ose m mir sht e larguar m tepr nga pellazgjishtja se greqishtja, por lidhur me elementt e tjer gjuhsor, si bashktinglloret,

30

format, fjalt, sintaksa etj., ajo sht shum m afr pelalzgjishtes jo vetm se sa greqishtja e vjetr, por edhe se gjith gjuht e tjera ariane. Sanskritishtja, e formuaar dhe e rregulluar gramatikisht nga shum gramatikan indian dhe kryesisht nga i famshmi PANINI gjat shekullit IV para Krishtit, ka shrbyer n mesjet, n koht e reja dhe pjesrisht edhe sot si gjuha e prbashkt zyrtare e filologjis, shkencs dhe fes s Indis, ashtu si n Perndim latinishtja ka shrbyer deri n koht e fundit si gjuha e shkencave europiane dhe ende sot shrben si gjuh liturgjike e Kishs Katolike. Ky prdorim q ka pasur gjithmon sanskritishtja n Indi dhe kristalizimi q i kan br gramatikant indian nuk e kan penguar sanskritishten si gjuh t popullit q t prparoj, dit pr dit vazhdimisht dhe pa pengesa drejt evoluimit t mtejshm. Nj produkt i ktij evoluimi t pandrprer jan gjuht e ndryshme prakrite, t cilat me kalimin e kohs jan zhvilluar n drejtime t ndryshme t Indis, duke prbr gjuht indiane t mesjets, t ardhura deri n koht tona jo vetm nprmjet veprave filologjike, por gjithashtu nga mbishkrimet, disa prej t cilave jan para ers son. N njrn nga kto gjuh prakrite, n pali jan shkruar librat fetar ose t shenjt t budistve, e gjithashtu pali u ngrit n gjuhn liturgjike t fes s Buds. Nga evoluimi i mtejshm i gjuhve prakrite kan lindur gjuht ariane t sotme, t tilla si: bengali, mahrati, pohari, kashmiri, nepali, gujati, uri, asani, hindustani etj. Kjo e fundit, e ngjashme me anglishten dhe persishten e re sidomos nga varfria dhe thjeshtsia e formave t saj dhe plot me fjal e shprehje arabe e perse, pati fatin t bhej objekt i nj kulture m t madhe filologjike se sa gjuht e tjera neohinduse t prmendura m sipr, e gjithashtu ajo pak nga pak u ngrit ose u b gjuh zyrtare, e prbashkt pr gjith Indin e Re. N prdorimin e saj letrar, hindustanishtja na shfaqet n dy forma: urdishtja, q shkruhet me shkronja arabe, dhe hindishtja, q shkruhet me shkronjat e veanta indiane. Ngjashmria e habitshme e dy fjalve pr fatin, q prdoren nga lamat si rituale t budizmit, me dy fjal t gjuhs pellazgjike ose shqipe. sht interesante, se si mund t ndeshen terma t shqipes s vjetr n prdorim te lamat, q kryejn shrbesat n Indi dhe n Tibet. N fakt, budizmi na mson metodn pr t shqiptuar pran nj njeriu q vdes dy fjalt e lidhura me fatin: Hik! (q ka po at kuptim si n shqipen: nisu), dhe: Fet! (q do t thot si n shqipen: shpejt). Kto thirrje jan britma rituale, q lama shrbestar i thot pran atij q po vdes, me qllim q t shkputet shpirti i tij dhe t dal nga trupi nprmjet nj hapjeje, q rrokjet magjike e shkaktojn n maj t kres. Vetm lama, q nga nj mjeshtr kompetent ka marr pushtetin pr t shqiptuar Hik! Me intonacionin dhe forcn psikike t krkuar, sht n gjendje t veproj me sukses. Kur ai bn shrbesn pran nj kufome, kt fet, kur thjesht ushtrohet pr t praktikuar ritin. Ndrthurja e ktyre dy tingujve sjell pa mdyshje shkputjen e shpirtit nga trupi dhe, si rrjedhim, lama q do ti shqiptonte me saktsi do t vdiste n vend. Por ky rrezik nuk ekziston kur ai bn shrbesn, sepse ather ai vepron me prokur, n vendin e t vdekurit, duke i huajtur zrin e vet, n mnyr q efekti i rrokjeve magjike ndihet nga i vdekuri dhe jo nga lama. Pasi pushteti psikik pr t nxjerr shpirtin jasht mbshtjells s vet trupore u jepet atyre nga nj mjeshtr kompetent, u mbetet dishepujve q t prpiqen ta shqiptojn tingullin hik! Me tonin korrekt. Pranohet se sht arritur ky qllim, kur nj fije kashte, e vn mbi krye qndron aty drejt pa rn, pr aq koh sa dshirojn ata. N fakt, shqiptimi korrekt i hik! Shkakton nj hapje t vogl n maj t kres dhe fija futet aty. Kur sht fjala pr nj t vdekur, hapja sht shum m e madhe. Arrin sa mund t futet gishti i vogl. Kjo nxjerrje e shpirtit pra bhet nga britma rituale hik!, q pasohet nga fet!. Para se t veproj, lama duhet ta mbledh thell veten, t njjtsohet me at q do t nxjerr frymn dhe t bj prpjekjen q duhej t bnte ky i fundit pr t shkaktuar ngjitjen e shpirtit n majn e kafks me nj forc t till, q t shkaktohet e ara e nevojshme q t hapet kalimi.

31

T iniciuarit e aft pr t vepruar pr vete q t arrihet kjo ngjitje e shpirtit n maj t kres, kur e ndiejn se u ka ardhur fundi, e shqiptojn vet hik! dhe fet! q i lirojn. Me kt mnyr ata edhe mund t vrasin veten dhe thuhet se disa e bjn vrtet. ILIRT Aleksandri i madh, Sknderbeu, Bonaparti - Kapedan shqiptar Lexuesi nuk duhet t uditet dhe t mos e shoh si t pasakt mendimin q Aleksandri i Madh ka imituar kapedanin e Ekspedits s par t ariasve n fillim t mijvjearit t tret para Krishtit. Prkundrazi, ai duhet ta shoh kt gj si normale dhe krejt t natyrshme, sepse historia na mson, q gjithnj gjith kapedant e mdhenj kan krkuar t kopjojn t tjert udhheqs t mdhenj, paraardhs t tyre. N fakt ne do t thoshim se Aleksandri ka imituar komandantin e Ekspedits s par t ariasve: prova m e mir sht se ushtart, q arritn n brigjet e lumenjve t Indis, kundrshtuan t shkonin m tej n thellsi t territorit t Indis, duke thn se nuk donin t shkonin t humbisnin atje, ashtu si Ekspedita e par. Ndonse ka nj ndrkoh prej rreth 2500 vjetsh q i ndan argt ose ariasit prej maqedonasve, domethn prej strgjyshve t pasardhsve t tyre t drejtprdrejt, na del se kta t fundit e ruanin pr bukuri kujtimin e Ekspedits s par dhe ne mund t themi gjithashtu, se Aleksandri duhej ta njihte m mir n vija t trasha mnyrn se si ishte zhvilluar ajo ekspedit. Rreth 2000 vjet pas ekspedits s Aleksandrit t Madh, nj kapedan tjetr shqiptar, domethn i s njjts rac me Aleksandrin e Madh ose pasardhs i tij, i famshmi Ushtar i Krishtit dhe Mbret i Shqipris GJERGJ KASTRIOTI, i mbiquajtur me t drejt SKNDERBE nga sulltant turq MURATI II dhe mbi t gjith MUHAMETI II Ngadhnjyesi, q e njihnin shum mir, at dhe taktikn e tij, sepse gjat gjith rinis s tyre dhe viteve t burrris deri n 40 vje u rritn e jetuan s bashku n oborrin e sulltanit n Adrianopoj, ky Sknderbe n saj t taktiks s tij, q imitonte at t Aleksandrit t Madh, homonimit t tij, - sepse SKNDERBEJ do t thot: princi-kalors Aleksandr, - ka luftuar pa pushim gjat njzet e pes vjetve kundr ushtrive t shklqyera t sulltanit, q arrinin deri n 80.000 e 140.000 burra, dhe e ka br vetm me nj grusht shqiptarsh, q i kishte ushtruar e strvitur vet. Kur sulmonte, - jo shpesh, natyrisht, dhe kur nuk kishte rrug tjetr, ushtrin e panumrt t sulltanit, ai e prshkonte me gjith shpejtsin dhe e ndante m dysh, pa lejuar q grupi i tij i vogl t shtrihej e t shprndahej, por t rrinte i bashkuar dhe t formonte nj grusht kompakt dhe t pashkatrrueshm. S fundi, vetm pas 350 vjetve NAPOLEONI I, kapedani i madh i kohve t reja zbatoi po t njjtn strategji t rrufeshme, si t dy paraardhsit dhe po ashtu, mund t themi si bashkatdhetart e tij. fardo q sht shkruar e thn pr origjinn e vrtet t emrit dhe t familjes s BONAPARTIT, ajo nuk ka qen as italiane, as greke, por sigurisht shqiptare, dhe pr ta thn m me prpikri: shqiptare toske. A nuk vinte familja Bonaparti nga TOSKANA n Itali? Por toskt e Toskanis s Shqipris s jugut a nuk jan po ajo popullsi si toskant e Toskanis italiane, nga t cilt nj pjes, - m e dalluara n popullsi, - pr shkak t turbullirave n fundin e Republiks, rreth vitit 50 para Krishtit dhe pr shkak t dbimeve masive t asaj epoke kaprceu kanalin e Otrantos dhe vajti t banonte, si thot Nicolas FRERET n veprn Observations, n Epir, n territoret q Paul Emili n vitin 168 para Krishtit i kishte shkretuar e rrafshuar duke marr 150.000 skllevr n Itali, t cilt ende nuk ishin zvendsuar plotsisht? Si rrjedhim, familja Bonaparti, ose toskane ka qen ipso facto shqiptare. Dhe Napoleoni sigurisht q nuk mund t mos e dinte, sepse n Marsej dhe kudo gjetk kishte dshir tu bnte vizita gjithnj familjeve korsikane-shqiptare, greke-shqiptare dhe toskane-shqiptare, ashtu si ishte gjithmon i gatshm pr t mbrojtur gjith lufttart greko-shqiptar, q kishte krkuar t viheshin nn urdhrat e tij. A nuk krijoi ai Provincat Ilire, sepse interesohej pr kto provinca si shqiptare q ishin? A nuk interesohej gjithashtu ai pr ato t jugut t Shqipris, ku n t vrtet mbretronte i famshmi ALI pasha

32

TEPELENA me nam t rnd, me t cilin pavarsisht nga t gjitha, ai kishte letrkmbim dhe do ta kishte ndihmuar me t vrtet, po t kishte qen nj princ i krishter? Pr m tepr, etimologjia e vrtet e emrit: BUONAPARTE, mbshtet mendimin ton pr origjinn shqiptare t Napoleonit; kshtu mbiemri Buonaparte, q u b m von nj lalgap, nuk mund t jet aspak prkthim i: kali meris, kalimeris, kalomeris, kalo meros, etj., q nuk jan formime greke dhe nuk kan asnj arsye t jen pr rastin e prdorimit si lalgap pr nj person; prkundrazi ai sht nj lalgap shqip: Kalmiri, me nj formim gramatikor t prsosur, q fare mir mund ti vihet nj njeriu, q zotron ose q shalon nj kal t mir ose kal t bukur. Ve ksaj, ka edhe etimologji t tjera t ngjashme, q mund t afrohen ose t krahasohen me kt t Kalmirit; ka, pr shembull, Kalbardhi = ai q zotron ose q shalon nj kal t bardh, dhe q ka sjell lindjen e emrit: GARIBALDI = Biancavallo n gjuhn italiane. Kemi edhe Kalmadhi = Magnocavallo, domethn njeriu me kal t madh, nj emr familjeje shum i njohur. Ka gjithashtu: Kalluani: njeriu q zotron ose q shalon nj kal t bukur e t fort si nj luan; emr familjeje i njohur mir n Itali: Leoncavallo, nj prkthim shum i sakt. Po me kt mnyr arsyetimi ka: Gurakuqi: gur i kuq, mbiemr familjeje shqiptare q italiant dhe grekt e kan marr gjithashtu; ata e kan prkthyer me shum prpikri: Pietrarossa dhe Petrokokiros; KryeziuI: mbiemr familjeje n Greqi i prdorur po njsoj: Kriezis (emri i nj kryeministri grek, natyrisht shqipfols dhe q sht vrar koht e fundit); italiant, duke e prkthyer, e kan br: Testanera dhe nj familje greke, me siguri me origjin shqiptare, e ka br: Mavrokefalos = Kokziu; (duhet t prmendim ktu se autort e lasht grek e kan prkthyer mbiemrin: Kokdemi, t cilin maqedonasit ia kishin ngjitur n maqedonishten ose pellazgjishten, pra n shqipen, kalit q vetm Aleksandri, kur ishte fare i ri, mundi ta shalonte me lejen e babait t vet, Filipit, duke e br: Boukefalos; Dorgjati: me dor t gjat, si ka qen mbiquajtur zakonisht ARTAKSERKSI, dhe q autort grek, n vend q ta jepnin ashtu si ishte, e kan prkthyer n prshtatje me zakonin e tyre, duke e br Makroxeir; sot sht nj emr familjeje mjaft i njohur n Shkodr (Shqipri). Me nj fjal, mbiemri i vrtet Kalmiri sht marr gabimisht pr: kalomeros, kalimeris etj., dhe sht prkthyer jo me saktsi si [i]Buonaparte, n vend q t jepej me an t Buoncavallo: kal i mir, i bukur, q sht kuptimi i vrtet i tij. Trakt Kufijt e Trakis s sotme nuk prputhen aspak me ata q i jepeshin Trakis n lashtsi. N koht e lashta historike dhe madje n epokn e Herodotit, grekt quanin Traki trsin e gjith viseve t vendosura n veri t Greqis s lasht, pa caktuar asnj kufi ose cak. Vetm pak m von nisn t prcaktonin me emrin e Trakis gjith viset e prfshira ndrmjet Olimpit e Danubit, - duke prjashtuar Ilirin n perndim, - dhe t kufizuar nga Ponti Euksin, Propontida, Helesponti dhe deti Egje; gjith kjo hapsir e madhe banohej nga nj numr i madh popullsish, me po at origjin ose farefis midis tyre, dhe trsisht t pavarura e gjithnj n luft njra kundr tjetrs. Grekt m t lasht i ndanin trakt n t qytetruar, t cilt q n koht m t largta banonin n Pieri t Maqedonis, n Beoti pran malit Helikon, dhe disa her edhe n krahinn pran malit Rodop dhe n jug t Hemusit, dhe n trak barbar, q banonin kryesisht n veriperndim t malit Hemus. Grekt thoshin se trakt e qytetruar u kishin msuar kultin e muzave, dashurin pr kngn, disa forma t fes, bujqsin, fortifikimin e qyteteve, artin ushtarak dhe mjaft gjra t tjera. Jan po kta trak, t cilt gjat lufts s Trojs, si e thot qart Homeri, luftuan nn urdhrat e Akamasit dhe t Peros si aleat t trojanve. Trakt, thot Herodoti, ishin populli m i madh i toks pas hinduve; ata i prkisnin racs s bardh, dhe ishin farefis me popujt shum t lasht: ilirt e grekt, si dhe frigasit, bitinasit,

33

mizt, teukrt, q banonin n viset n jug t Vosporit (Bosforit) dhe t Helespontit n Azin e Vogl, dhe t getve e panonasve, q banonin n veri t gadishullit t Ballkanit, afr brigjeve t lumit Danub. Deri m sot dijetart m kompetent nuk kan arritur t prcaktojn, se cilt kan qen banort m t lasht t gjith Trakis dhe nga vjen emri i tyre Thrakes (shumsi i thras), q do t thot trakt. Nse do t mbshteteshim te gjuha pellazge, mund t thoshim se thrash ka kuptim i trash = i br keq, pr t mos prdorur nj fjal tjetr, q sigurisht do ti prshtatej m pak kuptimit t vrtet q t sjell ndr mend cilsori i trash, i prdorur pr kt popull. Lidhur me origjinn e tyre, disa dijetar mbshtesin mendimin se frigasit, nj popull farefis me grekt, pasi kaluan Helespontin dhe deprtun n Traki, prbn popullsit trake. Pavarsisht nga fakti, se numri i madh i trakve nuk na lejon ta pranojm nj hipotez t till, ardhja e tyre gjithashtu nga lindja sht nj arsye kryesore q i kundrvihet ksaj hipoteze. N fakt, ata q i prmbahen ende ktij opinioni jan ata, q besojn se popujt arian t Europs kan ardhur nga pllaja e Pamirit, duke prshkruar Iranin dhe Azin e Vogl. Por ne tashm e dim se djepi i racs s bardh sht vet Europa dhe se po t ket pasur ndonj kalim t Helespontit, ai sht br m tepr n drejtimin nga Europa n Azi. Nuk duhet t harrojm, se banort m t lasht t Trakis jan me origjin nga vet Trakia; se ka pasur popullsi t tjera t ardhura q jan bashkuar me kt brtham primitive, nj gj q nuk mund t kundrshtohet dhe q do t jet objekt i ktij kapitulli pr ta vrtetuar. Do t them vetm se edhe Herodoti (VII, 75) ka shkruar me t njjtin kuptim si ky q themi ne dhe pa asnj mdyshje: q trakt gjithashtu bnin pjes n ushtrin e Kserksit, t cilt pasi kishin kaluar n Azi kishin marr emrin bitin, sepse m par ata quheshin, si thoshin vet: strimonian, meq banonin n brigjet e Strimonit (prkthimi yn). ............... Sido q t jet, sht e sigurt si e dshmojn emrat e vendeve, homonimit e tjera dhe traditat mitike - (si, pr shembull: Trakt Sce dhe Portat Sce n Troj; - Trakt Ksanten dhe lumi Ksantos n Troj; Arisbos, lum n Traki, - Arisba qytet n Troj; Rezus, mbret i trakve - Rezus, lum n Troj; sipas Likofronit (1341&1387) trojant nn mbretin e tyre Ilosi ose Laomedeoni pushtuan n Europ gjith viset deri te lumi Pene; mbreti i Trojs Priami ishte martuar me Kastianeirn me origjin nga Aezima, qytet n Traki; dhe ENEU ose ENEA, kur iku nga Troja gjeti strehim n fillim n gadishullin e Kalkidis, ku ndrtoi QYTETIN ENEA), - t dy brigjet e Propontids dhe t Helespontit banoheshin prej popujsh n farefisni: trakt, bitint, mizt, teukrt, dardant etj., q jetonin n marrdhnie t prhershme midis tyre. Q prej kohsh prehistorike tashm grekt, ilirt dhe trakt, si pasardhs t drejtprdrejt t t urtve pellazg dhe t banorve m t lasht t gadishullit t Ballkanit, kishin vendosur kontakte t prhershme midis tyre, si provohet kjo nga traditat mitike lidhur me hyjnit. Para se ta mbyllim kt pjes t kapitullit lidhur me trakt, ne e quajm t dobishme q t citojm ktu disa doke e zakone, tradita dhe veanti q i karakterizonin dhe i dallonin ose i bashkonin me popullsit e tjera pellazge. Kshtu, trakt i donin muzikn dhe vallet; ata vallzonin t armatosur si kretasit dhe shum banor t qyteteve dore. I kan akuzuar se nuk e mbanin fjaln e dhn dhe betimet e bra. I shisnin robrit q kapnin dhe shpesh i vrisnin familjet e tyre pr t mos lejuar ose pr ti shptuar nga skllavrimi, kur kishte rrezik t kapeshin. E shponin trupin e vet pr t br tatuazhe me shum ngjyra dhe q nuk shlyheshin dhe pr kt zakon barbar i prqeshnin popujt e tjer. Ishin poligam dhe u linin liri t plot femrave t tyre t pamartuara, duke u krkuar besnikri t plot burrave kundrejt grave, me t cilat ishin martuar. Ata i blinin grat dhe kur ndodhte q ndaheshin me to, merrnin mbrapsht parat q kishin dhn pr to. Shum prej tyre dshproheshin pr do lindje t nj fmije dhe, prkundrazi, mbusheshin plot me gzim pr vdekjen e ndonjrit prej tyre, duke ia dhn t pirit e duke organizuar gara me kuaj me kt rast. Shum shpesh kur vdiste nj trak, gruaja, t ciln midis t gjithave i vdekuri e

34

kishte dashur m shum, flijohej pr t. Trakia e lasht dhe Karia kan qen vendet, q bnin eksportin m t madh t skllevrve nga t dy sekset, kryesisht pr Athinn. Ilirt Ilirt jan i njjti popull me trakt1 (Ose Thrak-es, nga e cila sht br Th e njjt me G Graikoi) q t dy jan t racs pellazge; pra t bardh. Origjina e tyre e par, duke prfshir skitt, bie n Azi n Turkestanin e sotm; atje u shfaqn strgjysht e tyre t par. Me kalimin e kohs, nn shtytjen e mongolve q vinin nga Lindja, trakt, ilirt dhe skitt u detyruan, pak nga pak, q t shkonin m n perndim; e po kshtu skitt u prqendruan rreth lumenjve n veri t Detit Kaspik dhe t Detit Azov, kurse trakt n perndim t skitve, duke pasur si qendr Ukrainn e sotme, dhe s fundi, edhe m n perndim ilirt zinin gjith shpatin verior t Karpateve. Pikrisht n kto drejtime ne i gjejm t shtrir kta tre popuj, ku ata u shtyn nga loja e dyndjeve t njpasnjshme drejt perndimit, t cilat kan ndodhur gjat dhjetra e qindra mijra vjetve, q vijn para fillimit t mijvjearit t tret para Krishtit, epoka e Ekspedits s par t argve drejt Indis. Lvizjet e ndryshme t popujve q shkaktoi kjo Ekspedit ushtarake, duke i detyruar t arratisurit t gjenin streh n drejtimin e veriperndimit, solln q ilirt t shtyheshin drejt jugut, gj q e bri krahun e majt t grupit t zinte shpatin jugor t Karpateve me territoret e sotme t Hungaris, q kufizohen nga po ato Karpate, malet e Transilvanis dhe bregun e majt t Danubit, kurse krahu i djatht, duke kaprcyer Danubin n nj vend tjetr, u gjendet sot qyteti i Vjens n Austri, duke qen m i madh n numr, vajti dhe u shtri deri n pikn m t largt, aty ku sht qyteti i sotm i Venecies, dhe n jug deri n Shqipri, duke zn gjith territoret ndrmjet Danubit, Moravs dhe bregut lindor t Adriatikut. Sa pr trakt, rruga e tyre drejt jugut ishte e veant dhe krejt e shnuar: ata t krahut t majt kaprcyen Danubin dhe u drejtuan m pas nga jugu ndrmjet po atij Danubi dhe Detit t Zi, pr t shkuar q t zn Bullgarin e sotme, Trakin dhe Maqedonin; kurse krahu i djatht kaprceu Prutin, pasi kishte marr drejtimin nga perndimi, pushtoi Rumanin e sotme ndrmjet maleve t Transilvanis dhe Danubit, e kaprceu kt lum teposht Portave t Hekurta dhe pushtoi pjesn q mbetet t Serbis, t shtrir n perndim t Moravs dhe n veri t Maqedonis. Ja se si trakt e ilirt, me origjin pellazge, q flisnin t njjtn gjuh: pellazgjishten, dhe q kishin pushtuar pikn e skajshme lindore t zons s shtrirjes s racs s bardh n Azi, q nga lindja e tyre dhe deri n mijvjearin III para Krishtit, kush e di se me far emri tjetr, ndryshe nga trakt e ilirt, t cilt i kan marr shum m von, u ndodhn, si pasoj e dyndjeve t njpasnjshme t ndrmarra gjat ktij mijvjeari t tret, t vendosur n viset, n t cilat ne do ti gjejm n momentin kur, - ndrmjet vitit 1700 e 1650 para Krishtit, - do t ndodhin shprnguljet n Greqi t Danait, Kekropsit, Kadmit dhe t tjerve, q erdhn nga Egjipti dhe Fenikia. Do t vm n dukje, se ne e kemi gabim q i quajm kto zbarkime t Danait, Kekropsit, Kadmit dhe t tjerve bashk me familjet e shpurn e tyre, me emrin shprngulje n territorin grek, sepse n t vrtet ishte puna vetm pr nj kthim, ose m mir, si do ta thoshim sot, pr nj riatdhesim n vendin e strgjyshve. T gjith kta imigrant, si jan cilsuar deri m sot, nuk kan qen egjiptas ose fenikas nga prejardhja, prve se t lindur, por pasardhs t argve t lasht, soje t ariasve q bnin pjes n Ekspeditn e par drejt Indis dhe q, duke mos dashur t vazhdonin m tej ekspeditn, paraplqyen t vendoseshin n fillim n Siri dhe n Feniki, e pastaj, pas disa shekujsh, n Egjipt t cilin e pushtuan me forcn e armve, duke u vn n krye t nj ekspedit t re t Hyskosve (domethn t emigrantve, nga pellazgjishtja: hikj = nisem, largohem nga vendi), t ciln ata e ngritn dhe e organizuan vet me element t ndryshm. Pr t dhn nj shembull t marr nga koht tona, le t supozojm se, - pesqind ose nj mij vjet m von, - kanadezt francez, pr nj arsye ose pr nj tjetr,

35

t jen t detyruar t braktisin me grupe Kanadan dhe t vijn pr tu vendosur n Franc ; po e njjta gj po t ndodhte me irlandezt, me gjermant, me italiant dhe t tjert, nuk sht vshtir t gjenden shembuj t tjer, q secili t kthehej n vendin e vet prkats. Ka autor, t cilt t gabuar nga vendi i banimit t ilirve dhe t shqiptarve t sotm, pr t cilt vetm pjesrisht sht po ai vend i prbashkt pr t dyja palt, kan shprehur mendimin se n fakt shqiptart jan pasardhs t drejtprdrejt t ilirve. Kjo gj sht kaq e vrtet pr ne, sa nuk do t kundrshtojm fare; prkundrazi, ne do ta shtjellojm, ta zhvillojm dhe ti japim prmasat q meriton. N fakt kta autor, duke i shpallur shqiptart si pasardhsit e vetm t ilirve, duke eliminuar me nj goditje sllavt e helent, - nuk kan br gj tjetr, vese kan marr vetm nj pjes t vogl, n vend q ta merrnin t gjithn. Ja shpjegimi yn. Kemi thn m par se termi etnik: [i]alban, - i cili nuk i ka plqyer Pashko Vass, i cili e quan nj neologjizm, t cilin autort e sotm e kan shpikur pr t zvendsuar termin e lavdishm kombtari shqiptar, me prejardhje t lasht, t denj si thot ai pr nj adhurim t thell dhe respekt t prgjithshm, por i cili nuk ekziston vetm se prej vitit 1380 pas Krishtit e shumta, - sht, si mund ta themi ne, po aq i lasht sa njeriu i bardh, sepse at cilson. N fakt, alban sht latinisht albanus, q n shqipen sht: arbn; kjo sht fjala e vjetr: arverne; ajo u prgjigjet fjalve: arg; aria, arieios, arinvos, arbavitnjs, alvaros, pellarios, o pellagyos, etj., arbi=arab; arb-ja=femra e arabit; t-arg-ui=arab q banon n qendr t Sahars dhe n Hogar; shumsi nga arabt del: tuareg = tuaregt, etj. (Ne tashm kemi folur pr t gjitha kto etimologji n hyrje t ksaj vepre, duke dhn njkohsisht transkriptimet e vrteta n gjuht prkatse; lexuesi le tu kthehet atyre faqeve). Pr ta mbyllur, ne do t themi q kan pasur plotsisht t drejt t thon, se shqiptart jan njsoj pasardhs t drejtprdrejt t pellazgve t lasht. Nse pr ti asimiluar me ilirt jan mbshtetur n vendin e banimit, q sht i njjt pr shqiptart dhe pr ilirt, prkundrazi, pr ti shpallur pasardhs t pellazgve jan mbshtetur para s gjithash te etimologjia: Pell-argoi = t lindur t bardh dhe m pas nga fakti q kudo, ku kan ekzistuar n lashtsi pellazgt, ka pasur deri n koht e fundit shqiptar. Autort e sotm, pr t shpjeguar ekzistencn e shqiptarve n disa vise t Greqis dhe t Italis e t ishujve, gjithmon kan pretenduar se kta shqiptar kan emigruar n vendet ku ndodhen, duke ardhur nga Shqipria. Por nse mendohet mir, duhet pranuar se Shqipria vazhdimisht ka qen nj burim i pashtershm emigrantsh, dhe se ajo gjithnj ka furnizuar kolonit shqiptare kudo, pa menduar se ka nj kufi pr kto shifra kaq t larta dhe m tej, se n pjesn m t madhe t kohs ky kolonizim nprmjet eksodit ka qen i pamundshm. N fakt, q Shqipria pr t gjitha koht t ishte n gjendje t furnizonte popullsi n mas dhe ti niste pr t populluar rajone t tra t shkretuara, si pretendojn kta autor, duhet besuar q popullsia e saj gjat ktyre epokave duhet t ket qen po aq e dendur sa Belgjika e sotme, n mos m tepr. Por ne e dim n mnyr t sigurt, q Shqipria gjithmon me vshtirsi ka qen e populluar dhe si rrjedhim, nuk duhet tia njohim kt rol pr furnizimin e popullsive shqiptare. Nga ana tjetr, ka nj mendim t atyre, q pretendojn se zbraztit e krijuara n popullsin e krahinave t pushtuara nga prparimi i turqve, jan mbushur me popullsi q vinin nga Shqipria; por edhe ky mendim n asnj mnyr nuk duhet mbajtur e prkrahur, pr arsyen fare t thjesht se Greqia ka qen pushtuar para Shqipris, se ndrmjet Greqis s pushtuar dhe Shqipris ende t lir ka pasur nj mas t madhe t ushtrive turke, me fytyr nga Shqipria, dhe s fundi, po t kishte pasur ikje t shqiptarve t sulmuar, pr t krkuar gjetk strehim, mund t mendohet fare mir se ata nuk do t shkonin n Greqi pr t gjetur strehim, sepse turqit tashm e kishin pushtuar, por do t shkonin n drejtim t kundrt, qoft npr malet e tyre pothuaj t pakapshme nga armiku, - dhe kshtu ka br masa m e madhe, - qoft duke lundruar pr n Itali, Franc e Spanj, pr ata q do t ishin n gjendje ta ndrmerrnin kt.

36

Si rrjedhim, ne mund t pohojm se sasia e madhe e popullsive shqiptare q ndeshim, - ka t paktn nja pesqind vjet, - jo vetm n Greqi, Itali dhe n ishujt, po gjithashtu n Azin e Vogl, Traki, Maqedoni, Jugosllavi, Bullgari, Rumani dhe madje n nj krahin t Rusis jugore, t gjith kta shqiptar nuk kan ardhur nga Shqipria, si beson gjith bota; prkundrazi, t gjith ata jan aty edhe sot rrnjs t vendit ku ndodhen dhe kan ardhur nga popullsit e ndryshme pellazgjike t kohve t lashta, q kan qen t gjitha t racs s bardh dhe t gjitha flisnin, nga lindja n perndim dhe nga veriu n jug t territoreve t bots s njohur q nga lashtsia, po at gjuh: pellazgjishten, ashtu si thuhet gjithashtu n Bibl n fillim t Gjenezs, dhe migrimet e ndryshme ose pushtimet q kan ndodhur vazhdimisht gjat dhjetra e qindra mijra viteve t shkuara, kan luajtur rolin e nj ruli shtyps pr t rrafshuar dallimet eventuale dialektore ose shqiptimet dhe pr ta br gjuhn kudo uniforme. Pr t njjtn arsye, nuk duhet t habitemi, si bjn gjith autort para nesh, q ka pasur kudo nga pak Albani dhe shqiptar, jo vetm n gadishullin e Ballkanit, por edhe n Itali, n Kaukaz, n jug t Rusis n Iberi dhe madje n ishujt britanik, dhe t konsiderohet fakti si i pasakt ose si nj mit i t lashtve. E vrteta sht n fakt mjaft e habitshme, shqiptart jan n t vrtet kudo nga pak. Por ajo q sht shum m e vshtir ka t bj me gjetjen dhe dallimin e tyre n mes t mass s madhe, q i mbulon prsipr n formn e nj mbulese ose cipe. Meq sht e leht t njihen pr shkak t tipareve t tyre racore fizike, mjafton t griset mbulesa ose cipa e asaj q i ka mbuluar, pr t par se do t dal nga posht ksaj cipe greke, turke, italiane, rumune, serbe etj., baza reale shqiptare nn t. N t vrtet shqiptart nuk jan pasardhs vetm t ilirve, por dhe t gjith popullsive t bardha t lashtsis, bashk me trakt, grekt, frigt dhe popullsit e tjera t Azis s Vogl, etruskt, latint, me nj fjal t gjith popullsive q t lashtt i prmblidhnin me emrin e prgjithshm: PELLAZGT.. Ve ksaj, ne pam se nga pikpamja etimologjike na del po i njjti prfundim. N fakt, pa u ndruajtur se po biem n prsritje, Pellasgos, sipas vet t lashtve, sht nj evoluim i Pellargos, q sht me prejardhje shqipe dhe ndahet n Pell-arg-os, ku Pell sht shqipja piell, q do t thot: lindur, nxjerr, arg po ashtu me kuptimin i bardh nga arg, dhe os q sht mbares greke. Por arg sht njsoj me: arb ose arbn (fem. arbnesh ose arbresh), ose m mir akoma arvanits = shqiptar; ose: alb ose albain, albin dhe albanus = shqiptar. Nuk duhet menduar se ky term arg sht nj shpikje jona pr t mbrojtur kt pikpamje. Aspak, ai ka ekzistuar, prkundrazi, q nga lashtsia m e madhe dhe ne si shembull do t themi q e kemi gjetur te [i]Atlas de Gographie Historique e F.SCHRADER, botim i Hachette 1896, teksti i Harts nr.24 KRYQZATAT, nga fundi i kapitullit ku lexojm: ARGUES, pr t shnuar Sinjorin e Argosit n More, q i sht dhn njkohsisht me Naplin ose Nauplin Gyit I. Ne e kemi quajtur t dobishme q ta citojm ktu t gjith n veanti kt form t Atlasit t F.SCHRADER, sepse ajo konfirmon mendimin ton, se n kohn e ndarjes s forms primitive: piellargu, q ka ndodhur t paktn nga epoka e Ekspedits s par t ariasve drejt Indis dhe n momentin kur ende nuk kishte dal as gjuha dhe shkrimi grek, forma e dyt ishte tashm arg. Kjo na provon edhe se forma e folur: ARGUES, primitive, e lasht dhe strgjyshore akoma n prdorim n vitin 1248 pas Krishtit, sht n kundrshtim me formn e shkruar greke t: Argos ose Argos. Do t befasoheshim, kur do t merrnim vesh se sa i madh sht numri i lokaliteteve n Provans, q ende mbajn ose kan pasur emra me mbaresn -argues. Kta emra figurojn n nj hart muri t Muzeut t Kshtjells s Sn Zhermenit n Laye, n katin q lidhet me Goln, dhe q provojn se jugu i Francs fliste, para dialekteve romane q ende nuk ekzistonin, gjuhn shqipe dhe vet populslia quhej Arverne ose m mir Arbrn dhe Albanais, emr i strgjyshve t avernjatve t sotm. Ja disa emra t nxjerr nga krahina e kufizuar prej Sets, Ales, Rons dhe derdhjes s saj: Aubussargues, Souvignargues, Gallargues, Baillargues; edhe n Kantal mbi Alanjon ka gjithashtu: Neussargues-Moisacc; dhe gjithashtu Vauvenargues, Meyrargues.

37

Duke u mbshtetur n shqipen dhe n domethnien e Thrakes = t trash = t pagdhendur, ne mendojm se Illvroi ka pasur kuptimin: t lyr = t yndyrshm, ashtu si Ligues ose Ligurt = t ligurt = t dobtit ose t hollt, Dardavoi = drdnt = t fortt drdng etj. Grekt duke folur pr ilirt, thoshin se ata zinin viset malore n veri t Epirit, deri n skajin verior t Adriatikut. Me t drejt lidhur me shtrirjen e madhe t viseve ilire, po ata grek nuk pajtoheshin lidhur me popullsit, t cilave u duhej dhn emri si ilire; disa e prdornin kt emrtim t prgjithshm pr t gjitha popullsit ndrmjet Epirit e Liburnve; t tjer, si Herodoti, prfshinin aty venett dhe banort e pellgut t Moravs n Serbin e sotme. Emri latin ILLYRICUM nuk ka qen sinonim me ILLYRIA. Nse ky i fundit prfshinte gjith vendet e banuara nga ilirt, prkundrazi ILLYRICUM ishte nj emr politik, i prdorur pr ndarjet e ndryshme t Perandoris Romake, t cilat ndryshonin mjaft shpesh dhe prfshinin siprfaqe shum m t gjera se sa Iliria e mirfillt prfshinte vet. Ndikimi grek duket se asnjher nuk ka deprtuar aq thell n brendsi t Iliris dhe se madje ai i bregdetit shum shpejt u kundrbalancua pas shekullit t 3-t para Krishtit nga qytetrimi latin. Megjithat shqipja ilire ose gege, ndryshe nga toskrishtja ose etruskishtja, i ngjet m shum greqishtes s lasht se sa latinishtes. Iliria u b nj nga vendet m t mira t rekrutimit pr legjionet romake; dhe n koh turbullirash ushtart ilir mjaft shpesh ngriheshin n shkallt e hierarkis ushtarake pr t ar me arm n dor rrugn drejt fronit perandorak. Kshtu ka ndodhur q mbrojtsit m t guximshm t Perandoris, perandort ilir t shekullit t tret, Klaudi, Aureliani, Probi, u ngritn n shkalln e dinjitetit perandorak dhe zbrapsn vrshimin barbar, dhe m n fund Diokleciani dhe Maksimini. Gjuha e ilirve, ashtu si dhe e trakve dhe e gjith popullsive t tjera t bardha, sht gjuha pellazge. Kjo gjendje n fakt mbi t gjitha n pjesn lindore ose m mir juglindore t Europs ka vazhduar deri n koht e fundit. Dhe prsa i prket Italis s jugut dhe Sicilis, Greqis, Serbis dhe Turqis, pothuaj e njjta gjendje vijon t ekzistoj edhe sot. N lashtsi autort, duke folur pr gjuhn q flisnin banort e qyteteve, krkonin t bnin krahasime, duke thn se aksh qyteti ishte si e aksh tjetri, kurse e nj t treti ishte si e nj t katrti etj. Kjo mnyr njoftimi na l t kuptojm se t lashtt e dinin fare mir, q gjith bota fliste po at gjuh, pellazgjishten, por ata donin t informoheshin pr t folmen, dialektin ose shqiptimin e secilit qytet, duke e krahasuar njrin me tjetrin. Qytetrimi minoik Para se t flasim pr rolin q kan luajtur trakt dhe ilirt pas vendosjes s tyre n Ballkan, e quajm t nevojshme t prmendim s pari ktu ndikimin q ka ushtruar qytetrimi minoik i Krets q nga viti 3500-3300 para Krishtit jo vetm mbi Greqin e Ballkanin, por mbi gjith Europn e njohur n at koh. Quhet qytetrim minoik ai q sht zhvilluar n Kret gjat periudhs s gjat ndrmjet 3500 dhe 1200 para Krishtit, n rrethin e t cilit vendoset si t thuash mbretria e Minosit, dhe q i transmetuar pak nga pak n t njjtn koh me qytetrimin mikenas t dal prej tij n gjith Mesdheun, ka dhn ndihmes pr lulzimin dhe zhvillimin e qytetrimit grek n trsi. PREJARDHJA E TIJ. Nuk ka asnj dyshim se qytetrimi primitiv neolitik i ishullit t Krets ka evoluar normalisht gjat periudhs s par proto ose minoike primitive; dhe kjo periudh protominoike ndrmjet 3500-3000 para Krishtit e madje edhe pak m von, na tregon evoluimin prparues ose evoluimet e qeramiks neolitike dhe t periudhave t para t bakrit mbi bazn e s njjts teknik.

38

Ndikimi egjiptas shfaqet jo vetm nga shqyrtimi i monumenteve kretase t zbuluara, por edhe shpjegohet nga pozicioni gjeografik i vet ishullit, q ishte m i miri dhe m i paraplqyeri nga t gjitha ndikimet e tjera. Ai mbshtetej nga komunikimet e dendura detare ndrmjet Krets dhe Egjiptit dhe duhet t datohet sipas periudhave egjiptase, q vijn para shum prej dinastive, si provohet nga vazot ose veglat egjiptase q jan gjetur n ishull. Pozicioni gjeografik i Krets, q ndodhet n qendr t Mesdheut Lindor, shpjegon gjithashtu shfaqjen sporadike t rrymave t qytetrimeve t tjera, por kto nuk jan aq t rndsishme sa ai i Egjiptit. ZHVILLIMI I TIJ. Ajo q e karakterizon artin dhe qytetrimin minoik sht se q n fillim ai na tregon se nuk do t bhet nj imitim servil i elementve t huaj, si u bn m von ato t qytetrimeve fenikas dhe t tjera mesopotamase. Zhvillimi prparues i artit minoik na tregon se ai ndoqi rrugt e veta dhe ndonse shpesh i ka marr shtysat e para nga jasht, asnjher nuk i ka respektuar pik pr pik dhe nuk ka ndenjur pr nj koh t gjat nn ndikimin e tyre. Zhvillimi trsor i qytetrimit minoik mbshtetet n strukturn e vet dhe n prparimin e formave e t teknikave t qeramiks, dhe n evoluimin e hijeshis e t puns s arkitekturs, q jan thjesht krijime vendse dhe n zhvillimin e tyre ndjekin rrugn origjinale t hapur nga qytetrimi kretas vet. Ky zhvillim i artit, kryesisht mbi bazn e qeramiks si ndodh pothuaj gjithnj n arkeologji, ndahet n tri periudha t mdha, t cilat n koh ndahen si m posht: Minoike primitive: 3300-2100 para Krishtit. Minoike e mesme: 2100-1550 para K. Minoike e re: 1550-1300 para K. Dijetari EVANS, i cili ka br grmimet n Kret, e ka ndar seciln nga kto periudha gjithashtu n tri t tjera; por meq kjo nnndarje nuk prputhet me faktet, sistemi i tij ka ngjallur kundrshtime dhe protesta, sepse shkakton gjithnj vshtirsi. SHTRIRJA. Qytetrimi minoik gjat zhvillimit t tij dhe kryesisht gjat periudhs kur ka qen m i lulzuar, ka ushtruar pak a shum ndikim mbi gjith viset rreth tij. Disa her ky ndikim, duke ndjekur rrugt e tregtis prmes vendeve barbare, arriti ndonse m i dobt dhe jo aq me efekt deri te vende shum t largta t Europs Qendrore. Por vendi ku qytetrimi minoik hyri menjher dhe n mas nga fundi i periudhs s mesme ka qen Peloponezi, dhe m sakt Mikena. Nuk jan prcaktuar ende plotsisht elementt lokal dhe elementt e huaj t ardhur nga jasht n qytetrimin mikenas tepr t lasht, q prfaqsohet n varret e famshme mbretrore t akropolit t Mikens. Sido q t jet, sht e padiskutueshme q pasuria m e rndsishme e ktij qytetrimi prbhet si nga vepra minoike autentike, edhe nga vepra lokale, por t prodhuara sipas modeleve minoike. Ky qytetrim, i cili pak nga pak e zgjeroi rrethin mbi gjith viset e brigjeve t Peloponezit - (megjithat pa hyr m n thellsi n viset arkadiane) - mbi Greqin kontinentale dhe pothuaj n gjith tokat greke, u zhvillua edhe m dhe njihet me emrin: qytetrimi mikenas. Megjithat, deri n ditt e fundit t jets, ai mban vuln e origjins, t qytetrimit minoik, pr kt arsye e gjith periudha midis viteve 1600-1250 para K. shnohet me emrin: qytetrimi kreto-miken. Dhe ky qytetrim kreto-miken s fundi u b kaq i prhapur me kalimin e kohs, sa asnj qytetrim tjetr parahistorik nuk ka mundur t jet si ai. Jan gjetur gjurm t tij t shumta dhe t prekshme diku, diku tjetr t prziera me t tjera, q nga Sicilia dhe Italia e poshtme deri n brigjet e Azis s Vogl, q nga Siria e Palestina dhe qendra e Europs deri n Egjipt, dhe (si duket) edhe m n jug deri n Nubi. Shtrirja e ndikimeve t qytetrimit kreto-miken drejt veriut, shtrirje q nuk sht edhe aq e prekshme, shihet si nj deprtim nprmjet Iliris, Adriatikut e Marsejs, prgjat rrugve ose kalimeve npr t cilat qelibari i Baltikut dhe kallaji i ishujve Kasiteride arrinin n Greqi. KARAKTERI I VEANT I QYTETRIMIT MINOIK. Gjat gjith periudhs dymijvjeare t jets s vet, dhe jo vetm gjat kulmit t tij, qytetrimi kretas frymzohej nga nj skaj n tjetrin prej nj shpirti t veant butsie, gzimi dhe prparimi qytetrues. Nuk

39

shihen aspak ato skena t prgjakshme, aq t shtrenjta pr vet qytetrimin minoik, me gjith prejardhjen e drejtprdrejt prej tij. Fryma e nj paqeje t vazhdueshme dhe t qndrueshme, t ciln n mnyr t goditur EVANS e ka quajtur me menuri Paxminoica, pasqyrohet n artin e tij. Duket sikur asnjher fakte ose peripeci t luftave nuk e kan prekur kt qytetrim t gjat e t qndrueshm, sepse n rast t kundrt kto fakte ose peripeci (lufte) patjetr do t kishin frymzuar edhe artin. Traditat lidhur me Minosin e Ri, i cili mbahej si nj lufttar dhe pushtues i ashpr e i frikshm, me siguri duhet t lidheshin ose ti visheshin nj epoke shum m t von; pasi ishte e pamundur q n zhvillimin e plot t qytetrimit minoik dinast t till, si Minosi i Ri t ken vepruar pa na ln pasoja n faktet e artit. U ndalm pak m gjat pr t folur pr qytetrimin minoik ose kretas, sepse karakteri i tij origjinal sht shprehje ose madje imazhi vet i popullit t pamat q e ka lindur. N fakt, populli i krets nuk sht tjetr vese nj popull i pastr pellazgjik, q n at koh nuk mund t kishte pasur przierje tjetr vese me pasardhsit e drejtprdrejt t racs s kuqe t Egjiptit, lundrtar e kolonizator, q kolonizuan gjithashtu pellazgt primitiv dhe autokton t brigjeve t Nilit. Nj popull primitiv i till si pellazgt, i cili ka krijuar gjithka abovo, q nuk ka kopjuar asgj, - ose m mir nuk ka mundur dot, - i cili e ka konceptuar gjithka me frymzimin e vet dhe vetm me imagjinatn e tij, nuk mund t ishte vese moral dhe moralizues, njerzor e njerzorizues, paqsor e tolerant. Kshtu gjith autort e lasht, si grek dhe latin, na i prshkruajn si t qet, ... t urt, puntor, prodhues, tolerant dhe mikprits, q jan t gjith arsyet ose cilsit q i bn t asimilonin gjith popullsit, t cilat gjenin streh tek ata. E njjta gj sht me gjuhn pellazge. Prejardhja e saj, si e kemi par, sht kaq e largt dhe prfshin kaq shum dhjetra e qindra mijra vjetsh t formimit, t zhvillimit, t evoluimit dhe t njjtsimit, sa ndiejm nj far keqardhjeje lidhur me t gjith ata, q gjithmon jan prpjekur tu japin gjuhve semitike ose mesopotamase nj rndsi, pr t ciln formimi i tyre krejt i von - gjithsej jo m shum se 10.000 vjet - nuk mund tua jap dhe, aq m pak, tu vishet atyre roli i huadhnsve pr gjuhn pellazge. I lam trakt dhe ilirt n momentin kur hyn n Ballkan, duke ardhur t part nga viset e Ukrains s sotme dhe duke kaluar npr deltn e Danubit e t Dobruxhs, kurse ilirt nga viset ndrmjet Karpateve dhe Detit Baltik, duke kaluar npr tokat q rrethojn qytetin e Vjens n Austri. Gjat prparimit t tyre drejt Ballkanit, kto popullsi ilire morn me vete element shum biond, q jetonin n tokat e prshkuara prej ilirve dhe q vinin nga nj przierje e pellazgve dhe e pasardhsve t atlantve, q kishin mbetur n Europ pas fundosjes s ishullit t tyre n Atlantik. Duke ln mnjan kt dallim t ilirve, t dy popujt: trakt dhe ilirt ishin plotsisht t njjt, pasi kishin t njjtn prejardhje t prbashkt: pellazgjike dhe flisnin pothuaj po ato dialekte pellazgjike. Ky identitet ndrmjet trakve dhe ilirve u b i dukshm pas hyrjes s tyre n Ballkan dhe prhapjes s tyre n gadishull, ku ata u ndrthurn fare leht, pa u prpjekur aspak pr tiu kundrvn ksaj przierjeje dhe aq m pak pr t luftuar me njri-tjetrin. Jan pra popujt trak e ilir, pellazg autentik, arias ose arg, t ardhur nga veriu, q erdhn e u przien me elementt e ndryshm autokton paleolitik aq mir n gadishullin ballkanik n trsi dhe n Azin e Vogl perndimore, dhe formuan m von popullin, q mori emrin me prestigj helent. Por kta helen, n thelb, nuk jan pellazg t pastr, arias ose arg, n kuptimin e mirfillt t fjals, sepse n fakt jan produkt i przierjes s mparshme me mesopotamasit e Fenikis dhe t metisve t Egjiptit. Ardhja e ktyre t fundit n Greqi nuk mund t krahasohet me ardhjen paqsore t trakve dhe ilirve; prkundrazi, imigrimi i feniaksve dhe i egjiptasve n territorin grek mori formn e nj pushtimi, sepse ata zbarkuan me turma dhe iu imponuan popullsive rrnjse me arm n dor. Kshtu t drejtn e tyre si refugjat ata e shndrruan, n vendlindjen e strgjyshve t tyre t emigruar, n nj vendosje me forc, si aristokraci luftarake mbi vendsit, t cilt iu nnshtruan kryerjes s gjith punve produktive dhe gjendja e tyre shqorore u kthye n serv, si ishin Ilott n Peloponez, ... Argades, penestt dhe t tjert n Thesali etj.

40

Por le t mos shkojm prpara, para se t flasim pr helent, do t themi se trakt, t ardhur n brigjet e detit Egje, u ndan n dy deg: e djathta u prhap n Maqedoni dhe n perndim t Bullgaris s sotme, kurse e majta n lindje t Bullgaris s sotme, n pjesn m t madhe t Rumelis gjithashtu t sotme dhe n gjith pjesn tjetr t Gadishullit Ballkanik posht t ashtuquajturs Rumeli dhe t kufizuar me Strimonin n perndim, Detin Egje, Helespontin dhe Propontidn n jug, dhe Bosforin dhe Detin e Zi ose Pontin Euksin ... dhe territori i prfshir mori emrin Traki, nga emri i vet popullit q e zinte dhe q cilsohej si Thrakes nga pellazgjishtja: i trash (n shums: t trash i pagdhendur, i rnd, fshatarak. Pasi u nguln, nj pjes e ktyre trakve kaprcyen dy ngushticat dhe vajtn t zinin vend n Azin e Vogl me emra t ndryshm: frigasit, mizint, bitint, dardant, lidiasit, karient, lisient, likaonient pamfilient, etj., emra q iu dhan pas przierjes s tyre paqsore me rrnjsit e do vendi prkatsisht q pushtuan. Pa qen nevoja t prsrisim, po themi se gjuha e trakve dhe e gjith popujve autokton t Ballkanit dhe t Azis s Vogl, me t cilt u przien, si e ilirve dhe e popujve autokton q gjendeshin n viset e pushtuara prej tyre, ishte pothuaj e njjta gj: pellazgjishtja. Nga ana tjetr, edhe ilirt t ardhur n fund t dyndjes s tyre, u shtrin n gjith zonn ndrmjet Adriatikut, Danubit e Moravs, q mori emrin Iliri dhe Illiria, nga emri i tyre i prvem: ilir ose Illires dhe m von: Illirioi ose ilirt nga pellazgjishtja: i lyr (shumsi: t lyrt), t njollosur, t prlyer. Madje as t lashtt nuk kan qen n nj mendje lidhur me popujt q duhej t fusnin si ilir, disa e prdornin kt emrtim mjaft t prcaktuar dhe q nuk ka asgj t prgjithshme, si ka qen rasti me: Pellargoi ose Pellasgoi = pellazg, q ishte shum i prgjithshm ose kolektiv, sepse prfshinte gjith individt t racs s bardh t pastr dhe pa przierje t huaj, pr gjith popullsit t prfshira nga kaont e Epirit dhe liburnt; autor t tjer, duke prfshir Herodotin, fusnin tribalt, epirotasit, autariatt, ardiejt, dasarett, pirustt, penestt, partent, taulantt dhe abantt, e po ashtu venett dhe banort e pellgut t Moravs, Serbin e sotme. Japigt, mesapt dhe t tjert n territorin e Italis, prball Adriatikut gjithashtu ishin ilir. Sa pr gjuhn ilire, ne tashm kemi thn se ajo ishte e njjt me at t gjith popujve t prmendur m sipr dhe me t trakve e gjith popujve trak t prmendur: pellazgjishtja, me disa ndryshime t vogla.

Libri i dyt: NGA TRAKT DHE ILIRT DERI TE HOMERI Periudha nga ardhja e trakve dhe ilirve n Ballkan deri te pushtimet e Danait, Kadmit etj. (2500 deri 1650 para K.) TRAKT, ILIRT DHE PELLAZGT KONSIDERATA T PRGJITHSHME Historia mund ta njoh me lehtsi prejardhjen e popujve t Europs s kohve t reja dhe t dalloj vijn e farefisnis q i bashkon me popujt e lasht; por njohja e prejardhjes s ktyre

41

popujve t lasht sht nj histori tjetr; nj histori q na rrshqet dhe pr t ciln jemi t detyruar t bjm hipoteza. Dijetari i shquar Max Mller, n librin e tij Shkenca e gjuhs ka shkruar, ndonse n kundrshtim me mendimin e prgjithshm t gjith t t lashtve, se pellazgt, ose m mir ekzistenca e tyre, sht nj mit i t lashtve pr disa. Pas ksaj ka pun pr t br... Po n t njjtn renditje idesh hyn edhe mendimi, se helent kan ardhur dhe kan zn Greqin duke zbritur nga veriu, ndrsa n t vrtet nuk ka pasur nj popull, i cili t mbante kt emr dhe kurr nuk e ka pushtuar Greqin. Megjithat, nse grekt e lasht nuk na i kan thn posarisht, hapur dhe me forc hollsit, se far ishin ata n t vrtet, ka megjithat shum ose mjaft autor t lasht, q na thon se ata vinin nga pellazgt. Ata na kan ln - dhe madje me shkrim - fjalin fare t qart: (greqisht) domethn: (kombi) helenik (sht) pellazg. Lidhur me dhnien e hollsive ata, q na ka dhn njoftime, nuk na i kan ln, sepse ata mendonin q shtja ishte prgjithsisht e njohur n at koh. Po ta kishin parashikuar q pas dy mij ose dy mij e pesqind vjet m von ne do t kishim vshtirsi, nuk do t kishin ln pa na i dhn me bollk. Kjo ishte e mundshme pr ata, sepse nuk cilsoheshin me mbiemrin helen. Prkundrazi, ata q quheshin helen dhe vetm helen, dshironin gjithnj (nse i prkisnin nj prejardhjeje t huaj: egjiptase, fenikase ose tjetrsoj, ose nj prejardhjeje pellazge t przier me racn pushtuese) t vinin n dukje se nuk ishin pellazg. Vetm njohja e nj gjendjeje t till shoqrore e shpjegon dhe mund ta bj t kuptohet, pr ata q interesohen, evoluimin real t historis shqiptaro-greke prmes mijvjearve, q nga koha e lufts s Trojs e deri m sot. Me nj fjal, pr ta saktsuar m mir shtjen, nse ka nj t till, ata dijetar ose t tjer, q besojn se Lufta pr pavarsin e Greqis nga 1820 deri m 1830 u b nga grek q flisnin vetm greqisht (n at koh kur Shatobriani e trajtonte Athinn, n veprat e tij si Udhtimi pr Palestin ose Jeruzalem si nj fshat i flliqur shqiptar), gabohen plotsisht. sht kureshtare, por kjo sht e vrteta: t dy ushtrit, q gjat Lufts pr Pavarsin e Greqis m 1821-1830 ishin prball dhe luftonin, ishin t po asaj kombsie! shqiptare, si nga ana e quajtur e grekve, edhe nga ana e turqve. Vetm t huajt, dhe midis tyre ata q nuk din gj, mund ta shprfillin kt; t gjith t tjert e dinin fare mir se ushtria turke prbhej nga shqiptar, por mysliman, kurse ushtria greke po ashtu prbhej nga shqiptar, por t fes s krishter lindore ortodokse, si t famshmit: Marko BOARI, i cili ka nj rrug n Paris XIX; t dy ANDRUCOT, K. XHAVELLA, A. DHIAKU, GRIVA, G. KARAISKAQI, TH. KOLOKOTRONI, ati PAPA FLESA, KANARISI, MIAULI, KUNDURIOTI, KAPO DISTRIA, princi PETROBEJ MAVROMIHALI, Andre LONDO q mbante nj flamur t kuq me nj kryq t zi n mes, And. EKONOMI, shefi i kmbsoris s marins, Jak TOMBAZI, G. SHAKTURI, C. BAZDEQI, t dy MAVROMIHALT K. dhe E. P. KOLOKOTRONI, Aleks MAVROKORDATOS, heronjt shqiptar t SULIT ose SULIOTT, dhe grat e tyre edhe m heroike, t cilat pr t shmangur nderimin duke rn n duar t turqve, vran veten, duke u hedhur njra pas tjetrs me valle nga buza e Zallongos, F. XHAVELLA, admirali And. BABA, Gj. NEGA, athinasi Lambr. BEJKO, kap. J. QIRIAKOS, D. QOSE, A. GJEORGJIU, kap. BRUSAKU, K. FOTOMARA, HAXHIPETRO, J. STRATO, SADIMA, J. GURA etj., etj. Por meq grekt nuk hyjn n kuadrin e tems q po trajtojm n kt periudh, do ti kthehemi shtjes q na intereson, domethn trakt, ilirt dhe pellazgt. N kapitullin e mparshm i kemi ln trakt n ann perndimore, n Maqedoni, n kufirin me Thesalin, dhe ilirt n Shqipri, n veri t kufirit epirot. Megjithat nuk duhet menduar se ata kan ndenjur gjith kohn atje; ndrmjet atyre ata kan qen n kontakt si me thesaliasit, edhe me epirott, popullsi autoktone pellazge gjithashtu kan hyr n marrdhnie me ta dhe n mnyrn m t afrt, meq ishin t s njjts rac dhe, mbi t gjitha, sepse flisnin pothuaj t njjtn gjuh: pellazgjishten; q ktej del se n fund t fundit, trakt dhe ilirt deprtuan n popullsin pellazge autoktone t vendit, q ende nuk quhej Greqi dhe formuan me to popullsit e reja, t quajtura n perndim: eolt ose Aiolleis (nga pellazgjishtja: ay i holli n

42

njjs dhe ata t hollt n shums) e po ashtu n Thesali, dhe joniant ose Iones (nga pellazgjishtja: joni[/i\ = yni n njjs dhe jont ose tont n shums), n lindje dhe n Thesali gjithashtu.

Akejt - Eolt - Joniant Q pothuaj nga viti 2500 para K., data e kontaktit t par t trakve dhe ilirve me pellazgt autokton t Gadishullit Ballkanik, deri afr 1800 para K., eolt dhe joniant e prmendur, pr shkak t dyndjeve dhe t przierjeve t reja me pellazgt autokton t Peloponezit - t cilt natyrisht ende nuk quheshin ashtu - kan sjell lindjen e nj populli t ri, i cili prve emrit t eolve, quhej edhe akejt ose Ahaioi (nga pellazgjishtja: aq i hieshm shum i bukur, sa u plqen t gjithve). Eolt me kt emrtim t ri, akejt, njihen gjithashtu nga mbishkrimet, q na kan ln hititt dhe q nuk i njihnim deri para pak kohsh. Vet akejt, nn ndikimin e qytetrimit kretas ose minoik, krijuan qytetrimin mikenas; jan ata q ndrmorn ekspeditn detare kundr qytetit t Trojs n ann tjetr t detit Egje, dhe fakti q ata u prhapn n gjith Greqin dhe n ishujt provon aftsit e tyre t mdha si lufttar, veprimtarin e tyre n prgjithsi dhe dinamizmin e tyre. Kan qen ata prsri, q n saj t ksaj veprimtarie dhe ktij dinamizmi e prhapn dialektin eolo-akeas n Thesali, Beoti, Arkadi dhe deri n Eolid n Azin e Vogl dhe n Qipro. M s fundi, jan joniant dhe eolt ndr banort m t vjetr t Greqis, t kariasve dhe t t tjerve, me t cilt ata u przien. Piknisja e formimit t elementit q quhet Helen dhe gjuhs q quhet helene Pikrisht nga fundi i ksaj periudhe ndodhn vrshimet e egjiptasve dhe t fenikasve t Danait, Kadmit etj., dyndje q patn kaq shum pasoja si nga pikpamja shoqrore e politike, ashtu dhe gjuhsore. N fakt, duke nisur nga ky moment nisi t formohej gjuha e lasht greke dhe pr shkak t ktyre invazioneve popullsit e Greqis, t cilat nuk njihnin n gjirin e tyre dallimet e klasave shoqrore, nisn t ndaheshin n klasa drejtuese, q prfshinin pushtuesin e huaj, dhe jono-eolt autokton ose t przier me trako-ilirt, domethn pellazgt ose lelegt, q u bashkuan me ta dhe ndanin pushtetin, dhe n klasat e shtypura t skllevrve, si ilott, penestt dhe t tjert t robruar, si dhe jo skllevrit, si kan qen periekt e ndryshm, metekt dhe pjesa q mbetet e popullsis s pushtuar. Lelegt Etimologjia e ktij emri, ashtu si dhe i vet pellargos, na lejon t pohojm at t i lindur i bardh, q kemi dhn si etimologji pr kta t fundit. Pr etimologjin e Leleges njoftimet q na japin autort e lasht q pas Homerit e deri te Pausania jan t paprcaktuara, t mjegullta e kontradiktore; kshtu q e prligjin at q duam t japim ne. Sipas Homerit, lelegt banonin n viset rreth malit Ida dhe brigjet e lumti Satnioeis me qytetin Pdasos, dhe kishin qen aleat t trojanve. Nga ana tjetr gruaja e Priamit, Hekuba, ishte me origjin lelege, nj popull q kishte emr pr karakterin luftarak. Besohej se duke u nisur nga kjo qendr, ata u prhapn n brigjet dhe n ishujt e Azis s Vogl, t ciln e pushtuan pasi dbuan ata, q tashm banonin atje, si joniant, si dhe ata q u quajtn m von lidiasit. Thuhej se Mileti m par quhej Lelegejs (Lelegnjis) dhe besohej gjithashtu, se tempulli i Hers pellazgjik n Samos ishte ndrtuar nga lelegt, t cilt banonin n at ishull, si kishte

43

dhe t tjer q banonin n ishullin Hios dhe n qytetin e Foces n kontinent. Sipas ktyre traditave, lelegt duket se kan qen t lidhur me pellazgt dhe i prkisnin racs pellazgjike. N kundrshtim me kto njoftime jan ato, sipas t cilave lelegt ishin nj popull barbar; njoftime t tjera i bjn si t njjtin popull me kariasit, dhe sipas asaj q na jep Straboni (C.321), ata kan qen vetm bashkbanues me kariasit dhe n t njjtn zon rekrutimi ushtarak me ta. N vet Karin ka pasur fortifikime dhe varre t braktisura, q i quanin lelegi (Lelegeia). Ka pasur dhe nj tradit q, pas marrjes s Trojs, lelegt u shprnguln nga Eolida n Kari dhe se kan ndrtuar atje nj Pedasa t re dhe shtat qytete t tjera, ndr t cilt Snangela dhe Mindos (Strab. C. 611). Sipas Herodotit, ndrmjet ekuipazheve t flots s Minosit kishte gjithashtu dhe leleg, nj popull q ishte, si thot ai, i nnshtruar dhe paguante hara. Mendimi pr bashkimin e ngusht t lelegve dhe t kariasve mbshtetej po ashtu nga Filipi i Snangels n nj vepr, q ka humbur dhe ku ai shprehej se lelegt ishin serv () t kariasve; prkundrazi Straboni thot se ata prbnin nj ndarje () t qytetarve karias, kurse sipas disa t tjerve ata ishin penest () t thesaliasve dhe ilott () t spartanve. Jan t shumt ata sot, q anojn nga ky mendimi i fundit dhe pranojn se lelegt, si banort m t lasht t Karis, kishin prfunduar n skllevr, ashtu si penestt dhe ilott, nga ata q kishin pushtuar vendin e kariasve. Nga ana e tij Kiepert pranon se lelegt ishin ilir. Kshtu njoftimet lidhur me kt popull shtegtar(?) jan t ndryshme dhe kontradiktore, sepse jasht ishujve dhe vendeve t cituara, autort e lasht na thon gjithashtu se ata banonin n Beoti, Lokrid t Opunts, Etoli, Eube, Lakoni, q gjithashtu mbaheshin si qendra e tyre kryesore, nga vjen po ashtu emri tjetr i Lelegis (), Mesenia, ku besohej se ata ishin drguar si kolon, q vinin nga Lakonia dhe Megarida, Elida, Thesalia pasi kishin dbuar pellazgt(?) dhe Epiri, ku besohej se ishin fqinj t molosve.

Shpjegimi i prejardhjes etimologjike t fjals: Lelek ose Leleg Nga gjithka u tha, konstatohet se lelegt, pa u lokalizuar aspak n disa pika t prcaktuara t Greqis, t ishujve dhe t Azis s Vogl, prkundrazi jan prhapur kudo npr territoret greke, ku kan barkuar fenikasit, dhe sht prfunduar, - (nse nuk njihen faktet reale), - se atje, ku t lashtt na thon se kishte leleg, nuk ka pasur pellazg, dhe se lelegt duket se kan qen m t shumt n numr se pellazgt. Ky fakt i vetm mjafton pr t rrzuar mendimin e atyre, q pretendojn, si ndr t lashtt edhe n t kohve t reja dhe t sotme, se etimologjikisht lelegt do t thoshte eklektoi, domethn t zgjedhurit, pr arsyen e thjesht q t zgjedhurit ishin shum m tepr n numr se pellazgt, n gjirin e t cilve ishin zgjedhur. Prandaj duhet gjetur dika tjetr, q t prshtatet. Kt shpjegim prsri do t na e jap gjuha pellazge. N fakt, njjsi i Leleges sht leleg, q po t zbrthehet pr t gjetur rrnjn dhe mbaresn greke t emrores, na jep: lelek-s. Kjo form e paprcaktuar pellazge: lelek, na bn menjher t mendojm pr fjaln greke: Pellargos q do t thot po t njjtn gj si LELEK, domethn: lejlek.. Dhe tashti pr t kuptuar m mir shpjegimin ton, jemi t detyruar t japim disa njoftime plotsuese. Duhet ditur se pellazgt, deri n shekullin VI para ers son mbanin si rrob t siprme nj lloj veshjeje prej liri, shum t gjer dhe t gjat, me ngjyr krejt t bardh, si ajo q mbajn sot ende popullsit arabe t Afriks. Dhe kt njoftim nuk po shpikim ne n mnyr fantaziste pr t na shrbyer sipas qllimit, por prkundrazi, e nxjerrim nga vet historia e lasht: Tukididi (I, 6), pr shembull, na thot tekstualisht se nuk kishte shum koh q pellazgt e kishin kmbyer veshjen e tyre t zakonshme, ose kombtare, prej liri t bardh kundrejt rrobs s banorve t tjer t Athins dhe t Atiks, q prbnin klasn eprore ose elitn drejtuese; dhe Etymologicon Magnum i Thomas Gaisford te fjala Pellargykoi thot: (greqisht), domethn, ...t cilt (pellazgt) kur i pan fenikasit, i quajtn LELEK, pr shkak t plhurs q mbanin prsipr... Ka edhe pasazhe t tjera analoge t t lashtve, q dshmojn po kt fakt, por dy q citojm ne jan t mjaftueshm.

44

Si pasoj, kur fenikasit e par shkeln n Azin e Vogl, n Greqi, n ishuj, n Itali e gjetk dhe zbarkuan, duke par pr her t par pellazgt t prkulur npr arat e tyre duke punuar dhe duke i marr pr lejlek, edhe i quajtn me emrin e tyre LELEK, q n fenikishten, ashtu si dhe n pellazgjishten - nga e huazuan fenikasit - do t thot lejlek; dhe dy cilsor, i shndrruar n: leleges ose LELEGES, u mbeti gjithashtu pellazgve dhe madje u zhvillua n t dy ant e detit, si dhe ndrmjet pellazgve t brendshm. Dhe meq n at epok greqishtja ende n formimin e vet t par nuk e kishte fjaln prkatse pr t shnuar lejlekun[/i,, ajo mori: Pellargos, q i prgjigjej termit fenikas dhe pellazg: lelek-u, q do t thoshte pikrisht: lejlek. Kshtu, duke u mbshtetur n kt terminologji, mund t thuhet se popullsit e racs s bardh q nga zbarkimet e para t fenikasve n Azin e Vogl, n ishujt dhe n Europ, mund t kishin dy emrtime, njrin t prgjithshm, si PELLAZG, t prbashkt pr gjith racn, dhe nj tjetr, m t veant, si LELEG, q u vihej si nofk pellazgve, q kishin ardhur n kontakt me fenikasit, t cilt vrtet zbarkuan ose pasardhsit e tyre. Pr t njjtn arsye ne mund t themi njsoj, se gjith popullsit pellazgjike t cilat, n nj moment t dhn, morn gjithashtu nofkn Leleg, dhe nga ky fakt humbn gjithashtu lirin e tyre dhe ran, me emra t ndryshm, n skllavri n fitim t pushtuesit t huaj, si ilott, penestt, argadt, servt () etj., prkundrazi, popullsit q gjithmon jan quajtur si pellazge, vetm sepse kurr nuk jan nnshtruar nga nj pushtues i huaj, jan ato q jetonin t lira, si n qytetet e lira, t drejtuara ose t qeverisura prej tyre, si n qytetet e pushtuara nga t huajt, por ata mbeteshin gjithher qytetar t lir.

Cilt kan qen realisht lundrtart fenikas? Lidhur me detart fenikas, t cilt i kan mbajtur pr anglezt e lashtsis, nuk i prkasin racs mesopotamase ose semite tepr talasofobe, ose q kishin frik nga deti, si arment, ifutt etj., por n mnyr t padyshimt racs ariase, si pasardhs t ARGVE t Ekspedits s par drejt Indis, q paraplqyen t ndaleshin n Feniki dhe t nguleshin atje, duke krijuar nj trung. N kt mnyr, kur lexojm sot pr bmat e t ashtuquajturve fenikas - lundrtarkolonizator-tregtar t aft, nuk duhen marr si fenikas autentik dhe t racs s pastr, por si ata q kan qen n t vrtet, domethn si pellazg t fenicizuar ose si pellazg q flisnin vetm fenikishten. Danai dhe Danajt Danai sht emri mitik i heroit t danajve dhe prfaqson popullin e ardhur nga Libia e t asimiluar nga masa e autoktonve arg (), emr me t cilin shnoheshin gjith popullsit greke t asaj epoke. Sipas tradits arge, ai ka qen i biri i Belusit, mbretit t Egjiptit, me prejardhje nga Io arge dhe vllai binjak i Egjiptos, q i kan dhn emrin Egjipti vendit, i cili m par quhej Vendi i kmbzinjve, ose Melampodes, domethn Melampodes. Sipas Euripidit, kishte gjithashtu si vllezr Kefeasin dhe Fineasin, dhe sipas nj legjende tjetr edhe Feniksin e Agenorin, q t katr nga po ai baba, pra Belusi. Para se t vdiste, Belusi vuri si sundimtar t Libis Danain, si nj vend ku kishte ngritur shenjtoren e Amonit; kurse si sundimtar t Arabis Egjiptosin. Nga Arabia ky i fundit e shprnguli fronin n viset e Kmbzinjve, dhe pikrisht pas ksaj epoke ky vend u quajt Egjiptos ose Egjipt. T dy mbretrit fqinj e vllezr u martuan me shum gra dhe secili pati shum fmij: Egjiptosi pesdhjet djem dhe Danai pesdhjet vajza. Por meq vllezrit nuk kishin midis tyre marrdhnie miqsore, Danai nga frika e 50 djemve t Egjiptosit iku me gjith 50 vajzat

45

dhe hipi n nj anije me 50 rema, q e ndrtoi vet sipas udhzimeve t Athins. I vuri emrin e vet: Danais dhe ka qen e para anije e ndrtuar n bot, shum m e lasht se vet ARGO e argonautve. Danai ndali n fillim n LINDOS, koloni e argve n Rodos, ku themeloi shenjtoren e Athins Lindiane, dhe m pas n bregun e Argolids, nga ku erdhi n Argos, mbreti i t cilit ishte GELANORI. Pasi erdhi n qytet, Danai ngriti para Gelanorit pretendimin q t merrte edhe fronin, t cilin e krkonte si pasardhs i Ios arge. N marrveshje t prbashkt shqyrtimi dhe vendosja e ksaj shtjeje u shty pr t nesrmen. Por nuk qe ndonj befasi pr argt q t nesrmen n mngjes t shihnin nj ujk q ndeshej me nj dem, kreun e kopes s demave q po kalonte jasht mureve t qytetit dhe e bri copa-copa! Ata e quajtn kt si nj paralajmrim t hyjnive dhe ia dhan kurorn Danait, i cili ashtu si ujku n at koh nuk ishte i nj sofre me ta. Si shenj t mirnjohjes pr zgjidhjen kaq t gatshme e paqsore t ksaj shtjeje t rndsishme lidhur me mbretrimin, Danai ndrtoi tempullin e Apolonit Licean. Si u b mbret i Argosit, ai ndrtoi akropolin, u msoi burrave punimin e toks, sjelljen e ujrave (pr ujitjen e arave) q Amimoni, nj nga danajt e drguar pr ti gjetur, mundi ti zbulonte si burime t bollshme por t padukshme, me ndihmn e Poseidonit, i cili ia tregoi pr ta shprblyer pr favoret q i kishte br, dhe gjithashtu u msoi shkronjat e para. Si shihet, ardhja e Danait n Argolid ishte nj fat pr vendin, sepse nga i that e shterp q ishte, u b pjellor dhe i pasur, ndrsa populli q prfitoi nga gjendja e re e krijuar nuk e la pa e bekuar ditn, e cila solli nj ndryshim t till. Mirpo ndrsa gjith bota ishte e lumtur n Argos dhe sidomos danaidt me atin e tyre, ja ku 50 djemt e Egjiptosit erdhn dhe, si than, me qllim q t pajtoheshin me xhaxhan e tyre Danai, krkuan q t martoheshin me 50 danaidet. Ky i fundit i friksuar, pranoi pretendimin e niprve t tij, ose m mir u shtir q e pranonte, sepse n t vrtet, duke qen i zemruar me djemt e Egjiptosit, q e detyruan t ikte nga Libia, ai krkonte mjetin m t sigurt pr ti zhdukur. Dhe pr kt, pasi caktoi Lingeun si t fejuar t Hipermnestrs dhe Proteun pr Gorgofonn, Danai ia la shortit t vendoste nj t fejuar pr seciln vajz t vet. Kur kjo zgjedhje prfundoi, ai shtroi drekn e dasms s shenjt, gjat s cils, thuhet, kndoi t parn Himene (). Fshehurazi Danai i dha secils vajz nj thik, duke u thn q secila prej tyre ta therte burrin q i kishte dhn shorti. Danaidet e ekzekutuan urdhrin e dhn nga babai, me prjashtim t Hipermnestrs, q e shptoi t vetin: Lingeun, dhe pr kt arsye i ati e futi n burg, por e liroi Venusi. Kokat e egjiptianve u varrosn n Lern, kurse trupat e tyre u futn n dhe para qytetit. Kto varrime u shoqruan me pastrimin e danaideve, t cilin e bn Merkuri dhe Athina me urdhr t Jupiterit dhe n fund t ktij pastrimi u bn lojrat gjimnastikore, t quajtura STHENEA, q u krijuan ather nga vet Danai dhe q patn si qllim tu lejonin danaideve t martoheshin, ndrsa sipas rregullit parashikohej q do arg fitimtar n nj ndeshje do t merrte nj prej tyre si t fejuar. Sipas nj legjende, Danai n mbarim t ktyre Lojrave u pajtua gjithashtu me Lingeun, i cili i zuri vendin pas vdekjes, por sipas nj legjende m t vonshme, Danai dhe danaidet u vran nga Lingeu, i cili kshtu mori hakun e vllezrve t vet. Sipas ksaj legjende danaidet, edhe pasi u vran, u ndshkuan te Hadi, n Ferr, q i dnoi t mbushnin me uj nj fui pa fund; prej ktej grekt kan ndrtuar shprehjen e tyre: (greqisht) dhe ne e kemi br: t marrsh uj nga fuia e danaideve, kur flasim pr prpjekje t kota. Kjo legjend, q si tham sht m e vonshme, nuk njihej nga Homeri, Hesiodi dhe Pindari; e ndeshim pr her t par te Platoni n Gorgia (493 B). Shtrirja e gjer e Perandoris pellazge t Danait Lidhur me traditn prkatse t emrit DANAJT, t prdorur pr grekt, u quajtn kshtu argt ose ariasit si nga Danai, q me nj ligj u krkoi t ndryshonin emrin e tyre PELASGIOTES, si nga emri i vajzave t tija danaidet, duke qen pasardhs t tyre nga

46

martesa e br me argt e rinj fitues t ndeshjeve t Lojrave t para gjimnastikore, Sthenens. Ne personalisht mendojm se emri danajt u prhap shpejt mbi gjith Greqin, pr shkak t ligjit q vuri vet Danai; n fakt, sipas Eskilit, perandoria arge, ariase ose pellazge, n kohn e ktij mbreti rreth vitit 1700 para K., nse kishte kryeqytet Argosin n Peloponez, zotrimet megjithat i kishte t shtrira n veri shum m larg dhe prfshinin gjith tokat t pellgut t Strumonit dhe gjith t tjerat nga ana ku ulet dielli kundrejt ktij pellgu dhe q shkojn deri te Deti Adriatik. Kshtu, te Homeri emri danajt u jepet njsoj si emr i prgjithshm gjith atyre, q u jan dhn grekve si akejt, argt e t tjer, para se t prhapej emri: helent. Po me kt kuptim Virgjili gjithashtu e v n goj t LAOKOONTIT, kur thot: timeo Danaos et dona ferentes, domethn: nuk u besoj danajve edhe kur t japin dhurata. Duke ua atribuar danajve, poeti latin u atribuon kt t met grekve n prgjithsi dhe jo banorve t qytetit t Argosit, vetm kryeqytet i danajve. Lashtsia e emrit DANAJT, t zbatuar pr gjith grekt e lashtsis, sht konfirmuar edhe nga mbishkrimet kunjore t zbuluara n BOGAZ-QOJ t Kapadokis gjat viteve 1906 e 1907, sipas t cilave nn sundimin e mbretit faraonit RAMSES III (1180-1150 para K.) hordhi t panumrta barbarsh, midis tyre dhe danaj, vinin nga toka dhe ishuj, nga Deti i Madh, domethn nga brigjet veriore, nga Mesdheu dhe brigjet e Peloponezit, t ishujve dhe t Detit Egje, pushtuan dhe shkretuan n fillim Sirin, q u prkiste hititve, nj popull pellazg, dhe pastaj sulmuan Egjiptin; por ata u shpartalluan plotsisht n jug t Palestins, n kufi me Egjiptin. Kjo ekspedit, q prfundoi kaq vajtueshm, duhet t jet provokuar nga invadimi i Trakis prej trako-frigve n pjesn veri-perndimore t Azis s Vogl dhe t Peloponezit nga dort, q shkaktuan zhvendosjen dhe ikjen me det t akeo-eolve, si dhe t atyre q zinin bregun dhe ishujt e Azis s Vogl, ashtu dhe ata q ishin t prhapur n Peloponez e kryesisht n Argolid. Me gjith shprnguljet dhe ikjet q shkaktuan kto vrshime, ato nuk kan pasur nj karakter thjesht ushtarak, sepse ne e dim q trakt sidomos ata q deprtuan n Argolid - hyn vetm paqsisht si puntor ose t punsuar t tjer, gj q sht provuar nga dort e Thesalis, po t mendojm q kreu i tyre: HERKULI, heroi i tyre, u vu nn urdhrat e mbretit Perseid Euristeu. GLADSTONI, q ka br studimet m t thella pr veprn e Homerit, thot se emri: DANAJT ka qen nj emr i prgjithshm, i prdorur pr gjith grekt, t cilt morn pjes n Luftn kundr Trojs, pa u ruajtur n mnyr t posame pr nj grup lufttarsh fardo, t ardhur nga po ai vend i Greqis. Dhe kur shkrimtart Pindari, Euripidi dhe poet t tjer flasin pr po ata danaj si banor t Lakedemons, t Argosit dhe t Mikens, nuk e bjn si nj titull kufizues pr vetm kto vise q citojn, po thjesht e kan si titull tregues, pa u marr me qytetet ose viset e tjera t Peoloponezit, si konfirmohet kjo nga mbishkrimet edhe t Bogaz-Qoit. Sido qoft, duhet marr para sysh se grekt, gjat po ksaj periudhe, quheshin gjithashtu akej. Del se popullsit e Greqis dhe nj pjese t Azis s Vogl, q m von do t quhen helen, n fillim jan quajtur, ashtu si gjith popullsit e tjera t bardha jo greke: PELLAZG, m pas, pa u zhdukur trsisht nga prdorimi ky emr si pellazg, ata u quajtn Arg n pellazgjishten dhe Argeioi kur u formua gjuha greke, dhe s fundi, n epokn me t ciln do t merremi, ata sipas vendeve u quajtn dhe danaj e akej. Kadmi e Kadmejt Kadmi sht heroi kombtar i tebanve, dhe pr kt shkak gjat epoks homerike ata mbanin gjithashtu emrin kadmejt. Traditat mitike lidhur me gjenealogjin e Kadmit jan edhe m t shumta se ato lidhur me Danain, si pr prejardhjen, edhe pr epokn e prpikt gjat s cils kan jetuar kta heronj. Diskutimet ndrmjet dijetarve lidhur me kt tem jan larg prfundimit dhe ne, nga ana jon, gjithashtu nuk mundemi, aq m tepr q kjo nuk sht as qllimi dhe synimi i ksaj vepre, tu japim nj saktsi t rrept citimeve t ndryshme kronologjike q tashm i kemi prmendur, dhe as atyre q do t citojm m tej dhe q lidhen me kt periudh legjendare t historis n prgjithsi. Ksaj pasaktsie kronologjike ne do ti

47

shtonim edhe pasaktsin lidhur me prejardhjen e heronjve tan t ndryshm, q po ashtu nuk mund t jet vese e dyshimt, aq i madh sht ngatrrimi i tyre, madje dhe kontradiktor pr shkak t larmis s tyre. Sido q t jet, sipas pikpamjes son, traditat m t mira dhe m t plota jan ato q na japin autort tragjik dhe gjith autort e tjer, q vijn pas tyre, t cilt duhen paraplqyer nga m t lashtt. Megjithat kjo nuk do t thot se ky paraplqim mbshtetet n faktin, se hiqet nga legjenda elementi mitik ose prrallor, i cili e prbn dhe e kthen n t pabesueshm e jo t vrtet, por kryesisht mbi prkimin si n koh, edhe n afri me t dhnat lidhur me personazhet ose faktet e cituara, me prpikri dhe siguri m t madhe si bashkkohs. Orakulli lidhur me legjendn e themelimit t Tebs N prputhje me at q sht thn m sipr, Kadmi jepet si i biri i mbretit t Fenikis Agenor dhe i s shoqes Telefasa. Kur Zeusi ra pas motrs s tij, Europs, dhe e nisi mbi val drejt viseve q edhe sot mbajn emrin e saj, Kadmi me dy vllezrit e tij: Feniks dhe Kiliksi u nisn n krkim t saj. Secili mori nj drejtim t ndryshm dhe u endn pr shum koh. M n fund Feniksi prfundoi n Feniki, ku u ngul dhe q ktej vjen emri i vendit; Kiliksi prfundoi n Kiliki ku u vendos dhe duke i dhn njsoj emrin vendit. Sa pr Kadmin, pasi u end n Kret, Rodos, Tasos, Tera ose Santorin dhe n Trak, arriti n Delf me qllim q t kshillohej me orakullin e Apolonit. Aty mori si prgjigje q t mbaronte krkimet pr t motrn dhe t vendosej n at vend, ku nj mshqerr q do ta ndeshte n rrug, do t binte nga lodhja. Kadmi u nis nga Delfi, e takoi vrtet n Fosid mshqerrn e orakullit dhe e ndoqi me gjith shokt deri n pikn ku, pasi kishin prshkruar nj pjes t madhe t Beotis, ajo ra n vendin pikrisht q do t zinte qyteti i Tebs pas ndrtimit. Kadmi e bri mshqerrn fli pr Athinn Onka dhe si shprblim ose m mir si kompensim mori prej saj qeverisjen e qytetit t ardhshm t Tebs, ku u martua me Harmonin, bijn e Marsit dhe t Venusit. Pas bredhjeve npr bot Kadmi e kaloi i lumtur pjesn tjetr t jets deri n pleqri t thell, dhe kur vdiq e bartn, ashtu si gruan e tij Harmonin, t shndrruar n gjarprinj, n Fushat Elize. Sipas nj tradite tjetr Kadmi u detyrua ta braktiste qytetin q kishte themeluar dhe t gjente strehim me t shoqen n Iliri, t ciln e quajti kshtu nga emri i birit m t vogl Ilirios, t cilin Harmonia e lindi gjat udhtimit. Mbi alfabetin fenikas dhe shkronjat pellazge Tradita e legjends s Kadmit, q ne do ta shtjellojm m posht, sht konsideruar n fillim si nj dshmi e prejardhjes s tij fenikase. Prandaj dhe emri gjithashtu sht prkthyer nga fenikishtja si: gadmon q do t thot oriental, ashtu dhe si mendojm ne: kadem me kuptimin paraardhs. Por mitolog m me autoritet duan t shohin te Kadmi vetm heroin autokton t Kadmis antike, q u b Teba dhe banort e par t s cils quheshin kadmejt. Sipas pikpamjes son, si e kemi thn tashm, kto dy mendime przihen pr t prbr legjendn m t prpikt dhe m afr t vrtets. Sipas saj, Kadmi sht pasardhs i atyre pellazgve, t cilt q nga Ekspedita I e argve drejt Indis u vendosn n Feniki dhe krijuan nj trung. Q ktej del se Kadmi sht nga prejardhja pellazg dhe fenikas nga edukimi, dhe si i till, bashk me Danain, q paraqitet n kushte t njjta por i ardhur nga Egjipti, kan sjell t part, njri n Teb dhe tjetri n Argos, shkronjat e alfabetit fenikas, t cilat u shndrruan n prputhje me nevojat e gjuhs greke. Nuk duhet harruar se, me gjith sjelljen e shkronjave fenikase dhe egjiptase, t cilat i prdorn vetm t imigruarit pr formimin q n fillim t gjuhs greke, ka pasur gjithashtu n Europ

48

dhe n Azin e Vogl shkronja t quajtura pellazgjike (), q ishin n prdorim tashm prej pesmbdhjet shekujsh, domethn q nga fillimi i mijvjearit III para K., t cilat lufttart e asaj Ekspedite I t argve ose ariasve i kishin sjell n Egjipt dhe n Mesopotami dhe mbi bazn e t cilave para s gjithash u krijuan shkronjat fenikase. Si rrjedhim, mund t thuhet q futja e shkronjave fenikase n Greqi, n Azin e Vogl dhe n Itali sht nj rikthim i shkronjave pellazge, t shndrruara sipas nevojave t gjuhs fenikase dhe t disa prej gjuhve t tjera mesopotamase, ashtu si disa fjal t frngjishtes, q pasi u huazuan nga anglishtja dhe u shndrruan pr prdorimin e tyre, na jan rikthyer dhe i kemi prshtatur me kt form t re t shndrruar. Formimi i gjuhs s lasht greke Kur nga fundi i ksaj periudhe, domethn rreth 1650 para K., egjiptasit ndrmorn dbimin e Hyksosit dhe t ithtarve t tyre nga Egjipti e Palestina, nga Siria dhe Fenikia, pjesa m e madhe e t dbuarve gjetn strehim n Greqi dhe n Azin e Vogl; ndoshta nj pjes e vogl u strehuan edhe n Qipro. Nga pikpamja racore kto grupe t ndryshme, t dbuara nga viset egjiptiane, prbheshin nga individ, t cilt n pjesn m t madhe paraqisnin nj przierje laramane racash. N baz t tyre natyrisht q ishte raca pellazge dhe ka t ngjar, q asnjra nuk mund t pretendonte t ishte prjashtim nga gjith przierjet e tjera. M pak t przierat do t ishin ato, q n vendet nga ku vinin, kishin ushtruar autoritetin qeveriss. Lidhur me kt, t gjith imigrantt duhej ta njihnin mir prejardhjen e vet dhe origjin, por duhej t mos e dinin gjuhn e tyre strgjyshore: pellazgjishten. Kshtu me ardhjen e tyre n Greqi dhe n Azin e Vogl, atdheu i tyre i lasht dhe i ri, gjith prpjekjet e tyre synuan t merrnin gjuhn e strgjyshrve t tyre, e cila ishte ende n prdorim n vend dhe kudo e njjta. Si pasoj, natyrisht ata vepruan si gjith njerzit, q rastsisht gjenden n mes t t tjerve, q nuk u flasin gjuhn: i morn fjalt pellazge si baz dhe u shtuan prapashtesa ose mbaresa, parashtesa ose t dyja bashk, sipas ngjyrimit q donin tu jepnin kuptimeve fillestare t fjalve, q i shprehnin n gjuhn pellazge. Kshtu, pr shembull ne kemi thn q n hyrje t ksaj vepre: nga pellazgjishtja heq e bn: elktrheq nga pellazgjishtja qaj e bn: klai qaj (Gjir. klaj) nga pellazgjishtja hepem e bn: epom = ndjek, prkulem nga pellazgjishtja pjek e bn pek - pjek nga pellazgjishtja dhjes e bn dhes = pgr nga pellazgjishtja k e bn ki = fekondoj nga pellazgjishtja rriell e bn re = rrjedh nga pellazgjishtja ziej e bn ze = vloj nga pellazgjishtja miel e bn meli = mjel ................................................................................... dhe ka gjithashtu qindra e qindra lista. Disa q do ti japim kan mbetur n kujtes, por ka mundsi q t shtohen shum, aq i madh sht numri i huazimeve t greqishtes nga pellazgjishtja. Gjuha pellazge prshtatej pr mrekulli pr kt mnyr veprimi t imigrantve egjiptofenikas, mbi t gjitha pr shkak t natyrs me nj rrokje n trajtn e pashquar t emrave dhe t rrnjs s foljeve. Kshtu greqishtja e lasht nisi t formohej nga nj rrnj pellazge, s cils i shtonte nj mbares emrore ose nj prapashtes foljore, meq prejardhjen e kishin pa dyshim nga vet gjuha q flisnin kta imigrant. sht pikrisht kjo mundsi q mund t shpjegoj format e

49

panumrta, q pati n fillimet e veta greqishtja dhe pr kt arsye gjithashtu duhet t shpjegojm pr kt gjuh n ngjizje e sipr krijimin e dialekteve t ndryshme kryesore, q e prbjn dhe q nga ana e tyre kishin pa fund nndialekte t ndryshme. Kto dialekte nisn t rrgjohen me kalimin e kohs, si e kemi vn n dukje tashm, kjo ndodhi pr shkak t shprnguljeve, zhvendosjeve dhe przierjeve t popullsive t ndryshme greke t ksaj epoke, q flisnin dialekte t ndryshme dhe q vazhdimisht ndrronin vendbanimet. Kto ndryshime t vazhdueshme e t njpasnjshme t vendbanimit gjat nj periudhe q shtrihet disa shekuj, madje m sakt mijvjear, kan sjell zvoglimin e ndjeshm t ndryshimeve dialektore, n at shkall sa n fillim t periudhs historike, ato u prmblodhn n katr dialekte kryesore. Nga ana tjetr, ndrsa pr disa prej ktyre dialekteve kemi njoftime n nj far mase t gjera, prkundrazi, pr t tjerat na mungojn dokumente t mjaftueshme. Megjithat, pavarsisht nga t dhnat q kemi, mund t paraqesim ktu nj shprndarje mjaft t prafrt t ktyre dialekteve, q do t na lejonte t prputhnim faktet gjuhsore me t dhnat historike e gjeografike: I - DORISHTJA - Lakonia (me Tarentin dhe Heraklen), Mesenia, Argolida (me Egjinn), Korinti (me Korkirn dhe Sirakuzn) dhe Siciona, Megara (me Bizantin e Selinontn), Kreta, Milosi, Tera (me Kirenn), Rodosi (me Geln e Agrigjentin). Ishujt e tjer doras t Egjeut (Astipalea, Kalimnosi, Knidosi, Kosi, Nisiros, Folegandros, Telos). Kolonit dore n Sicili, q nuk prmenden m sipr me qendrat e tyre prkatse. II - Dialekti i AKEIS, dhe i kolonive t saj n Itali (Kroton, Metaponte, Posidonia dhe Sibaris) i ngjet dorishtes, por mungesa e dokumenteve nuk na lejon tia prcaktojm pozitn me saktsi; mbishkrimet arkaike jan shum t rralla dhe ato m pak antike, m t shumta, nuk pasqyrojn m dialektin e zons. Me akeishten ose akaishten duhet bashkuar dialekti i Kefalonis s Itaks dhe Zakintit, por kjo nuk sht e sigurt. III - Dialekti i ELIDS z nj pozit t ndrmjetme midis Grupit I dhe IV, dallohet kryesisht nga disa veori t vetat. IV - Grupi i VERIPERNDIMIT. Ai prfshin dialektet e Lokrids dhe t Focids, q kan disa afri me ato t Peloponezit; ne nuk i njohim mir ato t Epirit, t Akarnanis, t Etolis, t Ftiotids (Thesalia Jugore) dhe t Enienit, sepse pr t gjitha kemi munges dokumentimi. V - EOLISHTJA, prfshin tre variante t dallueshme: dialektin e Lesbosit (me Tenedosin dhe pjesn veriore t bregut aziatik t Egjeut); thesalishten veriore, t ndar n variante lokale, nga t cilat ai i Thesaliotids dhe i Pellazgiotids; dhe beotishtja. Afria e ngusht e prejardhjes s ktyre tre dialekteve, e dshmuar nga nj varg tiparesh t prbashkta errsohet nga deprtimi i elementve perndimor; jan t shumt n beotishten dhe m t pakt n thesalishten; kjo bn q beotishtja, ndonse ka nj aspekt mbizotrues eolas, prsri mund t quhet dialekt i ndrmjetm midis dialekteve eole dhe atyre t Veriperndimit. VI - ARKADISHTE-QIPRIOTE.[i/i] - Disa tipare t prbashkta i lidhin kto dialekte t ndara gjeografikisht dhe larg njri nga tjetri. Jan mbetjet e popullsive akease q emigruan nj her nga Peloponezi n Qipro dhe, m pas, u mbuluan nga imigrimet e njpasnjshme t elementve helenik, q u prkasin dialekteve t tjera. VII-PAMFILISHTJA - Ky dialekt i izoluar nga bota greke dhe i hapur ndaj ndikimit t gjuhve barbare, sht nj zhvillim krejt i veant. Dokumente, q nuk jan t shumta, na zbulojn nj przierje t uditshme t tipareve n kundrti, q duket se kan hyr nga nj larmi fisesh, t quajtura me emrin Pemfilioi. N kt dialekt megjithat mbizotrojn afrit me qipriotishten dhe arkadishten, t cilave A. MEILLET u shton pamfilishten si gjymtyrn e tret t grupit akeas. VIII - JONISHTE-ATIKISHTJA. - Ndahet n jonishten dhe atikishten. Ndrsa atikishtja nuk ka ndarje t tjera, jonishtja ndahet n tre variante, q u prgjigjen tri zonave gjeografike: a) JONIS AZIATIKE (me ishujt Hios e Samos), b) CIKLADET (Delos, Naksos, Keos, Paros, Tasos, Faros dhe Sifnos) dhe c) EUBEA (Kalkis me kolonit: Rexho, Kumes, Eretria dhe Stira).

50

N kt renditje ne nuk kemi prfshir maqedonishten, e cila si epirotishtja, - (q e kemi cituar n grupin IV) - dallohet nga greqishtja, meq bn pjes n pellazgjishten vet; kjo e fundit, si m e lasht, m e formuar dhe m e rregullt, nuk kishte si greqishtja dallime dialektore Sido qoft, lexuesi ktu duhet me an t prfytyrimit t kaloj shum prapa, pr t par gjendjen shoqrore, q zotronte n viset e Azis s Vogl, t Ballkanit, t Italis dhe kudo gjetk n epokn, me t ciln po merremi. Duhet mbajtur para sysh se gjuha q flitej ather zakonisht, kudo n botn e njohur, ishte gjuha pellazge, nj gjuh universale e gjith racs s bardh. Gjith bota prtej saj prdorte pellazgjishten n marrdhniet publike. Klasa sunduese, elita dhe gjith t shkolluarit, ose m thjesht ata q dinin t lexonin e t shkruanin, ishin dygjuhsh: ata dinin t flisnin pellazgjishten dhe t lexonin e t shkruanin greqisht; popullsit me prejardhje t vrtet pellazge dhe t huajt e asimiluar, q nuk dinin shkrim ose pa arsim, dinin vetm pellazgjishten si pr t folur, si pr t shkruar, dhe shum koh para se t formohej greqishtja, mbasi t lashtt na bjn t njohur, se para shkronjave kadmeje kishte q prej shum kohsh () shkronja pellazge; dhe s fundi, t huajt e vrtet, ata q nuk ishin me prejardhje pellazge dhe q nuk kishin shum koh n Azin e Vogl, n Greqi dhe n Itali, ishin dygjuhsh e madje trigjuhsh, nse nuk ishin t asimiluar e t prthithur nga masa pellazge; sipas kombsis s tyre, n familje, n vatrat e tyre, ata flisnin egjiptishten, arabishten, arameishten, persishten, armenishten, sanskritishten-hindustani ose prakriten, etj. M von aramishtja e dialektit siriak ishte gjithashtu gjuha e ifutve t Palestins, t cilt pas kthimit t tyre nga robria n Babiloni e kishin zvendsuar pr hebraishten, gjuha e tyre e vrtet kombtare, t ciln po e ringjallin sot n Izrael. T gjith kta t huaj ishin t detyruar t dinin, gjithashtu n t njjtn koh bashk me gjuhn e vet kombtare prkatse edhe pellazgjishten, pr t ciln kishin nevoj pr marrdhniet e prditshme publike; dhe sa pr ata q donin t arsimoheshin, ata msonin ather greqishten si gjuh t tret. Po t mos kishte rn zjarri, q n epokn e kalifit Omar dogji Bibliotekn e famshme t Aleksandris me sasin e pamat t veprave t shkruara n shum gjuh, kryesisht n pellazgjishten ose etruskishten, po t mos kishte ndodhur fshirja sistematike (gjat shekujve VI, VII, VIII, IX, X dhe XI t ers son, periudh e veant e krizs s mpreht t papirusit) nga t gjitha ant, e dorshkrimeve pellazge ose etruske dhe e shum t tjerave greqisht e latinisht, sepse kshtu siguronin flett q u nevojiteshin dhe u mungonin autorve t rinj, sht e sigurt q sot nuk do t na mungonin dokumente t t gjitha llojeve n gjuhn pellazge ose etruske dhe nuk do t kishte vend pr ekzistencn e enigmave gjuhsore, q na shtrohen sot prpara. Sido q t ket qen, ne prsri mund t quhemi me fat sepse, me gjith mungesn e ktyre dokumenteve t shkruara, kemi t paktn knaqsin q t mund t studiojm kt gjuh shum t lasht universale, n trajtn m t gjall, q na sht transmetuar e prpikt dhe e plot n formn e gjuhs s sotme shqipe. Bota e sotme e dituris, ashtu si kan br paraardhsit dhe si do t bjn pa dyshim pasardhsit, ka adhuruar me t drejt gjuhn greke pr gjithka lidhet me morfologjin e formimin e tipave t saj, t fjalve t prejardhura e t prbra. Ne do t bnim gabim ta kundrshtonim e aq m pak t luftonim nj ndjenj t till spontane, t shkaktuar pa dyshim nga nj mendim i prligjur lidhur me cilsit e greqishtes s lasht. Megjithat rrethanat nuk na ln q ta lm rastin e prshtatshm, q na paraqitet pr t cituar me t drejt proverbin ose thnien greke: ()Por zotri i dashur, ai q ha fasule, fasule flet!, domethn gjith dijetart, q deri m sot kan pasur prpara vetm greqishten, mund t flisnin vetm pr greqishten dhe cilsit e saj. Por, do t shtonim ne, po t kishin ditur shqipen po aq mir, ather ata do t kishin mundur t krahasonin kopjen, domethn greqishten, me shqipen q sht origjinali ose modeli. Dhe gjith bota e di se n parim modeli e kaprcen kopjen. Q ktej del se rregullsia gramatikore: eufonia, rnia, kontraktimi, ndryshimi i bashktinglloreve, zvendsimi, aferezat ose sinkopat, lakimet, dy gjinit reale n vend t tri, mashkullore e femrore njjs: asnjans n shums; rrokjet ift e tek, nj larmi e prligjur e sintakss s emrit me mbiemrin; ngjashmria e zgjedhimit pellazg me t greqishtes, prdorimi i s shkuars s caktuar dhe t pacaktuar jo njsoj (si n anglishten); ekzistenca e kohve t paparashikuara (); mungesa e foljeve me drejtim ose me kundrin t drejt n

51

gjinore: q sht m logjike; etj., etj.; prejardhja pellazge sht kopjuar nga greqishtja; sa pr fjalt e prbra pellazge, ato i ln pas kompozitat e ngjashme greke, jan m t shumta n numr dhe formimi i tyre sht m i goditur. Pr shembull lexuesi do t ket mundsin t kshillohet me Gramatikn e Krahasuar t Gjuhs Shqipe, ku do t gjej mendimin ton t prligjur. PERIUDHA EGJIPTO-FENIKASE Periudha nga dyndja egjipto-fenikase deri n epokn e Homerit 1650 deri 850 para K Gjith autort deri m sot, duke folur pr grekt, latint, etruskt dhe popujt e tjer t lashtsis i kan br rregullisht si t ardhur nga Lindja, sepse t gjith kan menduar se djepi i njerzimit ka qen n at drejtim dhe se ata kan ardhur me emrin indogjerman, indoeruopian ose arian dhe arias pr t populluar Europn. Megjithat ne njohim dy autor: H. DARBOIS de JUBAINVILLE dhe J. MUCKE, t cilt ndonse e pranojn nj popullsi europiane autoktone, pranojn gjithashtu iden e ekzistencs s indogjermanve ose ariasve, kshtu edhe kta dy autor, ndonse njohin nj autoktoni n Europ, jan n kundrshtim me mendimin ton, sipas t cilit n vend t nj pushtimi t Europs nga indogjermant e ardhur prej Azie, ka m shum t ngjar nj dyndje e argve ose e ariasve, t cilt u prhapn n botn e njohur t vitit 3000 para K. duke ndjekur rrugn nga Europa drejt Azis. Por ajo dyndje, pr t ciln asnj autor i lasht, modern ose bashkkohs nuk na ka folur, ndonse ajo ka ndodhur vrtet, sht dyndja e atlantve n Europ e n Afrik. Ne jemi t bindur se nuk na lejohet t dyshojm pr realitetin e legjends ose pr vrtetsin e faktit, q disa autor t lasht na njoftojn n shkrimet e tyre, si Platoni pr shembull, por prkundrazi, duhet ta besojm q atlantt kan ekzistuar fare mir dhe se ndikimi i tyre duket fare qart ose sht i kuptueshm n karakteristikat fizike t racs s bardh. N fakt, raca pellazge ka ngjyrn e lkurs dhe sidomos t fytyrs t bardh. Ngjyra e flokve sht m tepr gshtenj se e elt dhe nse flokt i ka mjaft t dredhura, asnjher nuk i ka kaurrela. Tiparet e fytyrs jan t rregullta: fytyra mjaft vezake, balli i gjer, syt shprehs, t mdhenj, t futur thell n kafk dhe as t krcyer, as t ar si bajame; hunda e drejt, e rregullt, e vogl dhe asnjher e shtypur me feje t hapura; kurse buzt t vogla e aspak t krcyera ose t trasha. do prjashtim nga ky prshkrim i prgjithshm shnon veori, q jan karakteristika t racave t tjera t njeriut: t verdhs, t zezs dhe atlantes, q jan t lehta pr ti dalluar. Del se duke shqyrtuar racn pellazge ose t bardh, nga pikpamja e karakteristikave fizike, duhet besuar q raca atlante ka ekzistuar vrtet, sepse ka zona dhe vende t tra, ku individt n mas duket se kan tipare kryesore, q e dallonin kt rac t zhdukur, domethn ngjyrn e kuqe si tull pak t elt pr fytyrn, dhe ngjyrn e verdh pak a shum t elt pr flokt. sht e padiskutueshme q e verdha e flokve dhe e kuqja ose trndafilia e fytyrs e shumics s popullsis s disa vendeve t shtrira n grykn e Zhironds deri n veriun e Norvegjis, duke prfshir gjith ishujt e Atlantikut t veriut, provojn se kto popullsi para fundosjes s Atlantids kan qen pr nj koh t gjat n kontakt me atlantt dhe se kan psuar jo vetm ndikimin e tyre racor ose fizik, por edhe gjuhsor. Si rrjedhim, kur sot ndodhemi prball fjalve, t cilave nuk mund tua shpjegojm prejardhjen, megjithat mundemi t themi se kto fjal jan me prejardhje atlante. Nse kemi vn si kufi t ktij ndikimi paralelin, q kalon nga gryka e Zhironds, ndonse jugu i Francs, Spanjs, Portugalis dhe veriu i Afriks po ashtu lagen nga Atlantiku, kjo ndodh sepse kto vende e kan par ndikimin atlant t bjer pr shkak t nj ndikimi tjetr, t kundrt me t, - nga pushtimi arab. Prandaj shohim te spanjollt dhe portugezt, ashtu si

52

dhe te avenjatt dhe te kalibt individ mjaft bjond: kjo sht shenj se kta individ jan prjashtim nga gjaku arab. Duke e ditur tashm se ngjyra e hapt ose tull e flokve t grekve t lasht ose e helenve nuk ka qen veti e pellazgve, por e popullsive t veriut t Europs, ose t veriut t Afriks dhe t Egjiptit, mund t arrijm n prfundimin se kjo ngjyr u sht dhn grekve jo nga trakt, t cilt vet shum shpejt u kthyen majtas pr t hyr n Ballkan duke kaluar npr grykderdhjen e Danubit, por nga ilirt, q me t drejt kan qen n kontakt me popujt q ishin n afrsi t Baltikut dhe t Detit t Veriut, ose nga vet elementt e ktyre popujve, q u bashkuan me ilirt. Sido q t ket qen, dy popujt e shtrir, pasi n shtegtimin e tyre t ngadalt arritn njri n Maqedoni dhe tjetri n Epir ose Shqipri, pothuaj u przien n nj dhe gjat prparimit drejt jugut formuan paraardhsit prehistorik, t cilt erdhn e u przien me pellazgt autokton dhe u shkrin me ta. Me koh dhe shum m von kjo przierje e trakve, ilirve dhe pellazgve u prhap ngadal mbi gjith Greqin kontinentale, n Peloponez, n ishujt e Detit Egje, n Kret e Azin e Vogl, dhe kur egjipto-fenikasit zbarkuan, u prftuan bashk me ta danajt, kadmejt dhe t tjert, t cilt nga ana e tyre bn t lindte mbiemri leleg, i zbatuar pr nj pjes shum t rndsishme t pellazgve indigjen. Ndonse mbanin emra t ndryshm si danaj, kadmej, kekropian, abant, aon, driop kaukon dhe at m t prgjithshmin, leleg, t gjitha kto popullsi e kishin edhe emrin pellazg, me qytetrim t prparuar, shum t zot pr lundrim, me emr pr arkitekturn dhe ndrtimin e mureve pellazge, dhe s fundi, flisnin po t njjtn gjuh, q e shkruanin tashm me shkronjat ose karakteret e quajtura pellazge ose grammata pellasgika. Q nga kjo epok datohet piknisja e formimit t gjuhs greke ndrmjet elementve t emigruar ose m mir t imigruar egjipto-fenikas, q zbarkuan, dhe ende nuk mund as t flitej e as t shkruhej. Nga gjith popujt pellazg t Greqis, t cilt m von morn mbiemrin helen (jo para shekullit t tet ose t shtat para K.) JONIANT tashm ishin t prhapur qoft n pjesn jugore t gadishullit t Ballkanit, qoft m pas npr ishujt, dhe kryesisht n Eube, n nj epok para gjith monumenteve historike. AKEJT, hegjemonia e t cilve mbi Peloponezin dhe mbi pjesn veriore t Greqis q m von u quajt Thesali, shkon prapa n koht mitike ose heroike, nga pikpamja e gjuhs greke, q njihej vetm nga elita drejtuese, mbaheshin se bnin pjes n masn m t madhe ose n grupin m t madh t popullsive eole, ndr t cilt prfaqsuesit e tjer n epokn historike ishin arkadt, etolt, beotiasit, focejt dhe thesaliasit. T gjith kta popuj t vegjl, ndonse flisnin midis tyre po at gjuh pellazge, prkundrazi elitat e tyre flisnin ende si nj gjuh t dyt nj greqishte t veant pr secilin prej tyre. Kjo na duket krejt normale, meq greqishtja e ksaj epoke kalonte periudhn e ngjizjes s par. Porse u desh afr mbi nj mijvjear shprnguljesh t ndryshme ndrmjet danajve ose akejve t gjith rajoneve, q gjith kto dialekte t veanta t mundeshin, nprmjet ndryshimesh, imitimesh dhe kopjimesh t shoqishoqme, t reformoheshin, t asimiloheshin e t prngjashmoheshin, pr t arritur n gjendjen kur veprat e pavdekshme t rreth 550 vjetve para K., ose t epoks s art, apo t Perikliut, na e bjn t njohur dhe ta adhurojm. Nga gjith popujt e prmendur, beotiasit, q banonin prej kohve m t lashta luginn e Penes, at q m von u quajt Thesali, si dhe nj pjes e eolve, q zinin Elidn, u shprnguln pr tu vendosur n vendbanimin e tyre prfundimtar rreth epoks s vdekjes s Heraklidit. Pr t njjtn arsye dhe po n at epok DORT gjithashtu, q ishin t vendosur m par m n veri se gjith popullsit e tjera, u dyndn drejt jugut, pr t formuar shum m von popullin e quajtur helen, dhe q mbetn t lidhur pas jets nomade shum m gjat se gjith popujt e tjer, m s fundi u vendosn n rajonet m n jug t Greqis, domethn n pjesn jugore t Peloponezit, n ishujt Ciklade m n jug dhe n Kret. Vetm disa pjes m t vogla t ktyre dorve mbetn prapa dhe vazhduan t ken banesn n veri. Ne do t shohim se jont, akejt, eolt dhe dort, q prbjn strgjysht parahistorik t helenve, doln nga przierja e elementit pellazgjik autokton t Greqis, me pellazgt e ardhur nga Lindja dhe nga Veriu, t cilt ndonse formonin t njjtin popull t racs s bardh

53

dhe flisnin po at gjuh, ata megjithat shnoheshin shpejt pas arritjes s tyre me emrat dallues trak e ilir, q ishin si kemi thn thjesht mbiemra. Prve ksaj farefisnie ose identiteti t racs dhe t gjuhs ndrmjet pellazgve strgjyshr t helenve dhe popujve prehistorik t veriut t Europs, mund t thuhet se ekziston gjithashtu nj farefisni qytetrimi, ose m mir nj ngjashmri zakonesh e dokesh dhe gjendjeje shoqrore t prbashkt. Kshtu ne mund t citojm: - t njjtn prirje pr adhurimin e natyrs dhe t forcave t prbashkta pr t dy popujt pellazg: t veriut t Europs dhe t jugut t gadishullit t Ballkanit; - ngjashmrin e bindjeve dhe t koncepteve fetare n prgjithsi t prbashkta pr t dy popujt; t zakoneve dhe t mjeteve t adhurimit; interpretimin e ngjashm t s drejts (p.sh. vendosjen e patriarkatit n vend t matriarkatit); - ngjashmrin (dhe m shum) n ndrtimin e vendbanimit, n ngritjen e qyteteve, fortifikimeve etj., - mungesn te pellazgt e gjith Europs, t Azis dhe t ishujve t Mesdheut (Sicilia, Kreta, Qiproja, Malta, Korsika, Sardenja) t dallimit ndrmjet njerzve t lir e skllevr, dallimin q u b n Greqi pas vitit 1700 para K. si rrjedhim i zbarkimit t egjipto-fenikasve, q i kthyen pellazgt indigjen n gjendje skllavrie me emrat e mvonshm: ilot, penest, etj. - zakonin ose traditn e pellazgve parahistorik, para zbarkimit t prmendur n paragrafin e msiprm, pr t djegur plotsisht trupin e t vdekurit, q sht ruajtur n disa vise pr shum koh pas dats s atij zbarkimi, dhe ka qen nj fatkeqsi pr shkencn antropologjike. N fakt, ato pak skelete q kemi t epoks parahistorike, nuk jemi plotsisht t sigurt se u prkasin pellazgve autokton parahistorik dhe jo fardo metekve t ardhur nga Lindja, gj q e zvoglon vlern e nj studimi sintetik t racs pellazge. Sidoqoft, skeletet e pellazgve t ksaj epoke jan shum t rrall. T gjitha konstatimet pr ekzistencn e po atij populli pellazg pra, q fliste dhe shkruante kudo t njjtn gjuh dhe banonte gjith trevat ku ka jetuar trsisht raca e bardh primitive, bashkprkojn pr t konfirmuar mendimin ton, q e kemi parashtruar gjer e gjat n kapitujt e mparshm. Qytetrimi mikenas Nga qytetrimi kretas ose minoik dhe nga qytetrimet parahelenike e akease rreth vitit 1700 para K. rrjedh nj qytetrim i ri, t cilin e quajm mikenas, sepse ka pasur si qendr kryesore t zhvillimit t vet qytetin e Mikens. Ky qytetrim ka lulzuar rreth pes shekujve dhe u zhduk vetm kur dort erdhn dhe pushtuan Peloponezin e Kretn; ai ka pasur si krijues banort e vet Mikens, q gjithashtu kishin br ekspedita t prgjakshme pushtimesh prtej detit, si ekspedita e Qipros, Siris, Azis s Vogl, Rodosit, Sicilis, Egjiptit e gjetk. Por nga gjith kto ekspedita ajo q ka mbetur m historike, me m shum fam dhe m e njohura sht ajo, q u ndrmor kundr qytetit t Trojs ose Ilionit, sepse pr shkak t veprave t pavdekshme t Homerit Iliada dhe Odisea, ajo prbn burimin e par historik dhe t parin monument t shkruar, q prshkruan veprat dhe bmat trimrore t parahelenve t ksaj epoke. Por kto ekspedita t njpasnjshme e shteruan botn akease, i shkatrruan qytetet, e shprbn mbretrin dhe ndrsa akejt shkonin drejt rnies s tyre, shpallsit e shkatrrimit, dort u shfaqn. Nga ereku i fundit t shekullit XIX t ers son, mbi bazn e historis, t errsuar nga legjendat e shumta, u ndrmorn n Miken grmime t rndsishme, q u vijuan duke nxjerr n drit qytetrimin e shklqyer dhe t papritur pellazg t pastr ose arg, i cili nga qyteti i Mikens mori emrin qytetrimi miken. Por m von, kur u b e qart se qendra nismtare dhe krijuese e ktij qytetrimi nuk ishte n Peloponez, por n Kret, nj qendr

54

tjetr kjo pellazge, emrin miken e zvendsuan me kreto-miken, t paktn n botn shkencore, ndonse ende jo n prdorimin e prgjithshm. Megjithat, ndonse ndodhi ky ndryshim zyrtar n kreto-miken, prsri nuk ndryshon e vrteta, q gjat periudhs m t vonshme t ktij qytetrimi, domethn n t fundit nga tri n t cilat sht ndar dhe q nis nga epoka, kur u shkatrruan pallatet mbretrore t Knososit dhe t Festosit rreth shekullit XV para K., emri miken mbahej ende. Dhe kjo vazhdimsi e prdorimit t vetm shpjegohet me faktin, q pasi u shkatrruan pallatet mbretrore, fuqia dhe talasokracia kretase nisn t bien dhe qendra e hegjemonis politike dhe forca krijuese industriale e artistike, si dhe pr prhapjen e prodhimeve t qytetrimit duket se kaluan n kontinent dhe ndodheshin pikrisht n Miken. Q autor t ktij shkatrrimi n Kret kan qen ose jo princat e qyteteve t forta t Peloponezit nuk dihet, por sht e sigurt se popullsia e ktyre qyteteve q prej shum kohsh i kishte asimiluar gjith elementt e qytetrimit kretas, kshtu n vet Mikenn, n varret mbretrore dhe po ashtu kudo nisi t vrshonte nj prhapje e artikujve t bollshm e t larmishm, t fabrikuar sipas modeleve t produkteve m t mira t t ashtuquajturs periudh t tret m t vonshme, ose t minoikes s mesme. Sa pr produktet e tjera q jan gjetur n grmimet, ato shnojn vazhdimsin e nj arti lokal vendas t Peloponezit. Lufta e Trojs Pikrisht gjat lulzimit t Mikens ndodhi edhe Lufta e Trojs, emri i s cils vjen nga qyteti i TROJS ose ILIONI, q popullsit pellazge t Greqis e mbajtn t rrethuar gjat dhjet vjetve, n fund t t cilve ata e pushtuan dhe e shkatrruan. Homeri e bri t pavdekshm emrin e Trojs me dy poemat e tij epike: Iliada dhe Odisea, subjekti i t cilave njofton ose lidhet me faktet e drejtprdrejta e t trthorta t ksaj lufte. Forcn dhe pasurin e vet Troja ia detyronte pozicionit t saj t favorshm, si nj pik kryqzimi e shum rrugve t tregtis s lashtsis: npr Troj duhej t kalonin mallrat q vinin nga Azia e Vogl ose nga brendsia e kontinentit aziatik dhe duhej t kalonin n Traki, Danub e n Europn Qendrore. Po ashtu aty, t paktn pr nj pjes, kalonte lvizja tregtare e caktuar pr Greqin. S fundi, lundrimi drejt Propontids dhe Pontit Euksin ndodhej nn kontrollin e Trojs dhe sot nga historiant konsiderohet plotsisht logjik dhe i mundshm mendimi, i dhn her tjetr, se trojant u merrnin anijeve pagesn pr t drejtn e kalimit. N kt mnyr, t ardhurat e marra nga njra an, dhe tregtia e tranzitit, pr t ciln Troja duket se ka qen qendra, nga ana tjetr, i dhan qytetit pasurin dhe mirqenien, q na kan ruajtur traditat dhe q e kan konfirmuar grmimet e kohve relativisht t vona. Por ky lulzim i qytetit ishte gjithashtu edhe fati i saj i keq. Duket se shkatrrimi i qytetit t dyt shum t pasur t Trojs duhet pa dyshim t ket ardhur nga nj armik xheloz e grabitqar, pasi dhe marrja e shkatrrimi i gjasht i Homerit, ai q bri t bashkohen ose t lidhin aleanc gjith popullsit e Greqis pr tu sulur kundr saj, nuk ka pasur qllim tjetr ose ndonj mendim tjetr q ti frymzonte grekt, prve ta pushtonin dhe t rrmbenin thesaret e pasura, q kishin grumbulluar trojant.

Kur u shkruan ILIADA e ODISEA dhe nga kush? Gjja e par, pr t ciln duam t trheqim vmendjen sht largsia ose distanca e kohs, q ndan epokn, n t ciln ndodhi Lufta e Trojs, dhe at kur mund t jen shkruar nga Homeri dy veprat e famshme: Iliada dhe Odisea, domethn rreth vitit 850 para K. si merret mesatarisht dhe sht mendimi i shumics; kjo largsi sht, pra, rreth: 1200-850 = 350 vjet, ose tre shekuj e gjysm. Do t vm n dukje menjher, q n realitet largsia n fjal nuk mund t jet e njjt pr t dy veprat. Arsyeja e ksaj vrejtjeje sht e thjesht: duke u mbshtetur n formn ose n gjendjen e prgjithshme t vet gjuhs, me t ciln jan shkruar

55

t dy poemat, sht e pamundur t mos vihet n dukje q nj largsi t paktn prej 150 vjetsh e ndan epokn e redaktimit ose m mir t prkthimit t dy veprave. Stili, sintaksa, tipat ose morfologjia, rrallsia e nyjes te Iliada, pa diskutim m t lasht n krahasim me t Odises, tregojn se poema e dyt sht shkruar ose prkthyer pas Iliads. Dhe po t mbahet para sysh periudha e kohs s nevojshme pr evoluimin e gjuhs s Iliads, q t arrihet te gjuha e Odises, duhen t paktn 150 vjet. Mund t jemi t sigurt, q ndryshimi prej 150 vjetsh q ne pranojm pr evoluimine gjuhs s Iliads deri te ajo e Odises, nuk sht i madh, por krejt normal; nse do ti referoheshim kohs nga Odisea deri te Platoni dhe Ksenofoni, dhe asaj q nga origjina e gjuhs m 1650 para K. deri te Homeri, do t shihnim se kto evoluime jan n prputhje me periudhn e kohs q kan kaluar njra para epoks s Homerit dhe tjetra pas ksaj epoke. Homeri[/b] Me emrin Homer ndonjher kuptohet gjith epoka heroike, por q nga koht e lashta shtrirja e saj sht kufizuar dhe sot ne emrin Homer e lidhim vetm me dy poemat e mdha: Iliada dhe Odisea. Kto poema homerike prmendin nj poezi shum m t lasht dhe t paplot, e cila pasi evoluoi pr nj periudh t gjat, solli n kto dy poema. Lidhur me djepin e ksaj epoke greke, pa dyshim ka qen bregu egjean i Azis s Vogl dhe m konkretisht ai i Smirns-Foces dhe i ishullit Hios prball. Ne e dim, q jont dhe eolt vajtn pr t themeluar kolonit e tyre t Azis s Vogl vetm pas Lufts s Trojs. Nga ana tjetr, e dim gjithashtu se, meq kjo njoftohet n shum pjes t Odises, m pas prej Pauzanit n pjest III, 18, 11, dhe m s fundi nga Plutarku q nj muzikant plak nga Korkira () nj aed me emrin Demodoku ka knduar n pallatin e Alkinusit, mbretit t fecenve, pothuaj dhjet vjet pas Lufts s Trojs, faktet e ksaj lufte dhe bmat e lufttarve, n t cilat Uliksi, i cili ka qen i pranishm, pasi pikrisht pr nder t tij mbreti organizoi festn. Kto citime mjaftojn pr t provuar, se brthama ose lnda e epopeve homerike kishte nisur tashm t ngjizej dhe t kndohej menjher pas mbarimit t lufts, si ndodh gjithmon n rrethana t ngjashme. Por meq n at koh greqishtja nuk kishte prfunduar s ngjizuri n Greqi, dhe meq po kjo greqishte ende nuk ekzistonte n Azin e Vogl, sepse kolonit joniane dhe etole u vendosn atje vetm disa shekuj m pas, ne jemi t detyruar t pranojm se epopeja greke u hartua dhe u shkrua n fillim n gjuhn pellazge dhe nga kjo gjuh - t njohur e t folur nga gjith bota e ksaj epoke, ashtu si gjith bota e epoks s Pavarsis greke m 1821 pas K. - pas 500 ose 600 vjetsh u prkthye n gjuhn greke nga Homeri dhe Homeridt, q i dinin fare mir t dyja gjuht: pellazgjishten dhe greqishten. Duhet besuar q emri Homeridt nuk shnonte pasardhs real, ose t ashtuquajtur t till, t Homerit n Hios, por m tepr nj shoqri njerzish, q ushtronin t njjtin profesion artistik t poetit, q predikonin t njjtn fe, q ushtronin t njjtn kultur dhe q adhuronin t njjtin hyjni ose hero mbrojts, nga i cili e kishte prejardhjen emri i tyre. Mbi tekstin e poemave homerike dhe rendin e tij Me sa duket, shumica e dijetarve helenist t sotm e quajn si nj mit besimin, se sht br nga Pisistrati prmbledhja dhe bashkimi n nj i poemave homerike, t cilat m par ishin t shprndara n gjith botn pellazge. Ky fakt na sht transmetuar nga Ciceroni (De Ora., 3,137 shkruar rreth 55 para K.), i cili njkohsisht e lvdon Pisistratin pr njohurit e mdha, pr punn e dobishme q ka br dhe pr shrbimin e rndsishm, q na ka br, kur ka urdhruar kt pun prkthimi dhe klasifikimi. Megjithat kjo nuk do t thot se poemat homerike nuk njiheshin para Pisitratit. Po, ato njiheshin; por si na njofton ELIENI () n shekullin e tret pas K., t lashtt, domethn para Pisistratit m sakt, i kndonin vean dhe

56

nuk ka rndsi se si pjest e ndryshme t epopes homerike, kurse Elieni madje citon mjaft tituj lidhur me nj sasi kngsh. Sido qoft, ne jemi t bindur q sht fakt, se lnda ose brthama e poemave homerike ka ekzistuar q nga fundi i Lufts s Trojs, ashtu si e provon vet Odiseu me edin Demodok, por kjo lnd fillestare ishte e shkruar n pellazgjishten, e prhapur kudo si n Greqi, vendin e fitimtarve, edhe n Azin e Vogl, vendin e t mundurve. Si mund t mos ishte, sepse nuk vihet re asnj anim ose asnj paraplqim pr njrn ose pr tjetrn pal ndrluftuese. Ndonse jan shkruar greqisht, npr gjith poemat nuk ndeshet asnj shenj prmuese ose fyese kundr trojanve dhe aleatve t tyre. Homeri dhe homeridt, kur i bjn t flasin heronjt e tyre, qofshin t vdekshm ose t pavdekshm, kur flasin nga njri apo nga tjetri kamp, u japin t njjtn gjuh, pa asnj dallim midis tyre; ata trajtohen n mnyr skrupuloze me barabarsi t plot. A nuk na bn ky konstatim t mendojm, se autort e par t poemave homerike nuk duhej ti prkisnin as klass drejtuese, t dal nga nj przierje e egjiptofenikasve me vendsit, as elits s dal po ashtu nga po ajo przierje, as nga klasa e vendsve, q u bashkuan pr nj shtje t prbashkt me pushtuesit ose m mir imigrantt egjiptofenikas, por pa u przier me ta? Sepse po t kishte qen ndryshe, a nuk duhet menduar se nj mllef i dukshm do ti ngjyroste fjalimet e krerve grek kundr trojanve, pr shkak t fyerjeve q do t prmbanin?... Kshtu pr ne sht e pamundur q t mos prmendim ktu, at q ka thn ndr t tjera gjuhtari i madh anglez Richard BENTLEY (1662-1742) duke folur pr Homerin: Homeri nuk sht as paraardhsi i arteve e shkencave, as autori i poemave t shkruara pr amshimin dhe gjithashtu pr trheqjen dhe arsimimin e njerzimit. Sipas BENTLEY, q e ka shprehur kt mendim krejt kalimthi, Homeri ka shkruar nj varg kngsh dhe rapsodish, q t kndoheshin pr nj shprblim t vogl dhe pr nj ushqim t mir gjat festave e panaireve dhe, mbi t gjitha, - ai e ka thn kt me knaqsi, - ai e ka hartuar Iliadn pr burrat dhe Odisen pr grat. Kto kng, ka thn ai, n epokn e Pisistratit, rreth 500 vjet pas hartimit t tyre - u bashkuan n nj form epike, n t ciln ne i njohim sot. Kto mendime t gjuhtarit t madh anglez na konfirmojn iden ton, sipas s cils poemat homerike nuk jan shkruar nga t pasurit, por nga m t prunjurit e popullsis pellazge t epoks, q i prgjigjen borgjezis son t sotme dhe n gjuhn pellazge. Kjo nuk mund t ndodhte ndryshe, meq n kt koh gjuha greke ende nuk ishte ngjizur mir dhe gjuha pellazge ishte gjuh e prgjithshme dhe flitej nga gjith njerzit: elita drejtuese dhe masa e gjer. Q ktej del se poemat jan shkruar n gjuhn pellazge pr tu knduar n fillim nga vet autori (to be sung by himself, thot R. BENTLEY) dhe rrjedhimisht pr tu kuptuar nga gjith bota, shumica e s cils fliste vetm pellazgjishten; sht pikrisht po kjo gjendje shoqrore q pas vitit 1800 pas K. dhe 1821, n epokn e Pavarsis s Greqis, gjat s cils popullsit e quajtura dhe t mbajtura si helene, nuk ishin n t vrtet vese shqiptare, flisnin t gjitha shqip, me prjashtim t disa prjashtimeve t vogla pr qytetet e mdha ku disa flisnin edhe greqishten. Edmond ABOUT, Alph. de LAMARTINE, CHATEAUBRIAND dhe mjaft t tjer na kan njoftuar pr kt gjendje shoqrore t Greqis s Re ashtu si po e prshkruajm ne. Pra, nse R. BENTLEY e ka par qart, vetm se me dy ose tre t tjer, - q poemat epike t Homerit jan hartuar 500 vjet para Pisistratit, domethn pas mbarimit t Lufts s Trojs, ashtu si duhet t jet edhe e vrteta, ai nuk ka mundur t shoh megjithat, q gjuha n t ciln jan hartuar ka qen pellazgjishtja, me prjashtim t do gjuhe tjetr. Kjo munges jo vetm nga ana e gjuhtarit anglez, por dhe nga ana e gjith dijetarve perndimor, q jan marr m n veanti me Homerin, vjen vetm e vetm nga padija e tyre e gjendjes shoqrore greko-shqiptare, pr t ciln flasim ne. Kshtu, ata jan rrekur q t pajtojn ndrmjet tyre dy gjra, q i shihnin se ishin n kundrshtim t plot. Pr shembull, ata e shihnin fare mir, se zgjidhja m e mir do t ishte q ti bnin poemat t hartuara menjher pas lufts, si sht m e logjikshme edhe sot, q kur ekziston Historia, por nuk kishin se si ta pranonin nj zgjidhje t till, nse gjuha dhe tekstet e poemave homerike nuk i prgjigjeshin gjuhs s epoks s Lufts s Trojs; me t drejt n at epok gjuha greke nuk ishte ngjizur n mnyr

57

t mjaftueshme; dhe ishte ende e paaft tu prgjigjej krkesave t poezis dhe t prozodis. Pastaj si ta bnin Homerin t jetonte gjat t paktn 500 vjetve! pr ti pajtuar t gjitha mendimet? Duke marr n konsiderat vetm greqishten shtja dukej e pamundur; kjo sepse vet Iliada dhe Odisea dshmojn nj diferenc moshe t ndar s paku nga 150 vjet largsi. N prani t kaq t dhnave kontradiktore pr zgjidhjen e problemit t gjuhs s poemave homerike dhe t epoks s prpikt, gjat s cils ka jetuar Homeri, ne e quajm se pranimi i shqipes ose i pellazgjishtes si gjuha fillestare e poemave homerike duket se i prgjigjet realitetit, q vrtet ka qen pr t shpjeguar kto t dhna. Duke e pranuar pellazgjishten si gjuhn fillestare t Iliads dhe t Odises vijn n vshtrim gjith popullsit, q jetonin rreth Mesdheut, kryesisht lindor, ku flitej njsoj kjo gjuh. Kshtu poemat duhet t jen hartuar jo n trevn q i prgjigjet asaj, ku greqishtja ndodhej n zhvillim dhe duke u nisur nga Peloponezi e Greqia kontinentale vetm, por n t gjitha territoret e banuara nga pellazgt e lelegt - terma q nuk shnonin t njjtat popullsi - dhe u shtrin gjithashtu n Greqi dhe n ishujt e Egjeut e t Jonit, si dhe n Azin e Vogl. Meq kta pellazg, t quajtur gjithashtu n disa vende leleg, - sepse: Pellargos (nga ka ardhur Pellasgios), e greqishtes do t thot lelek n pellazgjishten e fenikishten dhe q t dyja shnojn lejlekun - nuk dinin tjetr vese pellazgjishten si me shkrim dhe me goj, ndeshjet me fjal me t cilat jan plot poemat homerike, sidomos Iliada, nuk mund t shqiptoheshin nga krert e t dy kampeve n t dy ant e vijs s luftimit q i ndante, [i]prve se n pellazgjishten. Pas dhjet vjetsh, kur lufta mori fund aeolt dhe rapsodt nuk mund t kompozonin dhe prdornin poemat e tyre vese n pellazgjishte. Dhe vetm katr ose pes shekuj pas Homerit dhe homeridve kan filluar t prkthehen ato q tashm ishin hartuar e shkruar n pellazgjishten. E po kshtu pjest e ndryshme t Iliads duhet t jen prkthyer t parat, rreth dy shekuj para Odises, pr shkak t tekstit t saj, q sht m arkaik se i poems s dyt. S fundi prova m e mir, q Iliada dhe Odisea jan prkthyer nga pellazgjishtja n greqishten, sht fakti q pjesa m e madhe e teksteve t tyre sht mbushur me fjal pellazge, t cilave u jan shtuar parashtesa ose prapashtesa, apo mbaresa greke, dhe provon se mendimi yn nuk duhet futur n kategorin e hipotezave t kota, por n pohimet e pakundrshtueshme. Nuk jemi larg s vrtets, nse ktu do t shprehemi q shum t pakt jan dijetart, t cilt realisht e kan kuptuar rndsin e madhe dhe shtrirjen e gjer t pellazgve n antikitet dhe n parahistorin m t largt. Pellazgt jan ata, q duke e ngritur gjuhn pellazge, e cila mbijeton n shqipen e sotme, n gjuhn e liturgjis dhe t mistereve t gjith t lashtve t t gjitha epokave dhe n t gjitha shtrirjet, prhapn pothuaj n t gjitha vendet q njiheshin ather prej tyre msimin dhe dijen me shkrim me an t shkronjave t quajtura pellazge, ose Pellasgika grammata, q prej mijra vjetsh kan qen n baz t gjith shkrimeve rreth Mesdheut dhe kryesisht t fenikishtes. N t gjith tempujt, n orakujt ku shkonin pr kshilla t lashtt, gjuha e zakonshme dhe m e prhapur ka qen gjuha pellazge. Nse gjuht greke dhe latine, me gjith shklqimin q ato kan pasur, nuk do t kishin mundur pr shkak t elementit drejtues dhe t elits, ta zvendsojn pellazgjishten pr tu br gjuht liturgjike t bots s krishter, si t klerit n kishat edhe t murgjve npr manastiret, sht e sigurt se ato do t ishin zhdukur plotsisht nga faqja e toks dhe do t kishte qen gjuha pellazge ose shqipe, q do t kishte vazhduar gjithnj. Me gjith kt zvendsim nga drejtuesit, elita dhe klasat e larta t popullsive pellazge, shpirti fshatar, luftarak, fetar e krenar i mass s madhe q mbetej t pellazgve, t cilt u trashguan n shqiptart, me qllim ne flasim pr shqiptart dje jo pr Shqiprin, - ka ruajtur prmes shekujve dhe mijvjearve doket e zakonet e lashta, q ne i zbulojm n shkrime t ndryshme t t lashtve. Kto mbijetesa jan przier me zakonet ose doket e kohve t reja dhe bashkkohse, q na bjn t mendojm se, vendet ku kto zakone dhe doke jan n prdorim, nuk ka shum koh q kan qen banuar nga popullsi me prejardhje nga trungu pellazg ose shqiptar, por q sot, si pasoj e vrshimeve ose e pushtimeve t ndryshme t njpasnjshme, kan humbur tiparet dalluese t racs s origjins. Bjn pjes n kt kategori popullsish prve grekve, turqit dhe italiant shqipfols, nj pjes e madhe e rumunve dhe e italianve q nuk flasin shqip.

58

Prfundimisht, lexuesi duhet t krijoj iden, se kur flitet pr greqishten e po ashtu pr latinishten, n lashtsi, - ne do ta shohim m posht se sht e njjta gj pr koht e reja gjithashtu, - nuk duhet menduar se kto dy gjuh ishin n prdorimin e zakonshm, njra n Greqi dhe tjetra n Itali. N kt epok t lashtsis, ashtu si ndodh prej tre shekujsh te ne dhe nj shekull e gjysm n Greqi, vrtet msimi bhej greqisht - dhe bhet ende - por gjuha, q ishte n prdorimin e zakonshm dhe q e dinte gjith njerzia si me goj dhe me shkrim n t gjitha rrethanat ishte pellazgjishtja n Greqi dhe pellazgjishtja e quajtur etruskishte n Itali. Dhe kjo gjendje ose situat shoqrore ka vijuar, kryesisht n Greqi, gjat gjith periudhave t mpastajme dhe, vende-vende, deri n epokn bashkkohse dhe pr kt Helada nuk bn prjashtim nga dygjuhsia, q karakterizonte dhe ende karakterizon gjith popujt me origjin t lasht, duke na prfshir edhe ne, me t folmet ose gjuht tona t ndryshme, q e dyzojn frngjishten, e cila sht ngritur n shkalln e gjuhs zyrtare t Francs. (Si bretonishtja dhe korsishtja, pr shembull).. Nse sot do t bnim pyetjen, prse t lashtt ngritn greqishten dhe latinishten, para madje se ato t formoheshin me prsosuri, n shkalln e gjuhve liturgjike, prgjigja pr kt pyetje sht fare e thjesht: Priftrinjt dhe fetart e lashtsis, q paraplqenin t prdornin greqishten ose latinishten n vend t pellazgjishtes ose shqipes, t formuar plotsisht, t njohur e t folur nga gjith njerzia e epoks dhe tashm n prdorim pr kt qllim, kan pasur, pr ta shprehur kshtu, po ato arsye si priftrinjt e sotm. sht e qart se fetart tan t sotm vijojn t ruajn prdorimin e latinishtes, greqishtes, arabishtes kuranike, hebraishtes s vjetr, sanskritishtes etj., jo pr t mnjanuar, - si deklarojn ata, - do gabim ose ngatrrim n transmetimin e vrtet t doktrins ose t dogms duke br prkthime t njpasnjshme, por pr t mbajtur meshtarin n vazon e vet t mbyllur e t izoluar, gj q nuk do t mund ta bnin po t kishin vijuar t prdornin gjithnj pellazgjishten ose shqipen, q e gjith bota e dinte n at epok. Etimologjia e sakt e YTI Fjala q ka m shum rndsi pr pikpamjen ton nga Odisea dhe q konfirmon mnyrn ton t vshtrimit dhe t mendimit lidhur me shtjen e poemave homerike, sht emri q Uliksi i dha Polifemit, q u prdor pr ta thirrur at, pra: o. Q n vshtrimin e par, ne e kemi par se ashtu si sht shkruar, o, ose dhe si kan dashur ta shkruajn m von, nuk sht nj fjal greke, sepse do t duhej t ishte o, q do t mund t kishte kuptimin askush. O q gjithashtu do t thot askush, shkruhet n dy fjal t veanta, si e gjejm kudo te Iliada e Odisea. O nuk ka qen konsideruar si nj fjal q shnon askushin, por m tepr si transkriptim i YTI: yti pellazgjike. Nse n fillim kjo YTI = yti shqiptohej n mnyrn e prshtatshme, sipas pellazgjishtes dhe kuptohej fare mir nga gjith auditori, shum m von kur, n epokn e Pisistratit rapsodit u prkthyen greqisht, YTI nuk u prkthye, por thjesht u transkriptua: o. N fillimet e transkriptimit t ksaj fjale n greqishten megjithat shqiptohej me saktsi: YTI dhe auditori vijonte automatikisht ti jepte domethnien e vrtet: I YTI. Por m von, kur tekstet krahasuese pellazge nisn t bheshin gjithnj e m t rralla dhe prfunduan m pas duke u zhdukur fare, u harrua shqiptimi i vrtet dhe humbi gjithashtu kuptimi i sakt i o, q nuk ishte prkthyer dhe i dhan kuptimin Askushi. Kjo YTI pellazge, shum e prdorur edhe sot, pikrisht po me at kuptim q e ka prdorur Odisea, pa dyshim i bri tua mbathnin t gjith ciklopt, njri pas tjetrit, dhe t vinin para shpells s Polifemit pr ndihm, pr arsyen e thjesht se n pellazgjishten YTI gjithnj do t thot yti (yt+i) dhe jepet ende si prgjigje pr pyetje t tilla si: KUSH TA QIT SYN I PARI? } YTI KUSH T SHTYN I PARI T BIESH N RRIP? }YTI

59

KUSH TA BN T LIGN M T MADHE? }YTI KUSH T VJEDH M MIR? }YTI etj., etj. YTI sht kudo me kuptimin farefisi yt m i afrt, miku, shrbtori, i punsuari ose do person q sht i lidhur ose pran jush dhe q prgjigjet ose i prgjigjet pyetjes q i bhet. Pr t shpjeguar rastin e ciklopve, q iu drejtuan polifemit, gjrat do t ken ndodhur kshtu: - Ciklopi i par, pa dyshim ai m afr, ka rendur tek ai dhe e ka pyetur: cili bari t ka goditur? - Sapo Polifemi i sht prgjigjur: yti ose Yti, tjetri, pa pritur fjalt e tjera sht kthyer pr te t vett dhe sht ndalur pr t shmangur ngatrresa t tjera, sidomos me ciklopt e tjer. - Ciklopi i par sht nisur te t vett dhe ather menjher ka rendur ciklopi i dyt pr t pyetur dhe dialogu ka rifilluar pak a shum: Cili bari t ka goditur? ose Cili t ka plagosur? Polifemi prsri sht prgjigjur: YTI. Edhe ky ciklop i dyt, po njsoj pr t shmangur do diskutim me ciklopt e tjer sht kthyer po me aq shpejtsi te t vett dhe ka ndalur. - Vjen ciklopi i tret dhe biseda rinis po me at pyetje klasike: Cili bari t ka lnduar?... t ka plagosur? Dhe prgjigja e Polifemit: Yti. Nuk duhet harruar se edhe ciklopt flisnin t njjtn gjuh universale pellazge t epoks. Ky fqinj i tret, ashtu si dhe dy t part, ngutet t largohet pr t shkuar t strehohet, ashtu si dy t tjert, n shpelln e vet, sepse edhe ai nuk do ngatrresa t tjera. E po kshtu i katrti, i pesti dhe gjith ciklopt e tjer, deri te i fundit; pr shkak t ksaj fjale magjike: Yti ose me kuptimin pellazg q Uliksi e ka vn n gojn e Polifemit, ata q t gjith ua mbathn pa krkuar shpjegime, duke besuar se kshtu nuk do t ngatrroheshin n nj histori, q e kishte shkaktuar bariu i tyre me Polifemin. Duke i dhn o jo m kuptimin grek askushi, q nuk mund ta kishte nga vet forma, por kuptimin pellazg yti, q i prshtatet shum m mir, gjith vargjet greke prkatse bien vetvetiu, sepse duket q jan futur duke prdorur dhun dhe nuk prbjn nj trup me tekstin q e rndojn. Por ajo q po themi ktu pr o q ka qen vetm pellazge, ne duhet ta themi gjithashtu pr gjith poemat homerike dhe s pari pr Iliadn e Odisen. Te Odisea, knga VIII, aedi Demodoku kndon episode t lufts s Trojs n fund t nj feste t organizuar pr Alkinosin, mbretin e Fecenve, pr nder t Uliksit. Duhet menduar se aedi nuk e ka knduar greqisht kngn n kt koh - edhe dhjet vjet pas fundit t lufts s Trojs, rreth vitit 1200 para K., por n gjuhn e prgjithshme t gjith bots, q ishte pellazgjishtja, kurse gjuha greke ishte ende n ngjizje e sipr dhe e paprshtatshme pr poema me nj rndsi dhe me nj interes, q e kaprcenin kuadrin e ngusht t Greqis s mirfillt. Si rrjedhim, del se n realitet para tekstit grek q ne e njohim, duhet t ket pasur n fillim nj tekst pellazg, q ka shrbyer m von si model pr greqishten dhe q ka nisur t hartohet q nga fillimet e prleshjeve, pr t lavdruar dhe pr tu dhn zemr lufttarve t t dy kampeve. N fakt, pra, poemat homerike gjat pes shekujve kan ekzistuar vetm n gjuhn pellazge; jan pikrisht kto copa ose rapsodi t shkruara n kt gjuh, q m pas u prkthyen n dialektin grek t kohs; n fillim Iliada e pastaj Odisea. Kjo prparsi e Iliads, duke u mbshtetur n vet tekstine saj, q sht m arkaik, i prket afrsisht nj shekull e gjysm para Odises, dhe e rrzon pastr e prfundimisht shtjen e HORIZONTES, ose t , q pr ne as nuk ekziston. Q nuk na ka ardhur asnj pjes e shkruar n gjuhn pellazge, kjo ka ndodhur sepse papiruset, mbi t cilat kan qen shkruar t ashtuquajturat poema homerike, jan fshir pr ta prfituar fletn q t shkruhej mbi t, flet q gjithnj mungonte. Duke iu nnshtruar ksaj fshirjeje

60

sistematike jo vetm tekstet pellazge ose etruske, si do ta shohim edhe m posht, por edhe tekste autentike greke e latine, sidomos kur materiali q donin ta rifitonin ishte me rndsi, dhe pr kt arsye ne sot ankohemi pr mungesn e kaq e kaq veprave n kto dy gjuh, q do t kishim qen t lumtur ti kishim t plota. Nj fjal tjetr, e cila provon se gjuha pellazge ka qen gjuh e vatrs pr gjith antikitetin dhe q me kt cilsi jo vetm ka ndikuar mbi greqishten, por edhe i ka shrbyer pr ti dhn ose pr ti siguruar lnd, sht fjala -. Grekt n lashtsi, duke respektuar kuptimin etimologjik t ksaj fjale nuk e prdornin, prvese kur dshironin t cilsonin nj gjuh tjetr t ndryshme nga greqishtja, dhe asnjher kur flisnin pr racn, pr kombin, pr qytetrimin, ose pr nj tem tjetr analoge. Vetm m von, dhe sidomos nga latint, fjala barbari u prdor pr t cilsuar popujt e paqytetruar dhe n veanti, ata q pushtuan Perandorin deri n shkatrrimin e saj prfundimtar; dhe pastaj i mbeti ky kuptim. Sa pr grekt, n kohn q e huazuan kt fjal nga gjuha pellazge, i dhan kuptimin q kishte n kt gjuh, domethn: q flet belbr; ose q flet si fmijt n mnyr t pashkoqitur. Krye, kryeja emr sht po ashtu me shum rndsi; ajo sht n origjin t greqishtes: , emr m.; krye n pellazgjishten ka disa kuptime sipas rastit: rri n krye; t rruashin kryet = rrofsh shum, krye si pjesa e par e shum fjalve t prbra: kryezi, kryebardh, kryemadh; pr kt arsye kryemadhi ka qen mbiemri i vrtet i Arkimedit, q sht prkthim fjal pr fjal n greqishten. Krye: fillimi : n krye ish = ; kryefjal fillimi i fjalis, hyrje, prolog (-o); kryepoj: (qyteti) kryeqytet; krye: kapitull, etj. Krye: kryetar, shef, -; kryesisht: n krye, ; kryefalja: falja kryesore (dhe jo n shtpi) ose falja e par, ose , etj. Duke anasjell shkronjn e dyt dhe t tret dhe duke hequr mbaresn e t krye kemi kyr, q sht pikrisht fjala greke: -=, q ka plotsisht po t njjtin kuptim si fjala pellazge, prototipi i saj: krye-es; khs. sir, sire, serasker, serkommissar etj. Duke e prmbledhur, gjendja shoqrore e lasht q ne kemi prshkruar mund t prfundojm se, pas Homerit dhe deri n epokn e Kosntantinit I t Madh, jo vetm nuk ka ndryshuar, por prkundrazi, sht zhvilluar dhe zgjeruar. Nse greqishtja n Lindje dhe latinishtja n Perndim po formoheshin dhe kristalizoheshin gjithnj e m shum, dhe nse prsosja e tyre shtohej me numrin e atyre q kishin dshir ti msonin, kjo megjithat nuk do t thot se ia kan dal mban, secili n rajonin e vet, q ta eliminonin pellazgjishten dhe ta zvendsonin si gjuh t vatrs. Prkundrazi, gjuha pellazge, me gjith mijvjeart e kaluar, vijonte gjithnj t ishte gjuha e vatrs, q shrbente si lidhse ndrmjet lindorve e perndimorve pr tiu kujtuar se prbnin po at popull me emra t ndryshm: pellazg, arg, arbn, alban, , arvern etj. Dhe ka qen kjo cilsi e nj populli unik, q fliste kudo t njjtn gjuh, e cila i lejoi Konstantinit I t bnte, pa asnj shqetsim, shprnguljen e kryeqytetit nga Roma n Konstantinopoj; kjo ndodhi sepse populli i Greqis dhe i Azis s Vogl ka qen i njjt me at t Italis, q nga ndarja e perandoris i prkiste Lindjes. Duke e ditur se n Perandorin e Lindjes greqishtja ishte mbizotruese si gjuh letrare, dhe n Perandorin e Perndimit ose n Itali ishte latinishtja, jemi t detyruar t besojm q kto dy gjuh letrare e liturgjike nuk kishin asnj ndikim pr t shrbyer si kriter i popujve t Perandoris Romake - aq m pak pr at epok - dhe se ishin shum larg pr ti dhn forcn e kohezionit, q u jepte gjuha pellazge e vatrs pr ruajtjen dhe prforcimin e bashkimit t popujve ndrmjet tyre dhe pr t br q t lindte ideja se kishin t njjtn origjin t prbashkt, sepse adhuronin t njjtat hyjni dhe mbi t gjitha, sepse flisnin po at gjuh. Pellazgt

61

Duke u abstraktuar nga e gjith lnda q kemi shkruar n faqet e msiprme pr origjinn, gjuhn, zhvillimin dhe shtrirjen e pellazgve n bot, do t japim ktu disa shpjegime plotsuese, t nxjerra nga autort, q jan marr si ne me t njjtn shtje. Q nga epoka historike e deri m sot shtja e pellazgve gjithnj ka qen n rendin e dits dhe ka br q t derdhet shum boj shkrimi. Ajo ka qen gjithnj shtja pr t ditur se cils deg etnologjike duhet ti prkasin, cila sht gjuha q kan folur, cilt kan qen pasardhsit e tyre direkt qysh nga epoka e lasht dhe cilt jan ata sot, nse kan pasardhs. Pr kt tem gjith autort e lasht, pa prjashtim, na i japin njzri si popullin m t lasht, jo vetm t Greqis, por edhe t Azis s Vogl, Italis, t gjith ishujve t Mesdheut dhe t gjith pellgut mesdhetar. T gjith kta autor megjithat, nse jan t nj mendjeje pr lashtsin shum t madhe, jan n kundrshtim flagrant midis tyre kur vjen puna pr origjinn dhe gjuhn q ata kan folur. S pari, pr lashtsin shum t largt, duke ditur domethnien etimologjike t sakt t fjals: t ardhur nga fjala: -: t lindur t bardh, ata autor nuk e kan trajtuar shtjen si duhet dhe si e kemi br ne: domethn q lashtsia e largt przihet me origjinn e racs s bardh. Pastaj pr gjuhn, ka s pari autor t lasht me prejardhje pellazge, q e kan quajtur t teprt t shkruanin mbi gjuhn q flisnin, sepse gjith bota e njihte; dhe pr ata jo pellazg, metek ose t huaj t tjer, t cilt nga ana e tyre nuk e kan quajtur t nevojshme t flasin m gjat dhe m me hollsi pr gjuhn pellazge, prsri kjo ka ndodhur sepse gjith bota e dinte. Kjo sht arsyeja prse sot neve na mungojn njoftimet e dobishme pr t njohur n shkall t mjaft gjuhn dhe pr t qen n gjendje q ta krahasojm me t tjerat dhe t gjejm pikat e ngjashmris. Duke u mbshtetur po n kto kontradikta flagrante t t lashtve, dijetart gjuhtar dhe etnolog t kohve t reja e bashkkohs jan nxituar t deklarojn: disa se jan arian, ose pr t prdorur nj term q sht i zbrazt nga kuptimi: indogjerman; disa t tjer se jan mesopotamas, term q zvendson at semit, po ashtu me kuptim t zbrazt, dhe s fundi, ka edhe nga ata, q i kan shpallur se nuk kan ekzistuar, duke pretenduar n kundrshtim me t gjith, t lashtt dhe t kohve t reja, se pellazgt jan nj mit i t lashtve. Pr t dhn nj vshtrim t shkurtr t gjendjes shoqrore t llojit t jets dhe t qytetrimit t popullsive t lashta, ne do t prshkruajm ktu jetn greke, ashtu si sht br n epokn ndrmjet Homerit dhe Jezu Krishtit. Mund t mendohet me lehtsi, se ekonomia greke e lasht nuk ka qen e gjitha e br as nga skllevrit vends, as nga skllevr dhe popuj t tjer t lir, t cilt nuk mund ta plotsonin vetm ata vargun e forcave t puns, q shfrytzonte bota greke e ksaj epoke, nj bot e larmishme dhe kaq interesante, t cilat i krkonte pr ekzistencn e vet. N disa vise t Greqis, si n Spart, pr shembull, n vend q t prdorej nj skllav ose nj grup skllevrish, t cilt lufta dhe tregtia i furnizonin pak nga pak, kishte popullsi t tra - t till si ilott, q ishin pellazg refraktar, si do tu thoshim sot - q ishin nnshtruar dhe ishin vn n nj nivel m inferior kundrejt njerzve t lir, por m t lart se ai i skllevrve, dhe atyre u imponohej, me disa kushte t caktuara, n favor t zotrve t rinj, detyrimi q t punonin tokn, nj detyrim nga i cili ata nuk mund t shptonin kurr. Her t tjera, kategori puntorsh t lir t fushave - pellazg metek t imigruar nga vise t tjera, - t rnduar nga borxhet e veta ishin shndrruar n skllevr, q me detyrim viheshin pr t punuar tokn pr llogari t kreditorve t tyre. Npr shum rrug t ndryshme, ndoshta dhe n disa q ne nuk i dim, shum shekuj para ers s re ishte krijuar regjimi ekonomik, t cilin mesjeta bizantine e prhapi gjithandej dhe q ne e njohim sot me emrin e urryer: bujkrobri. Ja se far, me mjetet q kemi n dor, mund t nxjerrim si prfundim dhe ta kuptojm shoqrin e quajtur greke t lasht, por n t vrtet pellazge ose shqiptare. Rezultati do t ishte prndryshe m i mir ose m i rndsishm, nse koncepti yn ose imagjinata jon do t ndrioheshin dhe do t udhhiqeshin n hulumtimin ton nga drita q vjen nga nj lnd shum m e madhe n numr dhe m e rndsishme. Puna sht se na mungojn shum hallka

62

n vargun e jets s brendshme t grekve; sht e madhe errsira q rndon mbi hollsit, n at pik ku ndodhemi, q n fund rrgjohet n njohjen vetm, dhe kjo n mnyr t kufizuar, t historis s Athins. sht e mundur q me pjest t formohet nj ide e prafrt pr t trn; por nuk sht e mundur q t kemi kshtu nj shkenc dhe nj dije t sigurt. Nj prfundim tjetr, q mund t nxirret nga ajo q kemi thn, sht se n Heladn klasike, n prodhim, tregti, banka, elementi i skllavruar e kaprcente elementin e lir dhe n prgjithsi, popullsia skllave n raport me popullsin e lir, ndonse nuk mbisundonte, si n botn lindore dhe n botn romake, prsri nuk ishte e pakt n numr, q ktej efektet e ekzistencs s saj, ndonse nuk kan qen t pakufizuara, ashtu si dhe n epoka t tjera dhe te popuj t tjer, prsri jan ndier dhe kan qen t dukshme. Feja e Pellazgve T gjitha shkrimet e lashtsis na njoftojn se pellazgt ishin nj popull plot ndjenja tepr fetare dhe se gjith mitologjia antike u atribuohet atyre. Ky mendim nuk duhet kundrshtuar. Sa pr mendimin e sotm, se pellazgt kan psuar ndikimin fetar t fenikasve dhe t mesopotamasve t tjer pr t krijuar, sipas shmbllimit t hyjnive prgjegjse lindore, Herkulin e tyre, Venusin etj., ne nuk lkundemi t pohojm, se nj mendim i till sht i mundshm vetm pr dijetar, q nuk e ojn botn m tej se mbi tre mij vjet para K. dhe prtej ksaj date ata nuk shohin asgj. Kta dijetar, n fakt, deri n koht e fundit dhe sidomos deri te grmimet e fundit nuk kan br gj tjetr, vese tua vishnin gjithka semitve dhe nuk kan pushuar s cituari si prov ose si pohim pr mbshtetje t thnieve t tyre, Bibln, ndonse teksti i saj nuk prputhej me t dhnat e tyre dhe gjithmon ka qen i nevojshm nj interpretim adekuat. Pr ti pajtuar t dy mitologjit: mitologjin pellazge, greke, etruske ose romake, dhe mitologjin fenikase ose mesopotamase dhe pr ti vn n vendet e tyre, i duhet dhn prparsia konceptimit pellazgjik, q sht vn dy her n origjinn e t gjitha ideve fetare: hern e par sepse populli pellazg sht populli primitiv i Siris, Fenikis, Palestins dhe gjith Lindjes s Azis s Vogl para se t prziheshin me shumert, akadiasit dhe mesopotamasit e tjer pr t br t lindin semitt; dhe hern e dyt, sepse sht pjesa e Ekspedits I t argve, ariasve ose pellazgve, q u shkput nga masa e ksaj Ekspedite, u vendos n Siri dhe nguli rrnj, duke futur n origjin element t fes, mitologjis dhe kultit t veant t hyjnive dhe hyjneshave pellazge, t cilat ishin gjithandej po ato, q nga Kaukazi deri te shtyllat e Herkulit. T pretendosh se Venusi grek sht kopjuar sipas Astartes fenikase, Herkuli grek e ka prejardhjen nga Herkuli i Siris, etj., kur n fakt sht e kundrta, - do t thot t japsh prova pr nj njohje t keqe t historis s lasht e sidomos t parahistoris; kjo sht njsoj sikur t pretendohet, - po t na lejohet ky imazh, - q atia e mitologjis pellazge sht ndrtuar para se t viheshin themelet. Sipas mendimit t prgjithshm t lashtsis megjithat duket, se , argt dhe ariasit parahistorik e pellazgt historik kan qen populli i madh ose raca, q ka pasur ndjenjn fetare m t thell dhe q ka dhn prova t misticizmit m t madh t njohur n lashtsi. HERODOTI ua quan atyre nocionet e para t fuqive hyjnore dhe format elementare t kultit. Feja e pellazgve ka qen natyralizmi, domethn hyjnizimi i dukurive t natyrs, i agjentve fizik, i forcave shkatrrimtare ose organizuese dhe i fuqive t mbinatyrshme. Ata jan krijuesit e ksaj mitologjie t habitshme dhe t mrekullueshme t grekve, etruskve dhe (romakve ose) latinve, t cilt besonin n qenie q ishin njhersh t ndryshme nga njerzit dhe eprore ndaj tyre, t quajtura hyjni e hyjnesha, pasi kto hyjni e hyjnesha ushtronin mbi njerzit si drejtprdrejt, edhe nprmjet dukurive natyrore, nj ndikim favorizues ose dmtues dhe ogurmir ose ogurkeq, q praktikat rituale ose ceremonit e kultit e kishin si rol ta provokonin n rastin e par, dhe ta pengonin ose ta asnjansonin n rastin e dyt. Kulti i

63

pellazgve, q sht trashguar brez pas brezi te grekt, etruskt edhe romakt, q t tria palt pasardhs t drejtprdrejt t tyre, q prbnin po at popull dhe q flisnin po at gjuh: pellazgjishten ose shqipen, ka qen pra, i thjesht dhe aspak trashanik; ata nuk adhuronin as gurin e as drurin; perndit e tyre ishin personifikime t forcave, q lvizin e veprojn n natyr. Disa hyjni e hyjnesha t Olimpit Do t japim ktu disa shembuj t konceptimit mitologjik t pellazgve lidhur me iden, q ata kishin pr hyjnit q banonin n majn e Olimpit.

Zeusi N shkalln e par t hyjnive pellazgt vinin Zeusin, t cilin latint e quanin Jupiter. Pr t shpjeguar etimologjin e termit Z, do t kujtojm se q t lashtt e cilsonin hyjnin bubullues, sepse midis t tjerash, ai ishte perndia i gjmimit. Kuptimi bubullues jepet plotsisht nga pellazgjishtja: Z-s, n greqishten dhe q ka eprsin se i prgjigjet plotsisht Z=zs. Pra, nuk ka asnj dyshim q: Z sht nj shtrmbrim i vogl ose m mir nj evoluim i pellazgjishtes: Zs: gjmues. Pr shpjegimin e termit latin: Jupiter, ai po ashtu jepet nga gjuha e pellazgve: tirrenve ose etruskve: Jupiteri do t thoshte ati yn: ju(ni) piter, ashtu si Junon shnohet nga: ju(na)nn: nana jon, ashtu si Iovi - ov ka kuptimin e famshm: mare nostrum = deti yn, latin, i cili n t vrtet sht pellazg ose etrusk, sepse jan kta t fundit q e kan quajtur kshtu: deti jon = mare nostrum = deti yn = . S fundi - do t thot jon-t = tant. M von Zeusi mori nj personalitet moral dhe u b hyjnia epror, gj q konfirmon shpjegimin ton t etimologjis latine, q kemi dhn m lart. Tradita e bn t lindur nga Saturni dhe Rea. Legjenda mitologjike na e tregon se zbret n tok dhe viziton t vdekshmit; i joshte femrat q i plqenin dhe q pastaj i ngrinte n nderin e hyjnive, si pr shembull, Temis, Tetis, Ceres, Mnemosina, Latona e Junona, q ishte vet shoqja e tij e pavdekshme. Kulti i Zeusit ose Jupiterit, q nga solemniteti ia kalonte kultit t do perndie tjetr, ishte i prhapur n gjith Azin e Vogl, n Greqi, Itali dhe n gjith shtrirjen e pafund t bots pellazge. I kushtohej dushku. Atribute t tij ishin skeptri, shqiponja dhe rrufeja. Por njerzimi, duke u nisur nga parimi se asgj nuk sht e pamundur pr perndit, i atribuonte atij edhe nj absurditet: besohej se Zeusi kishte lindur vet Athinn ose Minervn, t ciln e kishte nxjerr, - si do ta shohim n pjesn pr kt hyjnesh, - nga truri i vet. Hera ose Junona Sipas legjends Hera ishte bija m e madhe e Kronosit ose Saturnit dhe Reas, lindur n ishullin Samos; por fmijrin e kaloi n ishullin Eubea, deri ditn kur Zeusi vajti ta krkonte pr ta br t fejuarn e tij dhe pr ti dhn sovranitetin, duke e ngritur q t rrinte pran tij n Olimp. Junona, perndesha llrbardh kujdesej shum pr bukurin e vet dhe nuk do ti mungonin adhuruesit, po t kishte dashur; por me gjith tradhtit e shumta t Zeusit, ajo gjithmon i

64

ruajti t shoqit nj besnikri shembullore. Megjithat disa her u revoltua, por m shpesh kto i sillnin ndshkime t ashpra, q e detyronin t nnshtrohej. Hera nuk ia fali kurr trojanit Paris, q paraplqeu Afrditn ose Venusin, kur u b gara e famshme e tri hyjneshave: Hers, Venusit dhe Athins mbi malin Ida pran Ilionit pr t dhn Molln e Sherrit ose . Kshtu zemrimi i saj, bashk me at t Athins, u knaq vetm kur e gjith raca e trojanve u asgjsua. Hyjnesha greke identifikohej me perndeshn e romakve dhe t popujve t tjer t Italis Juno. N fillim Juno ishte kryesisht hyjnesha e drits s hns dhe prandaj quhej Lucina e Lucetia, duke u przier pr kt arsye me Diann ose . Por m pas vetit ose atributet e saj u shtuan dhe Junona u b hyjnesha e drits qiellore prgjithsisht, hyjnesh e qiellit, mbrojtse si te grekt e martess; pr kt arsye e kan mbiquajtur Pronuba. Me emrin Juga ajo ishte mbrojtsja e damave romake, t cilat e mbiquajtn Matrona dhe e nderonin gjat fests s quajtur Matronalia n kalendarin e Marsit. S fundi, e kan mbiquajtur hyjnesha mbretresh, meq ishte e shoqja e Jupiterit, mbretresh e qiellit dhe zonj e Kapitolit. Asaj i kushtoheshin kafsht: lopt dhe nga zogjt patat q rriteshin n Kapitol. Prandaj asaj i bnin fli lop e pata. Athina ose Minerva Etimologjia e emrit t saj kan mbetur deri m sot mjaft e dyshimt. Sipas Max MLLER, q n kundrshtim me pohimet dhe sigurin e gjith autorve t lashtsis, ka pretenduar se pellazgt nuk kan ekzistuar asnjher, pretendon kt radh q A sht nj fjal greke (?), nj evoluim i sanskritishtes: ahna, q do t thot q flakron, q digjet; por ai nuk jep asnj shpjegim, q t vendos nj raport fardo ndrmjet A dhe ahna. Sipas SCHWARTZ dhe gjuhtarve t tjer, ATHINA sht hyjnesha e vettims, q prsri vjen nga sanskritishtja. S fundi, sipas nj grupi t tret, ATHINA vjen nga rrnja: , prej nga vjen gjithashtu =eter, ose m mir rrnja: , prej nga vjen fjala ose =lule. Nga ana tjetr, ka gjuhtar q e marrin tipin A ose A jo si nj emr, por si nj epitet t , dhe e prkthejn shprehjen e Homerit: A me: Pallas Athinase. Megjithat ne do t shohim m posht, q ky mendim sht i gabuar dhe se A, pavarsisht nga mbaresa e saj, q mund ta bj t merret kjo fjal si mbiemr, duke u mbshtetur n pellazgjishten ose shqipen, ajo prsri klasifikohet me emrat, si: beteja, kalaja (fjal shqipe ose pellazge dhe aspak turke ose arabe. Nga pellazgjishtja ose shqipja kjo fjal, ashtu si shum t tjera, ka hyr n prdorim n gjuhn arabe dhe m pas n turqishten dhe n gjith gjuht e tjera t Europs juglindore), murtaja, Athinaja, etj. Sido qofshin t gjitha kto shpjegime, e prekin fjaln A vetm shum larg dhe nuk japin asnj prkthim etimologjik t prshtatshm t termit. Megjithat, kto jan vetm fjal q jan krkuar me mundim, me qllim q ata, t cilt i kan krijuar, t mund t thon dika, pavarsisht nga fakti q ajo ka thon vlen apo nuk vlen dika, knaq apo nuk knaq nj mendim. Nga ana jon, ne do t japim shpjegimet e mposhtme etimologjike, duke u mbshtetur si zakonisht, n pellazgjishten ose shqipen: Do t themi q n fillim, se nga dialektet shum t lashta greke ne kemi forma t ndryshme t emrit A: sipas Homerit, kemi A, A dhe n jonishten: A (Il. A.200; D, 78,; etj); sipas poetve epik dhe n dialektin jon, jan po ato forma si te Homeri m sipr. N

65

t gjitha mbishkrimet atikase para Eukleidit (430 para K.) dhe madje disa her te autort atikas (sch. Eum. 2888; Aristof. I. ose Kal. 763; E 271; O. 828, E. A. 7.3.39 etj. etj.) gjendet vazhdimisht forma: A. N t gjitha mbishkrimet atikase pas Euklidit, forma A()= A ka dhn formn e shkurtuar dhe prfundimtare: A, q mbizotroi ndr t gjith atikasit dhe n greqishten e prbashkt, q quhet . Pikrisht kjo form e fundit e A (gjin. A) u b emri i zakonshm i hyjneshs n Athin, qyteti q ishte nn mbrojtjen e veant t saj; po ashtu sht forma e par e pashkurtuar A, domethn A()=Athinaja, q sht n prdorim n gjuhn e sotme shqipe; sot n Shqipri thuhet Athinaja, ose fare shkurt Thina. M tej, ne kemi n dialektin dor dhe n dialektin eol formn A (Alc. 9; Teokr. 28.1) n dorishten: A (Teokr. 15,80) dhe s fundi A te atikasit dhe n dorishten. I kemi cituar gjith ato forma m lart, - dhe ka edhe t tjera, - pr t dal m mir ngjashmria ose m mir identiteti ndrmjet emrit t hyjneshs Athina n dialektet greke dhe prkthimi i saj n pellazgjishten ose shqipen: E THNA; duke e ditur se [u]e[/u] ose [u][/u] pellazge i prgjigjen n greqishten dhe latinishten tri zanore t ndryshme: e dhe = e dhe =e ose dhe e dhe =, sht br evoluimi nga E THNA te A THNA: ajo q duhet ose sht e paracaktuar t lind, t bhet, t prodhohet sipas fatit, ose e destinuar. Dhe ky prkthim na on pa gabim te nj tjetr, jo m pak i goditur, q i prmbys t gjith ata q kan dashur t gjejn nj shpjegim t vlefshm, cilido qoft ai, dhe q nuk e kan arritur dot. N fakt, njihen mir gjith prrallat, legjendat ose gjith mitet prkatse lidhur me lindjen e Athins. Ato jan shum n numr; por m e lashta prej tyre, e cila madje ka sjell lindjen e gjith t tjerave dhe q na e njoftojn HESIODI (Theog. 886), STESIHORI, PINDARI (OL. 235), HOMERI (te Himni pr Athinn; XXVIII, 4 dhe 55) dhe mjaft autor t mvonshm, sht kjo q vijon: Zeusi e prpiu gruan e vet t par, M, personifikimi i urtsis, q ishte edhe shtatzan. I pari i hyjnive e mori kt mas t rnd, sepse mori vesh q pas vajzs, e cila do t lindte nga kjo barr e par, M do t bnte nj djal, m t fort, m t fuqishm se i ati, domethn se vet Zeusi, q do ta rrzonte nga froni dhe do ta bnte ta pranonte, n vend t tij, si kryetar t qiellit. Kur erdhi koha pr lindjen normale t fmijs s zn nga M, Zeusi ndjeu n kokn e vet dhimbje aq t padurueshme, sa Vullkani ose H (disa t tjer thon se Prometeu ose Merkuri, por pa ndonj arsye t shndosh), duke marr nj spat e goditi kaq fort n kok Zeusin, sa doli Athina, krejt e veshur, krejt e armatosur dhe duke lshuar britma t forta gzimi; dhe ja prse gjithmon sht thn se kjo hyjnesh ka lindur nga koka e Jupiterit. HOMERI, n Himnin pr Athinn, na e paraqet kt mit me mjeshtri dhe t prsosur, dhe na e prshkruan me imtsi prshtypjen e madhe q u bri t pavdekshmve t Olimpit. N tekstin origjinal greqisht ka nj epitet t shpesht pr Athinn: . Pr kuptimin e saj kan marr pr si pjes e par t fjals s prbr at t ose t . Mirpo del se asnjri nga shpjegimet e dhna pr kto dy fjal nuk e knaq me saktsi prkthimin e dy epiteteve t Athins. Kshtu, fjalori i M.A. BAILLY, me t drejt shkruan: ka t ngjar e lindur nga deti, ose sipas t lashtve, e lindur pran liqenit. Mirpo ky shpjegim i fundit i t lashtve nuk duhet t lidhet aspak, si e thot fjalori i msiprm, me Athinn, sepse t lashtt nuk e bnin kt gabim, pasi ata e dinin gjuhn pellazge, - me prjashtim t disa t huajve, domethn jo grek, t cilt t arsimuar dhe t rritur me greqishten, e kan shkruar dhe e kan botuar n kt gjuh. Mirpo e dhe nuk ka asnj lidhje me: , etj., sepse kjo sht fjala pellazge: trut, q do t thot truri, dhe prandaj kompozita do t prkthehet si: e lindur nga truri, nj shprehje kjo q prputhet kshtu me kuptimin e dshiruar. Sa pr fjaln: , - edhe ajo gjithashtu vjen nga pellazgjishtja: pall-s = shpiks, me imagjinat, q koncepton, q ka ide e prejardhur nga folja pall konceptoj. Ende sot n shqipen ndeshet shprehja e zakonshme: t palli tani? = e kuptove? t ra ndr mend tani? Asnj nofk tjetr nuk i shkon m mir Athinas.

66

Louis BENLOEW jep nj konfirmim t pastr pr etimologjin ton t , kur thot (La Grce avant les Grecs, Bot. i Maisonneuve, Paris 1877, f. 177-78), se grekt kan ndrthurur dhe shkrir n nj vend tipare kaq t ndryshme pr Athinn dhe traditat, t huazuara nga raca t huaja, q lidhen me t dhe kan prftuar tipin e adhuruar t qndrueshmris, kurajs, t aftsis shpikse e prodhuese dhe t pastrtis virgjine, pr t cilat hyjnesha e Athins sht shprehja e gjall ose simbol. Kulti i Athinas n Greqi natyrisht shkon n lashtsin m t madhe, prtej prehistoris, me pellazgt dhe hyjnit e tjera t tyre mitologjike. N pjesn m t madhe t qyteteve greke ishin ngritur tempuj dhe organizoheshin festa pr nder t ksaj hyjneshe, q u prkisnin kohve nga m t lashtat dhe q kishin lidhje t ngusht me natyrn dhe atributet e Athinas. Megjithat pikrisht n Athin nderohej m shum hyjnesha, q ktej vinte dhe emri: qyteti i Athinas, t cilin e mban deri m sot, dhe tempujt e ndryshm, q athinasit nuk kan reshtur s ndrtuari pr nder t mbrojtses s tyre t adhuruar, si jan tempulli i vogl i Athins fitimtare, Partenoni, kushtuar Virgjns Athina dhe rindrtuar n epokn e Perikliut mbi themelet e nj tempulli t vjetr shum t lasht, q e shkatrruan perst; Erekteioni, po ashtu shum i lasht, kushtuar Athins mbrojtse dhe rindrtuar n epokn e Lufts s Peloponezit dhe mjaft t tjer. Ka pasur gjithashtu tempuj t Athins n Sirakuz, n Egjin, n Tegje, n Prien, n kepin Sunion, ku ende mund t shihet nga larg kolonada sa her i bihet rrotull ktij kepi., etj. Athins i flijoheshin dema dhe mshqerra, ose mzat t marr nga tufat, por kurr dh. Kafsht q i kushtoheshin si t paraplqyera ishin kukuvajka pr syt e saj t mdhenj e t ndritshm; gjarpri, si simbol i hyjnive t ferrit; kndesi pr shpirtin luftarak; strqoka n Athin pr jetgjatsin; simboli i saj ishte ulliri dhe shega.

Demetra ose Ceres Demetra sht nj nga hyjneshat e mdha t Olimpit. Emri i saj (n dorishten: ), sipas nj etimologjie q ather shum t lasht, vjen jo nga greqishtja: =tok, por nga pellazgjishtja dhe===tok; dhe po ashtu motr=mater==nn. Kuptimi q i jepnin pellazgt e lasht fjals motr nuk sht aspak ai i nns, por pikrisht ai q i japin ende sot shqiptart mysliman bektashinj t Shqipris s Jugut, kryesisht t Prmetit, kur i drejtohen, me respektin m t madh, do femre, jo doemos t re, por edhe jo fare plak. Pak a shum i prgjigjet - por n rastin ton mungon ideja e mmsis - fjals frnge: ma soeur, kur u drejtohemi fetareve. Kjo ide e veant, q ne ia atribuojm fjals soeur n rastin e cituar m sipr, na shpjegon evoluimin q ka psuar kuptimi i fjals motr n shqipen, e cila nga kuptimi nn, q kishte, ashtu si dhe mater, ka ndryshuar n at t soeur. N t dy rastet n fjal, evoluimi ka qen, pra, i kundrt. Fakti q Demetra e kishte prejardhjen e kultit t vet nga popullsit primitive t Thesalis, shum koh para se t bhej shprngulja e fiseve greke n Greqi, tregon se ky kult shkon prapa te besimet natyraliste t pellazgve t lasht. Natyra e dukshme pellazge e ktij kulti provohet nga legjenda e Lykosit, i biri i mbretit Pandion t Athins, q emigroi n vendin e tramelve, t cilve u dha emrin: Likias, pasi kishte hedhur q m par n Meseni nj shklqim t ri mbi misteret e Andanis. Apolloni ose Febusi APOLLONI, nj hyjni pellazg i mirfillt prqendron n vetvete gjithka, q natyra dhe konceptimi i pellazgve mund t prodhonte t bukur e madhshtore, dhe gjithka q vet raca

67

e tyre mund t krijonte t lart e t mrekullueshme. Ai sht mishrim i drits vezulluese t qiellit t pellazgve t ndryshm t lashtsis, i bukuris s natyrs t ktyre viseve pellazge dhe njkohsisht i prparsive t inteligjencs dhe t ndjenjave t holla t elementit pellazg. Apolloni sht hyjnia i mshirs, i qetsis shpirtrore dhe i harmonis m t bukur. Lindja e tij dhe shfaqja n mitologjin e lasht pellazge prkon me fillimin e ditve m t mira pr botn e epoks dhe me evoluimin gradual t ksaj bote drejt prparimit; Apolloni dhe qytetrimi pellazg ngjisin s bashku kmbt e shkalls s ktij evoluimi, q i on drejt majs, ku qytetrimi pellazg, nj qytetrim i vjetr i nderuar, nuk do t ket m tjetr emr, vese: prehistorik, kretas ose minoik, mikenas, helenik ose grek, etrusk, romak dhe m s fundi, ndonse nn nj tjetr hyjni t re - krishter po aty - t qytetrimit pellazg bizantin. ETIMOLOGJIT E FJALS . Forma m e lasht e emrit Apollon sht forma pellazge , prej nga rrjedhin dhe , po ashtu pellazge. Forms s prejardhur t par i afrohet emri etrusk: [u]Aplu[/u] ose [u]Apulu[/u] dhe forma sht e afrt me formn oske [u]Apellun[/u] me gjith emrat e vjetr grek: , , , o etj. Duke u mbshtetur n format etruske [u]Aplu[/u] dhe [u]Apulu[/u] e n oskishten [u]Apellun[/u], ne mundemi nga ana jon, q me ndihmn e shqipes t japim etimologji shum m t pranueshme, se ato t dhna q nga Platoni n Kratilin e tij e deri te t dhnat e ndryshme t shumta t dijetarve t sotm, q duket se nuk kan bashkuar gjith mendimet e paanshme. Etimologjit q ne propozojm, pra mbi bazn e Aplu, Apulu, Apellun dhe kan kuptimin: q bn t lind ylli, pa dyshim, sht fjala pr yllin e mirfillt, Diellin; q bn t agoj ylli ose m mir akoma: ap udhn = q hap rrugn ose dielli paraardhs. Pr kt arsye, pa dyshim, grekt e shnonin Delosin, ku ishte tempulli m me emr i Apollonit, si ishulli i diellit linds ose . Fakti q ishte hyjnia Dielli, hyjnia i drits i sillte atij, n fakt, kt cilsi si [u]Paraardhs[/u] ose , sepse n t vrtet dhe praktikisht ai q sjell dritn dhe, me m shum arsye, ai q e krijon vet sht ndrion, ai q u hap rrugn gjith t tjerve, n t gjitha degzimet e veprimtaris njerzore: artet, letrat, muzika etj. Q ktej fare mir mund t paraqitet hipoteza se [u]Apullen[/u] pr [u]Apudhn[/u] do t thot etimologjikisht pikrisht: udhndriues: ai q hap rrugn, paraardhsi barts i drits. Pr m tepr, a nuk paraqitet ai duke drejtuar nj koi katrshe, me rreze mbi kok dhe me Aurorn prpara, bijn e tij? Atributet e Apollonit. Apolloni sht shpiksi i lirs, ose i kitars, , dhe hyjnia i muziks e poezis, cilsi ose atribute q e bjn simbol ose personifikim t harmonis universale dhe q i japin nj fuqi t re qytetruese. Ai njihet mir si kitarist dhe n veanti si kreu i muziks prgjithsisht, dhe me kt cilsi kryesonte korin e Muzave; s fundi, ai ishte hyjnia i konkurseve poetike e muzikore, q kan luajtur nj rol shum t madh civilizues te grekt. Por ndonse ai ishte hyjni, Apolloni kishte megjithat nj cen: ishte xheloz dhe hakmarrs; si hyjnia i veant i kitars ai kishte nj antipati t madhe kundr veglave t tjera muzikore; ai e ropi t shkretin [u]Marsias[/u] sepse ai guxoi, duke i rn fyellit, t konkurronte at, Apollonin, duke i rn lirs, dhe vesht e t gjorit Midas, mbretit t frigasve, i ktheu n vesh gomari, sepse ky i fundit, duke paraplqyer fyellin ndaj lirs ose kitars, e shpalli Marsiasin fitimtar t konkurrimit. Megjithat kjo fyerje, q i bri Apolloni fyellit, u la dhe u ndreq n Delf, sepse argsi Sakadas me an t nj kompozimi t prshtatshm e bri t fitonte nj mim n Lojrat pitike, dhe e bri q ta pranonin gjith grekt dhe qyteti i Delfit. Si rrjedhim i mimit t marr, q nga ajo koh Apolloni pushoi s pasuri antipati pr fyellin dhe nuk i ndiqte m ata q i binin. Ai madje u b mbrojts i gjith sistemeve t veglave muzikore, q ndihmonin t gjitha pr madhshtin dhe shklqimin e festave t tij, si dhe frymzues i poezis, q ishte e pandashme nga muzika. Po ashtu Delosi dhe Delfi, qendrat kryesore t kultit t Apollonit u bn shkolla t vrteta t artit lirik. Me cilsin e perndis s hyjnizimit, Apolloni nxiste gjith frymzimin profetik dhe pr nder t tij u ngritn shum tempuj dhe orakuj. Besimtart vinin pr t marr predikimet e

68

pitoniseve. N disa raste orakujt thoshin gjra t vshtira, t pakuptueshme ose me dy kuptime; natyrisht, me gjith namin se kishin dijeni dhe prvoj, priftreshat q i shqiptonin, nuk mund t parashikonin t ardhmen. Ndr shembujt e fatthnave t orakujve me dy kuptime dhe q t onin n gabime po citojm nj thnie, e cila prkthehet kshtu: Krezi, duke kaprcyer Halisin, do t shkatrroj nj perandori t madhe. Meq ne jemi t bindur se kjo fatthn nuk iu komunikua mbretit Krez greqisht, ashtu si na e njofton Herodoti, por m tepr pellazgjisht, si duhej ta thoshte vet orakulli, ka gjithnj nj kuptim t dyfisht. Krezi, pa marr mundimin ta rilexonte e t thellohej n tekst, mori prshtypjen e par, domethn se duke kaprcyer Halisin, ai do ta shkatrronte Perandorin e madhe Perse. Por kur u shpartallua plotsisht dhe e kapn rob, ai u ankua kundr orakullit; ather t drguarit q u nisn pr t krkuar shpjegime nga pitonisa, kur u kthyen i kshilluan Krezit q t mos kapej me orakullin, por me vetveten, sepse orakulli, i than ata, t kishte paralajmruar mir, duke t thn: Krezi, duke kaprcyer Halisin, do t shkatrroj perandori t madhe, domethn perandorin e vet. ATRIBUTET DHE SIMBOLET E APOLLONIT[/i]. Lira, harku, shigjetat, kmbjet, dielli dhe dhuntia e parashikimit ose e njohjes s t ardhmes jan atributet m t zakonshme dhe m karakteristike t Apollonit. Si simbole t Apollonit jan prdorur, midis t tjerave: lauri dhe hurma; ndrsa midis kafshve: mjellma, kndesi, miu dhe gjarpri. Gjith atributet q do t citojm dhe shum t tjera, q grekt i vishnin Apollonit dhe kryesisht aftsin pr t parathn t ardhmen, i bnin tempujt e tij qendra t mdha fetare dhe n veanti Delfin, i cili u b metropoli fetar i gjith Greqis dhe kryeqyteti politik i gjith qyteteve t lira dhe gjith shteteve greke, q drgonin delegat n Asamblen Amfiktionike, e cila mblidhej pran shenjtores. Edhe barbart drgonin n Delf dhurata e flijime me vler t madhe, gj q provon se ndonse ata nuk cilsoheshin helen, prsri ishin t po asaj race dhe kishin po ato zakone e po at gjuh strgjyshore si ata, domethn pellazge. Pr m tepr, ne e quajm me vend t themi ktu, se Apolloni ishte nj hyjni dor i mirfillt, hyjnia i racs, domethn i popullit doras e si rrjedhim, i racs pellazge. Ky kult u ishte transmetuar nga pellazgt, kur ende ishin n Thesali dhe n at koh dort emigruan nga Thesalia, nga Hestreotida dhe Focida pr t shkuar n Peloponez, ku ndrtuan tempujt e Delfit dhe u prhapn n kt gadishull. KULTI I APOLLONIT TE LATINT. Kulti i Apollonit, q ishte i panjohur n Rom n koht shum t lashta, hyri kur romakt ran n kontakt me grekt e Italis s Jugut, ose me at q quhej Greqia e Madhe. ndonse quheshin gjithnj grek, popullsia e ktij rajoni italian ishte n t vrtet, q nga lashtsia m e madhe, pellazg t degs dore. Sipas Tit Livit, romakt kan hyr n marrdhnie me Delfin mjaft hert. Kamili u kshillua me Pitin e Delfit gjat rrethimit t VEIES, qytet etrusk, dhe pasi e mori m 395 para K., i dhuroi tempullit t Apolonit nj t dhjetn e pres s lufts. N epokn e Dekarkis, n Rom kishte nj tempull t ngritur pr nder t Apollonit pr shkak t nj zie; kshtu, si duket, pr kt arsye Tit Livi e quan hyjnin q adhurohej aty: Apollon Mjeku. Q nga koha e Augustit Apolloni zuri vend n Kapitol, pran Zeusit, dhe mbeti atje deri n fund t fes pagane hyjnia m i nderuar i Roms. Kulti i veant q Augusti i kushtoi Apollonit vinte pr shkak t fitores q korri pran tempullit t tij n Akcium, n vitin 31 para K., fitore q i dha gjith pushtetin mbi gjith perandorin e pafund t njohur.

Gjuha q prdorej te Orakujt Nj aluzion m i sigurt dhe m i dukshm pr karakterin barbar t gjuhs, q prdorej n orakujt shum t lasht t Greqis, na e bn Herodoti n librin e tij VIII, 133-136.

69

Pas betejs detare t Salamis dhe t ikjes s flots perse, gjenerali i ushtris s tyre toksore Mardonius fushoi n Thesali me qllim q t kalonte aty dimrin vetm me nj pjes t kmbsoris, q e shoqronte Kserksin n ekspeditn e tij kundr Greqis. Mardoniusi deshi t kshillohej me orakujt e Greqis pr gjendjen e punve dhe pr planet e veta dhe pr kt qllim drgoi nj njeri, me emrin M ose Mys, me prejardhje nga qyteti i Eurobosit i Karis n Azin e Vogl. Ky Mys, ndrmjet orakujve t tjer, u kshillua edhe me t Apollonit n PTOON, q u prkiste tebanve dhe ndodhej n Beoti mbi liqenin Kopais nga ana e malit. E shoqronin tre qytetar teban, q duhej t kopjonin mbi tabelza tekstin e orakullit. Por q kur hyn n vendin e shenjt kryepriftresha nisi ta bnte fatthnn n gjuhn barbare, domethn pellazge sipas Herodotit. Ndrsa tre tebant ngeln t shtangur, t befasuar, sepse po dgjonin nj gjuh pellazge, atje ku ata prisnin t dgjonin t flitej gjuha greke, kariasi M, i cili e kuptonte fare mir gjuhn q fliste Pitia, ua mori nga duart tabelzat dhe e shkroi vet at q thoshte fatthna, duke deklaruar se po e thoshte fatthnn n gjuhn pellazge t Karis. Herodoti e tregon kt fakt, duke shfaqur me t madhe habin e vet dhe admirimin pr kt ndodhi. Por ne, prkundrazi, q e shqyrtojm punn me nj largsi prej m shum se dy mij vjet dhe me nj njohje m t mir t gjendjes shoqrore t ksaj epoke t lasht, ne pra nuk ndiejm asnj habi dhe asnj admirim pr kt. Dihet mir, q arti i fatthnies, ashtu si shum t tjer, u atribuohet pellazgve t Greqis, t Azis s Vogl, t Italis, t ishujve t Mesdheut dhe kudo gjetk. Si rrjedhim, nuk do t kishte asgj befasuese dhe t jashtzakonshme, q profeteshat dhe gjith personeli i ktyre tempujve t fatthnies, q e kishin prejardhjen nga pellazgt, t flisnin gjuhn pellazge si gjuh amtare, q ve ksaj flitej zakonisht nga gjith popullsia e Greqis, me prjashtim t nj elite t vockl t huaj e drejtuese. Por ajo q e bn faktin vrtet interesant nga pikpamja jon, sht se provon q t gjitha t ashtuquajturat gjuh t ndryshme, si karishtja, frigishtja, likishtja, likaonishtja etj., etj., nuk ishin gj tjetr vese variacione t lehta ose pa rndsi t gjuhs s gjer pellazge. Nj vzhgim tjetr me rndsi, q ne mund ta bjm ktu, sht se HERODOTI i konsideron pellazgt si nj popull t veant nga helent, domethn q nuk kan qen asnjher helen ose q kurr nuk kan pasur kontakt me helent; ne tashm e kemi thn se pellazgt vet i shmangeshin me kujdes fardo kontakti. Por Denis Halikarnasi, i mvonshm nga Herodoti, na i jep gjithashtu pa kundrshtim t mundshm, si strgjysh t grekve, po ashtu dhe t romakve, q banonin n Peloponez, prej kohsh m t lashta: H , . (Denis.i Hal. P. A.I, 17). Gjetk e gjejm po kt ide t shprehur ndryshe: n kuptim t anasjellt: (). Nga kto dy shprehje t t lashtve pr pellazgt del, pra, pikrisht po ai kuptim: se raca dhe gjuha e helenve jan me origjin pellazge dhe se fjala: - dhe folja q rrjedh prej saj: e kan gjithashtu prejardhjen nga pellazgjishtja. N fakt, duke u mbshtetur mbi gjuhn pellazge aktuale, domethn shqipen, mund tu jepen dy shpjegime etimologjike t prsosura ktyre dy fjalve t po asaj rrnje: i pari, sht ideja ose domethnia e llafazanris, t flassh mbar e mbrapsht, ose t flassh vazhdimisht, q jepen shqip: flet brbr, si byth e turtullit; dhe shpjegimi i dyt, sht t shtrembrosh shqiptimin e fjalve ose ti hash rrokjet, duke i shqiptuar ndryshe nga mnyra e drejt e prgjithshme, si pr shembull thuthuqi, q jepet shqip flet belbr si foshnjat, gjuha shtrembrohet aq shum, sa bhet e pakuptueshme edhe pr nj shqiptar. Kjo ka qen e njjta gj me grekt e lasht, t cilt e flisnin t gjith gjuhn pellazge, si ata q e flasin ende sot shqipen, kur n marrdhnie me t huajt, krijuan gjuhn greke: liturgjike, diplomatike, zyrtare dhe ndrkombtare (pr tu marr vesh me jo pellazgt) nga fjala e tyre: br br onomatope, po ashtu si n shqipen e sotme, berbr ose belbr, krijuan fjaln: -. Dhe ky cilsor u prdor nga t lashtt si pr ata, q flisnin nj gjuh t ndryshme nga grekt dhe q ishin, si rrjedhim, t huaj, edhe pr ata q ishin helen, por q e shqiptonin keq gjuhn greke, duke e shtrembruar dhe duke e br t

70

pakuptueshme, apo e flisnin shpejt dhe me gabime, duke e br njsoj t pakuptueshme. Kshtu Homeri i cilson kariasit , sepse ata flisnin nj dialekt pellazg dhe me kt cilsor Heziku lidh njsoj eleent, t cilt megjithat merrnin arsim greqisht(?), nse kjo sht e vrtet dhe nse: , , ka t bj me greqishten dhe jo me gjuhn pellazge, gj q neve na duket m normale. Ne shprehemi po ashtu me dyshim kur Platoni (Protag.27) na paraqet Prodikusin, duke e quajtur gjuhn e lesbianve ose eolishten(?) - a sht vrtet eolishte? - domethn nj dialekt pa diskutim grek, si t ishte gjuh barbare: , . dhe gjetk, (Kratil.18), kur i quan fjalt dhe shprehjet e dialektit thjesht eolian (nse sht br mir dallimi). Prfundimisht, cilsori o prdorej nga helent vetm pr mnyrn pr t folur dhe aspak pr racn e dikujt; gj q i bnte pellazgt - me prjashtim t atyre q e dinin, e flisnin dhe e shkruanin greqishten - t konsideroheshin si barbar, po ashtu si t huajt pr racn pellazge, me prjashtim t atyre q e dinin mir greqishten dhe q njsoj konsideroheshin se ishin helen. Pr t saktsuar kuptimin, q mori m pas fjala o, do t citojm ktu nj far aksiome, q ata t cilt quheshin helen e kan krijuar pr tu shrbyer si kriter i leht, q t dallonin helent dhe jo helent: o domethn Ti jo helen (je) barbar, thoshin ata; duke e prdorur kt fraz si baz pr nj silogjizm, DEMOSTENI ka thn, po e citojm: do jo helen sht barbar tani, Filipi nuk sht helen (ather mund t pyesim, prse helent sot pretendojn pr Filipin, Aleksandrin, maqedonasit, epirott etj. se jan helen?), ather Filipi sht barbar.. Pr ta prforcuar kt silogjizm mund t vrehet, se helent i trajtonin helent e tjer si barbar vetm e vetm sepse nuk kuptonin dallimet dialektore t greqishtes q flisnin. Sa pr barbart e vrtet, si trakt, ilirt, maqedonasit, epirott etj., dhe si rrjedhim jo helen grek, pr ti dalluar nga helent grek autentik, na duhet t themi se t lashtt, duke mos mundur t kishin t njjtat njohuri dhe aftsi etnologjike e gjuhsore q kemi ne sot, duke qen m t ashpr se ne sot lidhur me kt dallim, i trajtonin gjithashtu si barbar edhe pellazgt e Greqis, q ishin nj popullsi autoktone e primitive, e przier, por vetm se nuk e kuptonin greqishten. Lidhur me kt shtje duhet thn, q sht m e leht t dallohet nga gjuha greke nj gjuh, q sht krejt e huaj kundrejt saj, se sa nj dialekt ose nj gjuh q sht e afrt me t si pellazgjishtja, nga e cila ka dal greqishtja me ndihmn e disa elementve thjesht t huaj si fenikas, egjiptian, arameas etj. Po t marrim para sysh vetm format e ndryshme greke, a mund t injorohet se sa ndryshime kan psuar kto forma sipas dialekteve dhe epokave t ndryshme/ Dhe nse n pjesn m t madhe t kohs rrnjt e fjalve jan t lehta pr tu dalluar midis dialekteve, prkundrazi, sa e vshtir sht t kuptohen ose sa t pakuptueshme trsisht jan dallimet dialektore lidhur me parashtesat, prapashtesat e mbaresat? Nga ana tjetr, historin e greqishtes gjithashtu n veanti ne e njohim vetm pas epoks, n t ciln ka qen e mundshme t ruhet n tekste t shkruara t plota; sa pr ndryshimet q kjo gjuh ka psuar gjat shekujve t shumt para vitit 1650 para K., dhe sa pr modifikimet e shumta t dialekteve t ndryshme, ne nuk i njohim fare. Kshtu, Platoni, n Kratilin e tij v re me t drejt se gjithka q nuk e dim nga gjuha dhe gjithka nuk e kuptojm, fare mir mund t jet barbare, por gjithashtu fare mir mund t duket si e till, pr shkak t lashtsis s saj shum t madhe. Dhe ai shton: domethn: sepse me manin q ne kemi pr t prkthyer gjithmon emrat, nuk ka asgj pr tu uditur, q e folmja e vjetr nuk dallohet aspak nga e folmja e sotme barbare, gj q ne do ta komentonim si vijon: N t gjitha kohrat grekt kan pasur manin pr t prkthyer emrat dhe emrtimet e huaja pr ti br greke ose pr ti helenizuar. Kjo mnyr veprimi ka ndryshuar edhe mnyrn e

71

shqiptimit e t shkrimit t fjalve ose t emrave t prkthyer, gj q m n fund i bnte trsisht t pakuptueshm. Nse t lashtt grek - madje ashtu si edhe t sotmit - nuk do t kishin krkuar ta bnin gjithka greke, qoft duke e transkriptuar n mnyr t pamjaftueshme, qoft duke e prkthyer jo me saktsi, dhe gjithnj me nj mnyr q e shtrembronte shqiptimin fillestar n pjesn m t madhe pellazg, ne nuk do t kishim n kt moment kaq shum vshtirsi pr ti prkthyer ose pr ti rindrtuar kto fjal t shkruara ose t prkthyera greqisht. Nse pr shembull, ata do t kishin shkruar: n vend t dhe q do t thot i lindur i bardh, ose m mir , q do t thot i lindur i verdh, ose m mir akom: ose q do t thot i lindur i zi, etj., dijetart e ditve tona - nse megjithat do ta dinin mir shqipen - nuk do t kishin pasur vshtirsi pr ta kuptuar, se t lashtt kan dashur t transkriptojn kompozitat e shqipes s sotme: piellbardh, piellverdh, piellzi etj. Duke ndjekur t njjtn mnyr arsyetimi, po ata dijetar do t mund t na thoshin me lehtsi se: O = Udhsshe-u, me perifraz: ai q nuk e pa udhn e vet; = Pen e lypi, me perifraz: q rregulloi perin e vet; = Akileti, me perifraz: aq i lehti; = Aq me mnt-i, me perifraz: aq i menuri, aq i dituri; = Mnt e lau, me perifraz: q e lan mendt; = E lna, me perifraz: e lna nga mendt; = Bythgjeri, fjal e prbr = me vithe t gjera, nofk pr filozofin Pitagora, i cili n t vrtet quhej Aristokles; = Bythgjati e shtrembruar greqisht, fjal e prbr: me vithe t krcyera; = Krcuri = trung q noton; = Si kali = me kok si t kalit (forma e ishullit); - = brin dashi - briri i dashit (forma e gjirit); = Vetulla = forma e lasht n vend t izmes; = hell; = prkthim i Kryemadhi = me kok t madhe n kuptim metaforik; = Qiqra = n kuptimin tepr i holl, inteligjent; = mjalta = Malta = mjalt, pr shkak t mblsis s klims n ishull; = e hidhna = neprka = e hidhura, helmuese; = Bizanti nga buza, prej forms etj. Dshirojm t shnojm ktu t famshmen B B transkriptim i blegrims s deles, q del te Kratili i Platonit dhe q i ka habitur dijetart deri m sot, sepse sipas tyre, ky transkriptim nuk i prgjigjet blegrims s kafshs. Nj mendim i till shpjegohet, nse bazohemi n shqiptimin grek q ndodh sot n Greqi, dhe nse nuk njihet vlera fonetike e sakt e ksaj B n epokn e Platonit. Pr ta njohur sht e nevojshme edhe ktu ndihma e gjuhs pellazge ose shqipe t sotme. Ne tashm e kemi thn se pellazgjishtja prfshinte n fonetikn e saj nj tingull ose nj nxjerrje t veant t zrit, q dilte nga goja duke ardhur drejtprdrejt nga kordat zanore pa u ndikuar nga asnjri prej organeve t gojs ose t hunds, q marrin pjes n shqiptimin e gjith fjalve t nj gjuhe. Ky tingull sot n shqipen prfaqsohet nga shkronja [u][/u], q gjithmon ka t njjtn vler fonetike t caktuar dhe q gjithnj i prgjigjet nj tingulli ose nj shqiptimi, i cili u jepej nga pellazgt. Megjithat ky tingull, kur grekt dhe latint e bn huazimin prej tyre, s bashku me rrnjn ose fjaln q e prmbante,

72

nuk sht dhn n do rast me saktsi me t njjtn form ose shkronj, sepse eolt dhe joniant e kan dhn me an t , dorasit me dhe latint me [u]e[/u]. Por ajo q ka shum rndsi sht t dim se ky transkriptim, ndonse sht dhn me tri shkronja t ndryshme, shrbente n lashtsi pr t tria format q t jepej po ai tingull: q ishte nj tingull i vrtet pellazg.. Kshtu, kur Platoni ka shkruar B te Kratili, shqiptimi i saj i prgjigjej me saktsi po asaj britme, q n shqipen e sotme jepet: b-, b- dhe q sht transkriptimi i prsosur i britms s deles. Del q kjo B i prgjigjej, n epokn e Platonit b- t shqipes s sotme, dhe vetm m von, kur vlera fonetike e disa shkronjave greke ndryshoi, mori tingllimin e: vi, i cili n fakt nuk i ngjet blegrims s deles. Lidhur me gjuhn e priftreshave t orakullit t Dodons n Epir, q ishte gjithashtu i racs pellazge, Herodoti thot (II, 52-58), se ata quheshin , domethn pllumba, sepse ata ishin ose barbar dhe kur flisnin, i merrnin pr shpend: ose pllumba q gugatin. Ky emr i pllumbave, q u sht dhn atyre dhe q na e tregon Herodoti, na njofton se shprehja e sotme shqipe: flet si byth e turtullit ka qen po ashtu e njohur mir n epokn e Atit t Historis, por n mjedisin e popullit pellazg t Epirit e t Greqis dhe jo n at t dialektit karias, t cilin me siguri Herodoti e njihte. Pr t dhn nj prov t asaj q po themi, mund t marrim si shembull dy popullsi shqiptare t kohs son nga 1900-1925: njrn q banon n Trak, rajonet e t dy anve t Dardaneleve dhe Detit Marmara, dhe rajonet shqipfolse t Azis s Vogl perndimore, dhe tjetrn gjith veriun e trojeve shqipfolse gege t Shqipris dhe t jugut t Jugosllavis. Ne e dim se kto dy popullsi flasin n vatrat e tyre shqipen ose m mir dy dialekte t shqipes, q ne vet i kuptojm fare mir q t dy, por kto dy popullsi nuk i kuptojn, sepse ato ndryshojn pak njra nga tjetra, dhe ky ndryshim i bn t pakuptueshm njrin me tjetrin: kjo ka ndodhur edhe me Herodotin. Pra pr shkak t ktij dallimi dialektor u kan dhn priftreshave nofkn e pllumbave ose t barbarve, dhe jo si thot tradita, sepse priftresha e par, q kishte themeluar orakullin, vinte nga Lindja, e pr kt arsye t gjitha priftreshave u dhan emrin e pllumbeshave, domethn t barbareve. Lidhur me pellazgt, me vazhdimsin e vijs s tyre q nga Greqia e Italia prmes mijvjearve, kta pellazg ose ose arg, arias, danaj, helen, etrusk ose shqiptar, jan br sot: nj pjes grek, nj pjes italian, nj pjes turq dhe trsia shqiptar. Q nga shfaqja e njeriut mbi globin ton ka nisur formimi i gjuhs primitive lidhur me seciln rac. Kshtu pr racn e bardh u b formimi i pellazgjishtes primitive, nga e cila m pas kan dal gjith gjuht e tjera dytsore, tretsor, katrsore etj., sipas numrit t przierjeve, q ka psuar pellazgjishtja primitive me shtimin e elementve t huaj: atlant e mongolik primitiv, dhe n nj epok relativisht t von, q nuk i kalon 20.000 vjet m par duke u nisur nga sot, me shtesat e tjera dytsore: mesopotamase, aramease etj. Megjithat nuk duhet harruar, q secils przierje gjuhsore i prgjigjej edhe nj przierje racore prkatse, domethn se do her kishte shprngulje t nj populli te nj popull tjetr t po asaj race, si ka ndodhur prgjithsisht 8 deri 10.000 vjet para ers son, me shkrirjen e dy popujve, q dha njsimin dhe prsosjen e dy dialekteve t po asaj gjuhe, q e flisnin secili prej ktyre popujve. Por kur, pas atlantve dhe mongolve, dhe duke u nisur nga fundosja e Atlantids, popujt t quajtur dytsor, tretsor, katrsor etj., mesopotamas nisn t hyjn n przierje racore, ather przierja e racave dhe e gjuhve u bn m t ndrlikuara dhe m t padallueshme. Sot t gjith kta t konvertuar dhe t asimiluar flasin greqishten, por me prjashtim t shqipfolsve ose t ardhurve nga shqipfolsit, q jan pasardhs t vrtet t grekve t lasht, t gjith jan t racave t ndryshme dhe nuk kan asnj lidhje me helent e lasht. Para se t mbarojm me pellazgt, t themi disa fjal lidhur me shtjen e popullsive parahistorike t Greqis, e cila me grmimet arkeologjike q jan br n ishullin e Krets, ka marr nj rndsi shum m t madhe. N fakt n kt ishull kazma e arkeologut ka nxjerr n drit t mrekullueshmin dhe t madhrishmin qytetrim minoik, pr t cilin tashm kemi folur dhe q shkon prtej mijvjearit t tret para K. Gjat ktyre grmimeve jan zbuluar pallate

73

madhshtore me dy e tre kate, q nga madhshtia ua kalojn t gjith atyre q njiheshin deri m sot, t lasht ose t kohve t reja; teatra, arena, fusha garash, vepra arti shum t bukura, afreske me piktura shum t bukura, vazo t ngjyrosura me nj bukuri dhe hijeshi t jashtzakonshme, portrete femrash q rrijn lirisht prball burrave dhe q mbajn veshje, t cilat u ngjasojn modele femror t ditve tona, dhe s fundi, shkrimi. Jan gjetur tabelza deltine q mbajn gjurm - t bra si me shum vula - dhe shenja t ndryshme, t tilla si koka ose torse burrash e kafshsh, duar, kmb, sy, pem ose objekte t tjera dhe subjekte natyrore, vegla etj., etj., secila prej tyre shnon nj fjal ose shpreh nj kuptim: ky sht shkrimi i quajtur ideografik ose hieroglifik. Disa her jan gjetur tabelza me vija t thjeshta, t hequra e t ndrthurura n mnyra t ndryshme: ky sht shkrimi i quajtur vijzor. Nj shkrim i ngjashm sht gjetur edhe n Qipro e Thesali. sht vn re se shkrimi ideografik i Krets i ngjet n mnyr t habitshme shkrimit ideografik t hititve n Azin e Vogl, q njihet gjithashtu nga Dhiata e Vjetr dhe q mbishkrimet kunjore asire e japin tashm pr vitin 3000 para K. se prbnte nj perandori t madhe e t gjer q shtrihej nga Armenia deri n Siri. Po ashtu nga ana tjetr Homeri citon nj popull eteokretas n Kret, dhe me t drejt e kan marr kt emr eteokretas se shnon heteent, hetheent ose hititt. Lidhur me kta t fundit ne e dim, se n Armeni, ku ata formonin mbretrin Vabien ose t liqenit Van, ata kishin n veri si fqinj albant e akejt e rajonit t Kaukazit. Ve ksaj, mbishkrimet asirase na msojn se kilikiasit, likaont dhe likiasit popuj t Azis s Vogl, nj pjes e t cilve zbarkoi gjithashtu n Kret dhe n Greqi me emrin pellazg, jan popuj hitit. Si rrjedhim, hititt dhe pellazgt nuk jan gj tjetr vese i njjti popull me dy emrtime t ndryshme, gj q gjithnj ka qen e zakonshme. sht plotsisht e mundshme t prcaktohet dhe t provohet me saktsi ky identitet racash t hititve me at t pellazgve, dhe kjo me an t gjuhs q fliste secili prej ktyre popujve. N t vrtet, prve mbishkrimeve ideografike ose hieroglifike, q ne nuk kemi arritur ende ti lexojm deri m sot, hititt na kan ln edhe mbishkrime n gjuhn e tyre, por nprmjet shkrimit kunjor. Kto mbishkrime jan lexuar me saktsi dhe pjesrisht jan prkthyer pak a shum me sukses, pr shkak t krahasimit t tyre me mbishkrimet asirase dhe kryesisht me ato t mbretris Vanien, ndrmjet t cilave sht gjetur nj q ishte dygjuhshe, e shkruar n hititishten dhe asirishten. Kshtu ne e njohim gjuhn hitite dhe gramatikn e saj me saktsi pr nj pjes t madhe; dhe dijetart, ndonse nuk jan dakord pr t prcaktuar ose saktsuar natyrn e saj, jan megjithat t nj mendjeje, q t shpallin se ajo ka shum pika t prbashkta me gjuhn greke dhe se ajo prbn, pr ta thn kshtu, nj ur lidhse gjuhsore t Kaukazit me Greqin. Por edhe n Kret jan gjetur mbishkrime: n fillim ideografike, q nuk sht arritur ende t lexohen; dhe m pas tre eteokretase ose t hititve kretas, t shkruara kt radh me an t alfabetit t zakonshm grek, gj q provon se jan t vonshme. Sa pr gjuhn q mund t lexohet mbi kto mbishkrime, nuk sht msuar gj deri m sot; megjithat shumica e pranon se u prkasin ndoshta nj dialekti tepr t lasht grek t panjohur(?) dhe se sidoqoft ka nj frym greke gjithandej. Dhe dijetari gjuhtar anglez R.S.CONWAY, i cili u prpoq ta shqyrtonte kt gjuh kryesisht nga pikpamja e tingullit, ka deklaruar se ajo duket e afrt me gjuhn e lasht venete. Kshtu vijm tek ajo q e kemi ditur prej kohsh dhe me saktsin m t mundshme t afris gjuhsore, q ka ekzistuar ndrmjet venetishtes s lasht dhe shqipes. Pra, nga njra an hititt e Armenis afrohen - gjeografikisht dhe gjuhsisht t paktn - me albant e Kaukazit, dhe nga ana tjetr, eteokretasit ose hititt kretas afrohen me albant e Iliris s lasht, domethn me shqiptart e sotm. Dhe nuk kemi vetm kt krahasim e kt afrim. M 1866 sht gjetur n ishullin Lemnos, mbi nj stel ose gur varri nj mbishkrim i gjat, i ruajtur pr bukuri, i shkruar vrtet me alfabetin grek, por me nj gjuh t panjohur e t pakuptueshme pr t gjith ata q e kan par, e kan shqyrtuar dhe studiuar deri m sot. Pothuajse t gjith e pranojn me nj mendje, se sht shkruar n gjuhn pellazge, sepse t lashtt na njoftojn se Lemnosi ka qen banuar

74

prej pellazgve tirrenas. Dhe meq nj pjes e etruskve gjithashtu quhej pellazg tirrenas, disa etruskolog jan prpjekur ta prkthejn kt mbishkrim pellazg t Lemnosit me ndihmn e etruskishtes(!?) baras t pellazgjishtes. Ka qen fatale, q prkthimi i krkuar nuk u arrit ose u la, duke e ditur se kta etruskolog nuk njihnin as etruskishten, t ciln krkonin ta shfrytzonin pr t prkthyer pellazgjishten e panjohur, dhe as pellazgjishten vet! Por shqyrtimi i tingujve t mbishkrimit ka provuar pothuaj me saktsi afrin e gjuhs s pellazgve tirrenas t Lemnosit me gjuhn e pellazgve tirrenas-etrusk ose tosk t Italis. Pra, duke e ditur se shqiptart e Iliris ose t Shqipris s sotme jugore e kan njlloj emrin tosk; se albant e lasht t Kaukazit thirreshin gjithashtu tosk si ata t Lemnosit dhe t ishujve t tjer; dhe se pellazgt e Atiks quheshin n mnyr t njjt tirrenas ose tosk; duke ditur nga ana tjetr, se etruskt ose toskt ose toskant e Italis jan gjithashtu n nj pjes kolon lidias, domethn hitit t shprngulur nga Azia e Vogl n Itali, t gjitha kto i lidhin reciprokisht pellazgt, etruskt dhe hititt me shqiptart dhe kushdo duhet t pranoj, q nj prpjekje pr t prkthyer tekstet e lashta pellazge tirrenase, etruske dhe hitite me ndihmn e pellazgjishtes ose t etruskishtes q jan ende t gjalla sot, domethn t shqipes, na imponohet shkencrisht, me kusht q prkthyesit shqiptar ose t tjer t jen t strvitur me praktikn e dialekteve t ksaj gjuhe dhe me metodat e gjuhsis n prgjithsi. Vetm thjesht ta dish shqipen, si e din shqiptart, pa ditur, - pr ti zbatuar, - parimet e prgjithshme t shkencs s gjuhs, nuk mjafton dhe rezultati do t jet i dobt. Kshtu ka ardhur koha t kuptohet, q nse helenistt, latinistt, etruskologt dhe, me nj fjal, gjith orientalistt nuk do t vihen t studiojn seriozisht dhe n mnyr t prshtatshme pr qllimin e krkuar, gjuhn m t lasht t Europs - at q sht n origjinn e gjith idiomave t tjera europiane - ta thellojn e ta flasin rrjedhshm e drejt n t dy dialektet: [u]gegrisht e toskrisht[/u], ashtu si kemi br ne, ata gjithmon do t jen t kufizuar n krahasimet e tyre t ndryshme gjuhsore dhe deshifrimi i teksteve t lashta pellazge, etruske, hitite e t tjera t ngjashme do t jet, pr ta, me gjith prpjekjet q do t bjn, pothuaj i pamundur. Duhet q gjith kompetentt dhe specialistt t din, q deshifrimi i teksteve nuk sht nj profetizim, nj shtje e formimit ose e nxjerrjes s hipotezave, ose s fundi pun okultizmi, por nj shtje shkencore: dihet ose nuk dihet gjuha q do t prkthehet, dhe nse nuk dihet, ather msohet. Sido q t jet, duke msuar mir shqipen, kuptohen m mir tekstet: greke, latine, sanskrite, zende, hitite dhe t tjera t lashta e t kohve t reja. Duke msuar shqipen mund t merret guximi pr t hetuar gjith terrenin gjuhsor europian. Dihet pikrisht e kundrta e asaj q duhet pr shqipen. Ju mund t lexoni kudo q shqipja sht nj gjuh e formuar nga przierja e greqishtes, latinishtes, turqishtes, arabishtes, rumanishtes, serbishtes etj., por nuk gjendet asnj autor, q t ket shkruar se far sht shqipja n realitet; nuk ka pasur asnj njeri q t ket deklaruar, se ajo sht n burimin e gjith gjuhve europiane dhe gjith atyre q lindn n tr Azin perndimore dhe n Afrikn e Veriut. Le t marrim disa shembuj. Dihet se gjuht njrrokshe jan m t lashta se gjuht e zhvilluara, domethn ato q kan po ato rrnj, por m t zgjatura. Kshtu, sipas ksaj mnyre arsyetimi, cila sht m e lasht: kjaj, klaj apo - q do t thot: un qaj? hepem apo - q do t thot: prkulem, ndjek dik ose eci n drejtim t tij n t dyja gjuh; jam apo =un jam (e tashme dftore, veta e par e foljes me qen; kam apo =un kam; miel apo - q do t thot: mjel; bretkues apo = bretkos; dru apo -: dru dhe pyll; [u]nj-trup[/u] apo -- q do t thot: nj trup, nj individ; der- apo -= port; dhall apo q do t thot qumsht etj., etj. Cila sht m e lasht? -o n greqishten pr kalin ose hipjen n kal apo hip = shaloj shqip? Dhe prse -o = prej druri, por = druri n poemat homerike? S pari sepse sepse -o = prej druri me siguri ende nuk ishte formuar n greqishten n epokn e Lufts s Trojs dhe prdornin fjaln -o = njsoj prej druri nga pellazgjishtja: druri=dru== m pas, sepse si pas ksaj lufte dhe shum shekuj m von e kan knduar subjektin ose lndn e poemave homerike shqip dhe kan thn hipje druri, q e kan

75

prkthyer greqisht me: -o. -o, e prdorur m shpesh shums -o; prse: t shenjt? - nuk ka asgj nga - q do t thot hyjnor. - vjen nga pellazgjishtja [u]di[/u] = [u]un, ti, ai di[/u] nga vjen emri prejfoljor ose pjesorja e tashme: [u]di-s[/u] = q di, i urt, dhe prgjegjsja greke -o, q gjithashtu do t thot dijetar dhe i urt si dhe aspak hyjnor ose hyjni, si te pellazgt hyjnor dhe n shembuj t tjer. Cila sht m e lasht: origjina e s cils nuk shkon m prtej se 700 para K. apo perifraza pellazge, q e ka lindur: pene lypi, q shrbeu si emr i prvem si sht ende sot n shqipen npr prrallat, tregimet me zana etj.: Bythqimja, Bythleshi, Bishtatunds-i, Kmbthekra, Veshlaboti etj., etj. Le t citojm edhe kt absurditet: q t nesrmen e marrjes s Trojs, zgjatja e kthimit t Uliksit n atdhe i dha shkas krijimit t poems epike, s cils iu dha emri , nga nofka q iu dha protagonistit n gjuhn pellazge. N fakt, titulli i poems nuk sht nj fjal e prejardhur nga emri i vrtet i protagonistit, por nj llagap q iu dha pas endjeve t tij gjat dhjet vjetve npr Mesdhe, para se t kthehej n atdhe, ishullin e Itaks. Ne nuk e njohim emrin e tij t vrtet; po kshtu ndodh me pjesn m t madhe t krerve t tjer t Ekspedits kundr Trojs; ne nga ana tjetr, jemi prpjekur t rindrtojm domethnien e llagapit q u sht dhn. Sa pr at t Uliksit, i vetmi q i prshtatet me mir n gjuhn pellazge, sepse kjo sht e vetmja gjuh q i prkthen me sukses kto nofka, sht ai i Udhs sshu q sht transkriptuar - mjaft shekuj m pas - n greqishten me , pa u prpjekur pr ta prkthyer si sht br pr t tjert. Domethnia e Udhs sshu u prgjigjet mir ndodhive q e karakterizuan Uliksin n kt rast dhe prkthehet me: q nuk e shihte rrugn e vet. Uliksi ka pasur gjithashtu edhe nj nofk tjetr pellazge; por kt ne nuk e njohim aspak, sepse n vend q t transkriptohej si sht prkthyer me o mendjeholl, q na bn t mos mund ta gjejm termin pellazg, prkthimi i t cilit ka dhn -o. Pas gjith ktyre shpjegimeve, do t themi tani ku sht absurditeti. Fjalori Homerik i PANDAZIDES Ed. i Athins, te fjala thot se ai sht quajtur ashtu nga folja q do t thot zemrohem(?). Kurse ne themi se sht transkriptim i nofks s tij n gjuhn pellazge. Neve nuk na mungojn konfirmimet pr kt: sht njsoj sikur ne t themi q e kan quajtur Galipaux sepse bnte galipete, Mac Adam nga macadam; Pasteur nga pasteuriser etj. Pra, pellazgt hyjnor fare mir kan ekzistuar dhe ajo q sht m e habitshme, ende vijojn n ditt tona, si rac dhe si gjuh, m e lashta e Europs. Nse do t pyesim pr arsyen e ktij konservimi prmes kaq shekujsh, kaq prmbysjesh dhe kaq pushtimeve t ndryshme, nuk sht e vshtir t kuptohet: para s gjithash ka qen numri i tyre shum i madh pr t gjitha epokat e prshkruara; pastaj, shtrirja e pamat e toks q zinin, sidomos n krahasim me kombet e tjera, dhe s fundi, uniteti i gjuhs s tyre: kudo ku kishte pellazg, gjuha e folur ka qen gjithmon po ajo. Dhe si kemi thn tashm, po t mos ishte shpikur shtypshkronja pr ta shtuar n mnyr t pallogaritshme numrin e librave t botuar n gjuh rivale ose kundrshtare, dhe mbi t gjitha, nse nuk do t kishte pasur n koht m t fundit me zhvillimin e qytetrimit ndrmjet gjith popujve, t arsimit publik t detyruar n gjuhn e shtetit prkats, gjuha pellazge, gjuh tepr e lasht dhe thelbsisht e vatrs, nuk do ta kishte lshuar eprsin e saj dhe populli pellazg, ose pasardhsit e tij t drejtprdrejt q flisnin gjuhn strgjyshore, ende do t numroheshin me dhjetra milion. Po prsri, me gjith goditjet e rnda, pothuaj pr vdekje, q i jan dhn nga njra an prej shtypshkrimit dhe nga ana tjetr prej arsimit publik t detyrueshm n t gjitha shtetet e pavarura, nse grupet kryesore: gegt dhe toskt e ktij populli antik, domethn t shqiptarve, nuk do t kishin pasur rastin t ngriheshin n gjendjen e pavarur me gjuhn e shtetit shqipen ose pellazgjishten, nuk do t ekzistonte populli i pellazgve modern dhe gjuha e tyre; me siguri viti 2000 do ti binte kambans s vdekjes pr prfaqsuesit e saj, q do t fundoseshin jo n ujrat e nj oqeani, si prfunduan kundrshtart e saj, atlantt, por n

76

masn e vet t pasardhsve aq t shumt, q kan ndryshuar fen dhe q kan deprtuar n nj familje tjetr, duke ndryshuar gjithashtu dhe kombsin. Helent Helent: nuk ka qen nj term, q shnonte racn ose kombin n kuptimin q e marrim ne sot. Nuk shnonte, e sidomos n fillim, vese individ t fardo origjine, t cilt pas njohjes me gjuhn greke dhe me aftsit e ksaj gjuhe, hynin n kategorin e njerzve q gjat antikitetit formonin . M pas disa shkrimtar morn guximin q ti cilsonin edhe si ; por ky cilsim u b i prgjithshm vetm pas marrjes s Konstantinopolit, dhe pr t shnuar ata, q turqit i quanin: Rum mileti ose = . N fakt, njeriu nuk lindte grek ose helen, por pellazg i przier, dhe bhej grek ose helen, pasi msonte mir gjuhn. do individ q lindte prej prindsh, t cilt e quanin veten helen dhe flisnin dy gjuh, pellazgjishten e greqishten, nuk do t thot se pr kt ishte helen; por ai mund t bhej si gjith t tjert, duke msuar greqishten, prve pellazgjishtes, q mbetej gjithmon gjuha e vatrs. do njeri, pavarsisht i cils kombsi ishte, mund t deklaronte veten [u]helen[/u], mjafton q t dinte greqishten. Termi n lashtsi (duke i korresponduar pak a shum termit amerikan dhe austriak t sotm, q nuk shnon as nj rac dhe as nj kombsi t prcaktuar mir) shnonte grupime t ndryshme personash, q flisnin gjuhn greke. Nj ngjashmri tjetr ose nj korrespondenc edhe m t afrt me termin na e jep termi shqip SHQIPTAR, i cili gjithashtu shnon nj grup personash, q kan cilsi t caktuara dhe nuk shkon prapa prtej vitit 1380 t ers son, dat n t ciln e ndeshim pr her t par n arkivat e Raguzs. Sido qoft, domethnia e tij etimologjike e tregon si nj term t krijuar von. N fakt, duke u mbshtetur n shqipen dhe te fjalt: bajraktar; arktar; pendar; shpatar; kryqtar, mund t pohohet se termi SHQIPTAR sht krijuar n shqipen rreth shekullit XIV t ers son, pr t shnuar do ushtar t rregullt shqiptar, pavarsisht nga cila krahin ishte, sepse ata ishin t vetmit n at koh q mbanin mbi ksul dhe n ann e majt t gjoksit kraht e hapur t nj shqipeje. Q ktej del se shkibtar nuk do t thot tjetr gj, vese mbajtsi i shkabs. Mbi bazn e ksaj q po themi, helent nuk formonin nj grup popujsh, nga pikpamja racore, si JONIANT [ = Jont = tant; khs. shprehjen etrusko-romake: = deti jon = Mare nostrum = ), si EOLT (A = [u]t hollt[/u] = njerzit shtatholl) dhe si DORT ( [u]doret[/u] = t mdhenjt, t fortt dhe t rndt n dialektin e Prmetit), por nj grup t dal nga elementi pellazg primitiv, t przier me element t huaj si fenikasit e sidomos egjiptas, por pa karakter racor ose kombtar. N nj moment t caktuar madje gjith popullsia e Greqis quhej: danajt, nga emri i ngadhnjyesit Danai, i cili zbarkoi n Argolid me pesdhjet vajzat e tij dhe ua imponoi emrin danajt me ligj ( ). Pikrisht kt emr t danajve filloi ta zvendsonte rreth shekullit VIII para K. dhe u prhap m pas gjithashtu n Greqi dhe n ishujt, n Greqin e Madhe dhe n Azin e Vogl. Me fjal t tjera, kan qen emrat pellazg e leleg q kan qen kurdoher t prhapur, jan ruajtur e mbajtur qysh prej lashtsis m t madhe; por sht gjithnj ky emr i pellazgve i evoluar q ka mbetur kurdoher po ai, sepse jep ose pellazg duke kaluar npr arg, arias, , arbn e arbr; dhe kta dy emrat e fundit vazhdojn t ruhen edhe sot e ksaj dite (n shqipen emrtimi kombtar i shqiptarve do t thot t bardht), cilsimi kombtar q u jepet gjith popullsive shqiptare, t cilat banojn prtej kufijve t shtetit t ri shqiptar. Nuk duhet harruar, q nse popullsit e shtetit t ri shqiptar e quajn veten shqiptar, domethn barts t shkabs, prkundrazi, gjith popullsit e tjera shqiptare, q kan arritur t ruhen, sipas krahinave, t paprekur deri m 1925 t ers son, n Greqi, n Itali, n Sicili, n ishujt e arkipelagut, n Thrak e Maqedoni, n njrn dhe n tjetrn an t Helespontit, n ishullin e Marmaras, n brigjet e detit me t njjtin emr dhe n veanti n qytetet Sizik e Artaqi dhe

77

n gjith rajonin perndimor t Azis s Vogl, nuk e njohin fare kt cilsim t lavdishm t shqiptarve, q e mbajn gjith shqiptart e shtetit t ri shqiptar dhe t trojeve fqinje dhe rreth ktij shteti. Ata shqiptar q e mbajn si plotsues kt emr si shqiptar, e kan ruajtur nga forca e zakonit, e vullnetit dhe e kmbnguljes, pr tu quajtur edhe ata vet ose pasardhsit e tyre, q kan luftuar pa reshtur gjat njzet e katr vjetve nn urdhrat e t famshmit e t nderuarit Gjergj KASTRIOTIT, t mbiquajtur nga sulltant n fillim YILDIRIM = rrufe dhe pas disa kohsh SKNDERBE = princi ALEKSANDR, pr ta afruar me strgjyshin e tij t Maqedonis dhe me t njjtn lavdi legjendare. Prve ktyre emrave mitik ose legjendar si pellazg ose leleg, q n epokn parahistorike tashm i kan dhn Greqis emrin e prvem PELASGJI dhe disa her edhe LELEGI, Greqia ka mbajtur edhe emrin AKAI po ashtu n lashtsin e thell e deri te pushtimi romak. Emri HELLAS, t cilin ne e lexojm nganjher n tekstet greke, si emr t Greqis, me siguri nuk ka qen asnjher ai q i jepnin popullsit autoktone: t tilla si PELLAZGT ose , ose periekt, ose ilott, ose metekt dhe t tjert skllevr. Nse emri si emr i Greqis do t kishte qen pr t gjith dhe jo vetm pr pakicn fitimtare dhe drejtuese q dinte greqishten, ashtu si dhe shkrimtart e autort, sht e sigurt q romakt nuk do ta kishin quajtur GRAECIA, dhe m von, kur e kthyen n nj provinc romake, sigurisht q nuk do ta kishin quajtur AKAIA. Pr t thn t vrtetn, Greqia ka nisur t quhet zyrtarisht dhe prgjithsisht HELLAS pr gjith botn vetm shum von, kur u krijua si mbretri e pavarur m 1830 t ers son. M par, dhe sidomos gjat Perandoris Bizantine, ajo asnjher nuk sht quajtur as hellas, as Graecia, as Perandoria Greke ose Helenike, po gjithmon Perandoria Bizantine, domethn , dhe perandori bizantin kurr nuk sht cilsuar si grek ose . Pra vetm n mnyr abuzive grekt sot q n krye e deri n fund t veprave t tyre e quajn perandorin , perandorin dhe popullsit bizantine si , . Pr do njeri q i sheh gjrat me paansi, nuk ka asnj hije dyshimi, se gjith popullsit bizantine kan qen trashgimtar t atyre, q kan jetuar n kt vend qysh prej lashtsis m t madhe deri n epokn bizantine, domethn pellazge me prjashtim t gjith atyre, q ndonse t krishter, kan qen arab, armen, egjiptian, dhe gjith ata q kan qen mysliman t t gjitha racave dhe q kan qen emigrant n vend. Pr ta dhn t sakt historin e Greqis, duhet thn se banort e par t Greqis, q ishin pellazgt, domethn t lindurit t bardh, kan banuar, si gjith njerzit primitiv, npr shpella dhe po ashtu kan gdhendur n strall si veglat, edhe mjetet pr t cilt kishin nevoj q ti prdornin si arm qoft pr tu mbrojtur, qoft pr t siguruar ushqimin. M von ata - po ashtu - kaluan npr gjith etapat ose shkallt e nevojshme pr t ardhur te gjendja shoqrore m e prparuar dhe, po ashtu si gjith primitivt e tjer, msuan t punojn metalet dhe t presin pyjet pr t ndrtuar trapet ose barkat e prshtatshme pr lundrim. Kjo sepse pellazgt, ashtu si t Greqis edhe t vendeve t tjera kudo, madje n kundrshtim me popujt me prejardhje mesopotamase si siriasit, fenikasit dhe t tjert, nuk ishin aspak talasofob (), por detar t patrembur dhe lundrtar t sprovuar, ashtu si jan sot grekt shqipfols t Hidrs, Specs, Psars, Porosit etj., etj. dhe peshkatar t sfungjerit t detit t Sfaksit e gjetk, q gjith bota i njeh me emrin grek, por q n t vrtet jan shqiptar. Rreth 1700-1650 para K., si pasoj e zbarkimit t Danait, Kekropsit, Kadmit q erdhn nga Egjipti e Siria, n realitet pasardhs pak a shum t przier t ariasve t lasht ose t pellazgve (t cilt me llagapin hiksos qeverisn Egjiptin gjat dinastive XVI, XV dhe XIV), imigrantt u przien pak a shum me pellazgt autokton t Greqis. Kta t fundit, duke qen shum racist, krenar pr origjinn e tyre t lasht dhe refraktar ndaj do przierjeje, popullsit akease, joniane, eoliane dhe dore t ksaj epoke nuk morn vese pak metis, q i prkisnin klass s pushtuesve dhe drejtuesve. Pjesa tjetr, q formonte pothuaj trsin e popullsis vendse, ishin pellazg. Joniant (I = Jont = tant) pa dyshim quheshin kshtu, sepse nuk u przien, vese me emigrantt m pak metis dhe m afr me pellazgt. Pr m tepr, ata ishin m t aftt, m t zgjuarit dhe m sypatrembur nga pellazgt dhe, n fillim nn emrin [u]grek[/u], e m pas nn

78

at [u]helen[/u], kan mbajtur vendin e par n historin e qytetrimit, t letrave e t arteve. EOLT (A = t hollt = shtathollt) jan popullsia pellazge, q ka ruajtur traditat strgjyshore dhe fetare pr kohn m t gjat t mundshme. S fundi, dorasit ( = dort = t trasht e t fortt n dialektin e Prmetit), t cilt bashk me joniant kan luajtur rolin m mbizotrues n historin e qytetrimit grek. Gjat qndrimit n Thesali dort nuk kan pasur kontakt me danajt e pastr t Peloponezit. Por kur, t udhhequr nga Heraklidi, ata pushtuan Peloponezin pothuaj t gjith, n saj t veprimtaris s tyre t hapt, ata vendosn koloni kudo nga pak: n Kret, Rodos, Korkyr, Sicili etj... SPARTA ka qen qyteti m i lulzuar doras, q dallohej pr ashprsin e zakoneve, nnshtrimin e plot t individit ndaj shtetit dhe nj ndjenj e shquar barazie. N epokn kur Greqia ishte e ndar n jonian, eol dhe dor, q e ndryshonin vazhdimisht vendbanimin si shtegtues t vrtet, kshtu q popullsi t tra hynin n kontakt me egjiptasit, fenikasit e mbi t gjitha me njerzit e QYTETRIMIT KRETAS, nga ky kontakt dhe fermentim i kaq popujve, doli QYTETRIMI i quajtur MIKENAS. Greqia e ktyre kohve t para kishte nj organizim patriarkal ose feudal me hierarkin e familjes, me mbretrit ose krert ushtarak q quheshin A ose ATRID, domethn pasardhs t strgjyshve (ATRET n pellazgjishten ose shqipen do t thot strgjysht, etrit, kshillin e vet t pleqve, kshtjellat, shijen pr aventura dhe fet e veta ende t ngjeshura me natyralizmin pellazg. Pikrisht n kt epok, rreth 1250-1200 para K., vendosen KOHT HEROIKE t Greqis, q shnohen s pari nga EKSPEDITA E ARGONAUTVE nn komandn e Jasonit, i cili lundroi drejt Kolkids pr t krkuar Bashkn e Art dhe m pas, nga LUFTA E TROJS, pr t ciln sht dhn si shkas rrmbimi i bukuroshes Helen, e shoqja e Menellaut, mbretit t Sparts, por ky shkas n t vrtet ka qen rivaliteti ekonomik, i mbshtetur n xhelozin e grekve pr pasurit dhe lulzimin e Trojs. Zbritja e dorve rreth shekullit VIII e shtyu nj mori greksh n brigje t largta, tronditi gjith sistemin e monarkive akease dhe sundimin patriarkal. Ajo q duhet shnuar vean ktu, sht fakti q n krahina t ndryshme t Greqis pushtuesit vijuan t grupoheshin n nj trup homogjene, t aft t mbante nn zgjedh pellazgt, periekt, skllevrit dhe servt, dhe pr Spartn duhen shtuar edhe ilott. Njkohsisht, prparimi i tregtis, i pasuris s patundshme, shpikja ose m mir prhapja e shkrimit i emancipuan klasat e ulta. Kudo mbizotroi nj organizim i ri shoqror, q pati si parim QYTETIN. Duke qen n fillim monarkik, qyteti prmes revolucioneve shkon drejt regjimit republikan, n fillim aristokratik, pastaj demokratik. LIKURGU i dha ligjet Sparts. Drakoni i dha Athins ligje aq t ashpra, sa u quajtn: DRAKONIANE dhe SOLONI dha ligje m t buta; n t gjitha rastet do legjislacion i ri konsakronte ndonj fitore t klasave t ulta. Nga shekulli VII deri n IV Greqia ndahej midis dy grupimeve t mdha: dort dhe jont, rivaliteti i t cilave ka zotruar gjith historin e kohs. Por mjaftonte q Greqia t ishte n rrezik dhe kto dy grupime rivale braktisnin pr nj ast grindjet e tyre dhe bashkoheshin pr t mbrojtur pavarsin e qytetrimit grek, t krcnuar nga vrshimi pers n gjysmn e par t shekullit V, q quhet epoka e Luftave Medike. Pikrisht n kt epok, pr shkak t rrezikut t jashtm q ishte i prbashkt, popullsia e Greqis fitoi vetdijen e nevojs s nj bashkimi, t cilin ne sot e quajm kombtar. Por ky bashkim asnjher nuk sht quajtur as helen dhe as grek. Jan shkrimtart e sotm, q kurdoher i kan atribuar kta cilsor, por popullsit greke t lashta, ato vet kurr nuk i kan prdorur nga ana e tyre; ato jan knaqur thjesht me emrtimet: , , etj. dhe kaq. Nse rastsisht sht prdorur, kjo nuk ka ndodhur aspak n kuptimin q ne i japim sot ksaj fjale n do rast dhe n do koh. Ndjenja e bashkimit kombtar q del dhe q e bn t mundur pr ne, sot, kur sht shtje amfiktionie, e nj konfederate t gjer, e nj institucioni tregtar, ose e takimit t popullsive t Greqis n shenjtoret dhe n Lojrat e mdha, n antikitet kjo ndjenj nuk e kalonte, si do ta thoshim sot, kambanaren e fshatit ose t qytetit t do delegati ose pjesmarrsi grek.

79

Dhe kjo pamundsi e grekve t lasht pr t ndrtuar nj unitet ose nj bashkim kombtar vinte nga rivaliteti, q frymzonte drejtuesit ose sunduesit e huaj t qyteteve-shtete kryesore, si Sparta, Athina e Teba etj. Kto qytete, dhe t tjera gjithashtu, ishin prher n grindje dhe madje n luft, vetm e vetm pr eprsin ose hegjemonin midis tyre. Lufta e Peloponezit, pastaj luftat e gjysms s par t shekullit IV nuk kan pasur shkak tjetr, vese kt rivalitet t drejtuesve me origjin t ndryshme t qyteteve t Greqis dhe ato e kan dobsuar pak nga pak gjith vendin. Sparta, Teba dhe Athina, duke i shteruar forcat njra me tjetrn, i hodhn t gjitha qytetet n kmbt e persve. Lisiasi dhe Isokrati predikonin vrtet bashkimin kundr armikut tradicional dhe ky bashkim u arrit, por n kurriz t liris s Greqis, sepse Filipi, me gjith prpjekjet e Demostenit, ishte zot i nj vendi, t cilin e kishte fituar me arm n betejn e Kerones. Ka qen Aleksandri i Madh, i biri i Filipit dhe vazhduesi i veprs s tij, q i udhhoqi drejt ngadhnjimit mbi Azin grekt e konfederuar, aleatt e tij pr emr, por n fakt t nnshtruarit e tij. Gjat dy shekujve q vazhduan, duke iu nnshtruar njri pas tjetrit mbretrve t Maqedonis, Azis s Vogl, Siris ose Egjiptit, Greqia nuk ruajti gj tjetr, vese lirit municipale dhe t drejtn pr t lajkatuar zotrit e saj. Nj far kohe u duk se po e merrte pak forcn, nn drejtimin e krerve energjik t lidhjes akease ose etole. Por kundrvnia dhe luftat e armatosura t ktyre dy lidhjeve, pr t cilat t dyja palt thirrn n ndihm t huajt, prfunduan duke i dhn Greqis goditjen vdekjeprurse. M 146 para K. ajo u b provinc romake me emrin [u]Akaia[/u]. Nse politikisht Greqia humbi, nn zgjedhn romake, gjith rndsin, ndrkaq pati nj shtim t ri ndikimi i saj moral, intelektual e letrar. Artistt e saj, gramatikant, filozoft, i solln Roms gjenin greke. Greqia i ruajti lojrat e veta, ku erdhi Neroni pr t marr pjes n gar, dhe shkollat e saj. Ky lulzim ra vetm pas themelimit t Konstantinopojs. Ky ndikim i madh moral, intelektual dhe letrar, q populli grek i mundur pati mbi romakt fitimtar, shpjegohet vetm po t mbajm para sysh se t dy kundrshtart ishin vllezr, q bnin pjes t t njjtit popull: pellazg. Pr t dhn provn e nj mendimi t ngjashm me tonin, pra q grekt dhe romakt n lashtsi prbnin t njjtin popull, si e themi ne, do t citojm ktu nj pasazh t vogl nga Gographie dElise Reclus, vllimi i par, faqe 185: Popullsia e Turqis n Europn Perndimore, ndrmjet malsive t Bosnjes dhe t Greqis prbhet nga gegt dhe toskt, gjysm barbar, gjendja e t cilve nuk ka ndryshuar aspak gjat 3000 vjetve. Nga zakonet e tyre, nga mnyra pr t ndier e pr t menduar, shqiptart e ditve tona prfaqsojn ende pellazgt e kohve t lashta: nj sken e shpesht, n t ciln sht i pranishm udhtari, e on n mes t Odises. J.-G. von HAHN, dijetari q i ka studiuar m mir shqiptart, besonte se ka par tek ata DORAS t vrtet, t atill q do t ken qen HERAKLIDT, kur braktisn malsit e Epirit pr t shkuar t pushtonin Peloponezin... Nj emigrim i till, por n drejtim t kundrt, ka ndodhur po ashtu pak koh para fillimi t ers son, gjat turbullirave n Itali dhe dbimeve n mas. N kt epok nj pjes e madhe e etruskve nuk e ndiente veten t sigurt n Itali, kaprceu n mas kanalin e Otrantos dhe u vendos n Epir, n mes t nj populli vlla, duke pushtuar vendet q i kishin shkretuar masakrat dhe dbimet e romakve nn urdhrat e PAUL EMILIT. Nj prov e tret, emigrimi i nj grupi q prbnte arratisjen e ENEAS, i cili mori t atin duke e braktisur Trojn, erdhi dhe krkoi strehim n Italin Qendrore. Pritja q i bri popullsia vendse tregon se imigrantt dhe pritsit e njihnin njri-tjetrin si vllezr. Dhe sa prova t tjera t ngjashme mund t jepen dhe q bjn t dal kudo q, ku kishte popullsi pellazge, si pr shembull grek e romak, t gjitha kto popullsi, pr hir t s njjts gjuh q flisnin, kudo q gjendeshin, e njihnin njra-tjetrn se bnin pjes n t njjtn rac dhe n t njjtin popull dhe se ishin rrjedhimisht vllezr. Ata q ndaheshin me t drejt nga ky bashkim vllazror ishin helent dhe gjith pasardhsit e imigrantve fenikas e egjiptian, q merrnin pjes n qeverisjen e qyteteve greke dhe q nga kjo i kishin kthyer me forcn e

80

armve n skllevr ose n gjendjen e servve ose t ilotve ose tjetr, pothuaj trsin e pellazgve t t gjitha qyteteve, q kishin nj far rndsie n Greqi. Libri i tret: NGA ETRUSKT TE PERANDORIA BIZANTINE ETRUSKT Periudha nga shekulli XIII para Krishtit deri te themelimi i Konstantinopolit Etruskt asnjher nuk kan pushuar s foluri: Origjina e popullit etrusk Etruskt sipas t lashtve dhe duke pasuar z.Raymond BLOCH n broshurn e tij Les Etrusques (Etruskt) vinin nga Lidia. Mendimi i tyre rrjedh nga ai i Herodotit, i cili na jep nj rrfim t hollsishm t ktij migrimi (I.94). Pothuaj t gjith autort grek ose romak, me prjashtim t Denis HALIKARNASIT, pr t cilin do t flasim m posht, kur flasin pr etruskt, e pranojn plotsisht rrfimin e Atit t Historis: Nj zi e tmerrshme pllakosi lidiasit gjat mbretrimit t mbretit ATYS, birit t MANES. Meq asnj mjet nuk ishte n gjendje t vepronte kundr ksaj gjme, monarku mori nj vendim t skajshm. Ai qndroi n vendin e tij me nj pjes t popullit t vet, por largoi jasht vendit pjesn tjetr t popullsis nn drejtimin e t birit, TIRRENI. N Smirn u ngrit nj flot nga trupat e t shprngulurve dhe u drgua npr det n drejtim t Perndimit. Pasi ndaluan n brigjet e Samotraks dhe, ndoshta, edhe n Lemnos, ata arritn te umbrt n Itali, u vendosn midis tyre, e ndrruan emrin si lidias me nj emr, q e morn nga emri i kreut t tyre dhe q ather u quajtn TIRRENAS. Nga vet fakti, q ky grup emigrantsh kur zbriti n Itali, u vendos midis umbrve, domethn te nj popull i rrnjs i Italis, por pa diskutim vlla, sepse i priti me krah hapur, kjo do t thot se lidiasit nuk mund t merren sikur jan etruskt e par, sepse duke zbarkuar ata gjetn n at vend umbrt, prandaj jan kta t fundit q mbahen si etruskt e par dhe jo emigrantt lidias. Sa pr emrin si tirrenas q iu dha, bhet pyetja me habi, prse n vend q t gjendet vetm atje, ku ata zbarkuan, e ndeshim kudo n pellgun mesdhetar lindor? Si prfundim, do t themi se nuk jan lidiasit q prbjn origjinn e etruskve, si pretendon Herodoti dhe t lashtt e tjer bashk me t, por umbrt, rrnjsit dhe gjith popullsit e tjera t dala nga popullsit primitive, q kan lindur n vet truallin e Italis. Sipas Herodotit kjo shprngulje e lidiasve drejt Italis ka ndodhur n shekullin XIII para ers son. Por afrsisht n t njjtn epok ka ndodhur nj shprngulje e ngjashme nga Greqia pr n Itali, dhe ja se si na e njofton Denis HALIKARNASI: ... pati nj moment kur n Thesali kurett, lelegt dhe banor t tjer t ndryshm, emigrant n kt vend gjetn shkas pr t dbuar pellazgt autokton; nj pjes e ktyre shptoi n ishullin e Krets dhe pjesa tjetr n Cikladet; disa prej tyre u trhoqn n malin e Olimpit dhe n viset pran; disa t tjer n Beoti, n Focid dhe n Eube; pati edhe nga ata q kaluan n Azi dhe q u shtrin n nj pjes t bregut t Helespontit dhe t ishujve pran, ndr ta edhe n Lesbos; por pjesa m e madhe vajti n vendin e dodonasve, vllezrit dhe aleatt e tyre, dhe atje ndenji deri sa, duke u br

81

nj barr nga numri i tyre i madh, i kshilloi orakulli q t kalonin n Itali, q n at koh quhej SATURNIA. Ata zbarkuan n grykderdhjen e lumit Po, aty ndrtuan qytetin SPINOE, nga emri i gryks s ktij lumi; ata fituan respektin e fqinjve dhe patn n dor perandorin e detit gjat shum kohve. Por pjesa q, pasi zbarkoi n Itali, n vend q t vendosej n grykderdhjen e lumit Po, deprtoi n brendsi t toks dhe pushoi s qeni e njohur n vend, kaprceu malet, arriti n Umbrie, fqinj e viseve t rrnjsve dhe aty u b zotruese e disa fshatrave. E detyruar t shtyhej m tej dhe t arrinte te rrnjsit, ajo u prit mir nga kta t fundit, sepse ata kishin nevoj pr ndihmn e tyre, - thot Denis HALIKARNASI, - pr tu br qndres sikulve, q i shqetsonin shpesh; por n t vrtet pritja e mir q u bn rrnjsit imigrantve dodonas duhet t shpjegohet m shum me farefisnin, sepse ata njohn nj popull vlla, pellazg si ata, q vinte nga: TOKA TJETR, domethn , prej nga vjen gjithashtu emri , q iu dha vendit ku ata u vendosn. Ajo q mbi t gjitha e pohonte kt farefisni t pellazgve-etrusk me pritsit e tyre - rrnjsit - ishte para s gjithash gjuha, q t dy popujt e flisnin dhe q ishte pr t dy po ajo: pellazgjishtja. Nuk duhet t harrojm pa prmendur ktu, se ka pasur nj pjes t tret gjithashtu, q duke zbarkuar n Itali, vajti shum m tej se bregdeti adriatik; kjo pjes me kalimin e kohs thjesht u ngjit rrjedhs s lumit Po dhe, duke kaluar npr bregun e Ventimiljes, hyri n Gali. Ne mendojm se kjo pjes e tret e emigrantve, q mori vetvetiu drejtimin e Galis dhe t viseve t keltve, duhej pa dyshim t ishte e prbr n pjesn m t madhe nga element, q kishin nj natyr fetare; ata duhej t formonin, si e themi sot, nj drgat misionare. Ajo q na bn t mendojm pr nj mision t till t pellazgve dodonas drejt keltve, sht prkimi q ekziston n gjuhn pellazge ndrmjet termave: etrusk dhe druid. N fakt, DODONASIT banor t qytetit t Dodons n Epir, q ishin pellazg, kishin ndrtuar afr nj pylli prej dushku, nj tempull, kushtuar Jupiterit ose Z , q jepte fatthena duke u mbshtetur n fshfrimn e gjetheve t tundura nga era. Dhe gjith emigrantt, q me kshilln e ktij orakulli vajtn n Itali, ose edhe m larg, n viset e galve e t keltve, morn emrin e pellazgve tusk ose toskan, nga pellazgjishtja DUSHK-U, q do t thot druri i dushkut. Pasi erdhn n Gali dhe n Bretanj, kta pellazg-etrusk e ndryshuan emrin e tyre n druid ose prej , q n greqishten do t thot po ashtu: dushk ose nga dru, q n pellazgjishten do t thot: dru prgjithsisht. Kjo fjal tusk ose toskan sht pikrisht e njjt me ETRUSK, q karakterizon nj popull t formuar vetm n Itali. Dhe kur shum m von, pasi ndikimi grek deprtoi n Gali, Angli dhe Irland, kta etrusk ose pellazg t dushkut t Dodons vepruan si misionart e kohve tona n Afrik, n Oqeani e gjetk: do t thoshim nn emrin e druidve, ata ishin t drguar ose priftrinj t fes pran galve dhe keltve. Ata nuk kishin kurrfar tempujsh dhe mblidheshin n pyjet e dushkut. Prve rolit t tyre fetar, ata kishin atribute t larta gjyqsore dhe ushtronin nj ndikim t madh politik. T part druid u vendosn n Britanin e Madhe dhe prej andej m von u shtrin edhe n Gali. Druidizmi nuk sht mirfilltazi nj fe, po nj sekt; dhe nse duam t gjejm nj shembull, e kemi t gatshm: sht si bektashizmi q ende sht n fuqi n Shqipri. Druidt e Galis e humbn ndikimin e tyre nga epoka e Perandoris Romake. Ata u mbajtn m gjat n Britani dhe n Irland, ku ishin n kundrshtim me krishterimin. Pr tu kthyer te shtja jon, kjo aleanc e pellazgve dhe e rrnjsve shkaktoi nj ndryshim t madh n Itali. T dy aleatt e ndien veten shum t fort, sa t pushtonin nj pjes t UMBRIS dhe qytetin e KORTONS, q i kthyen n baza lufte; ata madje arritn t dbonin sikult, q i detyruan t kalonin n ishullin e afrt, t quajtur Sikani (mos sht kjo Si-Qeni[/i = si qeni (shqip), dhe q pas ardhjes s tyre u quajt Sicilia ose , q mbi bazn e shqipes ne do ta zbrthenim n: Si-- domethn si koka e kalit: si shqip; = kali kal n greqishten e vjetr ose homerike dhe n shqipen). Kto prparime t para t PELLAZGVE-DODONASVE-TUSK ose TUSKVE ose ETRUSKVE u ndoqn nga t tjera edhe m t mdha. Ata pushtuan shum qytete; ata

82

ngritn qytete t reja dhe u bn shum t fuqishm n ato vende. Por ky fat nuk zgjati pr shum koh: pasi u ran fatkeqsi t ndryshme dhe t lodhur nga luftat e vazhdueshme, nj numr i madh i tyre rikaloi n Greqi dhe u shprnda n drejtime t ndryshme; mbetn shum pak n Itali, ku u mbajtn me ndihmn e rrnjsve. Nj pjes e madhe e qyteteve, q kta popuj i kishin n zotrim, u sulmuan nga pellazgt-tirrenas, imigrant t Lidis, q t mos liheshin t pushtoheshin nga rrnjsit, duke u refuzuar ktyre t fundit t drejtn q ti mbanin. Megjithat ky pretendim i pellazgve-tirrenas mbi qytetet e braktisura duhet t gjykohet si i gabuar, sepse po t thuhet e vrteta, edhe rrnjsit mund t pretendonin po aq t drejta si tirrenasit, duke qen se q t tre: rrnjsit, tirrenasit dhe dodonasit bnin pjes n t njjtin popull: PELLAZGT, dhe flisnin t njjtn gjuh: pellazgjishten, q ishte gjithmon, n saj t ktyre migrimeve t ndryshme, gjithandej po ajo. Imigrimi i tret n Itali: trojan rreth shekullit XII para Krishtit Ky imigrim n qendr t Italis u drejtua nga Euseu dhe prbhej nga trojan, q po iknin nga qyteti i tyre pas shkatrrimit nga grekt rreth vitit 1200 para K. TROJA, ILIONI ose PERGAMA n shqipen ose n pellazgjishten e sotme: PRGJUMJA = roja nga folja PRGJOJ = ruaj, qytet n Azin e Vogl afr hyrjes n Helespont dhe pothuaj prball ishullit t Tenedonit, u rrethua nga grekt, kur qeverisej prej PRIAMIT. Krert e ksaj ekspedite, xheloz pr t marr hakun e sfids s br Menelaut, - njrit prej tyre, - nga Parisi, q i mori gruan, helenn, - ne tashm e kemi thn m par se kjo dshir pr shpagim ka qen vetm nj shkas - e sulmuan qytetin. Por Troja, e mbrojtur nga Hektori, i biri i Priamit, e prballoi rrethimin e tyre pr dhjet vjet, duke u br t pavdekshm prej Homerit, pr shkak t dy poemave t tij epike: Iliads e Odises. M n fund at e morn, sepse trojant, ndonse jan thn shum pikpamje t kundrta, futn n qytet t famshmin Kalin e drurit ose , ose hippje druri, t shpikur nga Uliksi, barku i t cilit ishte i mbushur me lufttar grek. Pr shkak t ksaj strategjeme me kalin Troja u grabit dhe u dogj. Pothuaj gjith krert e saj u vran, ndrsa grat e tyre dhe vajzat e tyre u kthyen n robresha; disa t tjer, si ENEU, arritn t iknin. Eneu, princ dhe nj nga krert e trojanve, i biri i Venusit dhe i Ankizs, luftoi trimrisht kundr grekve gjat rrethimit t Trojs dhe pas rnies s qytetit, ai iku bashk me shok t tjer, duke mbajtur t atin mbi kurriz. Pas endjeve t pafund, - pothuaj si ish armiku i tij, Uliksi, - ai preku n Sicili, zbarkoi n Kartagjen, ku i shtiu dashuri mbretresha DIDONA, erdhi n Itali dhe u ngul n Lacium, lugina e Tiberit. Duke qen me prejardhje primitive dhe t pastr pellazge, Eneu nuk e pati t vshtir t gjente nj vend si ta zgjidhte vet dhe t ngulej si emigrant; kshtu, kudo q ndali u prit me krah hapur. Por ai e hodhi shortin n Lacium; prej ksaj vjen tradita, sipas s cils romakt e quajn se kan prejardhjen nga Troja. N veanti fisi i julve pretendonte se zbriste nga Venusi prej Eneut dhe i biri i tij, Juli. Por meq trojant dhe lidiasit e Azis e dodonasit e Epirit prbnin t njjtin popull pellazg, flisnin t njjtn gjuh, del si prfundim se popullsit e Italis gjithashtu, q erdhn prej tyre, kan qen pellazge si ata. Sipas autorve t sotm, duhet t llogaritet edhe nj imigrim i katrt etrusk, ai i RETVE; kta autor me siguri e kan krijuar kt mendim, sepse etruskt kan ardhur nga veriu duke kaprcyer Danubin n VJEN dhe i kan rn rrotull detit npr Trieste, Venedik dhe grykn e lumit Po, pasi kishin ln pas vetes popuj t tjer alpin. Edhe nse ky emigrim ka qen i vrtet, duke par epokn e von n t ciln ka ndodhur kjo lvizje, nuk duhet marr si nj lvizje q duhet vn n origjin t konstituimit t popullit etrusk, konstituim q duhet vendosur t paktn para shekullit XIII para K. TIT LIVI, q sht si t thuash shkaku kryesor i hipotezave t msiprme, na njofton se kjo lvizje e retve nuk ka pasur asnj ndikim mbi qytetet etruske, sepse kto tashm ishin t themeluara aq mir pran detit Tirren, sa edhe n shpatin verior t Apenineve, dhe se populli

83

etrusk tashm ishte i formuar plotsisht dhe i stabilizuar. Por, thot Tit Livi, kjo nuk na pengon q kta ret t jen etrusk, t cilt vajtn t vendoseshin n Alpet dhe u bn t egr nga vet vendi; kurse data e ktij emigrimi drejt veriut t Italis sht me siguri shekulli IV para ers son, kur turmat e etruskve u arratisn para pushtuesit gal. Sidoqoft, kjo tez veriore, nj fryt imagjinate t t sotmve, fare mir mund t braktiset dhe pa mdyshje, sepse ajo nuk hyn fare n konstituimin e popullit etrusk, i cili tashm ishte kristalizuar q prej shum kohsh. Duke u mbshtetur n hipotezat dhe mendimet e shprehura m sipr, ne mund t themi nga ana jon, se origjina e etruskve nxirret nga vet trualli i Italis lidhur me elementin fare primitiv, i cili lindi, u zhvillua e u prsos si n Toskan, edhe n krahina t tjera t Italis. Q ky element primitiv i truallit italian, gjat rrugs s gjat t ekzistencs s tij, ka pritur imigrant dhe t drguar t emigrantve jasht Italis, kjo nuk sjell asnj lloj hijeje dyshimi. Mund t shrbejn si prov kto imigrimet e fundit dhe vet emigrimet, pr t cilat po flasim dhe q ne nuk i vm aspak n dyshim, si kan br disa pa asnj arsye t vlefshme; por prkundrazi, ne i prfshijm n rendin normal t gjrave ose t lvizjeve, q kan prshkuar gjith botn pellazge t parahistoris. Nga kjo del se populli etrusk, ashtu si populli pellazg, pjes integrante e t cilit ishte, nuk ka pasur asnjher nj epok formimi t mirfillt, por m tepr periudha evoluimi, n at mas q ai prthithte imigrantt, t cilt flisnin dialekte pellazge pak t ndryshme nga dialekti q fliste vet. Si rrjedhim, nga fakti q gjat periudhs s fundit parahistorike ka pasur imigrime t rrnjsit dhe n gjith Italin, t ardhura si nga Epiri, edhe nga Greqia, nga Azia e Vogl ose gjetk, nuk del q kta imigrant t ndryshm kan formuar popuj t ndryshm italian nga ata q tashm ekzistonin. Prkundrazi, meq imigrantt dhe pritsit bnin pjes n t njjtn rac dhe n t njjtin popull: pellazgt, dhe flisnin t njjtn gjuh: pellazgjishten, ata menjher jan vllazruar dhe, duke evoluar, me kalimin e kohs kan prbr t njjtin popull italian, q fliste t njjtn gjuh, por q mbante emra mjaft t ndryshm: njri quhej ETRUSK pr shkak, do t thoshin ne, t DODONASVE, q mbanin titullin ata t dushkut, tjetri [i]LATIN ose ROMAK, nga emri i lugins s Tiberit ose nga emri i qytetit t Roms. Ata q duan t kundrshtojn, se latint ose romakt dhe etruskt nuk ishin vllezr dhe nuk bnin pjes n t njjtin popull: pellazgt, le t mendojn pak pr athinasit, pr spartant dhe pr qytetart e tjer grek dhe t na thon q, - pasi ata luftonin vazhdimisht njri kundr tjetrit, - nuk kan qen grek. Duhet ta din, se luftat q qytetet greke shpallnin njri kundr tjetrit, nuk ishin gj tjetr, vese lufta sedre, krenarie, prparsie, eprsie dhe hegjemonie mbi gjith t tjert; ato gjithmon shkaktoheshin nga xhelozia reciproke ndrmjet qyteteve. Pr ta prfunduar, mbi bazn e asaj q kemi shkruar m sipr, sht fjala t prgjigjemi pr pyetjen rreth origjins s etruskve m tepr se sa pr formimin e ktij populli. Nuk do t flasim pr formimin e popullit etrusk, sepse ky sht nj popull primitiv, nj deg primitive e popullit t gjer pellazg t Italis dhe, si i till, origjina e tij przihet me origjinn e vet njeriut. Q ktej del se gjith imigrimet n Itali, q prej lashtsis m t thell, jan prthithur dhe asimiluar nga etruskt, ashtu si imigrimet n Greqi dhe n Azin e Vogl gjithmon jan prthithur dhe asimiluar nga pellazgt, raca kryesore q prfshin n gjirin e vet edhe etruskt. Emri i lasht i etruskve dhe si e quanin veten etruskt Mendimi i Niebuhr (Hist. Rom. I.36 vij.) dhe i MLLER (Die Etrusker, I, 70, vij.), se ata zbritn nga Alpet rete, me qllim q tu jepet nj origjin gjermanike, sht kundrshtuar nga Lepsiusi n disertacionin e tij Ueber die Tyrrenischen Pelasger in Etruria (Leipzig 1842) pa arsye, sipas mendimit ton, sepse asgj nuk pengon q t ket pasur nj pjes t etruskve, e cila zbriti nga Alpete rete; por nuk ka qen i till mendimi i Tit Livit, pasi ai flet qart pr

84

etrusk q u nisn pr tu vendosur n Alpet, por nuk flet pr rett, q t ken zbritur nga Alpet drejt tokave t Etruris. Prkundrazi, MICALI sht i mendimit t Denis Halikarnasit, q etruskt jan autokton. Nga t gjitha kto mund t prfundohet, se etruskt jan autokton si n Itali, po ashtu edhe n Greqi e n Azin e Vogl, dhe ky fakt mund t kuptohet leht, po t nisemi nga parimi se q n emrat: etrusk, tirrenas ose tirrenian ose tirsen, dhe pellazg ose ose leleg, shnohet gjithnj po ai popull: populli i racs pellazge, q kudo fliste, me disa dallime t vogla dialektore, pothuaj t njjtn gjuh: pellazgjishten. Q kjo gjuh, pavarsisht nga kto dallime t vogla dialektore, ka qen po ajo kudo n kt epok, ne nuk e vm n dyshim; kemi gjithashtu, do t shtonim, edhe dshmin e Bibls, q thot tekstualisht: para shprhapjes, q ndodhi n kohn e ndrtimit t Kulls s Babilonis, gjith njerzimi fliste nj gjuh t vetme t njjt. Prandaj nuk duhet t habitemi, nse n lashtsi ka pasur shkrimtar, q jan gabuar n gjykimet e tyre dhe q kan deklaruar nga padija, se gjuha e folur nga kjo apo ajo popullsi, nuk ka qen pellazgjishtja, por m tepr ka qen barbare, sepse nuk i ngjiste pellazgjishtes, t ciln secili nga ata autor e fliste dhe q nuk mund ta kuptonin kt fakt. Duke e ditur se marrdhniet dhe komunikimet ndrmjet qyteteve, popujve dhe vendeve ishin tepr t vshtira ose pothuaj nuk ekzistonin, dhe se shkencat etnologjike e gjuhsore ishin trsisht t panjohura, deri n koht tona, jo m shum se pesdhjet vjet m par, shpjegohet leht kjo padituri e t lashtve, kur sht puna pr t dalluar dialektet. Kemi edhe nj prov tjetr pr at q pohojm, n faktin se autort e sotm, t aft dhe kompetent n kt fush, nuk kan shptuar pa u gabuar, duke thn, - pikrisht si t lashtt, - q shqiptart tosk nuk flasin t njjtn gjuh si shqiptart geg. E prse e kan br nj gabim t till? Sepse kan vn re, - dhe me t drejt, - se gegt e toskt, - para vitit 1912, epoks s Luftave Ballkanike, - nuk kuptoheshin ndrmjet tyre. E megjithat, ata q t dy, ashtu si dhe sot, flisnin t njjtn gjuh: shqipen ose pellazgjishten, me prjashtim, si kuptohet vetvetiu, t dallimit t vogl t shqiptimit, q nuk sht i panjohur edhe sot. Prandaj do t prfundojm, se ajo q u ka ndodhur gjuhtarve t sotm, - ndonse me nj njohje m t sprovuar, - i ka ngjar edhe Herodotit. N fakt Ati i Historis me siguri nuk mund t mos e dinte gjuhn pellazge, q flitej n Halikarnas, n Kari, por kur sht ndodhur n prani t pellazgjishtes s qyteteve t tjera t Greqis ose t vendeve t tjera, e njjta gjuh i sht dukur - ashtu si shqipja ose pellazgjishtja e sotme u sht dukur gjuhtarve tan t sotm - kaq e ndryshme dhe e pakuptueshme pr vesht e tij t pastrvitur me pun gjuhsie, dhe nuk sht lkundur t shkruaj, q pellazgt-tirrenas ose etrusk etj., flisnin nj gjuh barbare: (Herod. I. 57), domethn nj gjuh jo pellazge, sepse pellazgjishtja dhe gjithashtu gjith dialektet pellazge me t cilat helent ishin n kontakt t prditshm, - n parim, - nuk quheshin prej tyre si gjuh barbare. Kshtu ne nuk ndruhemi t pohojm, se ata q kan t drejt si ndrmjet t lashtve, si HELANIKOSI i MITILENS, DENIS HALIKARNASI dhe t tjert, ashtu dhe ndrmjet t autorve t sotm, jan ata q i quajn etruskt e par ose etruskt-pellazg primitiv, si autokton (), domethn t dal nga vet trualli i Italis, dhe kan arsye. Dhe ashtu si e kemi thn tashm, ve ksaj, t gjith ata q e kan origjinn e tyre nga trualli europian jan cilsuar PELLAZG, duke qen nj mbiemr n kuptimin e vet etimologjik fjala , me kuptimin i lindur i bardh, si e ka prdour tashm Herodoti kur ka shkruar: A (I, 146, Kap. 1), dhe si mund ta thoshte ai po njsoj: A , , Bo , , ose , etj., domethn t lindur t bardh, etruskt gjithashtu jan cilsuar nga gjith autort e lasht si T ose ose . Pra sht vetm emri q ndryshon, kurse objekti mbetet po ai, domethn ata jan pellazgt ose ariasit ose A ose ALBANI ose ARBN, ose ARVERN etj. Duke ndjekur po kt vij arsyetimi, edhe sot a mund t thuhet, pa br nj gabim t trash, se shqiptart nuk jan SHQIPTART ose ARBRESHT? - Q grekt nuk jan po ai popull, q shnohet me emrin HELENT? Prandaj nuk ka dyshim, se popullsit e quajtura: etrusk ose

85

tirrenas, osk, umbr, latin, samnit, sikul, prbnin nj pjes t popullsis ose t racs pellazge. Nj parim emigrimi Dihet, se kur ka emigrim t nj popullsie nga nj vend n tjetrin, n parim, tashm n vendin ku bhet imigrimi ka element t s njjts rac dhe t po asaj gjuhe me at t emigrantve n fjal dhe q kta element e njohin; ndodh mjaft rrall q nj emigrim masiv, i ndjekur nga nj imigrim tjetr n vend, t ndodh krejtsisht rastsisht dhe pa asnj t dhn ose informat paraprake pr vendin prits. Pr epokn e lasht, me prjashtim t kolonve fenikas dhe egjiptas, pasardhs t pellazgve t lasht, t vendosur n kto dy vende, dhe q kishin krijuar trung dhe m pas e kishin humbur gjuhn pellazge: si Danai, Kadmi, Kodrosi etj., kolont e tjer, q kalonin nga nj vend pellazgjik fardo i Mesdheut n tjetrin, nuk ishin kaq t atdhesuar, sepse ata gjenin kurdoher te populli q i priste, nj popull vlla, i cili fliste po at gjuh: pellazgjishten. Nuk duhet harruar se kjo gjuh, n kt epok t lasht, flitej pothuajse kudo njsoj nga t gjitha popullsit; ndrsa greqishtja e latinishtja, kto shum m von, nuk fliteshin vese si nj gjuh e dyt, q njihej dhe flitej vetm nga pakica drejtuese, kryesisht nga HELENT, nj grup popujsh t przier, q prfshinin t gjith t prejardhurit nga fenikasit ose egjiptasit e zbarkuar dhe t przier me gjith popullsit pellazgjike primitive t Greqis, t Azis s Vogl e ndoshta t Italis gjithashtu, q deshn ti nnshtroheshin ksaj przierjeje plotsuese. T gjith autort e lasht, duke folur pr epokn para Lufts s Trojs, na njoftojn se ka pasur disa invazione t ndryshme, prej tyre egjiptasit dhe fenikasit vinin nga jugu, t tjer nga trakt e ilirt q vinin nga veriu; ky sht fakt, por t gjitha t ashtuquajturat invazione nuk kan pasur t njjtin ndikim, - as nga pikpamja shoqrore, as nga pikpamja gjuhsore, - mbi popujt e pushtuar, sepse q t dy, pushtuesit dhe t pushtuarit ishin sigurisht popuj pellazg, por jo n t njjtn shkall. Nse t pushtuarit ishin nga nj rac e pastr pellazge, prkundrazi pushtuesit kishin pellazge vetm origjinn e tyre t lasht dhe kt shum t przier edhe me element mesopotamas t ndryshm t Fenikis e t Egjiptit. Po kshtu sht me etruskt, t cilt i quanin m tepr tirrenas, przierja e t cilve nuk paraqitej n at shkall ose n at prpjestim me at t grekve t Greqis ose t Azis s Vogl. Etruskt dhe gjith popujt e tjer t Italis n lashtsi nuk e kan pasur at przierje, q karakterizon helent e Greqis dhe t Azis s Vogl. Ne nuk gjejm n shkrimet e t lashtve lidhur me Italin pjes, ku t dal shtja e imigrimit mesopotamas; trojant, me gjith pretendimet e disa dijetarve t interesuar pr racn e tyre, nuk jan aspak mesopotamas, por t racs s pastr pellazge: dardan. Kartagjenasit po ashtu nuk mund t quhen si mesopotamas, - me prjashtim t nj prpjestimi t vogl, - sepse kta jan pasardhs t fenikasve detar dhe si t till, me prjashtim si e kemi thn, t elementve talasofob t till si mesopotamasit. Si pasoj etruskt, nga pikpamja racore, jan shum m tepr pellazg primitiv t pastr se sa helent, klasat drejtuese dhe elita e popullsive greke, te t cilat periekt, metekt, ilott, penestt, argadt, servt dhe skllevrit prbnin elementin pellazg m t pastr; pikrisht pr kt arsye kjo popullsi pellazge, q mbante cilsime t ndryshme prbuzse n syt e helenve, u ngjante etruskve, plot krenari e superioritet n at pik, sa ka prshkuar shekuj e mijvjear, t mbushur me lufta dhe me ngjarje t ndryshme t dhimbshme, pa psuar ndryshime t rndsishme si nga raca, q sht ruajtur m mir se te gjith t tjert, ashtu dhe nga gjuha, q sht zhvilluar vetm mjaft me rregullsi; kshtu mjafton q t gjendet elsi i ktyre ndryshimeve dhe do t arrihej t rindrtohej gjuha etruske, e cila ka qen ende n prdorim n veri dhe n qendr t Italis deri pas shekullit X t ers son dhe nuk ka pasur fatin ose avantazhin t ruhej e paprekur n qindra mijra vatra etruske ose shqiptare, si sht rasti i Italis s jugut, duke nisur nga Roma, n Sicili, n krahinat e ndryshme dhe ishujt e Greqis, n Shqipri ose Epir, n Maqedoni, n Trak, rreth detit t Marmaras, rreth qytetit e liqenit t Nikes ose IZNIK, n t dy brigjet e Dardaneleve dhe n vise t ndryshme t Azis s Vogl.

86

Nse nuk ka m shqiptar t krishter e gjithmon t quajtur si grek = ROUM = n Azin e Vogl, kjo ndodh sepse ata u shprnguln n Greqi si t shkmbyer ose mbi bazn e marrveshjes ndrmjet Mustafa QEMALIT dhe VENIZELOSIT rreth viteve 19241925. Etruskt kan qen mjeshtrit, q formuan dhe msuan romakt Historia e etruskve, thot Grande Encyclopdie, njihet shum pak. Duke thn kt, ajo harron se historia e etruskve n Itali przihet me at t latinve ose romakve, ashtu si n Greqi ose n Azin e Vogl ajo e shqiptarve przihet me historin e grekve. Ve ksaj, a nuk sht e njjta gj edhe sot? Popullsi t tra shqiptare n Turqi, kryesisht para shkmbimit t vitit 1925, n Greqi dhe n Itali a nuk quhen dhe konsiderohen greke pr shkak t padijes? Ata q nuk jan specialist ende bjn pyetjen dhe me t drejt, e thon: derisa shqiptart kan qen dhe gjithmon jan nj popull kaq i rndsishm dhe interesant, prse historia pothuaj asnjher nuk i prmend? Prgjigja sht e thjesht: sepse, si na e thon me t drejt, Nostradamusi dhe t tjer, q e kan prmendur si nj popull shum t rndsishm, emri ALBAN gjithnj sht ngatrruar si nj me t grekve ose helenve, pr t shnuar kudo t njjtin popull: shqiptar ose pellazg nga origjina, q ka folur gjith hert po t njjtn gjuh strgjyshore: pellazgjishten ose shqipen. Pr ata q lidhur me kt jan n dijeni t gjendjes s sotme t punve, - pun q nuk kan ndryshuar gjendjen faktike q prej kohve t lashta, gjith territoret e mbajtura, - m 1805 pr shembull, - si greke, n realitet nuk kan qen gj tjetr vese territore shqiptare dhe e vetmja gjuh q kan folur ka qen shqipja. Dhe kjo gjendje pr pjesn m t madhe t ktyre territoreve vazhdon edhe sot t jet po ajo. Me fjal t tjera, si mund ta kuptojm dhe ta shpjegojm SHATOBRIANIN, kur duke folur pr Athinn n veprn e tij Itinerari i Palestins, e quan fshat i pist shqiptar? Po ashtu LAMARTINI, duke folur pr familjen q u kujdes pr t n Greqi sa koh ishte i smur, thot fare mir: familje shqiptare si t gjitha n t gjith vendin (Greqi) dhe te Graziella, duke folur pr popullsit e ISKIAS, PROCIDS etj. pran Napolit, prsri thot: popullsi shqiptare, n kundrshtim me mendimin tjetr, q gjithmon i ka cilsuar po kto popullsi t Napolit deri n Sicili, duke kaluar npr krahinat e FOXHS, BARIT, LEES, KOZENCS, KATANIES, PALERMOS, npr ishujt eolian: LIPARI, STROMBOLI etj., etj., si popullsi greke. E vrteta sht se ato kan ruajtur kudo fen greke ortodokse, por kemi t bjm me popullsi shqiptare, q ende flasin shqip. Nj konfirmim t asaj q kemi pretenduar vazhdimisht, sht se kemi vn re, nuk ka shum koh, n nj hart t Sicilis t Guide Bleu Touristique: ITALIA, q lokaliteti i njohur mir n jug dhe n krye t lugins, afr Palermos, q ka mbajtur pa ndryshim emrin: PIANA DEI GRECI, q nga botimi i fundit e ka t shnuar m drejt si: PIANA DEGLI ALBANESI. A nuk sht domethns ky ndryshim i emrit? Ather duhet tu hapet rruga ndryshimeve t tjera po kaq t rndsishme, q Historia t mbetet Histori. Si rrjedhim, fakti q ka pasur emigrant nga Alpet rete, pushtues gal ose kolon dhe refugjat nga Azia e Vogl, t cilt kan ardhur e jan ngulur n Itali n nj epok fardo, kjo nuk do t thot se nuk ka pasur n Itali, mjaft koh para ardhjes s gjith ktyre imigrantve, nj popull autokton, domethn pellazg ose etrusk, me t cilin ata jan przier pr t formuar popujt etrusk t rinj, t quajtur: latin, samnit, alban, enotrien, osk, umbr etj. Me gjith kt shkrirje, prsri pikrisht nn emrin e etruskve ata konfirmuan rndsin e tyre historike dhe qytetrimin e tyre, dhe kan luajtur nj rol t madh n formimin dhe zhvillimin e Roms. Si e tham, emri m i lasht q kan marr etruskt ka qen: RASENA ose RASSENA ose TRASHNA, fjal q grekt, t thn HEYNE, e shndrruan n: tirrenas, ose , pr ti afruar me = TOURS nga TYRRHA qytet i Lidis, ose me Tyrrhebe, i biri i mbretit ATYS. Por ky shpjegim nuk na duket aspak se i prgjigjet realitetit etimologjik t RASENA. Prkundrazi, ne mendojm se shpjegimi i tij me ndihmn e shqipes

87

duket shum m i knaqshm dhe i pranueshm, dhe pas afr tre mij vjetsh na dshmon se pellazgjishtja e re ose shqipja nuk ka evoluar aq shum sa t mos jet e kuptueshme. Sipas shpjegimit shqip, t dal nga pellazgjishtja e lasht: (T)RASNA ose (T)RASH-NA q i prgjigjet: domethn: Ne (jemi) trak, nuk ka aspak nevoj pr shpjegime plotsuese; ajo shpreh mir at q do t thot. Kjo do t thot me saktsi, pa asnj hije dyshimi, se n epokn e zbritjes s trakve dhe t ilirve, - epok gjat s cils kta t fundit nuk quheshin ende ilir, emr q u sht dhn atyre nga epirott e thesaliasit autokton, - nj pjes e ktyre trakve, pasi kaprceu Danubin afr qytetit t Vjens, n vend q t vijonte drejt Shqipris, Maqedonis, Thesalis dhe Epirit, u shkput drejt perndimit dhe, npr Trieste, Venedik e grykderdhjen e lumit Po, arriti t prhapej n Itali, duke iu shtuar popullsis s lasht pellazge autoktone, s cils m von do ti jepej emri BORIGJENT. Emrin RASENA, q do t thot: ne trakt, ashtu si n greqishten: E , duhet ta afrojm me fjaln: JONT = tant = I dhe me shprehjen n gjuhn etruske: DETI JON, q latint e kan dhn me MARE NOSTRUM dhe q grekt e kan ruajtur n shprehjen e tyre: . S fundi, duke njohur tani mnyrn, se si u formuan popullsit e Italis, ne nuk ngurrojm t themi se, edhe sikur nj pjes e etruskve t ket ardhur nga Lidia ose gjetk pr tu ngulur n Itali, kjo mundsi do ti ket ndryshuar karakteristikat fizike t racs etruske, ajo mbetet gjithmon pellazge, domethn gjithmon po ajo, si e provon gjithashtu shtatorja arkaike greke para Fidies dhe q sht e njjt me shtatoren etruske. Q trakt dhe ilirt kan pushtuar Azin e Vogl, ishujt, Italin etj., nj fakt i till far rndsie mund t ket pasur pr prbrjen fizike t racs primitive t pellazgve? A nuk kan qen t gjitha kto popullsi pellazge t pastra? Nga pikpamja racore, a nuk kishin dal t gjitha ato nga i njjti trung? A nuk flisnin n vatrat e tyre t njjtn idiom? Dhe sot, ose m mir para vitit 1920, a nuk i gjejm pasardhsit e drejtprdrejt t po ktyre popullsive? N po ato vise, n po ato hapsira? N Azin e Vogl: te ARNAUTQOJ t ndryshme, n anakKala, Erdek etj., n gadishullin e GALIPOLIT dhe n ishullin e MARMARAS. N Trak: n GANOS, KORA, PERISTASIS, MALGARA, AENOS, FEREXHIK, KIRK-KILISEH, KSANTHI etj.; n Rumelin Lindore dhe n Maqedoni, ku bullgart dhe serbt pothuajse i kan dbuar plotsisht; n Epir dhe natyrisht n Shqipri. N Greqi dhe n ishujt; n Sicili, n Kalabri, n Pulje, Bazilikat, etj., etj. a nuk flitej pellazgjishtja ose shqipja? Kudo sht e njjta shqipe, si ka qen kudo po ajo pellazgjishte? Dhe ndodh kshtu pas m shum se 3000 vjet! Peshkopi i mirnjohur shqiptar: imzot FAN NOLI i cili prfaqsoi Republikn e re t Shqipris n Shoqrin e Kombeve (SDN) n Gjenev, kur u ngrit m 1921, a nuk ka qen nj shqiptar prej kirk-KILISEH n Traki? Po t flasim vetm pr koht e reja, burrat m t mdhenj t shtetit t Turqis, vezirt m t mdhenj a nuk kan qen shqiptar? Dhe Mehmet Aliu i Kavalls e pasardhsit e tij, mbretrit Ismail, Fuat, Faruk? - Dhe princt e Moldavis, t Vllahis, t Rumanis me gjith fanariott e tjer, dhe gjith burrat e mdhenj t pavarsis s Greqis t viteve 1821-1830 bashk me politikant, detart dhe admiralt e mdhenj t Greqis; burrat e mdhenj t Italis, t till si Krispi, de Rada, Garibaldi (m mir: Kalbardhi), a nuk kan qen me prejardhje shqiptare? Gjuha etruske: kurr nuk ka pushuar s qeni e folur Nga gjith ka kemi paraqitur deri ktu ne mund t nxjerrim me lehtsi prfundimin, se n antikitet gjith popullsit, t cilat banonin Azin e Vogl, Greqin, Italin, Jugun e Francs (a nuk quheshin ARVERN, q sht me saktsi e njjta fjal si ARBRN, shumsi i ARBR, q do t thot: SHQIPTAR, femrorja bn: ARBNESHE dhe do t thot: SHQIPTARE), Verilindja dhe Lindja e Spanjs, Britania e Madhe, Veriu i Afriks, ishujt e Mesdheut, pavarsisht nga emrtimet q kan mbajtur, gjithmon kan qen popullsi pellazge.

88

Asnj nga dijetart e kohve t reja dhe bashkkohs nuk ka ditur t kaprcej me prfytyrimin e tij n mnyr t mjaft n t kaluarn, me qllim q shpirti i tij t rrokte me saktsi gjendjen shoqrore reale t gjith ktyre vendeve n lashtsi, dhe q t arrinte ti paraqiste si kan qen, n at gjendje q ne i njohim sot. Nga ana tjetr, po kta dijetar, duke e ditur se etruskt n gjith Italin jan mundur e pushtuar nga galt, aq m pak nuk mund t krijonin iden se kta pushtues gal ose kelt kan psuar n mnyr shum t thell ndikimin qytetrues t etruskve t mundur. Megjithat kt e dshmon lnda e pasur dhe e bollshme me metale dhe me ar, q na japin varret gale t zbuluara n Veri dhe n Lindje t Gadishullit. Sidoqoft, pr t kuptuar kt dobsi dhe kt cenueshmri t etruskve, me gjith forcn e qytetrimit t tyre, mjafton t krahasohet ajo q mund t krahasohet, t njihen lukumonit (juridiksioni i nj magjistrati) e tyre kundrejt poliseve greke, simotra t tyre. Ashtu si kto t fundit, edhe ato nuk kishin midis tyre nj bashkim politik e ushtarak. Ato kishin vetm lidhje t natyrs fetare dhe nprmjet kuvendeve vjetore, q mbaheshin te Fanum Voltumnae, shenjtorja e federats, q ndodhej n trojet e volsinve. Por ky unitet moral i popullit etrusk nuk ishte aspak i mjaftueshm pr t mbrojtur nj vend t krcnuar n an t qensishme, prandaj nuk shptoi pa u mposhtur nga galt. Tipari karakteristik m i rndsishm, q ka qen i prbashkt pr gjith popujt pellazg, me prjashtim t etruskve, sht DYGJUHSIA e elementve t elits, sunduese ose drejtuese, t do popullsie. Sipas secilit vend, ky element msonte si gjuh t dyt t shkolls ose greqishten, ose latinishten. Mbi gjuhn pellazgo-etrusko-shqipe Shum historian t sotm ngjarjet e epoks heroike t Greqis, Italis dhe t epoks bashkkohore t vendeve t tjera i quajn nj endje mitesh e trillimesh t pastra. Autor t tjer jo m pak t shquar i pranojn si fakte historike rrfimet lidhur me kto ngjarje pothuaj n t gjitha hollsit. E vrteta, si besojm ne, ndodhet ndrmjet ktyre dy pikpamjeve t skajshme. Ka shum trillime n rrfimet e mitografve dhe t poetve, q na kan ruajtur disa prej traditave t asaj epoke; mirpo ka gjithashtu edhe shum gjra t vrteta dhe autentike, si dhe fakte reale. Ndrmjet t vrtetave historike lidhur me Greqin e Italin mund t prfshihen n mnyr t sigurt ndikimi i jashtzakonshm, q kan ushtruar orakujt e fatthnat mbi popujt e ndryshm, t cilt banonin n ato koh viset helene dhe italike, ndikim q ka dhn ndihmes pr t ruajtur bashksin e ndjenjave dhe unitetin kombtar t ktyre popujve, zakonet e t cilve ishin kundr ides pr nj bashkim politik. Por fakti q ka ushtruar ndikim themelor e pothuaj unik mbi gjith popujt e ndryshm, t dal nga shtresa ose trungu pellazg, sht njjtsia e gjuhs, e ksaj gjuhe t lasht: pellazgoetrusko-shqipe. Kemi par se pr t deshifruar etruskishten duhet ti drejtohemi gjuhs q flitej n antikitet, nga faunt dhe nimfat q kishte nxjerr trualli dhe nga nj rac njerzish, t lindur nga trungjet e forta t dushkut, shum koh para formimit t greqishtes e t latinishtes. Kjo gjuh ishte e njjt kudo dhe e prbashkt pr Azin e Vogl, Greqin dhe Italin, dhe pothuaj pr gjith vendet q rrethonin Mesdheun; por sipas vendeve, ajo mori ather nj numr emrash t ndryshm: ajo n fillim quhej argiane ose ariane, sepse populli q e fliste quhej arg ose arian; ajo u quajt m pas etruske; m s fundi mori gjith emrat e popujve t Greqis, Italis, Azis s Vogl e gjetk dhe u quajt: thesalishte, maqedonishte, epirote, orke, umbre, kariase, frigjishte, lidishte, likaonishte, etj., por gjithnj ishte po ajo gjuh primitive, si n vendet e prmendura m lart, ashtu dhe n Trak, Iliri, Veneti, Liguri, Gali jugore (gjuha e arvernve), n Iberi etj.

89

Duke u mbshtetur n ruajtjen e prsosur t shqipes s sotme, q sht pasardhse e drejtprdrejt e ksaj gjuhe t lasht pellazgo-etrusko-shqipe, neve na lejohet t pohojm q duhet ta ket karakterizuar nj njtrajtshmri e prsosur dhe nj rregullsi e lart gjat kohve dhe shtrirjes n hapsir, q vinte, me gjith disa ndryshime t shqiptimit, si dhe me disa ndryshime t trajtave, e t gjendej pothuaj e njjt q nga Kaukazi e deri n Spanj. Dhe kjo forc e vetruajtjes, e cila e ka ndihur pr tu mbajtur e pr tu trashguar pothuaj e paprekur prmes shekujve dhe mijvjearve, kjo gjuh e mrekullueshme nga t gjitha pikpamjet, ndonse primitive, ka mundur ta nxjerr kt forc nga burimi i vet, ndrsa gjat ksaj kohe t gjat, q i sht dashur pr tu formuar, nuk ka pasur asnj gjuh tjetr, asnj shtypshkronj dhe asnj ndikim tjetr, q do tia ndryshonin rrjedhn e formimit t fjalve dhe t rregullave t saj. Forca tjetr e saj, e pellazgo-etrusko-shqipes prmes mijvjearve, pr tu transmetuar nga brezi n brez, ka qen gjithmon dhe sht ende sot, cilsia e saj si gjuh e vatrs. N fakt, me gjith pushtimet e vazhdueshme q ka psuar n epoka t ndryshme dhe me gjith ndalimet pa pushim q ka psuar pa arsye sidomos nga ana e autoriteteve serbe e greke, ajo vazhdon t jetoj edhe sot. Kshtu, gjith popullsit greke e latine primitive flisnin t njjtn gjuh: pellazgo-etruskoshqipen. Megjithat me koh dhe me prurjet gjuhsore t popullsive t ndryshme imigruese ose pushtuese t do epoke, kjo gjuh ka psuar ndryshime lokale kryesisht n portet dhe n qytete t mdha dhe aty, kur ngulej pushtuesi i huaj, prbnte nj klas sunduese ose nj elit dygjuhshe kundrejt mass konservuese dhe tradicionaliste t popullit pellazg t pushtuar. Por kjo mas, duke mos e njohur gjuhn e formuar me prurjet e t huajve, t ciln e fliste vetm elita ose klasa sunduese, ajo fliste pr vete vetm idiomn strgjyshore: at t pellazgve. Kshtu, ndrsa gjith popullsit e lashta t dala nga pellazgt, qofshin greke ose latine, e flisnin gjuhn pellazge si gjuh strgjyshore, gjuh t popullit ose gjuh kombtare si do ta thoshim sot, klasat sunduese ose elita flisnin nj gjuh t dyt, t formuar rishtas, gjuhn greke n Greqi, n ishujt dhe n Azin e Vogl, dhe gjuhn latine n Itali. Kjo gjendje n fakt do t vijonte e paprekur n Greqi deri n mes t shekullit t kaluar, ku kudo flitej vetm gjuha pellazge dhe shkruhej vetm greqishtja. (Do t tregojm n fund t ktij studimi, se debatet n Asamblen Kombtare n Naupli, para se t vinte mbreti Oton I m 1832 dhe gjat nj dhjetvjeari, bheshin n gjuhn shqipe dhe rendi i dits hartohej greqisht. Ve ksaj, Otoni I q me ardhjen n Greqi, si filohelen i madh, iu fut studimit me themel t greqishtes gjat katr vjetve e m shum me qllim, si thoshte ai, q t mund t fliste me popullin e tij dhe t njihte drejtprdrejt, pa ndihmn e nj ndrmjetsi, shqetsimet e tij. Kur ai vuri re se populli i tij nuk fliste greqisht, por shqip, ai u zemrua keqas me njerzit q e rrethonin, prse nuk ia kishin msuar q n fillim dhe q e kishin ln, - at, mbretin, - t bnte prpjekje t kota dhe t msonte nj gjuh, t ciln njerzit rrethues e dinin se nuk do ti shrbente pr qllimin q mendohej. Kshtu ai menjher e la vazhdimin e mtejshm t msimit t greqishtes.) N Itali pushtuesi, duke qen shum m epror n numr, i fundosi popullsit e vjetra, q vinin nga popullsit e lashta t Greqis s Madhe dhe q n at koh u ngjisnin popullsive t lashta helenike, bri q t trhiqej gjuha e masave n dobi t latinishtes, e vetmja gjuh q msonin imigrantt ose pushtuesit. Kshtu ende sot, pr ta zgjeruar kt pohim, n Kuebek, pr shembull, imigrantt me prejardhje t ndryshme kan prirjen t msojn anglishten n kurriz t frngjishtes, ose n Korsik prvetsojn frngjishten n dm t idioms vendse. Po t mos ishte shpikur shtypshkronja dhe sidomos arsimi publik i detyrueshm koht e fundit, n Greqi gjendja shoqrore e lasht do t na kishte ardhur pothuaj e paprekur. Megjithkt, si e kemi thn tashm, e gjith Greqia m 1850 fliste shqip. CHATEAUBRIAND, LAMARTINI, Edmond ABOUT dhe t gjith ata, q e kan vizituar Greqin at koh, t gjith pa prjashtim kan shkruar se n t vrtet duhet t cilsohet si Shqipri.

90

Megjithat na duhet t vrejm, se duke pritur periudhn ndrmjet vitit 1850 e deri n ditt tona, periudh gjat s cils arsimi publik i detyrueshm ka vepruar kundr gjuhs shqipe, kjo e fundit prsri gjithmon ruan nj forc asimiluese t jashtzakonshme. N antikitet elementt e kolonive egjiptase dhe fenikase, t prbra nga pasardhs pellazg q e kishin humbur n vend t huaj gjuhn e tyre strgjyshore, duke u kthyer n vendet e prejardhjes s tyre: Greqi, Itali ose Azi e Vogl, dhe para se t shkriheshin n elementin e tyre t lasht, pa dyshim kan dhn ndihmes pr lindjen e greqishtes ose t latinishtes, t cilat nuk mundn megjithat t shfronsonin shqipen si gjuhn e prbashkt t gjith popullsive. A sht zhdukur me t vrtet gjithka etruske: raca dhe gjuha? Nga gjithka u tha, del se n antikitetin m t largt dhe para ardhjes n Azin e Vogl, n Greqi dhe n Itali t kolonistve t ndryshm, ndr ta DANAI, KODROSI DHE KADMI n Greqi, gjuha e folur ka qen pellazgjishtja dhe ndonse ishte kudo po e njjta gjuh, prsri u b zakon q t quhej sipas vendit ku flitej, dhe pr kt arsye mori emrat: arge ose ariane, maqedonase, epirote, ilire, frigase, kariase, lidiase, likaonase, etruske, oske, umbre, venete, ligure, arverne etj. Me zbarkimet e egjiptasve, fenikasve etj., lindn gjithashtu greqishtja e latinishtja, dhe u deshn shekuj e shekuj, duke marr si model pellazgjishten, q t zhvilloheshin, t pasuroheshin dhe t formoheshin prfundimisht greqishtja, me emrin e dialektit atik rreth epoks s PLATONIT, ARISTOTELIT E KSENOFONIT dhe latinishtja, rreth epoks s AUGUSTIT. Si pasoj, meq prej fillimit t formimit t greqishtes e t latinishtes ka pasur t pranishme dy gjuh n secilin vend dhe t dyja kan qen n prdorim njkohsisht, njra si gjuh e vatrs dhe e marrdhnieve private, kurse tjetra si gjuh zyrtare e prdorur vetm nga elita drejtuese n qeverisje, pr kultin dhe n drejtsi, n arsim, n diplomaci e n marrdhniet zyrtare publike e private, del se dygjuhsia ishte pjes prbrse e gjendjes shoqrore jo vetm n epokn e lasht, t mesjets dhe t kohve t reja, por edhe n epokn ton t sotme. Nuk po flasim pr Greqin dhe Italin, ku shqipfolsit ende numrohen me qindra mijra. Edhe te ne gjithashtu mund t thuhet se dygjuhsia mbretron vende-vende; duke zvendsuar latinishten me frngjishten, si gjuh zyrtare, dialektet e ndryshme si t veriut dhe t jugut: bretonishtja, baskishtja, alzasishtja, korsikishtja etj., a nuk jan br automatikisht gjuh t vatrs? Po t marrim vetm etruskishten, latinishtja erdhi n Itali dhe e zvendsoi shum m von n krahasim me greqishten, q ishte tashm n prdorim prej ORFEUT, LINUSIT, MUZEUT dhe HOMERIT, domethn rreth tetqind vjet para latinishtes. Por etruskishtja nuk prfitoi nga kjo prparsi; ne habitemi madje q nuk kemi sot as nj letrsi dhe as nj histori n gjuhn etruske, ndonse Etruria ka shnuar shum fakte, q i prkasin historis s saj. Por n t vrtet si gjuh e folur etruskishtja jo vetm q nuk u zhduk, madje jetoi, lulzoi dhe vijon ende sot nn emrin e gjuhs shqipe: dialekti tosk, q flitet n Toskrin shqiptare, pasi kaprceu me energji, fitimtar e triumfues gjith turbullirat, gjith pushtimet dhe gjith vrshimet, t cilat i ka psuar prej antikitetit e deri n ditt tona. Dhe t mos harrojm, q ende flitet n Itali, madje duke u nisur nga Roma deri n Foxha, Napoli, Procid, Iskia, Bazilikat, Pulie, Kalabri, Sicili, ose atje ku ata q kan banuar dhe q banojn ende Piana dei Greci - e cila sot quhet Hora e Shqiptarve, si e kemi prmendur - nuk jan grek, po shqiptar, ashtu si dhe ata t ishujve Stromboli, Lipari etj. Pra nse etruskishtja, ngaq ishte gjuh e vatrs dhe flitej nga gjith popujt e Italis n marrdhniet e tyre jo zyrtare, mundi t ruhej e paprekur dhe t transmetohej nga brezi n brez trsisht deri te pasardhsit e drejtprdrejt t sotm: shqiptart, ajo nuk ka po ashtu dokumente t shkruara, libra, vjetar, papiruse dhe gjith dorshkrimet e epoks, pr t cilat ne mund t pohojm q me siguri kan ekzistuar, por asgj nuk na ka arritur n koht tona, me

91

prjashtim t ndonj mrekullie q do t ndodh n t ardhmen, si ndodhi me shpelln n Detin e Vdekur, me poet q prmbanin gypa dorshkrimesh hebraisht. sht me t vrtet pr t ardhur keq, thon dijetart, q nuk na ka mbetur nga nj popull kaq i zoti e kaq i madh si etruskt, asnj monument i shkruar, i aft pr t knaqur kureshtin ton! Kan t drejt dijetart q t ankohen, por n thelb, a e din ata shpjegimin ose arsyen, prse ka ndodhur kjo humbje dhe si ka ndodhur? A nuk an pyetur ndonjher pr arsyen, prse na kan ardhur tekste greke, latine, hebraisht, sanskrite dhe t tjera, dhe asnj tekst n gjuhn etruske? E megjithat arsyeja sht e thjesht; nj vzhgim i vmendshm dhe nj dshir e prshtatshme, s bashku me vshtrimin e strvitur pr nj pamje retrospektive, do tu jepte elsin e enigms s pretenduar, sepse ktu nuk ka ndonj enigm.

Shkaqet e zhdukjes s dorshkrimeve dhe t gjitha shkrimeve t tjera etruske Shpjegimin e ksaj enigme do t na e japin murgjit dhe kuvendet e manastiret e tyre. N t vrtet n kt enigm vihen re dy an t kundrta: nga njra an, kemi ruajtjen e gjuhs etruske n shqipen; nga ana tjetr, jan ruajtur libra dhe dokumente t shkruara n greqishten e lasht ose latinishten, por prkundrazi, jan zhdukur t dyja gjuht, q kan rn n gjendjen e gjuhve t vdekura. Kshtu shtrohet shtja. Tani duhet gjetur prgjigja; dhe, si do ta themi, prgjigjen do t na e japin murgjit me manastiret dhe kuvendet e tyre. Madje mund t themi edhe m tepr: po t mos kishin qen murgjit, nuk do t dinim gj pr greqishten e lasht dhe latinishten; q t dyja do t ishin zhdukur plotsisht si gjuh dhe po ashtu n trajtn e dorshkrimeve e t dokumenteve t shkruara greqisht e latinisht. Prkundrazi, etruskishtja ose pellazgo-shqipja, pr shkak t tradits s trashguar brez pas brezi, na ka ardhur, - si e kemi thn tashm, - e paprekur dhe e ruajtur me prsosuri me emrtimin gjuha shqipe. Shkaqet, t cilave ua detyrojm humbjen e veprave kaq t muara t lashtsis, jan padituria e barbarve, q pushtuan Europn, dhe egrsia e arabve dhe e myslimanve t tjer, q pushtuan m pas Egjiptin, Mesopotamin, Perndimin e Azis, Veriun e Afriks, Spanjn, jugun e Francs etj... Kto dy shkaqe patn si pasoj q ta pengonin dhe ta ndrprisnin prodhimin e papirusit n Egjipt dhe t pergamens n Pergam, pa folur pastaj pr burimet e tjera t rndsishme t lnds s par pr t shkruar, q u b kshtu shum e rrall dhe tepr e shtrenjt. Kjo gjendje e mungess s vajtueshme ka vazhduar nga shekulli VI deri n shekullin XIII, dat n t ciln pati nj zbulim t ri pr prodhimin e letrs, duke prdorur ashtu si edhe sot plhurat e vjetra. N kt ndrkoh varfrie, - ndrmjet shekullit VI dhe XIII, - duke mos pasur m elementin m t domosdoshm pr punn e tyre t prditshme, murgjit vun dor mbi dorshkrimet e vjetra n lkur, i fshin shkrimet e vjetra me an t nj larjeje t veant dhe i prgatitn srish pr ti br t prshtatshme q t shkruhej dika e re mbi to (kjo lnd e re u quajt palimpsest nga ), m shpesh ishin predikime, debate skolastike dhe legjenda. Duke e ditur se pr shkak t ktij prdorimi fatkeq u flijuan sa e sa libra t shklqyer, si t mos mendohet q gjith librat e shkruar n nj gjuh tjetr ve greqishtes e latinishtes, nuk do t gjenin mshir para nj masakre t till? Kshtu gjith dokumentimi i mir i Vjetarve dhe shkrimet e tjera etruske u zhdukn menjher. Sipas nevojave hidhnin pr ti shplar nj ose disa vllime t mdha ose disa fletore t zgjedhura jo vetm ndrmjet librave t shklqyer etrusk t dnuar q m par, por edhe midis t tjerve n gjuhn greke ose latine. Nga kjo q tham del se kto dy gjuh, latinishtja e greqishtja na jan ruajtur pr hir t krishterimit, q i ngriti n gjuh t liturgjis: e para pr Kishn e Perndimit dhe e dyta pr Kishn e Lindjes. E njjta gj vlen edhe pr gjuht e tjera, q nuk i njohim sot vese ngaq u prdorn si gjuh liturgjike n shrbim t popujve dygjuhsh; e till ka qen hebraishtja, e cila mundi ti kaloj ngadhnjimtare 2500 vjet ekzistenc vetm e vetm si gjuh liturgjike,

92

pr t arritur, si nj mrekulli, q pas nj zbraztsie kohore kaq t gjat t bhej gjuha zyrtare dhe gjuha e popullit t Izraelit; e till ishte sanskritishtja, q na ka ardhur pr hir t (Rig)Vedave, etj. Ja, pra, se si kryeveprat e shkruara t antikitetit grek e latin na u ruajtn dhe si m pas mundn t lindnin gjuht neolatine e mbi t gjitha greqishtja e re. Nse nuk do t ishte ruajtur greqishtja e vjetr e prej saj nuk do t kishte lindur greqishtja e re, shqipja do t kishte vijuar t mbahej si n epokn homerike, edhe n epokn etruske, duke qen gjuh e vatrs dhe gjuh zyrtare, kurse Perandoria Bizantine, n vend q t ishte dygjuhshe e madje trigjuhshe, si kishte qen n fillimet e veta, kur numroheshin tri gjuh kryesore njkohsisht: shqipja, greqishtja dhe latinishtja, athere do t llogaritej vetm nj gjuh: shqipja, si pr vatrat edhe pr qeverisjen, administratn dhe arsimin. sht br gjithnj pyetja, se si KONSTANTINI arriti ta shprngulte selin e tij nga Roma n Konstantinopol pa as shqetsimin m t vogl. Kjo habi e historianve vjen nga fakti, se asnj prej tyre asnjher nuk ka arritur t formoj nj ide, qoft dhe t prafrt, t gjendjes shoqrore t popullsive romane t Italis, t Greqis dhe t Azis s Vogl t ksaj epoke. Ne nuk njohim asnj historian, si bizantin dhe t kohve t reja e t sotme, q t ket shkruar se n epokn e shprnguljes s qendrs s Perandoris nga Konstantini prej Roms n Konstantinopol ose Bizant, elementi kryesor, i cili i imentonte t ashtuquajturat popullsi t ndryshme nga nj cep i Perandoris n tjetrn ka qen gjuha shqipe, e cila flitej n mnyr t prgjithshme q nga Kaukazi e Taurusi deri te shtyllat e Herkulit. Si rrjedhim, kur KONSTANTINI I MADH e bri kt shprngulje, ai e dinte fare mir q e bnte n gjirin e po asaj popullsie; gjithashtu kur ndodhi ndarja e Perandoris n dy pjes: n Perandorin e Perndimit dhe n Perandorin e Lindjes, ksaj t fundit iu bashkuan gjithashtu popullsit e pothuaj gjith Italis, duke prfshir edhe Ravenn, e madje Romn. far prove m t mir mund t kemi se q nga fillimi i epoks son, popullsit t cilat banonin n Itali, Greqi e Azi t Vogl, n ishujt e Mesdheut etj., kan qen kudo, nga pikpamja racore, po ato? Domethn pellazge, argiane, etruske ose shqiptare?

Krahasimi i racs dhe i gjuhs s pellazgve, grekve, etruskve dhe shqiptarve, q jan e njjta gj. Pr t gjitha kto arsye, kuptohet me lehtsi se gjuha shqipe ka pasur - n antikitet e deri n koht e fundit - nj rndsi t madhe dhe nj evoluim letrar t mrekullueshm e t pakrahasueshm; u takon shqiptarve t sotm q ta vazhdojn kt evoluim, ta thellojn gjuhn e tyre dhe ta zhvillojn m tej; duke e krahasuar me greqishten dhe jo duke u prpjekur pr ta mnjanuar, ata do t arrijn m me siguri nj rezultat. Kjo sepse gjuha greke sht motra e vogl ose m mir bija e gjuhs shqipe, dhe q t dyja vijn nga i njjti burim i prbashkt: nga gjuha shum e lasht pellazge, e cila ka pasur kontakte t rndsishme me keltishten e vjetr, teutonishten e vjetr, sllavonishten e vjetr dhe me gjith idiomat e vjetra t gjith Europs e Azis Perndimore. Duke mbajtur para sysh kt afri t gjuhve, dhe m konkretisht t shqipes me greqishten e latinishten, gjuha shqipe na bn t rigjallrojm dhe t njohim m mir rregullat gramatikore t greqishtes pr fonetikn, morfologjin dhe sintaksn, dhe na bn t kuptojm rrgjimet e zanoreve, ndrrimet e bashktinglloreve t zshme n t shurdhta, ndryshimin e mashkullores njjs n shums asnjans etj. Kshtu ne mund t pohojm pa droj, se t prvetsosh dhe t thellohesh n shqipen do t thot t vsh nj kmb n fushn e greqishtes dhe tjetrn n fushn e latinishtes. Arkeologjia sht shkenca, e cila e para duhet t merret me msimin e shqipes pr t gjith ata, q u kushtohen krkimeve dhe deshifrimit t mbishkrimeve m t lashta, t quajtura pellazge ose t tjera. Nse ajo nuk ka arritur deri m sot t deshifroj mbishkrimet etruske, kjo vjen nga shkaku se, - me t vrtet, - nuk ka njohur gjuhn shqipe; mbasi gjuha etruske nuk sht gj tjetr, vese nj form e lasht ose nj dialekt i gjuhs s sotme t shqiptarve.

93

N fund t fundit, a ka tregues m domethns, se sa bashkjetesa e vet emrit t TOSKANIS n Itali dhe t TOSKNIS n Shqipri; pr t parn pikrisht n vendin ku ka qen qendra e etruskve t lasht dhe pr t dytn atje ku ende banojn shqiptart. Dhe gjithashtu a ka gj m domethnse, se fakti i njoftuar nga Nicolas FRERET e sipas t cilit etruskt, duke ikur nga Italia pr shkak t turbullirave dhe t dbimit n shekullin e fundit para Krishtit, kaprcyen Kanalin e Otrantos pr t gjetur paqen pikrisht prball, n Epir, n krahinn q pas ksaj u quajt m pas pr kt arsye, - si e kemi thn, - TOSKNI? Po t mbajm para sysh se madje edhe sot, duke krahasuar karakteristikat fizike t skulpturave dhe t vizatimeve t popullsive t lashta etruske, romake e latine t Italis me ato t popullsis s sotme t Tosknis shqiptare, gjendet e njjta ngjashmri befasuese si me maskn e Mikens dhe me gjith skulpturat arkaike greke, duke u shtyr t vijm n prfundimin q qoft kur ndodhemi n Italin e Jugut, n jug t Roms, qoft n Greqi, qoft n Shqipri, gjithmon ndodhemi n prani t po atij populli, i cili fliste (dhe nj pjes ende flet) t njjtn gjuh: pellazgjishten ose shqipen. Pr t konfirmuar faktin, q shqiptart tosk t sotm ua detyrojn emrtimin e tyre etruskve, t cilt erdhn nga Italia pr tu vendosur n kt krahin, t quajtur me t drejt TOSKNI, kemi emrtimin e ndryshm t gjysms tjetr t shqiptarve. N t vrtet pr t prballuar ose pr tu kundrvn ktyre toskve t imigruar n Shqipri, kjo gjysm tjetr e shqiptarve, duke qen [u]rrnjs[/u], u quajtn GEG, prej fjals greke , q do t thot: indigjen, kurse krahina: GEGNI-A. Nj prov tjetr, se shqiptart tosk jan pasardhs t etruskve t lasht t ardhur nga Italia, pr tu vendosur n Shqiprin jugore, pikrisht n disa rajone nga ato, q Pal Emili tashm i kishte shkretuar n vitet 168-164 para K., sht fakti se dialekti i tyre, edhe sot n vend q t jet m afr me at t Greqis dhe n kontakt me t, megjithat i shmbllen shum m tepr latinishtes se sa greqishtes s vjetr; ndrsa dialekti geg, i cili ndonse ka qen i shkputur nga kontakti me Greqin nga krahinat ku pikrisht flitet dialekti tosk, i ngjet m shum greqishtes s vjetr se sa latinishtes. Ky vzhgim dhe ky konstatim nuk do t mund t bheshin, nse kta shqiptar, t quajtur sot tosk, nuk do t ndodheshin atje, n rajonet q zn, qysh prej antikitetit m t largt, si sht rasti pr gegt. Gjuha pellazge ose shqipe - gjuh universale e bots s bardh antike dhe t Perandoris Bizantine Duke qen t bindur, se etruskishtja dhe shqipja jan, pra, si e kemi par, dialekte t po asaj gjuhe t quajtur n antikitet pellazgjishte dhe, meq gjith autort e lasht na kan folur pr pellazgt si nj popull i prhapur kudo mjaft koh para epoks heroike, n saj t gjuhsis ne sot jo vetm mund t themi se ata kan ekzistuar, po gjithashtu t pretendojn me siguri, se ata ishin vendosur pothuaj kudo n Europn e njohur q nga antikiteti m i largt dhe, duke ndjekur epokat, jan mbajtur n kt ose at vend deri n ditt tona. Ka qen gjuha shqipe, - t ciln gjuhtart dhe etnologt nuk e kan prfillur pr ta studiuar, - e cila ka qen e aft t na jap kt prov t ekzistencs dhe t mbijetess s pellazgve, dhe sht prsri kjo gjuh, q do t na lejoj t deshifrojm gjuhn etruske, q sot quhet shqipe e dialektit tosk, e folur n Gadishullin e Ballkanit dhe gjetk. Pr t dhn nj prov pothuaj matematike, do t themi se ky rast sht plotsisht i njjt me at q na paraqitet n t njjtn mnyr ndrmjet gjuhs s egjiptasve t lasht dhe gjuhs kopte t librave liturgjik. Pr t br nj prmbledhje, do t thoshim se gjuha pellazge ose shqipe sht folur n gjith vatrat e epoks s lasht nga Kaukazi e Taurusi deri te Shtyllat e Herkulit. Po t mos kishte qen gjendja shoqrore, nga pikpamja e gjuhs, t mos ishte ashtu si e prshkruajm ne kur

94

ndodhi Lufta e Trojs, si do t mund ti shpjegonim ato fjalime, me t cilat sht e mbushur Iliada, t cilat kundrshtart fisnik i shqiptonin nga t dy ant e rrjedhs s ujit q i ndante? Po t mos ishte imentoja e gjuhs pellazge unike, q i lidhte gjith popullsit e Azis s Vogl, t ishujve, t Greqis, t Italis e gjetk t epoks s lasht, - popullsi q disa duan ti quajn si krejt t ndryshme, - si do t ndodhte kjo lvizje e brendshme, kjo vajtje-ardhje e pandrprer e kolonive n Greqi pr tu vendosur n Azin e Vogl ose n Itali, duke u nisur nga Azia e Vogl pr t shkuar q t vendoseshin n Itali, duke braktisur Thesalin pr t shkuar q t vendoseshin n Peloponez etj., si do t kishin ndodhur gjith kto zhvendosje masive t popullsive? Si mund t konceptohet, q emigrantt dhe pritsit kaq leht t merreshin vesh dhe t pajtoheshin, nse realisht nuk kishin nj farefisni t racs dhe nj prbashksi t gjuhs? Dhe dihet se gjith kto zhvendosje t popullsive dhe themelimi i gjith ktyre kolonive ka ndodhur paqsisht e pa u prdorur asnj forc, duke mos shmbllyer me disa ekspedita ushtarake, q kan ndodhur disa her dhe q, mjaft shpesh, nuk kan sjell pasoja, si sht pr shembull ekspedita e persve. Pra, si e pam, gjith kto popullsi q thuhet se jan t ndryshme t antikitetit, e me gjith luftat e prgjakshme q i kundrvinin njrn kundr tjetrs dhe q ndodhnin vetm e vetm pr t diskutuar hegjemonin ndrmjet tyre, si Lufta e Peloponezit, pr shembull, prbnin nj popull t vetm, q fliste nj gjuh t vetme. Kjo sht arsyeja prse ky popull unik mundi t kaprcente vshtirsit e m se dy mij vjetve, gjat t cilve mundi t shklqej jo nn emrin e popullit pellazg ose shqiptar, por nn emrat helen, maqedonas, romak, bizantin, turk, grek t pavarsis s vitit 1821 e s fundi shqiptar. Del q nuk kemi nevoj t ngulim kmb pr ta br t kuptueshme dhe pr ta pranuar, q jasht Greqis s mirfillt me ishujt, Azia e Vogl, po ashtu Traka, Maqedonia, Epiri, Italia, Sicilia, Sardenja, Korsika dhe jugu i Francs (Arvernes = Arbrn=Alban), ndonse jan quajtur grek ose helen, gjithashtu kan qen n fakt shqipfolse e shqiptare. far u b me gjith popullsit e kolonive t ndryshme, q jetonin n shekujt e par t ers son n qytetet e Perandoris Romake? Elementt e huaj, q erdhn e u przien me kt rac pellazge primitive deri sa e ndryshuan, pas ers son kan qen s pari ifutt, pastaj arabt dhe egjiptiant, dhe s fundi arment. Ne nuk po prmendim elementin mongolik turk, sepse ky element, kur erdhi n kontakt me shqiptart-bizantin, tashm ishte fort i przier dhe prmbante metis t popullsive t Turkestanit, Kaukazit, Iranit e t Armenis, t cilve iu shtuan ata q u kthyen n mysliman, arabt e egjiptiant. Q populli i sotm grek, pr shkak t przierjes, nuk sht pasardhs i vrtet i helenve t lasht, kjo sht dika q nuk ka asnj hije dyshimi. Ushtrit e quajtura greke ose maqedonase, n ndeshjet me ushtrit e Roms qysh para ers son, prbheshin nga lufttar q i prkisnin po asaj race dhe flisnin po at gjuh: pellazgjishten. Me prjashtim t shtabit madhor, i cili gjithashtu diskutimet i bnte pellazgjisht ose shqip, por q gjith raportet dhe shkresat e veta i hartonte n gjuhn greke, gjith diskutimet, gjith urdhrat dhe fjalimet, q bheshin n gjirin e ushtris, shqiptoheshin ose jepeshin shqip. Tashm kemi folur pr fjalimet, q lufttart fisnik t t dy kampeve kundrshtare t Trojs, q i ndante vetm nj rrjedh uji e vogl, fjalime t drejtuara her nga njri breg dhe her nga bregu tjetr i lumit, kan qen detyrimisht dhe n mnyr t padiskutueshme n gjuhn pellazge, t njohur, t folur e t kuptuar nga gjith bota, ashtu si nga grekt e Greqis, edhe nga ana e trojanve t Azis s Vogl: si Greqia dhe Azia e Vogl flisnin q t dy ant pellazgjishten, aq m tepr q gjuha greke ende gjendej vese n periudhn e formimit fillestar. Gjithashtu sht e padiskutueshme, q fjalimet e shqiptuara nga

95

fisnikt e ushtris greke t Trheqjes s Dhjet Mijve t Ksneofonit jan mbajtur n pellazgjishten dhe m pas jan prkthyer nga autori n momentin e hartimit t librit t tij. M n fund kemi citimet e historianve, q na msojn se Aleksandri i Madh, duke u folur gjeneralve t tij maqedonas, iu drejtua n gjuhn e vet amtare, q nuk ishte gj tjetr vese pellazgjishtja ose shqipja, dhe n Veprat e Apostujve, Shn Pali na njofton se n Derbe popullsia fliste likaonishten ose , q do t thot gjithnj n gjuhn pellazge ose shqipe. Pra, nse shqipja prdorej n t gjitha bisedat q bheshin n rangjet e ushtris: greke dhe maqedonase, mund t arrijm n prfundimin se kto ushtri prbheshin kudo nga nj element i vetm racor, q fliste po at gjuh: shqipen, dhe nga ky fakt kishin nj karakter kompakt e homogjen. E pikrisht pr shkak t ktij karakteri kompakt e homogjen u ruajt raca, njkohsisht me gjuhn, nj rac dhe nj gjuh q u trashguan brez pas brezi, deri n kohn ton, trsisht t paprekura. Mbi bazn e ktij kohezioni racor e gjuhsor, si rrjedhim mund t quhet i gabuar do pretendim, i cili u vesh popullsive shqiptare t Peloponezit, t Greqis kontinentale, t ishujve dhe kudo gjetk, nj prejardhje dhe natyr sllave. Ndrsa ajo q sht e vrtet dhe e padyshimt, sht se gjith elementt e huaj, q i kan sjell vrshimet e ndryshme sipas rastit n trevat e banuara nga shqiptart: galatt ose galt, sllavt, gott, hunt etj., vetm nj pjes e t cilve ka p rfituar pr tu ngulur, pr shkak t kohezionit racor e gjuhsor q prmendm t popullsive shqiptare t pushtuara, jan asimiluar, prthithur e s fundi jan przier me elementin e pushtuar superior nga qytetrimi dhe nga mnyra e jetess. Punt kan rrjedhur krejt ndryshe lidhur me ushtrit ose legjionet romake. Kto si n epokn e Republiks, edhe n epokn e Perandoris, kryesisht nga vet mnyra e rekrutimit t tyre, kan pranuar n gjirin e tyre, t prbr prej elementsh shqipfols, ushtar ose legjionar, q ishin alogjen, ose m mir q ishin t s njjts rac, por flisnin vetm nj latinishte tashm t deformuar pr shkak t invazioneve t huaja t rndsishme dhe t vazhdueshme. Nn ndikimin e t folurit t ktyre pellazgve t kryqzuar, t till si keltt, gott, hunt dhe shum t tjer, latinishtja psoi t tilla ndryshime, q n fillim dhan gjuh t ndrmjetme, t tilla si gjuht q quhen romane, dhe m pas kto t fundit pr arsye t ngjashme, bn q t lindnin t folmet e ndryshme vendse dhe gjuht e ndryshme neolatine, si italishtja, provansalishtja, frngjishtja, spanjishtja, portugalishtja, rumanishtja etj. Me kt rast mund t kujtojm mendimin e njohur, se po ato shkaqe sjellin po ato pasoja; domethn se gjuht neolatine kan lindur nga latinishtja pikrisht po ashtu, si ka lindur kjo nga pellazgjishtja. N t vrtet pellazgjishtja ka qen dhe ende sht shum e lasht. Ajo tashm flitej, kur pellazgt luftuan kundr atlantve dhe i penguan q t pushtonin Europn, domethn shum koh para ndrtimit t piramidave dhe para fundosjes s Atlantids, rreth njmbdhjet mij vjet m par. Para ksaj date Sahara ishte nj trev e gjer e gjelbruar dhe me pyje. Prandaj sht e kot q prejardhjen e ksaj gjuhe, - q humbet n errsirn e kohve m t largta, tua veshsh kolonive t ashtuquajtura egjiptase, fenikase ose t tjera, si pretendojn disa. Po e prsrisim t ashtuquajtura egjiptase, fenikase ose t tjera, sepse kto koloni prbheshin me t drejt nga pasardhs ose strnipr t strgjyshve pellazg, q kishin mrguar, - shum koh para fundosjes s Atlantids, - n Egjipt, n Feniki ose gjetk, ndrsa fmijt e tyre n atdheun e ri t adoptuar kishin humbur prdorimin e gjuhs strgjyshore: pellazgjishtes. Q ktej del se, kur kta fmij t pellazgve t lasht t mrguar u kthyen n atdheun e tyre t prejardhjes: Greqi, Azi e Vogl ose Itali, u kryqzuan dhe u przien me popullsit e ktyre vendeve, - farefis i tyre nga gjaku, - kaq shum (si ndodh kjo n rrethana t ngjashme, pr shembull kur shqiptart e Shqipris mrguan te arbresht e Italis n kohn e pushtimit t vendit t tyre nga turqit m 1478, dhe kur popullsit shqiptare t krishtera, q pretendohej se ishin greke, t Azis s Vogl e t Traks u shkmbyen m 1925 kundrejt popullsive turke dhe menjher erdhn e u przien me shqipfolsit e Greqis), ata dhe pasardhsit e tyre, e rinisn prdorimin e gjuhs pellazge, t ciln strgjysht e tyre e kishin humbur n kohn e mrgimit. Por ky kthim n gjuhn e tyre t lasht nuk do t bhej pa disa ndryshime, si ato q gjithmon kan ndodhur n raste t ngjashme; kshtu ata ruajtn nj numr fjalsh t huaja,

96

lidhur me nocionet e ndryshme t reja q i kishin sjell me vete dhe ua dhan banorve t atdheut t vjetr t rigjetur, si dhe nj numr rrnjsh foljesh t huaja, t cilave ata u shtuan mbaresa pellazge t shtrembruara, ose m mir nj sasi rrnjsh pellazge, t cilave u kishin dhn trajta sipas vendit nga kishin ardhur pas nj mungese kaq t gjat. Rezultati: pas disa brezave prdorimi nj ndrthurjeje e till gjuhsh solli lindjen e nj gjuhe t re, q u zhvillua mbi bazn e prurjeve gjuhsore e gramatikore t vendeve, nga vinte secili, t ndrthurura me prurjet e gjuhs pellazge; kjo gjuh e re u quajt latinishtja n Itali dhe greqishtja n Greqi e n Azin e Vogl. Me siguri nga kjo rrug e formimit ka mbetur zakoni, q gjithka t ohej ose t prkthehej greqisht dhe nga greqishtja latinisht, zakon q ka qen arsyeja e humbjes s pjess m t madhe t etimologjive aktualisht t pamundshme pr ti prkthyer ose t padeshifrueshme. Kjo paraqitje pr lashtsin e gjuhs pellazgo-etrusko-shqipe duhet ti bj t mendohen t gjith ata, q ende pretendojn ta nxjerrin shqipen nga hebraishtja ose arabishtja, gjuh t cilat, ashtu si gjith gjuht e tjera t Mesopotamis jan prkundrazi shum, - me mijra vjet afrsisht, - m t reja se shqipja dhe q i detyrohen asaj pr huazimet e tyre t ndryshme, t cilat pr rrjedhim, nuk jan huazime t shqipes nga gjuht mesopotamase, por prkundrazi, huazime t ktyre t fundit nga shqipja. Gjithka kemi thn m sipr pr ifutt, ka t bj njsoj me gjith popullsit e tjera t kolonive t huaja. N t vrtet qytetet e Perandoris Romake, - dhe m von Bizantine, - n fillim t epoks son e madje m par, nuk kishin vetm koloni ifute; kishin gjithashtu egjiptas, arab, persian, armen dhe vlleh. T gjitha kto koloni kan psuar t njjtin ndikim, si dhe kolonit ifute. Megjithat nuk duhet menduar se ato u asimiluan brenda nj dite; prkundrazi, jan dashur shekuj t tr q shumica e popullsive t tyre t prfshihet n elementin shqiptaro-bizantin, ndrsa pjesa tjetr sht islamizuar dhe turqizuar vetm shum m von. M par gjith kto koloni madje kan qen refraktare, sepse ishin t bashkuara e kompakte, e mbi t gjitha sepse e ruanin prdorimin e gjuhs s vet. Ka qen larmia e gjuhve q, - ashtu si gjithmon, - ka qen shkaku i shkrirjes s tyre n elementin mbizotrues, n fillim bizantin-shqipfols, dhe m pas turk. Sido q t ket qen, kur ra nj qetsi relative mbi Perandorin Osmane, ato t gjitha patn mundsi t rindrtoheshin dhe t formonin srish t reja, t cilat me gjith prndjekjet q psuan disa her pas here, u zhvilluan dhe lulzuan n kohn e prshtatshme me hapa gjigant. Kshtu, n Perandorin Bizantine dhe n fillim t Perandoris Osmane ka ndodhur dika, q ndodh sot te ne n Franc, dhe kudo gjetk ku ka imigrim: marrdhniet e martesave ndrmjet vendsve dhe t huajve e midis t huajve me kombsi t ndryshme jan shkaku i zhdukjes s gjuhve t ktyre kolonive t huaja n t mir t gjuhs kombtare, q i ka pritur kto koloni. N fakt, n rastet e bashkimit t gjuhve t ndryshme, gjith familjet e reja t krijuara kshtu nga martesa, prdorin gjuhn zyrtare t vendit ku jetojn: ky sht nj rregull i prgjithshm. Pr shembull, n Franc meq nuk mund t flas secili gjuhn e vet, t martuarit zbatojn detyrimisht frngjishten si gjuh t vatrs dhe fmijt din t flasin vetm frngjisht; n Angli e n Amerikn e Veriut ata do t flasin anglisht dhe fmijt do t prvetsojn vetm anglishten, e kshtu m tej. Pr sa koh mbetet nj brtham familjesh t po asaj race dhe q flasin po at gjuh, kolonia ruhet prball gjithkaje; por ditn kur kjo brtham gjithashtu nis t shprbhet dhe t shprndahet n at shtet, po ashtu e gjith kolonia do t zhduket pr tu shkrir e pr t humbur n masn e popullsis mbizotruese. Megjithat ne do t vm n dukje ktu, q rastet e asimilimit t msiprm nuk kan ndodhur n Perandorin Bizantine me popullsin e saj kombtare, q fliste vetm shqip, si gjuh t vatrs, dhe ku greqishtja prdorej vetm si gjuh zyrtare, e m pas n Perandorin Osmane, ku gjuha zyrtare ka qen dhe ende sht gjuha e fitimtarit turk, t ciln pothuaj gjith bota e mson, por popullsia kombtare sht e prbr nga disa pakica t rndsishme, kompakte dhe t grupuara, si jan grekt, arment e shqiptart, q flasin secila gjuhn e vet, kurse ifutt flasin spanjisht.

97

N Strug, qytet i Shqipris afr liqenit t Pogradecit, me popullsi shqiptare e vllahe, q sot nuk dihet se prse e ka pushtuar Jugosllavia, meshkujt e popullsis vllahe t ktij qyteti flasin ende jo prej shum kohsh pes gjuh: kucovllahen - gjuha amtare, shqipen - gjuha e vendit, greqishten - gjuha e arsimit q e msojn n shkoll, turqishten - gjuha zyrtare e shtetit deri m 1912, dhe s fundi serbishten - gjuha e marrdhnieve t dendura tregtare dhe sot gjuha e shtetit. Banort e krishter ortodoks t qyteteve shqiptare t Veriut prvetsojn: shqipen, gjuha amtare, greqishten n shkolla, turqishten gjuh zyrtare, dhe sipas rastit serbishten, gjuh e kontakteve t shpeshta tregtare. Shqiptart katolik t Veriut n vend t greqishtes prvetsojn italishten, dhe pr shkak t ndikimit e t propagands austriake disa madje dhe gjermanishten, q pr ta bhen: shqipja, italishtja ose gjermanishtja dhe sipas rastit turqishtja. N Vlor popullsia e krishter ortodokse burrat din: shqipen, greqishten, dhe sipas rastit turqishten e italishten. N Kor, Gjirokastr e Prmet, popullsia ortodokse gjithmon ka ditur: shqipen, greqishten dhe sipas rastit turqishten; para vitit 1914 nuk njihej italishtja n kto vise dhe aq m pak gjermanishtja. Pr m tepr, ajo q duhet vn posarisht n dukje sht fakti se asnj popullsi myslimane shqiptare, - me disa prjashtime n Shqiprin e Jugut, - nuk e ka ditur greqishten; nga ana tjetr, myslimant e Shqipris deri m 1920, m pak t arsimuar se ortodokst ose katolikt, dinin vetm shqipen, dhe vetm disa prej tyre turqishten e italishten. Ne pam se si shqipja, q n Itali njihej me emrin etruskishtja, dha ndihmes pr formimin e latinishtes, dhe se si m pas bnte pjes prbrse n t gjitha vatrat e Perandoris s gjer Romake. Kemi par gjithashtu se, pr hir t shqipes, q n vet Perandorin Romake luante rolin e imentos pr ti shrbyer unifikimit t popujve q mbaheshin t ndryshm, Konstantini i Madh vendosi t bj shprnguljen e selis s vet nga Roma n Romn e Re, ose n Konstantinopol, pa shkaktuar as paknaqsin m t vogl, e mbi t gjitha pa sjell asnj turbullir. S fundi, kemi par q n saj t shprnguljes s nj pjese t etruskve, kryesisht t Toskans italiane, pr t ardhur t vendoseshin n Toskrin shqiptare n Ballkan, kemi nj prov t padyshimt se shqiptart e Jugut, t cilsuar tosk, jan pasardhs t drejtprdrejt t etruskve t lasht, q banonin n Itali. Si rrjedhim, ktej e tutje nuk mund t lejohet q t injorohet, se bota e lasht, e cila hyri n prbrjen e Perandoris Romake - dhe n pasardhsen e saj, Perandorin Bizantine, si do ta provojm n faqet e mposhtme, - ka qen t paktn dygjuhshe: domethn fliste si n vatrat edhe n marrdhniet e prditshme t jets s zakonshme pellazgo-argieno-etrusko-shqipen, q me emrtimet e saj t ndryshme mbetet gjithnj po ajo gjuh, porse pr administratn, kishn dhe letrsin prdorte greqishten. Q ktej del se nuk duhet besuar m, q Perandoria Bizantine ka qen nj perandori greke ose helene, si kmbngul gjith literatura e sotme ose bashkkohse greke t na e paraqes, po prkundrazi, shqiptaro-helenistike. Kjo q po themi nuk sht vese nj shtje e thjesht dallimi, sepse n thelb t gjith grekt jan gjithashtu shqiptar nga origjina e tyre, dhe pr m tepr, si e kemi thn m lart, jo t gjith po vetm grekt shqipfols ose pasardhsit shqipfols, q pr kt arsye prbjn elementin grek m t lasht. N kt rrjedh mendimesh, ne mund t formulojm nj aksiom, q mbetet gjithmon e vrtet: do grek q nuk ka prejardhje mesopotamase, domethn egjiptase, fenikase, ifute, armene dhe lindore tjetr, si jan helent, sht shqiptar, por jo t gjith shqiptart jan gjithmon grek. Himariott, pr shembull, jan s pari shqiptar, e pastaj grek. Gjendja shoqrore e Perandoris Romake n epokn e themelimit t Konstantinopolit Kur themi ktu gjendja shoqrore, kuptojm racn s cils i prkisnin popullsit e Perandoris Romake dhe gjuhn ose gjuht, q flisnin po kto popullsi. N Spanj, n Franc dhe n Itali, ibert, keltt dhe galt, ligurt, etruskt e arbrit ose shqiptart e Greqis s Madhe i prkisnin racs pellazge dhe flisnin gjuhn pellazge. N Greqi dhe n gjih pjesn tjetr t Ballkanit:

98

*arbrnt, q dalloheshin n shqiptar-maqedonas, epirot, trak, ilir e dako-miz ishin pellazg dhe flisnin pellazgjishten; * helent pellazg t kryqzuar t Mesopotamis ose egjiptasit q zbarkuan n Greqi, flisnin pellazgjishten; * ifutt, q ishin t prhapur nga pak kudo npr qytetet e mdha e mesatare t gadishulit, si prjashtim flisnin sirishten ose arameishten. S fundi, n Azin e Vogl, n perndim t Eufratit e t Armenis, prsri me prjashtim t ifutve t qyteteve t mdha e t disave t Mesopotamis, popullsit kan qen pellazge dhe flisnin pellazgjishten. Sa pr gjuhn e dyt ose gjuhn e shkolls, q prvetsonin gjith kto popullsi, ka qen s pari latinishtja si gjuh zyrtare e shtetit n at epok, dhe n shum vende ka qen greqishtja. Si rrjedhim, me shprnguljen e kryeqytetit t Perandoris nga Roma n Bizant dhe me ndrtimin e Perandoris Bizantine me karakter grek, kufijt e prdorimit t ktyre dy gjuhve: latinishtes e greqishtes priren n fillim q t saktsohen dhe me kalimin e kohs latinishtja i le greqishtes fush t lir kudo n Perandorin e re t Lindjes. NGA THEMELIMI I KONSTANTINOPOLIT DERI TE PUSHTIMI TURK

Periudha nga themelimi i Konstantinopolit m 325 pas Krishtit deri te marrja e qytetit nga turqit m 1453 Bizanti dhe arment KONSTANTINOPOLI, n lashtsi BIZANTI, t cilin turqit e sotm e quajn ISTAMBUL, nga greqishtja , u quajt nga Konstantini Roma e Re, si vijon ende ta quaj Patriarkati Ekumenik. Shteti i ri, si t thuash, q themeloi Konstantini, duke krijuar nj kryeqytet t ri, q nga dita e par e themelimit t vet kishte deri te shtresat m t larta t shoqris nj fizionomi etnografike t larmishme, sepse perst, arment, madje teutont, arrinin deri n postet m t larta t shtetit. Konstantinopoli u b nj poe e shkrirjes, n t ciln edhe barbart, duke u pagzuar e marr nj arsim e kultur prkatse, u shndrruan n bizantin. Gjat shekujve n shtetin bizantin nocioni i kombsis nuk ka pasur pothuaj asnj kuptim, dhe e vetmja ide e konceptueshme ka qen mbrojtja dhe ruajtja e shtetit, i cili pr t njjtn arsye mbshtetej n nj ushtri t madhe e t fort, n nj sistem t mir financash, n nj administrat t drejtuar n mnyr shembullore, dhe s fundi e mbi t gjitha n Kishn. Arment jan nj popull mesopotamas. Nse gjuha e tyre shfaq ngjashmri me gjuh t tilal, si shqipja, sanskritishtja, greqishtja e t tjera, ky fakt nuk ka asgj t veant, pr shkak t kontakteve dhe t marrdhnieve t t gjitha llojeve, q populli armen ka pasur q n origjin me argient, t ekspedits s par ariane ose pelalzge drejt Indis. Na mjafton si prov i ktij kontakti ose i marrdhnieve t armenve me shqiptart ndikimi i gjuhs s ktyre t fundit, q ka ushtruar lidhur me prdorimin e nyjs q vihet pas emrit. Ky ndikim i nyjs s pasme t shqipes sht ushtruar edhe mbi rumanishten e bullgarishten. Qoft nse kan ardhur nga pallaja e Pamirit, qoft nse jan pasardhs t Jafetit, qoft nse e kan origjinn nga frigt, q bnin pjes n pellazgt e lasht, t ekspedits s par drejt Indis, arment e sotm jan rezultat etnik i ktyre tre elementve, t przier me nj element t katrt primitiv, i cili tashm gjendej, q nga antikiteti m i largt, n viset e Armenis. Przierja e tyre me perst dhe feja e tyre e sektit t Ariusit heretik, na shpjegon prse dijetart

99

nuk kan br dallimin ndrmjet ariasve nga pikpamja fetare (domethn: pasues t Ariusit 325 pas K.), dhe arianve t racs primitive t bardh. Pr t provuar rndsin e madhe t elementit frigas te arment, ne do t japim ktu at q ka shkruar Herodoti (VII, 73) pr kt shtje: po ashtu frigasit, ashtu si thon amaqedonasit (domethn albant, si n Europ edhe n Albanin e Kaukazit), quheshin brig, ndonse ishin europian dhe fqinj t maqedonasve; por kur u nisn pr n Azi e deri sa arritn gjithashtu e ndryshuan emrin n frigas. Jan kta frigas, gjuha e prdirtshme e t cilve ka qen shqipja, t cilt kan ndikuar shum mbi gjuhn armene. Meq ne flasim pr frigasit si raca primitive, q hyri n prbrjen e popullit armen, do t japim prsri ktu at q ka shkruar Herodoti (II,2) pr provn, q e krkoi t bhej faraoni PSAMETIK pr t msuar, i cili ka qen pouplli m i lasht se egjiptasit: Egjiptasit para se t bhej PSAMETIKU faraoni i tyre, besonin se ata kishin qen t part e t gjith njerzve. Por kur PSAMETIKU hipi n fron, ai deshi t dinte cilt kishin qen me t vrtet t part; dhe duke i nisur nga kjo prov egjiptasit i quajn frigasit si t ardhur mbi tok para tyre, kurse ata vet para gjith t tjerve. Meq PSAMETIKU nuk mund ta msonte nprmjet asnj njeriu tjetr, q mund ti tregonte cilt kishin qen me t vrtet njerzit e par, ai shpiku kt gj: nj bariu i dha q ti ushqente si duhej dy foshnja t sapolindura, t marra nga dy njerz fardo, dhe i krkoi q asnj njeri t mos shqiptonte asnj fjal n prani t tyre, q ti shtronte n nj dhom, vetm larg tyre, tu sillte n or t caktuara dhit dhe t prfundonte gjithka kur t ngopeshin me qumsht. PSAMETIKU veproi n kt mnyr dhe dha kto rekomandime, sepse donte t dgjonte cila do t ishte fjala e par, q do t thoshin fmijt, kur t pushonin nga t qarat e trazuara. E kshtu u b. Dhe meq kishin kaluar dy vjet, q kur bariu ishte marr me kt pun, duke hapur dern nj dit dhe kur po hynte brenda, t dy fmijt ran n gjunj para tij e me duart t ndera brtitn: -. N fillim bariu, duke dgjuar pr her t par kt fjal, nuk u shqetsua, por pasi i vizitoi fmijt disa her dhe vuri re se ata e prsrisnin vazhdimisht, ia njoftoi kt gj faraonit, i cili dha urdhr q fmijt t silleshin para tij. Kur vet PSAMETIKU gjithashtu e dgjoi at fjal, ai pyeti pr t msuar, se cilt ishin njerzit, q emrtonin dika me fjaln (). Kur ia treguan kt, ai pa se ishin frigasit, q kshtu quanin bukn. Edhe egjiptasit po ashtu e pranuan kt mendim dhe pas ksaj prove i quajtn frigasit, se ishin me t vrtet m t lasht se ata mbi tok. (prkth.yn). Ne po e japim kt fakt t cituar nga Herodoti aq m tepr me dshir, sepse na shrben si prov, q frigasit, si e kemi thn tashm, n marrdhniet e tyre t zakonshme flisnin gjuhn shqipe. N fakt, duke vepruar si kemi thn n fillim t ktij studimi, do t heqim nga fjala mbaresn greke: - ; ajo q mbetet sht trajta e pashquar e emrit shqip: , nse megjithat n dialektin frigas e shnonin kshtu bukn n at koh. Nse jo, ather do t jet nj gabim transkriptimi i: me . Kjo gj nuk sht aspak e pamundur, madje na duket se ka shum gjas, sepse ather do t kemi, - pas tre mij vjetsh, - pa asnj dyshim identitet ndrmjet (q shqiptohet BUK) t frigjishtes s lasht, dhe BUK t shqipes s sotme, e q t dyja shnojn bukn. Mund t thuhet, se arment e kan prejardhjen nga trakt e maqedonasit, domethn nga europian t lasht, po gjithashtu nga popuj mesopotamas. N epokn bizantine arment, q u przien prsri me frigasit, e humbn gjuhn armene n dobi t shqipes, gjuha zyrtare e vatrave, ashtu si ndodh, si e kemi thn, n rrethana t tilla. Por kur Perandoria Osmane zvendsoi Perandorin Bizantine, pr shkak t po asaj przierjeje dhe pr przierjen e armenve me arabt, perst, egjiptiant dhe t tjer t Azis s Vogl, gjuha e vatrave t reja nuk ishte m shqipja, por turqishtja: prej ksaj kan ardhur Anadollasit ose karamanlinjt, t krishter ortodoks, q midis tyre flasin turqishten dhe q pas vitit 1925 kan ardhur n Greqi pr t shtuar popullsin. Fytyra e vrtet e Perandoris Bizantine

100

Para se t vijojm t flasim pr secilin nga popujt kryesor, q hyn n prbrjen e popullit t pafund t Perandoris Bizantine, do t prpiqemi n faqet e mposhtme, t paraqesim fytyrn e vrtet q paraqiste ky popull n kohn q na intereson, n at vend ku do t shohim emrat dhe emrtimet q lidhen me t dhe q, gabimisht, i jan veshur nga autort n mnyr t pasakt ose me tendenc, si n mesjet edhe n koht e sotme e t reja. Lidhur me kt ne mund t themi se shtja sht pikrisht njsoj me at q lidhet me Maqedonin para pak kohsh dhe q, ende sot, ka t bj me Shqiprin e shqiptart, t cilt kushdo nga fqinjt e interesuar i prshkruan, n prputhje me at q i shkon pr shtat, pa asnj shqetsim dhe duke shprfillur t vrtetn historike. Q nga viti 534 deri m 562 numrohen jo m pak se dhjet pushtime t sllavve, bullgarve e hunve. Skitia, Mezia, Traka, Greqia pan se si u shtrin mbi to kto hordhi t egra, q dogjn, masakruan popullsit e ngulura, shkretuan gjithka dhe goditn Konstantinopolin, bartsin e gjith pasurive t bots, qendrn e jets s mbl e t qejfit. Nuk u desh vese pak, q ata t vinin deri te muret e tij m 540 e 558 dhe, pa ndrhyrjen e Belizarit, u pushtua Bizanti. M 568 lombardt, nj popull barbar me prejardhje gjermanike, shprtheu n Italin veriore. Me prjashtim t perndimit, Ravens s pushtuar nga guvernatori bizantin dhe Roms, selis s paps, gjith pjesa tjetr e gadishullit deri n Benevento u b zotrim gjermanik, kurse mbretria lombarde do t mbijetonte njqind e pesdhjet vjet. N t njjtn koh kur Perandoria humbi Italin, ndodhi q u shkput edhe pjesa m e madhe e gadishullit ballkanik. Avart, nj popullsi aziatike, e vendosur n Panoni dhe sllavt, t vendosur n brigjet e Danubit t poshtm, rreth vitit 580 u lshuan mbi Ilirin e Trakin, q i pushtuan e i shkretuan. Ushtrit, ashtu si dhe popullsit e Bizantit quheshin romane, gj q provon edhe nj her se ato nuk ishin greke ose helene. Por ato gjithashtu nuk ishin n t vrtet as romane, n kuptimin e ngusht t fjals, sepse ato i prkisnin popullit pellazg. Sidoqoft, n Perandorin Bizantine nuk kishte nacionalizm n kuptimin q e marrim ne sot: toskant, grekt, romant, shqiptart etj., ishin vese dallime t nj populli ose m mir t nj race: pellazge; n kt epok rolin e nacionalizmit, domethn preteksti q i ndan individt, madje dhe kur i prkasin nj race, e luante feja; ishte fanatizmi fetar q frymzonte dhe ndizte zjarrin e grindjeve politike. Kshtu pr shkak t mungess s ndjenjs kombtare ose patriotike bizantine, ose si sot, shqiptare, ishte ndjenja fetare q ngjallte n shpirtrat kundr persve nj entuziazm t prgjithshm. Trupat e krishtera, t fanatizuara, viheshin n marshim me gzimin e shenjt, q m von do t frymzonte kryqzatat. Gjat gjasht vjetve, nga 622 deri m 628 bizantint, ende nn emrin e romanve, luftuan kundr ushtrive perse dhe i zbrapsn pak nga pak. Pushtimet sllave t paafta pr t ndikuar mbi popullsit bizantine shqiptare t Peloponezit, t Greqis e gjetk M 717 nj shprthim i ri i kroatve e serbve n drejtim t Mezis, Maqedonis e vet Peloponezit pati si pasoj nj ngulitje t re t sllavve n viset, q ata tashm i kishin pushtuar q prej nj shekulli, dhe nga t cilat, pa dyshim, ata u detyruan t trhiqeshin pasi lan disa q t nguleshin paqsisht. Kjo ngulitje e re, njsoj paqsore, na bn t dyshojm pr grabitjet, djegiet, shkretimet dhe dmet e tjera t pushtimeve n fjal, pr t cilat Joani i Efesit, q na i tregon, nuk pajtohet as me vetveten. N t vrtet, nga njra an, ai na thot se slalvt e pushtuan Perandorin, prshkuan gjith Greqin, morn shum qytete e kshtjella, i pushtuan vendet dhe m n fund, shkruan ai, u vendosn paqsisht; nga ana tjetr, ai na thot se populli i mallkuar shkretoi, dogji e grabiti deri te Muri i Gjat, por nuk na jep pr kt shtje asnj gj t prpikt: cilin rajon shkretuan? cilat qytete i dogjn? dhe cilat zotrime grabitn? Kshtu ka baza t besohet, q ai na jep ktu nj paraqitje krejt t mjegullt e t

101

pasakt, t ciln ai, pa asnj dyshim, e mbshtet n thashethemet dhe i mungon fardo autoritet historik i padyshimt. Gjithashtu jemi t detyruar t vm re, se ka nj kundrthnie ose nj kundrshti. Nse do ti mbahemi prshkrimit t Joanit t Efesit, del se mbizotron ngulitja paqsore, dhe ather mendimi i shprehur nga J.P.FALLMERAYER bie, sepse pr ta pranuar duhet t supozojm jo grupe t vogla, q endeshin andej e kndej duke krkuar vende t prshtatshme pr tu ngulur, por nj hordhi t shumt, q prbhej nga qindra mijra lufttar, nj kryetar dhe nj organizim t prshtatshm me udhrrfyes dhe me armatimin prkats. Duke e pushtuar territorin kshtu dhe me beteja sllavt kan pasur mundsin t imponohen mbi popullsit bizantine shqiptare plotsisht t kalitura dhe ti detyronin pr tiu nnshtruar atyre e t prziheshin me ta. Ndrsa po t hynin me grupe t vogla, ka qen fatale q kan humbur brenda mass shqiptare, t lindur krenare, q nuk pranonte asnj kontakt me ta, mbi t gjitha martesat, n vend q ti imponoheshin ksaj mase. Po prfitojm ktu nga rasti pr t njoftuar at q shkruan Elise RECLUS, duke ndjekur po at fill mendimesh, n Gjeografin Universale, vll. I, f.546, lidhur gjithnj me popullsin shqiptare gjat s njjts periudh: Kngt popullore t Sicilis, thot ai, nuk mbeten prapa nga hijeshia natyrore dhe zgjedhja e holl e shprehjeve kundrejt rispetti t admirueshme t Toskans ose t Etruris s lasht, vend vlla i Sicilis, sepse q t dy jan ose kan qen shqipfols. Nga t gjith emigrantt, vijon ai, q kan ardhur me hir a me pahir pr t populluar Sicilin n epoka t ndryshme dhe pr t shtuar numrin e vllezrve t tyre autokton, shqiptart, t quajtur greci n at vend, - por ky emrtim greci nuk zbatohet pr nj kombsi, vese pr fen q sht greke ortodokse, - jan t vetmit q ende nuk jan shkrir trsisht me popullsit rrethuese; madje edhe sot ata prbjn grupe t dalluara nga gjuha e ritet fetare n disa qytete t brendsis, e kryesisht n: PIANA DEI GRECI (sot PIANA DEGLI ALBANESI) mbi nj plalj q zotron n jug mbi luginn e Palermos. Por ndrsa shkrirja e gjith elementve t tjer etnik duket se sht prfunduar, dallimi i popullsive t Sicilis megjithat sht mjaft i madh, duke ndjekur mbizotrimin e ktij ose t atij kryqzimi. Kshtu etenasit, kryesisht banort e Katanies dhe t Aci Reale, q jan me prejardhje shqiptare, jan m autentikt, sepse nuk jan przier dhe kan emr t mir pr hijeshin, butsin, mikpritjen e dashamirsin. Mund t prfundojm, q kta sllav, t pretenduar pushtues, nuk kan pasur asnj ndikim fardo mbi popullsin autoktone shqiptare t Greqis dhe aq m pak mbi at t Peloponezit me t njjtn prejardhje. S pari, sepse ata ishin shum t pakt n numr q t mund t imponoheshin si e dshironin ose si e pretendonin, dhe s dyti, sepse kjo popullsi, q prej kohve t lashta ka pasur emr pr krenarin e saj primitive strgjyshore, nuk pranonte asnj kontakt, mbi t gjitha martesat me kta emigrant sllav. Po ashtu ajo kurr nuk ka dashur t hyj n marrdhnie t po asaj natyre me helent, shtypsit e tyre q nga antikiteti, lidhur me t cilt ka paraplqyer m mir t prfundoj n skllavri se sa t przihet me ta. Serbt Ne nuk kemi ndr mend ktu t japim nj histori t serbve, qoft dhe fare t ngjeshur, - por m tepr t themi se far jan ata dhe far kan br kundrejt shqiptarve, q t jen ata, t cilt u kan shkaktuar dmin m t madh.

Prejardhja e sllavve Territoret q prbjn Jugosllavin e sotme, para shfaqjes s serbve n kto rajone, banoheshin qysh prej kohve q smbahen mend nga pellazgt, me t cilt u bashkuan m pas,

102

- n fillim t mijvjearit III para K., - popullsi po ashtu pellazge, t cilat vinin nga territoret e Polonis e Gjermanis s sotme dhe t cilave autoktont u dhan emrin ilir, domethn, sipas shqipes s sotme: t lyrt = ata t lyer ose t lerosur. Me koh imigrantt nga veriu dhe autoktont, duke qen t po asaj race e duke folur pothuaj t njjtn gjuh: pellazgjishten, u shkrin dhe vijuan t quhen t gjith ilir. Me kt emr ata zinin gjysmn perndimore t Gadishullit Ballkanik, q nga bregu i djatht i Danubit n veri e deri n Epir n jug, duke prfshir popuj t ndryshm, q ishin n lvizje t vazhdueshme imigrimi brenda tyre dhe q luftonin vazhdimisht pr hegjemoni. Ishin gjithashtu edhe breukt (), ndoshta strgjyshr t frigasve, q zinin brigjet jugore t Savs; n verilindje t Bosnjs ishin japodt; liburnt banonin n brigjet e Dalmacis dhe n ishujt; n t dy ant e malit makarska jetonin ardiejt ose vardajt, piratt e famshm t Adriatikut; daverst afr Narents prdornin monedha bakri, q kishin si emblem nj anije; n trevat e sotme t Malit t Zi banonin dokleatt; fqinjt e tyre, labeatt, jetonin afr brigjeve t liqenit t Shkodrs () dhe nga ana e vet kishin si fqinj pirustt, t cilt ushtronin mjeshtrin e metalurgve. M n brendsi ishin vendosur oktariatt, armiq t ardiejve, dhe parthint, q grupoheshin rreth UZICE dhe adhuronin Zeusin Parthen si mbrojts t tyre. N luginat e Vardarit t eprm dhe t Drinit t Bardh, n fushn e Kosifopedionit ose t Shkupit dhe n rajonin e Nishit shtriheshin t famshmit dardan (Drdnt n shqipen: koprro), q m 284 para K. ishin kundrshtar t maqedonasve dhe m von t romakve. Q nga pushtimi romak si popullsi kryesore ishin delmatt ose dalmatt, t cilt kishin si kryeqytet Delminiumin (sot Zhupaniac) dhe si port qytetin Salona. Po n at epok romake kishte gjithashtu popuj t tjer t fort: dasarett, ditiont, taulantt, sardeatt e t tjer. T gjitha kto popullsi, si na thot Plini, ishin t ndara n DECURIAE. Straboni (VII,5) njofton se toka ndahej srish ndrmjet antarve t nj dekurie n do tet vjet. Grat ilire gzonin nj respekt t madh dhe madje mund t arrinin deri n fronin mbretror, kurse n viset e liburnve ato mbretronin n regjimin e poliandris. VARRONI ka lavdruar dashurin e tyre pr pun: ato prisnin dru n pyll, kullosnin kopet, gatuanin dhe mbi t gjitha ishin shum pjellore. N shoqri, krahas qytetarve t lir, kishte edhe serv (t krahasueshm me ilott). Sundimi romak prhapi qytetrimin ndrmjet ilirve, t cilt ende nuk ishin trsisht t qytetruar. Krishterimi ishte shfaqur q n fillim, sepse Titusi, dishepulli i Palit, ka predikuar n Dalmaci. Kur u nda Perandoria Romake n Perandorin e Lindjes dhe Perandorin e Perndimit pas vdekjes s Teodosit t Madh, Iliria mbeti n Perandorin e Lindjes, dhe pas rnies s Perandoris s Perndimit me invazionin e barbarve, ia behn edhe dyndjet serbe. Historia e serbve, para ardhjes s tyre n Gadishullin e Ballkanit, sht e przier me at t sllavve t tjer prgjithsisht. N fillim ata jetonin t gjith me emra t ndryshm n veriperndim t Karpateve, n luginat e Vistuls, Pripetit dhe t Dniestrit t eprm, duke pasur n veri t tyre edhe popullsi t tjera: strgjysht e popujve balt, q gjithashtu ishin farefisi i tyre m i afrt, t cill si lituant, letont e t tjer; n lindje kishin popuj me prejardhje fine dhe n juglindje popuj t ndryshm, q banonin n stepat e gjera t Skitis. Vetm n shekullin VI serbt shfaqen n jug t Danubit. Natyrisht, vrshimi i tyre e shtyu nj pjes t popullsive ilire ose shqiptare autoktone drejt jugut; por nj pjes e vogl megjithat u detyrua t strehohej n fillim npr male dhe vetm me koh ajo zbriti pak nga pak drejt fushave, ku ishte shtrir pushtuesi dhe n gjirin e t cilit do t shkrihej. Sipas Konstantin Porfirogjenetit krishterizimi i serbo-kroatve ka ndodhur n dy periudha: n fillim n kohn e Herakliut, perandorit t Bizantit, q i krkoi paps s Roms t drgonte priftrinj pr t pagzuar popullsit serbe (duket se slalvt e Dalmacis, madje dhe n shekullin VII ende, epoka e Pap Joani IV (640-642) ishin idhulltar; m pas, nn mbretrimin e Vasilit I, rreth vitit 879, prqafuan krishterimin gjith serbt, kroatt, zahlumt e t tjert, q ende nuk ishin pagzuar. (Duket se t fundit t pagzuar jan ata, q bjn pjes

103

n Kishn Ortodokse Lindore, ndrsa t part, pjesa m e madhe e t cilve jan kroat e slloven, u bn katolik). N t gjitha kishat katolike jugosllave dhe n Vatikan gjuha serbe quhet si gjuh ilire dhe shnohet si Illyrica Lingua. Pr ta marr n mnyr abuzive kt emrtim illyrica lingua pr gjuhn e tyre, q nuk sht aspak ilire por slalve, serbt jan mbshtetur n faktin, q n fillim ata i nnshtroheshin (duke u cilsuar si q do t thot serv, gj q nuk u shkonte pas qejfit) autoritetit bizantin dhe dshironin t prziheshin me shqiptart autokton. Prandaj edhe alfabeti q ata kishin huazuar pr librat e tyre liturgjik, para zbatimit t shkronjave cirilike rreth vitit 885, data e vdekjes s Metodit, n vend q t ishte alfabeti latin, q do t kishte m shum arsye t plqehej, n Vatikan, ishte alfabeti shqiptar glagolitik. Duhet vn n dukje ktu, q bullgart gjithashtu arritn ta quanin gjuhn e tyre t folur n maqedoni: maqedonishte. Por n Maqedoni bullgarishtja nuk sht aspak e vetmja gjuh, sepse atje flitet greqishtja, serbishtja, e mbi t gjitha shqipja dhe asgj tjetr. Sa pr Aleksandrin e Madh, nga fakti q ai ishte maqedonas paska qen bullgar, do t thot t harrohet q, nse Aleksandri i Madh ishte helen nga arsimimi, nga prejardhja ishte shqiptar, i edukuar dhe i arsimuar greqisht nga nj shqiptar prej Stagjire: Aristoteli. Mjafton t lexohen tekstet e lashta, t cilat na msojn se Aleksandri i Madh, kur fliste me ushtart e vet ose me disa nga gjeneralt, t gjith maqedonas, u fliste n gjuhn e nns. Kurse nna e tij ishte Olimpia, epirote dhe q fliste shqip. Pushtimi i Maqedonis, Shqipris, Epirit dhe Thesalis gjat sundimit t DUSHANIT nuk qe nj siprmarrje e vshtir, sepse n kt epok Perandoria Bizantine ndodhej n rnie t plot dhe po grryhej nga luftat civile. Nuk sht br asnj betej e madhe pr gjith kto pushtime; tashm rajonet perndimore t shtetit ishin nn varsi t serbve. Sipas nj pikpamjeje tjetr, lehtsia me t ciln u arritn gjith kto pushtime nga Stefan DUSHANI shtron nj problem tjetr, - nse ka ndonj problem ktu, - sepse tashm sht i zgjidhur negativisht. Kto pushtime n vetvete, a krijojn gjithashtu nj t drejt t paparashkrueshme mbi shqiptart, q banonin dhe q n shumic ende banojn n kto rajone t pushtuara? Fundja, ato edhe mund t ligjroheshin, nse do t kishte vijuar nj pushtim paqsor deri m sot dhe q do t sillte nj pajtim ndrmjet popullit t mundur e fituesit dhe njkohsisht, pranimin e pushtetit t pushtuesit nga ana e t mundurit. Por kshtu jemi shum larg nga t dhna t tilla pr problemin ton. Prkundrazi, Stefan DUSHANI dhe pasuesit e tij nuk kan mundur ta mbajn territorin strgjyshor t shqiptarve, - t gjitha viset e prmendura m lart banoheshin n at koh prej shqiptarve dhe n pjesn m t madhe edhe sot, dhe jan pushtuar nj her, por pr sa koh? Prandaj pr ne sht tepr i guximshm dhe i ekzagjeruar rivendikimi i delegatve serb n konferenca t ndryshme ndrkombtare e mbi t gjitha n Konferencn e Paqs t 1920 n Paris pr at q ata e quajn Serbia e Vjetr dhe mbi nj perandori aq efemere, sa e perandorit DUSHAN, sepse paska pasur nj perandor Stefan DUSHANI. N fakt, mund t lexojm q: Dimrin e po atij viti, domethn m 1345, dhjet vjet para vdekjes s Stefan DUSHANIT, asambleja serbe lejoi shpalljen e tij si perandor me titullin CAR I SERBVE DHE I GREKVE, (P) P greqisht, dhe latinisht: IMPERATOR SERVIAE ET ROMANIAE.. Gjat gjith pushtimit turk n territoret e serbve shqiptart, si myslimant dhe ortodokst e katolikt, mundn ta ruanin qetsisht karakterin e tyre kombtar nga t gjitha pikpamjet. sht nj gj unikale n bot, q madje dhe shumica e kthyer n islamizm nuk ka ndryshuar prsa i prket kombsis s vet as zakonet e gjuhn deri m sot. Por pas vitit 1830 e sidomos pas 1878 e 1920, kur u liruan dhe rindrtuan mbretrin e tyre, serbt patn pretendime t shfrenuara mbi ato territore, q kurr nuk i kan banuar prfundimisht, si Serbia e Vjetr pr shembull, pavarsisht nga emri q mban. Dhe kto pretendime mbshteten vetm n nj fakt historik, q nuk ka zgjatur m shum se 25 vjet, gjat mbretrimit t Stefan Dushanit: 13301355, e pr m tepr me gjith nj padrejtsi t till, ata jan knaqur, pr shkak t bashkpunimit t diplomatve t zellshm, kryesisht m 1920, dhe kan qen shkaku i kaq

104

dramave e mjerimeve, q kan psuar shqiptart e veriut. Kta t fundit u arratisn nga atdheu i tyre, ku prndiqeshin sistematikisht dhe ku megjithat ishin e vetmja popullsi autoktone, ata u detyruan t krkonin strehim atje ku mundn, po kryesisht n Turqi, ku i kan pritur autoritetet dashamirse. Pr m tepr, duke mos u knaqur q i dbuan nga vatrat banort vends q prej kohve parahistorike m t largta, serbt q ndrrojn pr ilirizmin dhe q nuk arritn gjithashtu t quhen ilir, n vend t ktij emri kan uzurpuar doket e zakonet, mnyrn e veshjes dhe t jetess t shqiptarve, t cilve u kan zn vendin. Bullgart dhe Maqedonia Maqedonia Homeri nuk e njeh emrin e Maqedonis dhe t maqedonasve. Pr t lufttart q e kishin prejardhjen nga kto vise t prshkuara nga Aksiosi (sot: Vardari) ishin paon dhe vendi i tyre quhej Paoni (II..848; (II..848; .287 e .152). Ky vend pr her t par sht quajtur Maqedoni ose M dhe M (Odis. .106), t cilat etimologjikisht n shqipen do t thoshin: ai q mban ose kullot dhen e lop = m-k-dhen (+o). Tashm q nga koht m t lashta Maqedonia gjeografikisht prfshinte nj shtrirje q ndryshonte vazhdimisht. Gjat periudhs parahistorike territori i Maqedonis prfshinte rajonin, i cili kufizohej nga AKSIOSI dhe ALIAKMONI, ujitej nga LUDIASI dhe q kishte si kryeqytet AEGASIN ose EDESN (AI ose E). sht ky rajon, q do t bhej m von qendra e shtetit t madh e t fort t Maqedonis dhe, pa dyshim, pr kt arsye u quajt H, EMATHIE ose EMAZIA nga shqipja: E-MADHIA (==)= E-MADHJA (krahina ose rajoni). Me koh ky shtet, q ndoshta u themelua nga fundi i shek. IX para K., prparoi gjithnj e m tepr dhe sidomos zgjeroi hapsirn q shnonte emri i tij. Nn mbretrimin e Filipit II, atit t Aleksandrit t Madh, ai u shtri nga Mali Orbel te Mali i Olimpit dhe nga vargmali i Pindit deri te lumi NESTOS. N epokn romake Maqedonia u prfshi n Illyricum. Dhe kjo ndarje nuk na duket arbitrare; ajo shpjegohet nga fakti se emri Illyricum prfshinte nj popullsi homogjene, t prbr n at koh vetm nga pellazg, q mbanin emra t ndryshm si maqedon, epirot, alban (tosk etrusk dhe gegen ose ), dalmat dhe t tjer ilir, dhe flisnin po at gjuh: pellazgjishten ose shqipen. Maqedonasit, thot DROYSEN, i prkisnin po asaj race pellazge, q zinte gjith tokn helenike; por maqedonasit, ashtu si gjith bota e gjer pellazge, nuk kishin asnj marrdhnie me helent, ata nuk vareshin prej tyre dhe nuk i kishin ndjekur n evoluimin e tyre qytetrues; gjithashtu helent i quanin ata barbar ose gjysmbarbar. Besimi, zakonet dhe doket e maqedonasve e tregojn mir kt prejardhje pellazge s cils i prkisnin, ashtu si gjith fqinjt e tyre, q erdhn n kontakt e patn marrdhnie shum t ngushta me ta, por meq nga t dyja palt ishte e njjta rac dhe po ajo gjuh: pellazgjishtja, del se nga kryqzimi i br nuk ka dal asnj ndryshim. Gabimi i madh i gjith autorve t sotm ka qen gjithmon se i japin fjals helenik nj shtrirje q nuk e ka pasur. Prve se shnonte qytetrimin dhe gjuhn, kjo fjal nuk lidhej ose nuk bashkohej me asnj emr, q t kishte gjurm t racs. Kshtu, raca helenike ishte nj togfjalsh q nuk mund t prdorej. Mund t thuhej vetm: populli helenik ose popullsia helenike, pr t shnuar helent, q ishin, - si e kemi thn tashm, - produkt i przierjes s imigrantve t shndrruar n pushtues, t ardhur nga Fenikia dhe Egjipti, me kt popullsi autoktone pellazg t Greqis, q e pranuan faktin e kryer dhe bashkpunuan me ta. Pasardhsit e ksaj przierjeje, q u bn elementi mbizotrues ose mbisundues, i cili

105

drejtonte e qeveriste Greqin, u quajtn helen dhe i kthyen n skllevr pjesn m t madhe t pellazgve, q nuk pranuan t bashkpunonin, me emrin ilot, penest periek, metek etj. Gjendja shoqrore q krijuan kshtu helent ka vazhduar m shum se pesmbdhjet shekuj (1700-146 para K.), por nuk mbijetoi pas pushtimit romak (Straboni 10 f. 481). Te romakt skllevrit nuk kishin po t njjtn prejardhje si te grekt; nse romakt do t ishin kthyer n skllevr pr shkak t nj lufte fatkeqe, n fund t s cils do t ishin br t till, nuk kishte ndodhur njsoj si me hilott, penestt dhe shumicn e skllevrve t tjer t Greqis, q ishin autokton t mundur ose m mir t nnshtruar. Tregimet historike t Eforit, Pauzanias (3.2.5.7; 3.20.6) dhe t Plutarkut (Lik.2.1) tregojn nj fakt t sigurt: shndrrimi i nj pjese t banorve n ilot (E) pas pushtimit, dhe dallimin n trajtim, q ekzistonte ndrmjet disa kategorive t skllevrve. Kto trajtime disa historian t lasht, me m shum t drejt ia atribuojn qndress pak a shum t gjat dhe krenare, q i bn n kt epok dhe nj rndimi gradual t ashprsis s pushtimit. Nga ana tjetr prfundimi q nxirret nga leximi i gjith tregimeve t lashta, sht se ilott dhe m me shum arsye metekt (), periekt () dhe klasat e tjera analoge t popullsis s Greqis s lasht nuk ishin n kuptimin e vrtet skllevr, sepse kishin nj gjendje t ndrmjetme midis njeriut t lir dhe skllavit. Dhe n fakt kushtet e tyre ishin, si kemi thn, si rrjedhim i pushtimit dhe nga kjo an, ata kishin njkohsisht nj zot t veant dhe shtetin. Vetm shteti mund ti lironte duke par nnshtrimin e tyre, sjelljen e tyre dhe moskundrshtimin ndaj regjimit t helenve. Megjithat kushtet e ilotve n Spart ishin shum t kqija dhe u ndalohej prdorimi i armve. Jasht Greqis s mirfillt ardiejt , nj popullsi ilire, sipas Teopompit zotronte 300 000 , q u shrbenin si ilot. Ne nuk e dim cilat kan qen kushtet e lelegve skllevr t kariasve n epokn maqedonase; por nuk ka dyshim q helent kan qen zotr dhe shtyps edhe t grekve, popullsi pellazge e pastr origjinare e Epirit, si dhe t popullsive t tjera jo helene t Greqis e t nj pjese t Azis s Vogl. Nga shqyrtimi i gjendjes shoqrore q bjm ne pr Gadishullin Ballkanik dhe Azin e Vogl, del se nuk ka pasur n kuptimin e mirfillt rac helenike, por vetm qytetrim helenik. Ka pasur, prandaj n t vrtet, vetm rac pellazge, q ka mbajtur emra t ndryshm, q prdoreshin pr nnndarjet e shumta, n vartsi nga fakti nse bhej fjal pr kt ose at popullsi, q banonte n kt apo at vend. Ajo q i karakterizonte gjith popullsit pellazge ishte se ato t gjitha flisnin n vatrat e tyre po at gjuh, me disa dallime t vogla t shqiptimit, por ato shkolloheshin n gjuhn greke. Megjithat nuk duhet besuar q n kt epok ka pasur, ashtu si sot, arsim t detyrueshm dhe se gjith botae msonte greqishten dhe dinte ta fliste! Jo!... Nse n masn e madhe t popullsis s qyteteve kishte disa dhjetra, q msonin dhe e dinin si pr ta folur, edhe pr ta shkruar, kaq ishin. Gjith pjesa tjetr ishe e pashkollur. Dhe kjo gjendje ka vazhduar deri m 1850, t paktn, t kohs son; dhe kjo na jep arsyen prse gjith popullsia e Greqis ka mbetur shqipfolse. Ashtu si dhe ajo e Azis s Vogl dhe e Traks para shkmbimit t vitit 1923. Nuk duhet harruar q n kto dy vendet e fundit gjithashtu, duke prjashtuar ata q flisnin n vatrat vetm turqishten, t gjitha popullsit e tjera ortodokse, q mbaheshin si greke, nuk ishin n realitet vese shqiptare, q flisnin shqipen. Nga kjo del se arbresh ka qen nj term, i cili shnonte popullsin pellazge primitive dhe q fjala helen = nuk shnon vese at, q ka marr arsim n gjuhn helene dhe q fliste at gjuh. Albanofont e Greqis, q n t njjtn koh jan shqiptar dhe gjithashtu grek, dhe himariott, ndonse shpallen ose pretendohet se jan grek, jan gjithashtu ipso facto shqiptar.

Bullgart

106

Gjendja shoqrore dhe etnologjike, q mbizotronte jo vetm n Maqedoni, por edhe n gjith Perandorin Bizantine t epoks s Konstantinit I, sht transmetuar pothuaj e paprekur deri n koht e fundit. Ne themi pothuaj e paprekur, sepse duke nisur nga viti 375 pas K., dyndjet e barbarve nisn dhe vijuan pa ndrprerje deri n pushtimin e tokave nga turqit. Ato m t lashtat pas Konstantinit jan dyndjet e gotve, hunve, sllavve ose serbve, bullgarve dhe mjaft t tjerve. Nga t gjith kta pushtues, ka pasur nga ata q jan ngulur n Gadishullin Ballkanik dhe t tjer vetm se kan kaluar. Sido q t ket qen, t gjith kan ushtruar vetm nj ndikim t vogl mbi racn pellazg ose shqiptare t vendeve t pushtuara, sepse ata ose u shqiptarizuan ose u zhdukn pa ln gjurm. Kshtu, sipas K. AMANTOS, kur nga shekulli VII sllavt nisn t zbrisnin drejt Maqedonis, kryesisht duke ndjekur brigjet e AKSIOSIT ose t VARDARIT, ata nuk gjetn n vend vese pellazg ose vetm shqiptar. T gjith t huajt e tjer t mundshm, q po ashtu zbritn n Maqedoni, nuk mund t mos psonin t njjtin fat, si dhe t mparshmit: t albanizoheshin me shpejtsi. Autort grek, duke folur pr po ato dyndje, nuk thon q pushtuesit, sidomos serbt e bullgart - (N rrethinat e Kors n Shqipri ka ende fshatra t tra, midis tyre dhe Boboshtica, t banuara nga bullgar t shqiptarizuar) - u albanizuan por q u helenizuan, dhe ata e mbshtesin mendimin e tyre duke u bazuar n monumentet e shkruara n gjuhn greke: nga kjo, prfundojn ata, gjuha greke ka qen e folur n rajonet ku jan br kto zbulime. Nga ana jon, ne po e prsrisim q popullsit, ndrmjet t cilave jan gjetur kto monumente, fare mir mund t kishin midis tyre, - dhe kshtu duhet t ket qen, - qeveritar e ushtarak, q dinin e detyrimisht shkruanin greqisht pr t hartuar e drguar gjith aktet zyrtare, por kjo mundsi nuk nnkupton ose nuk tregon, q gjithashtu edhe masa e madhe fliste e shkruante greqishten. Prkundrazi, kjo mas ka mbetur gjithmon konservatore, e till si ka qen n antikitet dhe e till si na ka ardhur deri n shekullin XIX, domethn pellazge ose shqiptare. Kjo gj mund t kuptohet leht, sepse ende ka n Greqi, si dhe n Itali e Sicili, - popullsit e quajtura greke por shqipfolse t Turqis Europiane dhe t Azis u shkmbyen m 1923, masa e tra, me qindra mijra, t cilat sigurisht arsimohen n greqishten ose italishten, por n vatrat e tyre flasin gjuhn e strgjyshve pellazgjishten ose shqipen. N Maqedoni sllavt, qoft vetm qoft s bashku me bullgart e Simeonit, pr shembull, nuk kan paraqitur asnj kundrveprim ose qndres serioze dhe nuk kan br asnj kryengritje t prmasave t mdha; dhe kjo provon se ata kan qen n numr t pamjaftueshm pr kt. Gjithashtu popullsia kryesore e qyteteve dhe e kshtjellave ka qen shqiptare ose bizantine dhe, pr rrjedhim, ata sllav t pakt q bnin pjes jan asimiluar shpejt dhe jan shqiptarizuar. Sa pr popullsin sllave fshatare ose shtegtuese, q mbetej jasht ktyre qyteteve ose kshtjellave, ka qen pa rndsi dhe n fillim nuk prbhej vese nga serbt; vetm m von ajo prfshinte edhe VLLEHT. Sepse kta VLLEH: domethn trak e ilir t kufijve t Perandoris Romake, q ran n kontakt me DAKT, fqinjt e tyre t veriut, t shtyr nga popullsit barbare, banonin edhe m n veri, jan shtyr m n jug, drejt Maqedonis, kryesisht duke u nisur nga shekulli IX, pr tu vendosur atje; dhe n rast lufte ose dyndjeje, meq ata nuk e kishin zakon t mbroheshin, duke u futur n kshtjellat m t afrta, strehoheshin gjithnj n po ato rajone malore. Nga ana tjetr, pushtimi efemer i Maqedonis nga serbt n epokn e Stefan Dushanit me siguri nuk e ka shtuar shum numrin e popullsis sllave t ktij rajoni. Sido q t ket qen, duke menduar se gjat mesjets sllavt dhe vlleht nuk kan zbritur pr tu vendosur n Maqedoni vese pak nga pak dhe jo n numr t madh pr do her. Gjat gjith mesjets, n kundrshtim me epokn romake, Maqedonia sht quajtur si Illyricum ose edhe Thessali ose . Nga pikpamja racore, pothuaj gjith autort, historiant dhe gojtart, q nuk ishin t njohur si Demosteni pr pasionin ose pr zemrimin politik kundr Filipit, i quanin maqedonasit si t nj race me veten, , domethn pellazg dhe aspak helen. Dhe kur grekt e kohve t reja dhe bashkkohor shkruajn, q maqedonasit, lidiasit, kariasit, frigasit, banort e Greqis s Madhe, epirotasit, bizantint dhe gjith t tjert jan helen , e bjn kt pa u menduar, dhe ata nuk mbeten pa rn n kundrshti, kur duke komentuar t lashtt, dhe

107

duke harruar far kan shkruar ata tjetr, na bjn t njohur pikpamjen e ktyre t lashtve ashtu si e quanin kta t lasht, domethn n prputhje me realitetin e t vrtetn e kohs s antikitetit. Kshtu pr shembull, duke harruar t bjn dallimin q na imponohet ndrmjet grekve dhe helenve t lasht, si e kemi br ne, ata nuk kan mdyshje t shkruajn lidhur me maqedonasit, si dhe pr gjith popujt e tjer grek t epoks s ktyre t fundit, dhe t thon: edhe sikur helent e epoks klasike, t holl e krenar si ishin pr qytetrimin e tyre, i quanin maqedonasit si barbar , kjo nuk vinte pr shkak t dallimit si rac, por nga nj dallim qytetrimi. Kshtu, kur maqedonasit erdhn n po at shkall qytetrimi si ata dhe mund t krahasoheshin me at t helenve t tjer, e fituan pr vete t drejtn t quheshin helen. Pra nuk ka nevoj q t zgjatemi pr kt shtje; helent e kohve t reja dhe bashkkohs jan t nj mendimi me ne, domethn q popujt grek t antikitetit - natyrisht, duke prjashtuar helent - nuk lindnin helen, por bheshin ose kishin t drejtn t quheshin helen duke prvetsuar gjuhn helenike, me t ciln njkohsisht merrnin emrtimin: duke i dhn kuptimin i qytetruar helen. Lidhur me bullgart, ata q gjat mesjets e kishin kthyer vmendjen m tepr drejt Traks se sa drejt Maqedonis, me t ciln ata kishin fare pak marrdhnie npr luginat e Strymonit e Aksiosit. Pushtimet e Simeonit dhe t Joanicit dhe luftat e Samuelit sigurisht e kan dmtuar popusllin bizantine t Maqedonis, por nuk i kan nxitur shum bullgart q t vendoseshin aty. N luginn e Strymonit, n lindje t Strumnics, ka bizantin ose shqiptar dhe bullgar, q banojn s bashku; por m e sigurt duket vendosja n shumic e bulgarve n veri t Maqedonis, Serbin e sotme, n Paoni e n Dardani, sepse kto vise jan pushtuar nga bullgart q n shekullin IX. Nga Dardania e Paonia bullgart, duke ndjekur luginn e Aksiosit (Vardarit) zbritn pak nga pak n Maqedoni; por edhe element pellazg, duke ardhur nga Iliria ose Shqipria, deprtuan n epoka t ndryshme n maqedonin perndimore; dhe kta shqitpar i prforcuan elementt pellazg t rajonit, megjithat pati nj pjes q nuk i shptoi dot sllavizimit - ashtu si jan sllavizuar edhe bullgart - si ka pasur edhe shum bullgar q jan shqiptarizuar. Duke nisur nga shekulli XIV prve shqiptarve-bizantin, serbve, bullgarve e m von turqve, n Maqedoni ka pasur edhe cigan, kurse n Selanik, duke nisur nga fillimi i shekullit XVI edhe ifut. Pozita gjeografike e ktij vendi dhe mbi t gjitha pasuria ka trhequr n kufijt e tij nj numr popujsh si fqinj, edhe t huaj; pr kt arsye, ve t tjerash, popullsia e tij sht br m e prziera q mund t jet dhe prjashton homogjenitetin kombtar. Popullsit e lashta t Bullgaris s sotme Sa pr banort e lasht t Bulgaris s sotme, si dhe t gjith Trakis, ato i prkisnin familjes s madhe trako-ilire, q ka zbritur, si e kemi thn tashm, drejt Gadishullit Ballkanik n fillim t mijvjearit III para K., duke ndjekur bregun e Detit t Zi dhe grykn ose deltn e Danubit. Gjat po asaj epoke nj deg tjetr e po asaj familjeje, ilire, pasi kaprceu Danubin u prhap n rrethinat e qytetit t Vjens s sotme, n Iliri, nj pjes e s cils n jug formon Shqiprin e sotme, dhe nj deg e tret u shkput m n perndim nga kjo e fundit dhe, duke i rn rrotull skajit t Adriatikut npr Trieste, Venedik e gryk t lumit Po, vajti t zr Lombardin, gjith Italin dhe m larg jugun e Francs e disa krahina t Spanjs. Nn emrin e prgjithshm trak ose n antikitet kuptoheshin disa popuj, t cilt citohen gjithashtu nga Herodoti se kan qen nnshtruar prej mbretit pers DARI gjat ekspedits s tij kundr skitve. Autori Jireek n Historin e bullgarve thot se emrat e ktyre popujve trak u prgjigjen rrnjve t gjuhs shqipe, nga ku duhet supozuar, shton ai, se gjuha trake, q e flisnin dhe q sht plotsisht e panjohur pr ne, ka qen farefis me shqipen e sotme. Kshtu SATR, thot ai do t thot n gjuhn shqipe thika e madhe e kasapit ose fardo thike q i afrohet spats

108

(edhe n turqishten pikrisht po kjo fjal ka po t njjtin kuptim); dhe kjo nuk do t thot se fjala sht me prejardhje turke, prkundrazi, sht me prejardhje shqipe, por sht prhapur n gjith botn e ish Perandoris Romake: te turqit, bullgart, serbt, rumunt, etj. Prova e ksaj sht se fjala sht m e vjetr se vet epoka e Tukididit, duke e ditur q ky historian e mbiquan nj nga popujt malsor trak: Dit ( ose cilsor i pellazgve) barts t satrit ose , t cilt me siguri jan po ai popull si dhe sartrt, pr t cilt flet Herodoti. Emri i familjes s madhe t BESVE = duket, sipas Jireekut, nj farefis shum i afrt i fjals shqipe: BESA q do t thot besim, fe. Dhe kjo etimologji bhet edhe m e sigurt, nse do t mbahet para sysh se BEST ishin priftrinj, domethn fetar n shqipen: t bess = klerik. Popujt trak t prmendur m sipr e ruajtn gjuhn e tyre trake ose shqipe deri n epokn ton; e kan humbur vetm ata q jan sllavizuar, sepse ata q u islamizuan prjashtimisht, me gjith konvertimin e tyre, kan vijuar ta flasin n vatrat e tyre. Sido q t ket qen, kjo humbje e gjuhs shqipe n vatrat nuk mund tu vishet bullgarve, vese pr nj pjes shum t vogl; ata q i kan sllavizuar m shum shqiptart dhe q u kan shkaktuar m shum dme jan serbt. Kshtu ne mendojm, q fakti se bullgart kan pushtuar prkohsisht ose pr nj moment popullsit bizantine dhe nuk kan pasur pothuaj asnj ndikim mbi to, na shtyn t mos flasim m gjat ktu pr historin e ktij populli n kuadrin e ksaj vepre.

Vlleht Etimologjia e ksaj fjale sht ende e panjohur. Jan quajtur: vlleh, vallah, volok etj., por t gjitha kto emrtime jan vetm emrtime t prafrta e jo shpjegime etimologjike. Meq origjina e ktij populli nuk prmban przierje mesopotamase, sepse sht produkt i przierjes s trakve dhe ilirve pelalzg me dakt po ashtu pellazg, bizantint ose shqiptart kan njohur tek ata nj popull vlla dhe u dhan emrin: V()LLA ose VLLAH = vlla, ose -o ose dhe: VALAK ose Vllako, term miqsie e vllazrie. Kshtu, n lidhje me kt vllazri pr shkak t origjins s njjt vllahe dhe shqiptare, gjithmon kan jetuar me mirkuptim e gjithnj kan ruajtur gjuht e tyre prkatse. Me emrin VALAK ose kan shnuar gjithnj kt popull obansh ose barinjsh, pothuaj gjysm endacak, q kurdoher ka folur nj gjuh t ardhur nga latinishtja, me fe ortodokse lindore, q ka pasur doket e zakonet e veta dhe q ka jetuar i shprndar nga pak kudo n Ballkan. N Greqi me kt emr helent cilsojn sot njerzit e fshatit, katundart, barinjt nga profesioni dhe n raport me vendsit, t huajt, kryesisht ata q vijn nga larg. E gjith bota greke e dinte thnien: E o , , domethn: Ne vlleht, ashtu si jemi (domethn pa krkuar t bhemi m t mir a m t kqinj). N kundrshtim me kto, autort thon se shtrohet pyetja, nse vlleht e Rumanis, bujq t mirfillt dhe q jetojn n vendbanime e prfundimsiht n vatra ose shtpi, ku gjithashtu e kan kaluar gjith jetn strgjysht e tyre, a jan etnologjikisht po ata me kta endacak e malsor, q banojn prjashtimisht vetm si barinj? Pr ne as q shtrohet kjo pyetje, sepse ne jemi gjithnj n prani t po atij populli, q peripecit e luftave t ndryshme, t cilat e kan prgjakur gadishullin, i kan detyruar t ndahen e t prbjn grupe t ngulura, duke u vendosur nga pak kudo midis Karpateve dhe Peloponezit. Sido q t jet, n shekullin XI dy autor, secili nga ana e vet, flasin n t njjtn koh pr nj popull, t quajtur nga t dy: valakt ose , gj q dshmon se ky emrtim tashm ishte n prdorim dhe i njohur q para shekullit IX e t paktn para shekullit VIII; vendi i secilit autor i prgjigjet afrsisht vendbanimit ose dy rajoneve: njri Rumanis dhe tjetri Pindit, e q

109

ktej del se popujt, t cilt banonin n kto dy rajone t ndryshme dhe megjithat mbanin t njjtin emr, i prkisnin gjithashtu s njjts race pellazge: trako-ilire t przier me dakt.

Libri i katrt: MBI PERANDORIN OSMANE. SHQIPTART. MBI EPIRIN. OSMANT

Turqit N krkimet etnologjike m t fundit gjurmt e turqve t par, ose m mir t popujve turanik, q shkojn pothuaj deri te periudha e neolitit m t von, jan krkuar n kurganet (varre t lashta) e Azis Qendrore dhe t Siberis, ku jan gjetur objekte dhe artikuj t ndryshm prej bronzi, bakri dhe prej ari ose argjendi. Kto kurgane u prkasin dy periudhave t ndryshme: asaj t bakrit dhe, m t vonshmit, t hekurit. Sipas t dhnave nga burimet kineze, turqit, q shpesh i ngatrrojn me tatart e mongolt, prbnin nj popull mjaft t dalluar dhe krejt t pavarur prej tyre. Djepi i tyre duket se ishte gjith hapsira ndrmjet Kins, maleve Altaj e liqenit t Bajkalit dhe ka shum gjasa, q nga pikpamja historike pas kataklizmave t mdha t Azis Qendrore, ata zbritn nga luginat e maleve t larta t Altajit dhe t maleve me dbor Tang-Knu drejt tokave m t ulta, q kishin m pran dhe nga ku m pas u shtrin si drejt juglindjes, edhe drejt jugperndimit. Duket se mjaft hert ata u vendosn n veri t provincave kineze Shansi e ensi. Pak m von e gjith hapsira e stepave t pllajs aziatike, q kufizohet nga perndimi me liqenin Aral dhe Horezmin, n veri me Siberin e n jug me Tibetin e vendin e madh t Buharas, mori emrin Turkestan pr shkak t popullsive turke, q u vendosn aty. Duke nisur nga shekulli VI (545) te historiant kinez ndeshen tukiu ose turkiu, q prbnin nj pjes t ashihnave, Tukiut nisn t merrnin rndsi duke filluar nga shekulli VI, domethn duke nisur me epokn e Justinianit. Shteti turk i tukiuve psoi t njjtin fat si shtetet e tjera t ngjashme t Azis Qendrore: u shemb pr shkak t shtrirjes s vet t madhe; shteti perndimor u b rreth vitit 586 tributar i Kins, kurse lindori rreth 744 u nnshtrua nga nj popull tjetr turk, hoeihe. Kta hoei-he quhen si strgjysh t oguzve dhe, nprmjet ktyre t fundit, ne vijm te selxhukt ose te osmant. Nga t gjitha shtetet turke, m i rndsishmi ka qen ai q u formua mbi rrnojat e shtetit t selxhukve dhe t Perandoris Bizantine, nga nj numr i vogl turqish, q kishte ardhur n fillim n kt vend me qllim q t gjente kullota pr dhent. Pasardhs e vazhdues i ktij shteti, i cili n momentin e themelimit numronte vetm 2000 lufttar, e sipas disa t tjerve vetm 400, nuk sht tjetr vese shteti i Republiks Turke t sotme. T ardhur n Azin e Vogl n nj epok, kur t dy shtetet: shteti i selxhukve dhe Perandoria Bizantine krcnoheshin nga shkatrrimi, ky grusht turqish mundi t kaprcej Helespontin dhe t kaloj nga Azia n Europ. N t vrtet, turqit q popullinin ish Perandorin Osmane dhe q sot vijojn t popullojn territoret e Republiks s Turqis sot nuk jan pasardhs t atij grushti lufttarsh, q erdhn nga qendra e Azis pr t pushtuar viset e perandorve bizantin, por n pjesn m t madhe

110

jan pasardhs t autoktonve t ktyre vendeve t pushtuara, q me hir a me pahir u islamizuan gjat sundimit osman. Ne vm n dukje se origjinn turanike, domethn pellazgjike t turqve n fillimet e tyre primitive, kontaktin me Kinn mijvjeare dhe mongolt, przierjen e tyre me perst e arabt, dhe s fundi islamizimin e tyre, nga ku del se disa turq, q kan psuar - duke qen ende n Azi - ndikimin e kontaktit me kta tre ose katr popuj alogjen dhe jo pellazg t prmendur m sipr, mund t dallohen me lehtsi nga tiparet fizike dhe karakteristikat aziatike. Turqit e panumrt, q prdhkuan e prmbytn viset e gjera t Perandoris Bizantine t pafund, duke u shtyr madje deri sa t rrethonin Vjenn, nuk mund t ishin realisht pasardhs t katr a pesqind lufttarve oguz t fillimit, t cilt shoqruan Ertogrulin; sht m e drejt dhe n prputhje me t vrtetn, q t pranohet prkundrazi, se kjo shumic ka qen n pjesn m t madhe e prbr m tepr prej indigjensh, domethn prej bizantinsh ortodoks ose prej pellazgsh, ose prej shqiptarsh t konvertuar. Nuk ka qen pa arsye, q Mehmeti II donte e paraplqente mbi t gjith shqiptart; ai ka pasur shum raste pr ti njohur dhe q n fmijrin e vet. N t vrtet q nga 1423 e deri m 1443, domethn pikrisht pr njzet vjet, ai ka qen n fillim shok lodrash e m pas shok armsh me princin e shklqyer e t famshm shqiptar Gjergj KASTRIOTI, q u mbiquajt prej tij dhe i ati Murati II, SKNDERBE = Iskender-Bej, domethn princi Aleksandr, pr ta krahasuar me strgjyshin e tij shqiptar: Aleksandrin e Madh t antikitetit. Fitoret q korri Sknderbeu si princ i Shqipris mbi pashallart turq dhe mbi dy sulltant e prmendur m lart gjat njzet e katr vjetve me radh, deri sa vdiq n Lesh n veri t Shqipris m 17 janar 1467, prfunduan duke e konfirmuar mendimin tepr t favorshm pr shqiptart te sulltant; dhe pikrisht pr shkak t interesit t veant q ata treguan pr trimrin e guximin e shqiptarve, si dhe njkohsisht pr shkak t hakmarrjes q ata donin t kryenin kundr popullit shqiptar t grupit ilir t perndimit ballkanik pr qndresn e tij kokfort, Mehmeti II dhe t gjith sulltant e tjer bn prpjekje pr ti islamizuar e pr t prfituar nga ky konvertim, sidomos ushtria dhe pastaj administrata e perandoris. Po t mos kishte qen Shqipria kaq malore dhe t prbhej m tepr prej fushash, do t ishin kthyer n islamizm t gjith shqiptart; q prej kohsh ata do t ishin kthyer t gjith n mysliman. Ajo q e shptoi nj pjes t mir t popullit pa u kthyer n islamizm kan qen n t vrtet malet; populli shqiptar q donte t ruante besimin, arratisej atje. M pas ata, q e shihnin jetn n male t vshtir n fund t fundit guxonin t zbrisnin n fusha pr t br nj jet t dyfisht: midis tyre ata bnin jetn e nj t krishteri dhe silleshin si t krishter ortodoks; jasht grupit t tyre dhe kundrejt atyre q i kishin t huaj e me t cilt ishin t detyruar t kishin marrdhnie t vazhdueshme, qofshin t krishter apo mysliman, e hiqnin veten gjithnj si mysliman dhe quheshin t till. Kjo jet e dyfisht ka vijuar rreth nj shekulli; m n fund, duke par se kjo jet nuk mund t vazhdonte, i shumfishuan prpjekjet q t mbroheshin dhe t rronin hapur at jet q bnin fshehur. Nga viti 1850 ata arritn t ken disa vizita nga konsujt, t cilt nuk mund tu thoshin gj tjetr pr nj mbrojtje t efektshme, vese t armatoseshin me durim. Por meq fardo durimi ka nj fund, durimi i tyre mori fund nga viti 1860 dhe t shkrett t krishter t fsheht pushuan s bri nj jet t dyfisht dhe pranuan prfundimisht at t prditshmen: u bn t gjith mysliman, pasi nuk mund ta shpallnin veten t krishter, ngaq mungonte mbrojtja prball autoriteteve turke. Si rrjedhim, del se pa asnj dyshim popullsia myslimane e Perandoris Osmane nuk prbhet nga element turq aziatik, si ata 500 lufttart t fillimit, q menjher u shkrin n elementin bizantin t pushtuar, por nga bizantin ortodoks q, me hir a me pahir, prqafuan fen e pushtuesit.

111

Mbi popullsit dhe gjendjen shoqrore t Azis s Vogl q nga antikiteti m i largt e deri te pushtimit turk Popullsia e par e krishter bizantine, me t ciln pesqind ose dy mij kalorsit e Ertogrulit ose pasardhsit e ktyre kalorsve hyn n kontakt, sht ajo e qendrs s Azis s Vogl, e cila vinte nga hititt shum t lasht. Hititt dhe Frigasit Hititt, heteent ose hetheent, pr t cilt ne kemi shum m tepr t dhna prej pak kohsh, jan populli m i rndsishm, q ka banuar n Azin e Vogl gjat gjith epokave q nga antikiteti m i lasht. Emri i tyre ka mbijetuar gjithmon, edhe pas shkatrrimit t perandoris s tyre dhe pr kt ata meritojn ktu t prmenden posarisht. Kta jan siriasit kapadokas t Herodotit, ose siriasit e bardh t Strabonit, pasardhsit e t cilve gjenden ndrmjet banorve t sotm t Kapadokis, si t krishter dhe mysliman, q u islamizuan pas shekullit XI. Kta hitit, pasi formuan nj shtet n jug t Siris dhe n Palestin, formuan gjithashtu nj shtet n veri dhe sunduan kshtu mbi gjith pllajn qendrore t Azis s Vogl, e kryesisht n viset e Halis, nga njra an, q nga shekulli XX para K., po tu drejtohemi studimeve dhe krkimeve t bra deri n fund t shekullit t kaluar, por nga ana tjetr, q nga mijvjeari X e m larg (10 000 vjet para K.), po tu drejtohemi studimeve m t fundit. Qendra e tyre ishte n Gjaur-Qoj n jugperndim t Ankaras dhe n Bogaz-Qoj, n lindje t Ankaras, Pteria e grekve t vjetr ( ose sipas Herodotit), q e pushtoi, e prdori dhe e shkatrroi mbreti i Lidis, Krezi, kur marshoi kundr Sirusit. Mbishkrimet dhe epigrafet hitite kureshtare, q jan zbuluar n Ejup, Kilise-Hisar (Tiana), Ibriz, Bulgar-Maden dhe vise t tjera midis Smirns e Eufratit, nuk e kan zbuluar ende kt popull; dhe mbi t gjitha, ende nuk dihet me saktsi sa ka zgjatur sundimi i tyre n Azin e Vogl. Megjithat dihet, q rreth mijvjearit III para K., popuj t ndryshm t juglindjes europiane, pasi kishin br prqendrimin e tyre t fundit n Trak, kaprcyen Bosforin e Helespontin dhe u derdhn drejt lugins jugore t Sangariosit. I pari ndr kta popuj pellazg ose arg ishte populli i madh frigas, i cili duke u shkrir me popullin e madh hitit, njsoj pellazg ose arg, dhe duke folur po at gjuh, themeloi Perandorin e madhe Frigase, pasuese t Perandoris Hititite, q shtrihej nga Ponti Euksin deri te Deti Egje. Mbretrit e ksaj perandorie t re mbanin titullin Midas, si mbanin ata t Egjiptit titullin Faraon; por n prgjithsi historia e sundimit t tyre mbetet ende e errt. Sido qoft, sht e sigurt q shum m von, kur grekt dhe eventualisht disa helen erdhn pr t vendosur koloni n bregdetin egjean t Azis s Vogl, frigasit patn marrdhnie tregtare me ta. Ata q e shkatrruan shtetin e frigasve kan qen kimeriasit, nj popull me origjin skite, q erdhi nga jugu i Rusis duke kaluar npr Kaukaz e Armeni dhe duke ndjekur bregun e Detit t Zi; dhe kta kimerias nga ana e tyre u dbuan prej lidiasve, q themeluan nj shtet, i cili pati Halisin si kufi dhe Sardn si kryeqytet. Herodoti na jep t dhna t plota pr kt shtetin e fundit, dhe na thot se mbreti lidias, q e shptoi vendin nga zgjedha e kimeriasve ishte Aliati, q e nnshtroi Smirnn me nj pjes t bregdetit egjeas, duke e ln pjesn tjetr ta nnshtronte i biri, Krezi. Herodoti gjithashtu na thot - duke konfirmuar kshtu mendimin ton - se lidiasit ishin me t njjtn prejardhje si grekt, domethn pellazg dhe q, para se t themelonin shtetin e tyre, ata ishin n fillim nnshtetas t hititve dhe m pas, pa asnj dyshim, t frigasve. Eolt dhe Joniant

112

Sido q t ket qen, grekt e par, t cilt vajtn t nguleshin n kto brigje t Azis s Vogl, gjetn tashm gjurm t qytetrimit minoik, ndrsa vet ende nuk kishin arritur n nj shkall t till zhvillimi. Kta grek ishin eol (akeas), q nuk kishin dhn prova t nj aftsie t madhe pr qeverisje e administrim t qyteteve t tyre. M pas erdhn t vendoseshin joniant, duke themeluar koloni n bregdet t Lidis e t Karis; mirpo duke qen tashm m t prparuar n qytetrim, ata u zhvilluan m shum, dhe u shtrin gjithnj e m tej deri n Pontin Euksin dhe n Trebizond. N shekullin VIII para K., disa nga kolonit aritn nga pasuria qytetet e Tirit dhe t Sidonit t fenikasve, kundr t cilve ishin n konkurrenc t vazhdueshme. Por rivaliteti q ekzistonte ndrmjet gjith ktyre kolonive, si n jetn private, edhe n punt e tyre q i kopjonin sipas frigasve e lidiasve, i bn kta grek t paaft pr t qndruar kundr nj shteti t bashkuar e t fort si Lidia; kshtu m 560 para K., ata iu nnshtruan Krezit dhe, kur ky u mund nga Sirusi m 546 para K., u dorzuan pa qndres te perst. Duke nisur nga kjo dat nisin ather marrdhniet e t gjitha llojeve ndrmjet persve dhe armenve nga njra an, e frigasve e gjith popujve t tjer pellazg t Azis s Vogl, nga ana tjetr. Kto marrdhnie kan sjell lindjen e gjith atij populli t madh bizantin-shqiptar-grek, q turqit e Ertogulit e ndeshn, kur erdhn prball kufirit lindor t Perandoris s Bizantit. Rreth vitit 412 para K., Perandoria e Madhe Perse nisi t dobsohej. Ky dobsim u b i dukshm n momentin e lufts civile t Sirusit t Ri kundr vllait Artakserks, n kohn e Trheqjes s Dhjet Mijve ( ), t komanduar nga Ksenofoni (402). Dhe nj shekull m pas e gjith Azia e Vogl u nnshtrua nga Aleksandri i Madh dhe Perandoria Perse u shty prfundimisht. Epoka e pasardhsve t Aleksandrit dhe e Perandoris Romake N epokn e diadokve ose t (pasardhsit e Aleksandrit t Madh), Azia e Vogl iu rikthye seleukidve, por askush prej tyre nuk mundi ta impononte me vazhdimsi sundimin e vet mbi gjith shtrirjen e saj. Nj pjes e madhe e brigjeve jugore dhe perndimore u prkiste Lagidve t Egjiptit, kurse n brigjet veriore dhe n brendsi t territorit u formuan shtete t ndryshme t pavarura. Pas ktyre ngjarjeve ndodhi deprtimi i romakve, q u b pas disfats s Antiokut t Madh n vitin 190 para K., por sundimi i tyre u imponua prfundimisht vetm duke nisur nga viti 133 para K., kur Azia e Vogl, me prjashtim t Bitinis, prbnte nj eparki romake me emrin Azia. T metat e administrimit dhe t politiks s prgjithshme q romakt zbatuan n kt eparki lehtsuan pr nj koh themelimin e zhvillimin e Mbretris s Pontit, e cila madje arriti n shkall t lart fuqie. Ndryshimi m i madh ndodhi nn Dioklecianin n vitin 297 t ers son, me rastin e riorganizimit t prgjithshm t qeverisjes s Perandoris n trsi, q pati si synim t thyente forcn dhe pushtetin e guvernatorve t ndryshm ushtarak, q iu desh ti zvendsonte me t tjer, me m pak rndsi; Azia e Vogl ather u nda n provinca qeveritare m t vogla. N kt epok gjendjen e prgjithshme t Azis s Vogl e shndrroi nj ndryshim tjetr i madh. Kt radh ndryshimi preku edhe vet strukturn e gjith popullsive, q prbnin Perandorin Romake. Pas prhapjes s krishterimit gjendja shoqrore e ktyre popullsive ndryshoi pak nga pak dhe muret e padeprtueshme q i ndanin u zhdukn. Martesat, kryesisht ndrmjet t krishterve t racave t ndryshme jan nj nga shkaqet e para t nj evoluimi, mjafton t themi q: sa her dy t krishter t racave t ndryshme martoheshin dhe nuk mund t merreshin vesh n gjuht e tyre, pr shkak t parimit q e kemi paraqitur disa her, ishte shqipja, t ciln ata e prdornin n vatrn e tyre, sepse gjuha shqipe ishte e prditshme n shoqrin e asaj kohe. Greqishtja e re nisi t prhapej vetm pas rnies s Konstantinopolit m 1453 dhe kryesisht pas viteve 1821-1830.

113

Pasuria dhe lulzimi i Azis s Vogl trhoqn n fillim, pas mbretrimit t eprandorit Anatas e deri te Herakliu, lakmin e persve dhe m von t arabve. Q nga shekulli XI u dukn pushtues t rinj, t ardhur nga Azia Lindore e Qendrore: kta ishin turqit selxhuk n fillim dhe m pas osmant. Gjuht e prdorura n Azin e Vogl Nga gjithka u tha m par, del se popullsia kryesore e Azis s Vogl, n momentin e formimit t Perandoris Osmane, ka qen ajo e prejardhur nga eolt, joniant e dort e lasht dhe t tjert, q zinin pjesn perndimore e bregdetin e gadishullit me emrat bitin, mizin, lidias, karias, likias, likaonas, pisidias, frigas perndimor, pamfilen, paflagonian etj..., si dhe ajo e prejardhur nga hititt parahistorik dhe q zinte pjesn qendrore t Azis s Vogl me emrat pontt, kapadokiasit, galatasit, kilikiasit, frigasit lindore etj...; t gjitha kto popullsi gjithnj jan quajtur me emrin e prgjithshm grekt e Azis s Vogl, por ato n t gjitha koht kan qen t racs pelalzge dhe n fakt kan folur gjithmon shqipen; kan qen vetm ata q quheshin helen, t cilt e dinin dhe e flisnin gjithashtu greqishten si gjuh t dyt, sepse e kishin studiuar pr kt qllim. Duhet pranuar si normale, q t lashtt, t cilt nuk kishin nj arsim t prhapur dhe aq m pak t detyrueshm, edhe nuk e msonin e studionin greqishten klasike, si e msojn grekt e sotm n rastin e programeve t posame, por knaqeshin me gjuhn parahistorike strgjyshore: pellazgjishten ose shqipen, t ciln e prdornin prej kohsh q nuk mbahen mend n vatrat e tyre dhe n t gjitha marrdhniet e prditshme jasht shtpis. Prve ksaj popullsie kryesore, t quajtur nga gjith autort e Bizantit deri pas pavarsis s Greqis m 1830, si greke n kuptimin shqiptare ose , por kurr helene ose si ndodh sot, po n at epok ka pasur edhe ifut, armen, arab, egjiptian, pers, helen, italian dhe element perndimor t tjer, q ishin vendosur kryesisht n portet e Mesdheut dhe n Pontin Euksin, q merreshin me pak tregti. Nuk duhen harruar n fund edhe arixhinjt. Kur turqit osman pushtuan Azin e Vogl, ata erdhn n kontakt me gjith kto popullsi q numruam. Secila prej tyre fliste gjuhn e vet dhe t ndryshme nga t tjerat. Ky fakt pati si rezultat, si e kemi thn m par, q m n fund turqishtja i zvendsoi gjith t tjerat. Por duhet pasur kujdes, sepse ne flasim pr nj parim, q ka t bj me gjuhn dhe aspak me trashgimin, q ndikon mbi racn. N fakt, nse kta dhjetra miliona flasin turqishten, nuk sht m pak e vrtet megjithat q ka vetm pak prej tyre, t cilt nga tiparet e tyre tregojn prejardhjen e padyshimt kineze, mongole ose tartare, dhe shumica drrmuese prkundrazi, tregon nga tiparet e veta fizike se nuk ka asgj t prbashkt me popujt aziatik dhe se i prket popullit pellazg. Ne e dim se miliona shqiptar, me hir a me pahir jan kthyer n islamizm dhe kan hyr n familjen e madhe turke. Por pr kta t konvertuar t rinj, t racs pellazge, a mund t thuhet se jan me prejardhje mongole ose tartare vetm e vetm sepse kan marr cilsimin TURQ? Prfundimisht, nse nj pjes e vogl e popullsive turke myslimane sht rezultat i przierjes ndrmjet myslimanve t dal nga siriant ose arabt, arment, perst, egjiptiant, mongolt, helent mesopotamas, fenikas ose egjiptian e t tjer, prkundrazi, masa e madhe e popullsis q mbetet nga turqit e sotm ka dal nga shqiptar t islamizuar, t cilt me gjith konvertimin e tyre, prsri kan ditur t ruajn trungun e tyre pellazg, ashtu si ka ndodhur kjo edhe n Shqipri e n Turqin Ballkanike, ku ata kan mundur t ruajn edhe gjuhn e tyre shqipe. Rrjedhoja e rndsishme e ksaj gjendjeje shoqrore sht prova, se grekt ose shqipfols ose t ardhur nga shqipfols, shqiptart si t krishter dhe mysliman, dhe turqit e ardhur vetm nga shqiptart e islamizuar jan vllezr, si pasardhs nga i njjti popull i vetm, me origjin pellazge ose shqiptare, por q e ka ndar feja islame, aq sa ti bj t quhen armiq,

114

t ken urrejtje dhe t luftojn disa pr t prhapur gjysmhnn dhe disa pr t mbrojtur kryqin. GREKT DHE SHQIPTART Njoftime paraprake Njoftimet q zotrojm sot lidhur me popullsit shqiptare t Greqis na bjn t besojm, se shqiptart n kt vend dalin vetm q nga fillimi i erekut t fundit t shekullit XIV dhe pas datave t mvonshme. Nga ajo q tashm kemi paraqitur, ky mendim del se sht krejtsisht i gabuar, sepse ne e dim q gjith grekt e lasht, nga vet fakti q ata ishin pellazg, ata kan qen gjithashtu ipso facto shqiptar ashtu s kan qen njsoj arbn, tusci ose tuski, arias, arg ose args dhe t tjer t ngjashm. Ndrsa grekt e Peloponezit ende quheshin si pellazg autokton, ashtu si arkadiasit dhe t tjert, prkundrazi ata t Greqis kontinentale dhe t Thesalis jan quajtur si pellazg t imigruar, domethn trak e ilir. N fakt, emri i tyre si: , graeci ose grek sht po ai si: ose trak; dhe ne e dim se trakt, ilirt, ligurt, keltt dhe gjith popujt e tjer primitiv t racs s bardh kan qen pellazg. Ne e dim, nga ana tjetr, q gjith popujt e lasht t dal nga pellazgt flisnin, me pak ndryshime t vogla, t njjtn gjuh: pellazgjishten. Por ashtu si grekt, akejt, eolt, joniant, dort, lelegt, kretasit, hititt etj., etj. dhe pasardhsit e tyre, kan qen po ashtu pellazg ose grek, prandaj t gjith popujt e ardhur nga Greqia t Azis s Vogl ose gjetk, q quheshin akej, eol, jonian, doras e t tjer, kan qen gjithashtu popullsi greke, si i quanin romakt e latint dhe flisnin t gjith si gjuh: pellazgjishten ose shqipen. Q nga koha kur kishte nisur t formohej greqishtja, gjithnj ka pasur vshtirsi pr t prparuar; dhe u desh Ekspedita e Aleksandrit t Madh (356-323 para K.), nj shqiptar autentik, i rritur dhe i arsimuar n gjuhn greke nga filozofi Aristotel, edhe ky nj shqiptar si ai, q ajo t mund t zhvillohej dhe t shtrihej pr shkak t gjith atyre elementve t huaj t pushtuar, t cilt nuk e dinin shqipen dhe q - nse arrinin ta bnin - paraplqenin t msonin greqishten, t ngritur n shkalln e gjuhs zyrtare, kurse shqipja mbetej gjithnj ajo e vatrs. Kshtu lindi ose gjuha e prbashkt, domethn e njjt pr gjith njerzit q e msonin, n t ciln greqishtja mund t merrte forma, shprehje dhe togfjalsha m t prpikta, n saj t t cilave ajo mundi t prsosej dhe t zhvillohej n prdorimin e saj zyrtar e t prhapej, si e till, kudo ku ushtart maqedonas vinin kmbn dhe nguleshin pas pushtimit. Shqiptaro-grekt n botn e lasht dhe sot Nga gjithka kemi thn deri ktu lidhur me popullsit pellazge ose shqiptare, mund t nxirret prfundimi se ato kan mbetur po ato gjat mijvjearve dhe shekujve; ky sht fakt. Perandoria Romake dhe pasardhsja e saj: Perandoria Bizantine n t vrtet kan qen perandori me shqipen si gjuh t prditshme dhe, si e kemi thn, gjuha zyrtare e qeveris, e kishs, e universitetit dhe e diplomacis ka qen greqishtja ose latinishtja. Kjo gjendje shoqrore, q sht trashguar e paprekur nga antikiteti prmes periudhs bizantine e osmane, ka nisur n t vrtet t ndryshoj vetm me zgjerimin e arsimit publik fillor nga patriarkati ekumenik n shekullin XVIII dhe kjo, vetm pr nj pjes t popullsis s disa qyteteve t mdha, si Konstantinopoli, Smirna dhe Selaniku. Pjesa tjetr e popullsive t qyteteve t tjera, si dhe popullsit fshatare e ruajtn gjendjen e tyre shoqrore pothuaj t paprekur deri n epokn bashkkohse t Lufts s Madhe t viteve 1914-1918. Ka qen vetm shkmbimi i popullsive t Turqis s Mustafa Qemalit dhe t Greqis s Venizelosit, q u dha goditjen e fundit popullsive t shumta t krishtera shqipfolse t Azis s Vogl, duke i br t zhdukeshin n gjirin e popullsive, shqipfolse ose jo, t shtetit t sotm grek,

115

pasi u zvendsuan nga popullsi po ashtu shqipfolse, por myslimane, qoft t dbuara nga Shqipria q iu dha Serbis, qoft t ardhura nga Maqedonia dhe Epiri, si t shprngulura (). Duke e prmbledhur, gjith shpjegimet dhe gjith njoftimet q kemi dhn deri ktu, lidhur me gjendjen shoqrore reale t bots s lasht, na shtyjn t provojm se kjo gjendje, q nga epoka e lasht deri te pavarsia e Greqis m 1821-1830 t ers son, nuk ka psuar n kt vend asnj ndryshim. Si rrjedhim, ne mund t prsrisim se pellazgt ose grekt kan folur n vatrat dhe jasht shtpis, si gjuh amtare, vetm gjuhn pellazge ose shqipe. Shoqria greke ose e ashtuquajtur helene ka qen, si rrjedhim, DYGJUHSHE, si t gjitha n antikitet, sepse ajo prfshinte, s pari, n gjuh t prditshme ose amtare - shqipen - q e dinte gjith bota, pa pasur nevoj t shkoj n shkoll, dhe, s dyti, nj gjuh t dyt letrare ose t dijes, greqishten n Greqi dhe n Azin e Vogl, e latinishten n Itali dhe n Perndim - q mund t msoheshin n at epok, kur nuk kishte arsim publik t detyruar, duke shkuar pr ta dgjuar n shkollat e msuesve t kualifikuar ose t filozofve. Punt nuk mund t rridhnin ndryshe, ve ksaj, sepse duhet t jesh pak naiv, q t besosh se gjith popullsia greke e lasht, duke prfshir edhe at t Athins, Korintit, Sparts dhe t qyteteve t tjera, fliste n shtpit e veta dhe jasht si gjuh amtare greqishten klasike t Platonit, t Homerit, t Aristotelit, t Demostenit, t Lukianit e t autorve t tjer t famshm t antikitetit grek. Ve ksaj, po t mos ishte kshtu, greqishtja e vjetr nuk do t kishte vdekur; prkundrazi, sht e padiskutueshme q ajo do t ishte transmetuar deri m sot me gjith shklqimin e prsosmrin e saj. Me t drejt, ajo q nuk ka ndodhur me greqishten - sepse ajo njihej e flitej vetm nga nj pakic tepr e vogl - ka ndodhur me shqipen, t njohur nga e gjith bota e lasht dhe t folur zakonisht kudo, nga Kaukazi deri te Shtyllat e Herkulit. Kshtu, q nga lashtsia e deri m 1850 e m tej, ka vijuar t flitej pa ndrprerjen m t vogl, kudo n Greqi: n fshat e n qytet; por duke nisur me ardhjen e grekve jo shqipfols t Stambollit, t Smirns e gjetk, shqipja nuk flitet m kudo, si m 1850, po vetm n vatrat e nj pjese t mir t kontinentit dhe t ishujve grek.

Studim i thelluar mbi shqiptart dhe gjuhn e tyre gjat periudhs nga 146 para K., deri te vrshimet sllave Me shprndarjen e helenve, q praktikonin n Greqi greqishten, si t shkruar dhe t folur disa her, kjo e fundit gjithashtu u zhduk, dhe kudo n Greqi, n Azin e Vogl perndimore, n ishujt dhe n Itali mbeti vetm shqipja si gjuh e folur dhe e shkruar, kurse latinishtja si gjuh zyrtare. Nse kjo gjendje shoqrore do t kishte vazhduar, latinishtja do ta kishte zvendsuar plotsisht greqishten si gjuh zyrtare dhe shqipja do t mbetej gjithmon gjuha e folur dhe e shkruar e popullit. Ajo q e shptoi greqishten nga kjo zhdukje ka qen prhapja e saj si gjuh zyrtare n gjith Lindjen e Afrt t pushtuar nga Aleksandri i Madh. Pas ktij pushtimi n t gjitha vendet t quajtura Lindja e Afrt, kryesisht n Aleksandri dhe Antioki, prdorimi i greqishtes u b mbizotrues dhe madje mnjanoi vet latinishten, ndonse ishte br gjuh e Perandoris. Pra, mbajtja e greqishtes n ato vise gjat periudhs nga 146 para K., deri te Diokleciani lejoi krijimin e nj letrsie greke t krishter dhe njkohsisht solli, q greqishtja t bhej gjuha e ortodoksis lindore. Del se greqishtja me Konstantinin I u ngrit n gjuh liturgjie, pak nga pak zvendsoi latinishten dhe pjesrisht shqipen e shkruar, e cila nuk ishte m n prdorim vese si gjuh e folur. Q shqipja ka qen e shkruar n antikitet, kjo provohet nga mbishkrimet etruske ose shqipe dhe nga ato, po ashtu shqipe ose likiase e t tjera, q jan zbuluar n Azin e Vogl, n Lemnos, n Kret dhe n Itali. Shqipja si gjuh sht gjeniale dhe sht pr t ardhur keq, q shqiptart e sotm ende nuk e kan kuptuar rndsin e saj gjuhsore universale. Deri m tashti asnj prej tyre nuk ka ditur ta studioj dhe ta thelloj si e meriton n kt kuptim gjuhsor. Dijetart shqiptar gjithmon

116

kan shkuar tepr pas gjuhtarve perndimor dhe m n veanti atyre q quhen albanolog. Ata madje kan kaq shum besim te kta, sa shpesh pranojn, pa e menduar aspak, gjith mendimet q japin albanologt sido q t jen. Kshtu, duke hequr dor nga do mendim tjetr, ata besojn n mnyr t patundur se jan t gjith pasardhs t ilirve, sepse nj dijetar, bashk me gjith ata q kan pranuar pikpamjen e tij, e ka thn kshtu. N thelb, kjo gj sht e vrtet vetm pr nj pjes fare t vogl - pr disa t Veriut - por shqiptart e tjer, grupet e t cilve jan t shprndar nga pak kudo n Shqipri, n Greqi, n Turqi, n Serbi, n Itali, npr ishujt etj., nuk jan pasardhs t ilirve, por t degve t tjera t trungut t racs pellazge. Nga ana tjetr, mjafton q nj dijetar perndimor t shpreh mendimin, se pellazgt nuk kan ekzistuar, prve se n imagjinatn e dijetarve t lashtsis, ose q ata prbjn vetm nj mit t ktyre t lashtve, e menjher shqiptart e kan pranuar pa rezerva. Dhe ajo q sht m pr t ardhur keq, nj nga m t diturit e tyre, pa asnj mnyr shpjegimi, pohon se n t vrtet pellazgt nuk kan ekzistuar asnjher. Dr.K... nga Fieri, t cilin e kam takuar nj her n Paris, ishte m i bindur se gjith shqiptart e tjer, meq kjo gj sht pohuar nga Max MULLER, dhe me paditurin e vet, nuk druhej t pretendonte se gjith dijetart e tjer, q nuk mendonin si Max MULLER, e kishin gabim. Me nj qndrim t till, si mund tu besohet atyre, q vetm shkojn pas dijetarve perndimor, n vend q ti futen vet puns krkimore, sepse ata jan shum m t kualifikuar pr kt, se sa edhe albanologu m i mir perndimor. Ja nj gabim tjetr i nj dijetari perndimor, edhe m i rnd se gabimi i Max MULLER: etnologu J.P.FALLMERAYER, duke e marr elementin shqiptar t Greqis e n veanti t Peloponezit, pr nj element t huaj t atij vendi, pr shembull pr sllav, dhe aspak si nj popullsi vendse, q ka banuar n Greqi q prpara vet grekve, - a nuk kan qen ata autokton? - ka dhn mendimin, se grekt e viteve 1830-1840 nuk kan qen pasardhs t drejtprdrejt t grekve t lasht. Kshtu ai nuk ka ditur t bj dallimin q duhej, detyrimisht ta bnte, domethn mendimi i tij sht fare i vrtet pr pasardhsit e sllavve, t ifutve, t armenve, t arabve, t persve, t egjiptianve, t arixhinjve e t tjerve, q pasi u kristianizuan, m pas u prthithn n popullsin heteroklite, q doli prej ksaj dhe q, pas gjith ksaj przierjeje dhe kryqzimi, mori emrin e helenve. Por pr shqiptart, si pr ata t Peloponezit edhe gjetk, shtja sht ndryshe: duhej shqyrtuar dhe duhej thn se ata zbresin drejtprdrejt, jo nga helent e lasht q tashm ishin t przier nga kryqzimi i tyre mesopotamas, por nga pasardhs t pellazgve t mbetur jasht do przierjeje dhe q prbnin n epokn e lashtsis shumicn drrmuese t popullsis s Greqis, at q u pushtua ose q u kthye n skllave n prpjestim me qndresn e saj. Ja se kush kan qen kta shqiptar t Greqis bizantine t shekullit VI, kush kan qen ata t vitit 1830, epoka e dijetarit J.P.FALLMERAYER dhe ata q jan ende shqiptart e Greqis s sotme. Prandaj n kundrshtim me at q shkruajn autort e sotm, t cilt deklarojn se shqiptart jan pasardhs t ilirve - deklarat q shqiptart nga ana e tyre e pranojn, si e kemi thn tashm - kta t fundit jo vetm jan pasardhs t ilirve, por para s gjithash t pellazgve, gj q nuk sht e njjt, sepse kur i deklarojn ose kur deklarohen vetm si pasardhs t ilirve, merret para sysh vetm nj pjes e vogl n vend t trsis. Ilirt prbnin vetm nj pjes t vogl t pellazgve ose shqiptarve. Pr ta mund t thuhet se: Gjith ilirt jan shqiptar, por e kundrta nuk sht aspak e vrtet, domethn: Gjith shqiptart jan ilir.. Me t njjtn mnyr mendimi pr ilirt, mund t thuhet njsoj: Gjith grekt (duke prjashtuar, si e kemi par m lart, pasardhsit e mesopotamasve) jan shqiptar ose ; ose m mir: Gjith grekt jan pellazg, por jo gjith pellazgt jan grek. Q ktej del, si e kemi par tashm, se: Gjith shqiptart jan pellazg dhe gjith pellazgt jan shqiptar. Qllimi i ksaj vepre sht rehabilitimi i emrit albant dhe i atij SHQIPTART. Ky i fundit nuk sht m i vjetr se rreth 1400 t ers son, dhe prdoret vetm pr pasardhsit e arbrve q luftuan nn Sknderbeun kundr turqve. Prandaj [u]shqiptar[/u] ka qen gjithmon i panjohur nga shqiptart e Greqis, t Traks, t Azis s Vogl, t ishujve dhe t Italis;

117

kshtu ata e thrrasin veten - dhe e kan thirrur - gjithmon me emrin: arbn mashkullor dhe arbnesha femrore, q duan t thon: shqiptar e shqiptare edhe nga ana etimologjike. Q nga antikiteti m i largt shqiptart gjithmon jan denigruar e zhvlersuar sistematikisht nga t rishardhurit: helent, t cilt pasi arritn ta ngren gjuhn e tyre n gjuh zyrtare t arsimit, t artit, t qytetrimit e t kishs ose t drejtsis, bn q shqipja, e cila kishte qen liturgjike madje para gjuhs s tyre, t kalonte n plan t dyt, n vend q t dilte n krye si e meritonte, duke qen se ajo ishte n origjin t saj dhe pa t greqishtja as nuk do t kishte lindur. N fakt studimi i thelluar i shqipes, i greqishtes dhe i latinishtes bn t dal qart, se marrdhnia e afris q i lidh, sht ai i nns pr shqipen dhe i bijave pr dy t tjerat: greqishten dhe latinishten. Ne nuk druhemi ta prdorim nj terminologji t till q t prcaktojm afrin, e cila i lidh n t vrtet kto tri gjuh - edhe disa t tjera - sepse n t vrtet kemi t bjm me nj marrdhnie t till, me gjith faktin q ka gjuhtar, t cilt pretendojn se lidhur me marrdhniet e farefisnis midis gjuhve, ai i nns dhe bijs nuk mund t zbatohet, sepse nuk sht shtja e nj farefisnie t till, por pr nj evoluim t gjuhs. Sipas pikpamjes son, po t pranohej nj mendim i till, duhej t thoshim se greqishtja dhe latinishtja jan gjuh shqipe t evoluara. N realitet, kemi t bjm me nj evoluim ose ndrrim t nj gjuhe n nj tjetr, por, si e krkojm ne, kjo do t thot ti jepet nj emr pikrisht rezultatit t ktij evoluimi, i cili ka br, pavarsisht nga gjithka, nj lidhje farefisnie q i bashkon realisht kto tri gjuh, ka ndrhyr dhe ekziston, edhe nse do ti quanim greqishten e latinishten, gjuh t evoluara nga shqipja. Dhe shqipja athere, q ka psuar kt evoluim, nuk kemi t drejt ta quajm nna e ktij evoluimi, sepse ajo ka qen, n mos trsisht, t paktn thelbi i ktij evoluimi? Kshtu, si mendojm ne dhe me t drejt, q emri i nns pr shqipen dhe i bijs pr seciln nga dy gjuht e tjera: greqishtja e latinishtja, jan saktsisht emrat ose cilsimet q prshtaten m mir dhe q na i imponon nj emrtim i till. Nga ana tjetr, ka nj vrejtje t rndsishme, q duhet br ktu, lidhur me dallimin ndrmjet helenve, nga njra an, dhe pellazgve, shqiptarve ose grekve, nga ana tjetr. Pas lufts me atlantt kan kaluar nnt mij vjet deri n epokn e Platonit, pellazgt-atik, athinas t Greqis, pr shkak t fams q morn nga fitorja n krye t t gjitha trupave pellazge t Europs, vijuan t luajn gjithnj rolin e par n do lvizje t rndsishme q ndodhi m pas. Por meq pas vrshimit t egjiptasve t Danait e fenikasve t Kadmit, nj pjes e ktyre pellazgve t Greqis pranoi t przihej me pushtuesit pr t ndrtuar klasn sunduese t momentit dhe morn emrin e helenve, kta helen prqendruan te vetja, te emri i tyre gjith meritn e qytetrimit t quajtur pellazg (dhe m von helenik) dhe nn kt emr t helenve bn q t eklipsohej do kujtim pr prkatsin e tyre, qoft dhe t pjesshme, n popullin e madh pellazg. Ky qndrim ka qen karakteristik vetm pr kt pakic shum t vogl t huaj drejtuese, q n realitet nuk prbhej vetm nga pellazg, por edhe nga aziatik e afrikan nga origjina dhe q zbarkuan n Greqi tashm t przier me kolont e ndryshm pellazg, q riktheheshin n atdheun e tyre t par, pas nj qndrimi shum t gjat n vise t huaja jo pellazge, ku ata n pjesn m t madhe kishin humbur edhe prdorimin e gjuhs s strgjyshve. Meq shumica drrmuese e autorve t lasht t gjuhs greke nuk i prkisnin vetm ksaj klase drejtuesish, q i denigronte vazhdimisht pellazgt autokton, por edhe klass q prbnte popullsin pellazge ose shqiptare t epoks, dhe q do tu korrespondonte, po t guxonim t bnim nj krahasim, klasave t kohs s sotme: borgjezis dhe klass popullore, ajo nuk ka ln pa na dhn njoftime pr prbrjen e vrtet t popullit t lasht, t quajtur helen. Kshtu ne sot kemi mundsin ta dim, q grekt e lasht (duke prjashtuar egjiptasit, mesopotamasit, q t dyja palt t helenizuara, t shtuar me nj popull tjetr, t przier me egjiptas dhe mesopotamas nga njra an, dhe pellazg autokton, nga ana tjetr) kan qen pellazg, ose arg, ose arias ose shqiptar.

118

Trheqja e latinishtes para mbizotrimit t greqishtes Mbi origjinn e greqishtes s sotme Pas vitit 800, dhe sidomos pas skizms s par t 860 gjat patriarkatit t Fotit, prdorimi i latinishtes shkon drejt paksimit n dobi t greqishtes, e cila kshtu pas pak do t bhej gjuha zyrtare mbizotruese. Greqishtja tashm ishte gjuha e Kishs Lindore dhe kur skizma kputi lidhjen e fundit me Romn, selia e latinishtes, kjo u detyrua tia linte vendin greqishtes n hartimin e urdhrave perandorak dhe n qarkoret e udhzimet administrative. Ky evoluim i ngadalt do ta bnte Bizantin nj perandori me popullsi shqiptare dhe qytetrim helen, gjithka: popullsia dhe qytetrimi do t ishin t vulosur fort nga orientalizmi. Megjithat kjo rrshqitje drejt nj helenizmi mbizotrues nuk e prishi fiksionin e Perandoris Romake, i cili n t vrtet do t thoshte: Perandori Shqiptare, sepse me gjith zbrapsjen e latinishtes, gjuh zyrtare, para greqishtes, po njsoj gjuh zyrtare, populli bizantin nga nj skaj n tjetrin t trevave perandorake, nuk e ndryshoi gjendjen shoqrore, ai mbeti gjithnj po ai, si n Azin e Vogl, edhe n Ballkan, si n Itali, edhe kudo n Perandori, domethn populli romak ose bizantin, q fliste shqipen n vatrat e shtpive. Kur Konstantini i Madh e kaloi qendrn e perandoris nga Roma e Vjetr n Romn e Re ose Bizant, si gjuh zyrtare mbizotruese mbeti gjithnj latinishtja, pa asnj kundrshtim, deri n ditn kur Kisha e Lindjes, pas prarjes s vitit 860, krkoi dhe u mburr me paraplqimin e greqishtes kundrejt latinishtes dhe u knaq pr kt pik. Pikrisht me kt rast Kisha pati iden dhe me ndihmn e klerit t vet ndrmori formimin e greqishtes s re, piknisja e s cils dhe fillimet datohen pikrisht n fund t shekullit IX. Megjithat formimi i greqishtes s re nuk kishte interes pr gjith botn, shumica e s cils fliste shqipen, duke prfshir edhe vet klerin; por ajo kishte t bnte me popullsit e tjera jo shqiptare t perandoris s gjer, q shpesh ishin njerz, t cilt nuk e dinin shqipen dhe q, duke prqafuar ortodoksin, paraplqenin t msonin edhe greqishten, meq ata ishin t sigurt se hert a von nuk do ta linin pa msuar shqipen. Kshtu greqishtja e re krkoi nj periudh shum t gjat, m se nj mijvjear, ashtu si dhe e vjetra nga viti 1700 deri m 650 para K., pr tu br e prdorshme dhe pr tu prhapur; n fillim gjithnj pjesrisht n disa qytete t mdha t bregut perndimor t Azis s Vogl, n Selanik e Bizant, dhe m pas kudo gjetk. Sido q t ket qen, megjithat deri rreth vitit 1850 shqipja mbetej prher gjuha e vatrs; vetm duke nisur nga data e fundit arsimi publik, nn shtytjen dhe mbrojtjen e klerit grek, mori nj zhvillim aq t madh dhe nj shtrirje aq t gjer gjuha greke e pastruar ose , q nisi tu msohej intensivisht popullsive s bashku me shkollimin n gjuhn e pastruar, dhe t flitej e t prhapej gjithashtu gjuha e sotme ose vulgare. Me gjith kto prpjekje pr prhapjen e greqishtes s re, shqipja ka vijuar prher t flitet deri n ditt tona edhe n Greqi: n ishullin e Negropontit ose Eube, n Beoti, Atik, Athin madje dhe nga pleq t lagjeve Plaka, Psiri dhe t Tregut, n Eleusi, Delf, Megar, Lutraqi, Korint, Poros, Kranid, Argos, n ishujt Hidra, Speca e Psara, n Andros, Qiparisia, Trifilia etj., etj., para shkmbimit t popullsive ndrmjet Turqis dhe Greqis, nga pak kudo npr Azin e Vogl dhe sidomos n zonat bregdetare n jug t Detit t Marmaras, n ishujt me kt emr, n trevn ndrmjet bregut t Marmaras, Dardaneleve dhe Detit Egje, n gadishullin e Galipolit, n gjith Trakn e kryesisht n Ganos, Hor, Malgara Enos, n rrethinat e Adrianopolit, n Kirk-Kilise, vendlindja e peshkopit t famshm FAN NOLI, kryetar i qeveris shqiptare nga 1920 deri n fund t 1924 dhe delegat n Shoqatn e Kombeve n Gjenev gjat ksaj periudhe, e rastsisht n treva t tjera ndrmjet Traks e Shqipris. N t gjitha lokalitetet e Traks e t Greqis, t cilat n pjesn m t madhe ne i kemi vizituar, kemi pasur rastin t flasim me banort greqisht e shqip, sepse kjo e fundit, me gjith urdhrin e dhn nga autoritetet greke dhe gollet q shkakton shkolla fillore greke, sidomos pas vitit 1900, vijon ende t flitet atje.

119

Ajo q ndodhi n Ballkan, ka ndodhur gjithashtu n Itali dhe n Sicili, me ndryshimin se ktu ndikimi papal nuk i ka kursyer prpjekjet e veta. Me gjith luftn e egr kundr elementit shqiptar, t cilin gjithnj e kan quajtur gabimisht si grek, gjuha shqipe mbahet ende n Apuli, Bazilikat, Kalabri, Sicili me ishujt e vegjl Lipari n veri, midis tyre dhe Stromboli, dhe n shum vise t tjera n rrethinat e Foxhas e t Napolit. Si shembull pr t kuptuar rndsin e numrit t shqiptarve, q ende jetojn n Itali, ne do t prmendim komunn e GREKVE dhe si ajo ka me mijra t tjera shum m t mdha - q ndodhet n krahinn e Avelinos, nga ku sht larg 68 km dhe e ngritur n lartsin 823 metra n krahun e majt t lugins s Cervaros. GREKT u shkatrruan nga saracent m 908, sepse banort e saj shqiptart u bn qndresn m t madhe e m t ashpr dhe nuk deshn ti pranonin. Pasi u rindrtua, u braktis prsri. Por m 1522 u ripopullua prsri nga nj koloni shqiptarsh. Popullsia e saj ruan gjithnj gjuhn dhe doket e zakonet shqiptare. M 1911 ndr 780 familje, 763 flisnin zakonisht shqip. Stacioni hekurudhor i GREKVE (m sakt i SAVINJANO-GREKVE) ndodhet n vijn: BENEVENTO-FOXHA. Italia jugore, q mbajti Bizanti, ka qen tok shqiptare; shqiptart prbnin ekzarkatin e Ravens; n rajonet e Azis s Vogl dhe n viset ballkanike, mbi t cilat shtrihej autoriteti perandorak, mbizotrimi i elementit shqiptar ishte i afirmuar. Kshtu u formua, n mos nj nacionalizm shqiptar i vrtet n kuptimin q ka sot, t paktn nj besnikri, e cila i jepte gjith Perandoris nj unitet moral, mungesa e t cilit deri ather kishte qen ndoshta dobsia e saj kryesore. Mbi bazn e asaj q kemi paraqitur, ne synojm t vm n dukje, se lidhur me serbt ose servt, dhe bullgart ose vulgart, shqiptart q jetonin n epokn e invazioneve t tyre t para dhan nj prov t nj qndrese t vrtet ose t nj mospranimi t vrtet t asimilimit. Kshtu shohim se kemi vetm nj pjes shum t vogl t ktyre dy popujve, q jan asimiluar nga shqiptart; pjesa tjetr u detyrua t kthehej n vendin e origjins, q i prgjigjet atij, t cilin zn sot. Pr kt arsye sot ndeshim si bullgar t asimiluar ose t shqiptarizuar vetm dy-tre fshatra rreth Boboshtics n Shqipri dhe disa familje t njohura n Kor. Sa pr serbt e asimiluar ose t shqiptarizuar t Peloponezit, numri dhe pesha e tyre jan zmadhuar shum; sepse po t kishin qen kta pushtues aq t shumt sa pretendohet, sigurisht q gjuha shqipe do t ishte zhdukur n kt rajon dhe n vend t saj do t flitej serbishtja. Rreth vitit 1830, epoka gjat s cils shkrimtari J.P.FALLMERAYER e ka vizituar: duke i marr shqiptart e ksaj zone si pasardhs t serbve nga invazionet, - ndrsa n t vrtet ata jan autokton autentik, si e kemi treguar mjaft her, - ky autor bri gabimin, duke shkruar se grekt e Peloponezit dhe t gjith Greqis s sotme nuk kan asgj t prbashkt me grekt e lasht. Ne nuk e nxjerrim kt prfundim pa arsye plotsisht t vlefshme; n fakt, serbt jan populli q u ka shkaktuar m shum dme shqiptarve q nga Triestja dhe Venetia e deri te Kepi Matapan, e q nga brigjet e Adriatikut deri n Danub. Kshtu ndrmjet serbve e shqiptarve ekziston nj antipati racore e dukshme qart, q sht shfaqur qysh nga kontakti i tyre i par. Nse serbt gjithmon jan prpjekur t prvetsojn gjithka q u prket shqiptarve: gjuhn ilire, doket e zakonet, traditat e kostumet strgjyshore, prkundrazi shqiptart gjithmon e sistematikisht kan refuzuar fardo kontakti, sidomos me martesa, me pushtuesin e tyre Kshtu pretendimi i serbve, se shqiptart jan serb t shqiptarizuar, sht nj pjell e fantazis dhe boshe, por q pr fat t keq ka trhequr nj numr autorsh nga e gjith bota pr t rn n kt kurth dhe t parin J.P.FALLMERAYER; mbi bazn e ksaj zhurme tendencioze serbe dhe gjithashtu i gnjyer nga fakti, q serbt n t njjtn koh kan shpallur se gjuha shqipe ka qen nj dialekt serb, J.P.FALLMERAYER ka shkruar: shqiptart e Greqis, e kryesisht t Peloponezit kan en sllav dhe n gjakun e ksaj popullsie nuk ka asnj pik t gjakut t grekve ose t helenve t lasht. Mendojm se tashm e kemi ndriuar n mnyr t mjaftueshme shtjen dhe si nj fjal t fundit po them: nuk duhen przier n nj serbt e shqiptart, t cilt i ka ndar gjithnj nj humner dhe i ndan edhe deri n ditn e sotme, e aq m pak tu njihet serbve nj fuqi

120

prthithse ose asimiluese mbi shqiptart, fuqi q numri i tyre i vogl dhe pesha e tyre e dobt kurr nuk i kan lejuar kundrejt popullsive bizantine ose shqiptare. Mbi elementin bizantin ose shqiptar ndrmjet viteve 610 e 1453 t Bizantit Q nga koha e Koncilit t Dyt Ekumenik, i cili u mbajt m 381 n Konstantinopol, mitropoliti i Maqedonis dhe kryepeshkopi i Selanikut kishte nj juridiksion t gjer, por m von, kur u ngrit n shkall dhe u b kryepeshkop i Ilirikumit, ky juridiksion u b edhe m i gjer, sepse titulli i Primatit t Greqis iu shtua gjithashtu mitropolitit t Ilirikumit. Ne e quajm t panevojshme ta shpjegojm ktu, se popullsit e gjith eparkive t Ilirikumit ishin shqiptare: kt e provojn n mnyr t mjaftueshme t dhnat q kemi paraqitur m sipr. Nja njzet vjet pas ngritjes s peshkopats s Argosit n mitropoli ndodhi m 1204 marrja e Konstantinopolit nga kryqzatat dhe, menjher pas ksaj, marrja dhe pushtimi i Argolids nga frankt. Nga sundimi i frankve Argolida ra m von n duart e venedikasve dhe m n fund t turqve. Sundimi frank mbi Argolid lidhet q n fillim me dy ngjarje t rndsishme: e para, sht se qendra politike e vendit u shprngul n Argos n fortesn natyrore t Nauplit, q fortifikimet e tjera artificiale e kishin br edhe m t fort; e dyta sht ndryshimi i madh q ndodhi me popullsin e gjith rajonit, jo vetm n fshatra, t banuara vetm nga shqiptart, por gjithashtu n qytetet, si Naupli, Argos dhe t tjera m pak t rndsishme. Naupli, qendra kryesore e pushtimit frank, q kishte gjithashtu nj popullsi pushtuesish shum m t madhe se Argosi, po ashtu si Argosi nisi t marr brenda mureve nj kontingjent t madh t popullsis fshatare shqiptare, q vinte nga fshatrat prreth t krahins, pr tu marr me lvizjen tregtare q u krijua. Megjithat nga kjo ardhje e popullsis fshatare shqiptare drejt qyteteve asnjher n Argos, Naupli dhe n qytetet e Argolids nuk ka pasur nj shkrirje t popullsive shqiptare autoktone me pushtuesit e huaj. Mbi t gjitha dallimi fetar nuk e lejonte nj afrim t till dhe kjo gjendje e punve u mbajt si n Argolid, edhe n viset e tjera t ngjashme, si n jug t Italis e n Sicili, deri n epokn e pavarsis s Greqis. Nga t dhnat autentike, q paraqitm shkurt, mund t arrihet n prfundimin se gjat periudhs bizantine ndrmjet vitit 610, epoka e prafrt e invazioneve sllave, dhe 1453, koha e rnies s Konstantinopolit dhe, si rrjedhim, e fundit t Perandoris Bizantine n Gadishullin e Ballkanit, prve popullsive q banonin n Epir e Shqiprin e sotme dhe pr t cilat nuk ka asnj kundrshtim, shumica e popullsis bizantine, q nuk przihej me egjiptiant, arabt, arment, ifutt, persiant, arixhinjt dhe popullsit e tjera jo pellazge, ishte shqiptare. Duke br, natyrisht, t njjtin dallim si pr Gadishullin Ballkanik, kan qen po ashtu shqiptare gjith popullsit e Azis s Vogl, q vijonin ta flisnin gjithnj po at gjuh pellazge ose shqipe q nga antikiteti m i hershm. Prej ktej del, se sht plotsisht i gabuar pohimi i disa autorve t greqishtes dhe i disa autorve t huaj, t cilt jan frymzuar pa krkuar ta thellojn shtjen, sipas t cilve shqiptart e Greqis dhe kryesisht ata t Argolids jan emigrant nga Shqipria, t ardhur gjat shekullit XIV pr tu vendosur aty. E si mund t shkruanin ata, q shqiptart e Argolids, madje edhe t Atiks: jan puntor t thirrur t Shqipris n shekullin XIV, q t vinin e t ushtronin zanatet(?) e tyre n ato krahina? Pa u prpjekur ta kundrshtojm kt fakt, q mund t jet pjesrisht i vrtet, ne themi se emigrimi i shqiptarve, puntor stinor, si tregojn historiant, mund t ket pasur nj ndikim, nse numri i puntorve do t ishte i madh. Por meq sipas po atyre teksteve, kta t fundit nuk kan qen kaq t shumt, ne jemi t detyruar t pranojm, se nuk jan kta puntor q u msuan shqipen padronve t tyre dhe popullsis lokale, por ata tashm e flisnin shqipen para se tu bnin thirrje ktyre puntorve. Dhe ne e dim fare mir, q e

121

vetmja gjuh e cila flitej n Greqi ka qen shqipja dhe jo vetm n Greqi, por edhe kudo n Perandorin Bizantine e n shum vise t tjera, jasht kufijve t ksaj Perandorie. Nuk duhet t harrohet se: po t mos kishte ndodhur ndrrimi fatkeq i popullsive greke e turke n vitin1 925, ne nuk do t lm pa cituar ktu gjithashtu rajonet e gjera t Azis s Vogl e t Traks, popullsia e t cilave numronte me qindra mijra shqiptar, q msonin n shkolla greke, t mbikqyrura nga Patriarkati Ekumenik. Athere kta shqiptar, gjith kta shqiptar na paskan ardhur gjithashtu nga Shqipria? DISA SAKTSIME PR SHQIPTART E GREQIS M. ZABAROVSKI, i cili ka qen sekretar i Shoqats s Antropologjis t Parisit, ka shprehur disa mendime, q i kemi nxjerr nga Grande Encyclopdie, te zri GREQIA, vll. 19, Antropologjia etj. M. ZABAROVSKI, si antropolog i jep shum rndsi brakicefalis ose dolikocefalis s njerzve, si prov e racs, s cils i prket individi. Ne e dim se kto karakteristika fizike mund t jen kalimtare ose t prhershme, mund t favorizohen nga mnyra e rritjes s foshnjave dhe t fmijve, dhe se nuk jan kritere t pagabueshme pr prkatsin n kt apo at rac. Ajo q duhet vn n dukje n kt artikull pr GREQIN sht se shtja del m tepr pr shqiptart se sa pr grekt ose helent. Kshtu mund t lexojm: Kan arritur t thon deri q n venat e tyre (t grekve ose t helenve t sotm) nuk ka asnj pik gjak t pastr t lasht. N fakt, grekt e ishujve jan pothuaj t gjith brakicefal. Popullsia e tyre do t jet e njjt me at t Azis s Vogl, turanike (?)ose mongolike (?) n shumicn drrmuese... Kshtu gjithka prputhet, pr t na br q ta shohim popullsin greke si me t njjtn prbrje si popullsia shqiptare. Nj prfundim tjetr, q del nga faktet e msiprme (shton autori), grekt e lasht, przierje e pellazgve dhe helenve i prkisnin t njjtit tip nga kafka. Pellazgt, si dhe helent, kishin kafk t zgjatur. Dhe m tej: sipas gjith autorve, pellazgt zinin q n fillim nj pjes t Azis s Vogl dhe t Gadishullit Ballkanik. Ata kishin br shprngulje n Itali. Ishin gjithashtu farefis me sardt, sikult, korsikant, ibert. Kurse t gjitha kto popullsi kan qen ose jan me kok t zgjatur... Pr ta mbyllur kt krye, t kthehemi te elementi i huaj, q e ka prftuar popullsin e sotme greke dhe q ka qen elementi sllav. sht e sigurt q sllavt kan hyr n Greqi; po aq e sigurt sht, q ata prbnin nj grup t madh n numr n Peloponez, por q ata kan zvendsuar popullsin e lasht shqiptare nuk mund t pohohet aspak. sht e vshtir, si rrjedhim, t thuhet cila ka qen pesha e fiseve sllave, t emigruara n Greqi. Megjithat ne mund t pohojm, se me gjith pretendimet e grekve q thon se shqiptart kan jetuar n Greqi vetm nga fundi i shekullit XIV, shqiptart q prej mijra vjetsh dhe q nga parahistoria jan i vetmi popull autokton i Greqis dhe pasardhsi i vetm i banorve t par t saj: t diturit pellazg ( ). Q nga koha e JUSTINIANIT, si shkruan prsri Grande Encyclopdie, deri n kohn e sotme, baza e popullsis helene (?) ka mbetur e njjt. T huajt e prthithur prej saj (si n antikitet, ato jan prthithur nga pellazgt dhe m pas jan asimiluar), jan vetm nj pakic ndrmjet strgjyshve t tyre dhe, duke nisur nga shekulli XIV, grupet e t huajve me nj far peshe kan jetuar paralelisht me ta, pa u shkrir, pasi shqiptart (ashtu si pellazgt me helent n koht e lashta) refuzonin do kontakt me ta. Prova se n epokn romake dhe bizantine popullsia e Greqis ka qen shqiptare

122

Ne tashm kemi folur pr kt prov, q na e jep profesori grek: .I.KAPBE, n kapitullin: Mbi elementin bizantin ose shqiptar ndrmjet viteve 610 e 1453 t Bizantit, ku tham se ngjarja e dyt e rndsishme ishte ndrrimi i madh q ndodhi n popullsin e Nauplit m 1204, jo vetm n fshatrat e populluara vetm nga shqiptart, po edhe n qytetet si Naupli, Argosi dhe t tjerat me m pak rndsi. Naupli po ashtu nisi t pranoj brenda mureve, si edhe A, nj kontingjent t rndsishm popullsie fshatare shqiptare, q vinte nga fshatrat prreth pr tu marr me lvizjen tregtare q ishte krijuar. Me gjith kt ardhje t popullsis fshatare shqiptare drejt qyteteve, prsri asnjher n Argos, Naupli dhe n qendrat e Argolids nuk ka pasur nj shkrirje t popullsive autoktone shqiptare me pushtuesit e huaj. Kshtu, provat pr t cilat kemi nevoj, jan ktu; M. KARVELAS na i jep, duke u mbshtetur jo te mendimet dhe shkrimet e autorve t mparshm, qoft edhe nga m seriozt, por mbi tekstet e procesverbaleve autentike, t zbuluara n regjistrat kishtar t kohs. Nga leximi i ktyre teksteve, del fakti se m 1204, domethn shum koh para dats 1375 (t shnuar sikur ka qen ajo e ardhjes s par t puntorve shqiptar n Greqi), tashm kishte shqiptar, qysh prej gjithmon, n kto vise. Por ka edhe nj prov tjetr, mjaft materiale, se shqiptart kan banuar n Greqi q nga antikiteti m i largt; kjo sht prova e gjuhs. Gjat ksaj vepre ne disa her kemi thn se shqipja e antikitetit ka shrbyer si model pr formimin e greqishtes s vjetr, s cils i ka dhn shumicn e fjalorit. Greqishtja e re, nga ana e saj, sigurisht q vjen nga greqishtja e vjetr, por togfjalshat dhe shprehjet e saj jan thjesht shqipe, pa folur pr fjalt e reja, q i sht dashur ti huazoj koht e fundit nga shqipja. Tashm q te Kronika e Mores, . Vetm n pak vargje ne kemi gjetur fjalt e mposhtme shqipe: nga shqipja: pandehan, prkthyer n tekst me: shpresonin, n vend t besonin; folja pandeh do t thot besoj; nga shqipja rog = pag; = cilin t bjn rig? = cilin t shpallnin mbret? etj. Nse themi q n tekstin grek t kroniks kemi gjetur kto fjal, kjo bhet pr t provuar se kto fjal shqipe tashm ishin n prdorim n gjuh. Prkundrazi, nuk gjenden as fjala , as fjala shqipe: SHQIPTAR dhe, me arsye edhe m t fort, fjala: A. Nga kjo munges ne nxjerrim prfundimin, se n fillim t shekullit XIII asnj nga kto fjal nuk ishte e njohur. Ather ciln fjal prdornin pr t shnuar strgjysht e shqipfolsve t Greqis n vitin 1300? Nse shohim fjaln: P q shnon n at koh gjith qytetart e Perandoris Bizantine, ashtu si shnoheshin m par me po at fjal t gjith ata t Perandoris Romake, mbetet pr t shnuar popullsit shqiptare t fes ortodokse cilsimi si: . Nga kjo q u tha del se, n kundrshtim me at q pohojn autort grek t sotm e bashkkohor dhe, bashk me ta helenistt, gjuhtart e albanologt perndimor, shqiptart kan ekzistuar n Greqi jo q nga fundi i shekullit XIV, por q nga antikiteti m i hershm, si e kemi provuar, duke prsritur provat m shum se sa e do arsyeja, deri n at pik, sa druhemi mos e kemi lodhur lexuesin. Megjithat e kemi quajtur e besuar si t nevojshme kt gj, pr ta br q t kuptohet kjo shtje me rndsi thelbsore, autoktonia e shqiptarve n Greqi, dhe mosnjohjen e saj nga helent e sotm. N fund t fundit, ky mohim pr ta njohur kt autoktoni, mbshtetet n argumente, q nuk mjaftojn dhe nuk arrijn t bindin dijetart kompetent n kt fush. Prova e fjals: SHQIPTAR/i] Ja dhe nj prov tjetr, se shqiptart ndodheshin n Greqi para dats 1375. Kjo prov sht vet fjala shqiptar. N fakt, n kundrshtim me mendimin e VASO Pashs, i cili e quante kt fjal shum t vjetr dhe e kundrvinte me fjaln: alban, t ciln ai e

123

besonte si nj krijim t albanologve t sotm, fjala shqiptar nuk datohet n realitet m prpara se 1375 n Shqipri; por ajo bhet e njohur dhe e famshme pr shkak t qndress s nj ushtrie t vogl shqiptare (domethn: bartse e shqiponjs, e shqipes) t princit legjendar shqiptar: Gjergj KASTRIOTI, t mbiquajtur nga turqit: SKNDERBE (domethn princi Aleksandr, nga emri i bashkatdhetarit t tij, birit t FILIPIT t Maqedonis) gjat viteve 1444-1468. M 1380 fjala shqiptar ishte shum e zakonshme n Shqipri; si rrjedhim, nse shqiptart e Greqis jan m t von se data 1380, nuk ka asnj dyshim se do ta kishin futur edhe prdorimin e ksaj fjale n Greqi. Por shqipfolsit e Greqis nuk e kan njohur fjaln shqiptar, vese pasi kan qen n kontakt me shqiptart e Shqipris s sotme, prndryshe nuk e kan njohur, gj q provon prsri me kt verifikim, se shqiptart e Greqis kan qen n Greqi para dats 1380.. Duke prmbledhur, nga ana tjetr, fjalt shqipe q ndeshen n tekstet e vjetra t mesjets, kemi nj prov q kjo gjuh ka qen folur n t vrtet nga popullsit m t lashta t Romanis dhe t Mores shum koh para dats s hartimit t ktyre teksteve, dhe se ajo ka qen e njohur dhe e folur nga gjitha bota, duke prfshir edhe t huajt; kshtu prkthyesi gjat puns s vet ka ln aty-ktu fjal t paprkthyeshme, sepse e dinte q lexuesi i tij mund ta bnte vet prkthimin. Nuk duhet t harrojm se n kt epok shqipja flitej nga Mesopotamia e deri te Shtyllat e Herkulit dhe kudo rreth Mesdheut; ajo flitej gjithashtu n gjith Italin posht Ravens dhe n Greqin e Madhe. Popullsit shqiptare t Perandoris Bizantine, q ishin t fes s krishter ortodokse lindore thirreshin: ose dhe Po; por ato gjithnj shkolloheshin greqisht, q vihej kurdoher n rolin e gjuhs s dyt, duke i mbetur roli i vendit t par, domethn amtare, kurdoher shqipes. Prse popullsit e quajtura greke ose helene t antikitetit dhe t Perandoris Romake, Bizantine e Osmane, n realitet kan qen pellazgo-shqiptare? Tashti q i dim emigrimet dhe imigrimet, faktet e bmat dhe ngjarjet e ndryshme kryesore, q kan ndodhur n gjirin e racs s bardh ose pellazge, qysh prej parahistoris e deri n epokn e pavarsis s Greqis m 1821-1830, dhe duke e ditur se e vetmja gjuh q fliste kjo popullsi, q nga Shtyllat e Herkulit deri n Lindjen e Afrt e t Mesme, duke kaluar npr Europ dhe Afrikn e Veriut, gjuh q ka pasur emrtimet dialektore nga m t ndryshmet, lexuesi mund ta kuptoj prse shqiptart dhe grekt - ndr kta t fundit ne nuk prfshijm as helent e antikitetit, as ata t epoks s re dhe bashkkohore - duhet t shkrihen n nj, si kan qen n fakt n shum pjes t Greqis s ditve tona, pr t formuar at popullsi detare t mirfillt, q kurdoher sht sjell rrotull gjith tokave t njohura t bots s lasht. Kjo shkrirje e grekve dhe e shqiptarve n nj rrjedh automatikisht nga fakti, se emri i GREQIS n histori sht nj shprehje m tepr etnografike se gjeografike; ai nuk ndeshet te asnj autor kombtar para ARISTOTELIT dhe datohet vetm q nga romakt. Ata ka mundsi ta ken huazuar nga ilirt ose etruskt, q do ta ken prdorur pr atdheun e disa popujve epirot, q quheshin: ose GREK, nj form tjetr e: ose TRAKT. Kta GREKSHQIPTAR u bn kshtu kumbart e popullsis s Greqis s mirfillt n trsi, duke prfshir pjesn e vogl q u przie me imigrantt e arratisur nga Egjipti dhe Fenikia nn udhheqjen e Danait, Kekropit, Kadmit e t tjerve, q mori emrin helen, ose , duke shnuar gjithashtu viset q pushtoi me emrin Helada. Sa pr kufijt e Helads, sipas mendimit t lashtve, kan qen mjaft t paprcaktuar. Fakti q helent ishin t prhapur nga pak kudo npr qytetet e mdha vetm t Greqis, sht nj arsye pr t ciln ata nuk arritn t themelojn nj shtet t madh helen unik; kjo provon njkohsisht mendimin ton t mbshtetur mir, se popullsia e Greqis s vjetr ndahej nga ana racore n dy grupe: n HELENT dhe n GREKT () ose PELLAZGT. N fakt, nse helent, q n at epok prbnin popullsin sunduese dhe drejtuese t Greqis do t kishin t njjtn prbrje racore si grekt ose pellazgt e sunduar, nse me nj fjal emri i

124

helenve do t prfshinte gjith popullsin e territorit grek t mirfillt t antikitetit, sht e padyshimt q n vend t qeverive t ndryshme t qyteteve greke, t cilat ishin vazhdimisht n luft njra me tjetrn pr hegjemoni, do t kishte pasur nj qeveri t vetme qendrore, q do t komandonte nj popull homogjen e t vetm. Por meq pr do qytet elementi imigrant, i cili sundonte, ishte i ndryshm nga elementt e tjer imigrant, q kishin n duar fatet e qyteteve t tjera, edhe mnyra e qeverisjes s tyre nuk ishte e njjt. Kshtu, republika e Athins ishte e ndryshme nga mbretrit e Sparts ose nga regjimi popullor i Tebs dhe, vetm popullsit autoktone pellazge t gjith Greqis e gjetk formonin, pr shkak t kohezionit t fort racor, nj popull vrtet homogjen dhe plotsisht t bashkuar prmes gjith shekujve dhe q gjuha, pothuaj gjithher po ajo: pellazgjishtja ose shqipja, e ka ruajtur t paprekur deri n ditt tona. PERIUDHA E KOHVE T REJA q nga marrja e Konstantinopolit nga turqit deri n epokn ton bashkkohse (1453-1900) Menjher pas pushtimit, Perandoria Osmane, si nj shtet mysliman, ndeshi vshtirsi sidomos n Europ, por ato nuk ishin t pakaprcyeshme. Sulltani ishte kalif: kryetar i besimtarve; Kurani ishte ligji pr gjith myslimant, jo vetm ligji fetar, po edhe civil e politik. Kishte nj shkrirje t plot t xhamis dhe t shtetit, ndrsa xhamia si mbisunduese bnte ligjin pr shtetin. Pushteti civil mbronte fen dhe xhamin, i ndalonte do myslimani, duke e dnuar me vdekje, t kthehej n nj fe tjetr. Populli i vrtet osman prbhej vetm nga myslimant, nuk ishte nj komb n kuptimin etnologjik; nuk ishte as nj grup i bashkuar nga bashksia e gjuhs ose e zakoneve, si kombsit e Europs; ishte pikrisht si grekt ose helent, si t antikitetit edhe t epoks s re e bashkkohore, me t vetmin dallim se helent u zhvilluan duke u mbshtetur te gjuha, kurse osmant u shtrin duke u mbshtetur te feja. Kombet e nnshtruara, t kthyera n islamizm, bheshin t barabarta me pushtuesit, madje dhe kur ruanin gjuhn e zakonet e tyre kombtare. Shprehjet popullore: Turqia, Perandoria Turke, nuk jan t sakta as politikisht - sepse gjith myslimant nuk jan osman - as etnografikisht, sepse n gjith Turqin europiane, me prjashtim t rajonit t Stambollit, popullsia myslimane nuk sht turke; madje n Turqin aziatike kjo popullsi sht nj przierje turqish dhe joturqish t konvertuar: armen, grek, sirian etj. Kshtu jan kroatt n Bosnje, shqiptart n Epir, bullgart n Maqedoni, grekt q flasin shqip npr ishuj. Qeveria perandorake nuk bnte dallim ndrmjet gjith ktyre myslimanve, as ligjor dhe as praktik; t gjith kishin t njjtn mundsi pr t marr gjith funksionet dhe gradat, nga m e ulta e deri te m e larta. Perandoria myslimane ishte me t vrtet nj monarki demokratike. Duke qen e ndrtuar dhe e administruar kshtu, fuqia e saj ushtarake ishte e madhe, sepse elementt e nnshtruar t Ballkanit, e kryesisht shqiptart, t cilt pasi u kthyen n islamizm, u integruan n popullsin e quajtur turke t Perandoris, dhe t komanduar nga sanxhakbeu (gjeneral i 5000 kalorsve) dhe Gjergj KASTRIOTI po ashtu shqiptar, i mbiquajtur SKNDERBE (Princi Aleksandr) nga sulltan MURATI II, t gjith kan kontribuar q n fillim pr zgjerimin dhe forcimin e gjith perandoris n trsi. Nj aneksim i till i popullsive mjaft t ndryshme dhe t territoreve kaq t shtrira, nuk paraqiste ato probleme, q nj monarki perndimore do ti kishte t pamundura ti zgjidhte. Organizimi politik i Perandoris Osmane nuk nnkuptonte mbisundimin e elementit turk mbi elementt jo turq. Nuk ka t dhna t sakta pr popullsin e Konstantinopolit gjat periudhs bizantine. Megjithat sht e sigurt, se q kur qyteti u shpall kryeqytet i Perandoris Romake, kan ardhur brenda mureve t tij njerz nga Roma dhe nga t gjitha vendet e tjera, e n kt mnyr me kalimin e kohs n kryeqytetin e ri u prqendrua nj popullsi e madhe n numr me

125

prejardhje dhe gjuh t ndryshme. Prandaj mund t prfundojm, q kozmopolitizmi i sotm i Stambollit nuk sht dika, q lidhet vetm me epokn ton. Edhe t famshmit fanariot e kan prejardhjen nga popullsit e ndryshme, t imigruara n Stamboll ndrmjet viteve 1500 e 1650. Nofka e tyre na kujton nj klas shqiptarsh ose: , q i prkisnin ritit t Kishs Ortodokse t Lindjes dhe q banonin n lagjen Fanar, t vendosur n Bririn e Art, prball Arsenalit, lagje q ka qen gjithashtu rezidenca e vjetr e ambasadorve europian; kta t fundit e braktisn pr tu vendosur m pas n Pera. N Fanar, rreth personit t vet Patriarkut Ekumenik, fanariott prbnin nj aristokraci shqiptare t shkolluar greqisht, shum pjestar t s cils, t mbrojtur nga shqiptar gjithashtu t konvertuar, u dalluan si funksionar t lart t Perandoris Osmane dhe i bn shrbime t mdha popullit shqiptaro-grek t shtypur. Antart e ktyre familjeve merrnin nj arsim t mir jo vetm n Stamboll, po edhe n Perndim; kjo u lejonte n fillim t merreshin me tregti, t prziheshin m pas n administrat dhe n punt e patriarkatit, e s fundi t krkonin, po t ishte e mundur, tu jepej e t mbanin nj nga gradat ose postet e larta t kishs. Nga pasuria, formimi, kultura dhe arsimi fanariott arritn t fitonin, pak nga pak, besimin e turqve, t zotrve t tyre kryesisht me prejardhje shqiptare, q nisn ti merrnin edhe n poste t ndryshme zyrtare. Por emrimi i shqiptaro-grekve ose i n kto poste, q fanariott e kujtonin se u detyrohej atyre pr shkak t aftsis s tyre pr ti kryer kto detyra m mir se t tjert dhe, kryesisht, se vet turqit, ka pasur nj arsye krejt tjetr nga aftsia natyrore e shqiptaro-grekve. N fakt, ligji turk ose mysliman i fillimeve t Perandoris Osmane u ndalonte gjith subjekteve myslimane t drejtn pr t msuar gjuht, q flisnin popujt, t cilt nuk besonin n porosit e Kuranit. Nga kjo ndales dogmatike del se Porta e Lart gjithnj ka pasur nevoj pr prkthyes mysliman pr marrdhniet e saj diplomatike. Kshtu pak nga pak posti i lart i prkthyesit t madh ose dragomanit t Ports, funksionon i njjt me at t ministrit t punve t jashtme n shtetet europiane, u takoi prjashtimisht vetm fanariotve. Fanarioti i par q e arriti kt post t lart ishte PANAJOT NIKUSI, i cili shfaqi nj aftsi t jashtzakonshme diplomatike, kryesisht sepse ia doli, q me prpjekjet e tij dhe veprimet e zgjuara, tu dorzoheshin turqve nga Venediku fortesat e ishullit t Krets. Nga ana tjetr, m von fitoi admirim energjia e Aleksandr MAVROKORDATIT, i cili duke vepruar si ambasador i Ports s Lart, arriti n Karlovic tu imponohet diplomatve austriak. Kjo mbrojtje e sinqert e interesave t turqve nga ana e shqiptarve n shrbim kundr bashkbesimtarve t tyre europian i detyrohet edhe faktit, q n kt mnyr ata njkohsisht hakmerreshin me Perndimin, i cili para 1453 e braktisi Bizantin me qllim pa ndihm, ndrsa pjesa q mbetej e popullsis po bnte betejn e fundit pr jet a vdekje kundr turqve. Traka dhe Maqedonia Menjher me rnien e Konstantinopolit, pothuaj gjith ose raca shqiptare ra n skllavri, sepse n nj periudh shum t shkurtr turqit pushtuan pothuaj gjith territoret bizantine. Por nga t gjitha kto territore ato t Traks, ndryshe nga ato t Maqedonis, mund t thuhet se ishin m t privilegjuarat; gjat gjith pushtimit shumshekullor turqit, q banonin aty, n prpjestim kan qen shum m t dendur se n viset e tjera t Perandoris; kshtu, lidhur dhe me afrsin ndaj kryeqytetit, elementi i krishter ka jetuar n paqe shum m gjat se gjetk; n fillim sepse nuk guxonin t flaknin zgjedhn turke, duke shptuar kshtu nga masakrat dhe grabitjet q psonin viset e tjera greko-shqiptare, q bnin kryengritje me shpres se do t fitonin lirin, dhe m pas, sepse nuk i njohn pasojat e vrshimeve q vinin nga popujt armiq t turqve. Prkundrazi, pr t Maqedonis, ka qen n rend t par roli, t cilin ata kan luajtur n luftat e tyre pr t hedhur posht zgjedhn turke. Dy popujt e tjer kryesor maqedonas:

126

serbt e bullgart luftuan po ashtu pr t njjtin qllim, por ata nuk dhan prova t po asaj kmbnguljeje dhe qndrese si . M 1495 t quajturit ose shqiptart, kur morn vesh se Karli VIII, mbret i Francs, pushtoi Napolin me qllim q t marshonte mbi Stamboll, u ngritn pr tu bashkuar me ushtrin e mbretit t Francs, q duhej t kalonte npr Maqedoni. Turqit ather i kapi nj frik kaq e madhe, sa gjith myslimant q banonin afr bregdetit u trhoqn n brendsi t toks dhe sulltani BAJAZIT u prgatit ta linte Stambollin, duke kaluar n tokat e Azis. Por papa dhe princat italian, me arm n dor, e detyruan Karlin VIII ta ndalte marshimin e vet fitimtar prpara. Dhe pasoja fatkeqe e ksaj qe, se sulltani i dnoi shum ashpr ose shum rnd ata shqiptar, q i mbshtetn shpresat te fitoret e francezve. M 1571, pas disfats s flots turke afr Lepantos nga goditjet e flots s bashkuar t venedikasve, spanjollve dhe paps, shqiptart e Maqedonis, Epirit e Shqipris u ngritn prsri me shqiptart e Greqis kontinentale, t Peloponezit e t ishujve t arkipelagut; por edhe kjo kryengritje dshtoi. Rezultati i ri fatkeq ishte q tridhjet mij si fetar, dhe laik, u masakruan ose u drguan n Stamboll dhe atje t vjetrve u pren kokat, kurse t rinjt e t rejat u mbylln n saraj dhe m t fortt nga djemt u drguan n anije pr tu prdorur si detar. Por pas disa kohsh, kryesisht n Maqedoni, nisn t hyjn n loj t famshmit armatoloz dhe kleftt, q vinin si nga ose shqiptart, edhe nga Ko ose kucovlleht. Streha dhe mbrojtja e tyre kryesore u b mali i Olimpit. Gjat dy shekujve armatolozt dhe kleftt qen mbrojts t efektshm pr popullsit e krishtera kundr dhuns s egr t pushtuesit. Veprimtaria dhe energjia e tyre pr t mbrojtur vllezrit e tyre kundr dhuns e shkeljeve t pushtuesit ishin aq t rrezikshme dhe tmerruese pr qeverin turke, sa ajo u detyrua t pranonte, jasht Olimpit, pr dhjet krahina t tjera si Verria, Vodena, Kozani, Serresi etj., nj pavarsi pothuaj t plot. Popullsia e Epirit Me gjymtimin e Perandoris Bizantine nga kryqtart e Kryqzats s katrt m 1204 dhe vendosjen e popullsive t Perndimit n tokat e Bizantit, lulzuan jo nj po disa shtete pasardhse, t vendosura n pjesn veri-perndimore t Greqis s mirfillt, q sht m e sakt t quhen despotate dhe jo despotati i Epirit. Rregullisht historia e tyre duhet t figuroj n periudhn mesjetare, sepse n periudhn nga 1453 e m pas, t ciln po trajtojm ktu, Epiri tashm ishte ndrtuar me principata ose shtete, qoft dhe t vogla dhe nuk sht vendi ktu pr tu zgjatur pr kt; duke par rndsin e tij, ne megjithat do t flasim pr despotatin e madh. Themelimi i despotatit t madh t Epirit Shteti i vrtet i madh epirot ose shqiptar, q quhej Despotat, u themelua pikrisht at dit kur kryeqyteti u kap nga latint. Nj arkond fisnik e trim bizantin, Mihail ENGJLLI, djali jasht martese i JAN ENGJLL KOMNENIT, dhe kushri i perandorit Isak ENGJLLI e Aleksit KOMNEN, q nga pushtimet e Kryqzats s katrt ishte guvernator i tems s Peloponezit. Mihaili kishte lidhje t vjetra me Epirin dhe Shqiprin, sepse i ati kishte qen guvernatori i Durrsit. Pas rnies s Konstantinopolit, Mihaili nxitoi t shkonte n Epir pr t ndihmuar gjeneralin e tems s Nikopolit, Senakerimin, kundr banorve t qytetit q kishin ngritur krye; por gjenerali tashm ishte vrar nga kryengritsit kur arriti ai. Ather Mihail ENGJLLI u martua me vejushn e Senakerimit dhe e shpalli veten despot, domethn princ t vendit, q shtrihej nga Durrsi n detin Adriatik deri te qyteti i Naupaktit dhe bregu n veri

127

t Gjirit t Lepantit, dhe q u quajt despotati i Epirit; pati pr kryeqytet ARTN dhe prfshinte Shqiprin qendrore e jugore t sotme, Epirin grek t sotm, Etolin, Akarnanin, ndoshta Leukadn dhe m von Thesalin e vise t tjera bizantine.

Fuqia e shtetit t Epirit Mihail ENGJLLI, themeluesi i despotatit t Epirit u b kaq i fuqishm, sa i pengoi venedikasit q t vendoseshin n bregun epirot ose shqiptar t detit Adriatik, q gjat ndarjes ose partitis u ishte lshuar nga aleatt pushtues. Pas vdekjes s BODUINIT, perandorit t par latin t Konstantinopolit, ai bri betimin para pasardhsit t tij HENRI, t cilin e donin popullsit greko-shqiptare t Selanikut pr politikn e urt, q konsistonte n respektimin e privilegjeve t tyre dhe t fes s tyre dhe, pr t forcuar lidhjet e ksaj miqsie, ai ia dha pr tu martuar bijn e tij, EUSTASHA, vllait t Henrit. M 1214 Mihaili u vra natn n shtrat nga nj prej shrbtorve t vet. Si themelues i shtetit epirot-shqiptar mesjetar, ai nuk la si pasardhs vese nj vajz dhe nj djal jasht martese n mosh t vogl, q quhej gjithashtu Mihail. Prandaj pasardhs i tij u b Teodori, i vllai, ai q kishte mbrojtur me trimri ish zotrimet e Peloponezit lindor dhe q kishte qndruar m par n oborrin e Pallatit t Nikes pr t forcuar lidhjet e dy shteteve bizantine ose shqiptar: lindori i Nikes dhe perndimori i Arts ose Ambrakis. Teodori e ngriti despotatin e Epirit n nj fuqi shum t madhe. Ai rifitoi Thesalin, Ohrin, Prlepin, Pelagonin, Elbasanin dhe vijoi pa ndrprerje e pa u lodhur t luftonte pr zgjerimin e kufijve t shtetit t tij dhe pr ta shtuar fuqin. Hyrja e dyt e Teodorit Duka Engjll i Komnenve n Selanik m 1222 ishte triumfuese dhe gzimi i popullit t tij shqiptaro-grek ishte i paprshkrueshm, q shihte kshtu t afrohej plotsimi i ndrrs pr rindrtimin kombtar. Por ambicjet e Teodorit nuk kishin kufi. Duke br aleanc me perandorin e Gjermanis, Frederikun II, m 1230 me nj ushtri t madhe, t prbr nga shqiptaro-grek dhe gjerman, sulmoi mbretin e bullgarve ASAN II n Klokonic afr Marics, ku u mund keqas dhe vet ra rob. Epiri pas ardhjes s turqve Gjat pjes s dyt t shekullit XIV u shfaq nj pushtues i ri n Gadishullin Ballkanik: turqit. Pas nj shekulli luftash, kta pushtues, duke shkuar nga nj fitore n tjetrn, arritn t konsolidojn pushtimet e tyre dhe t vendosen gjat nj vargu shekujsh n territoret e ish Perandoris Bizantine. Q nga viti 1360 turqit patn si kryeqytet t prkohshm t shtetit t tyre qytetin e Adrianopolit n Trak, dhe pas 30 vjetsh, m 1389 shpartalluan n Fushn e Mllenjave (Ko) forcat e ushtris serbe, t vetmit shtet relativisht t fuqishm q ende mbetej n kt periudh. Q nga kjo disfat imazhi historik i shteteve t ndryshme, q ishin pasardhse t Perandoris Bizantine: t shqiptarve, serbve, francezve, italianve, u shtjellua si nj imazh tepr i errt. M n veanti n Epir, n nj brez t bregut perndimor, ndrmjet Naupaktit, Durrsit e m n veri, nga fundi i shekullit XIV gjendja historike ishte, n vija t prgjithshme, si vijon: n veri t Epirit t madh mbizotronte elementi shqiptar i Karl TOPIS s fuqishm, q e kishte shpallur veten princ () i Shqipris. Nga fundi i 1368 ai mori gjithashtu Durrsin, q e ngriti n shkalln e selis s oborrit t vet dhe mbizotrimi i shqiptarve n Epirin e Veriut t ksaj epoke vazhdoi edhe pas vdekjes s princit t fuqishm, q ndodhi m 1388. Historia e Epirit t Jugut sht, si e kemi par, shum m e pasur dhe me fakte t ndryshme. Q nga viti 1359 sundues i viseve t pushtuara ishte Simeon UROSHI, i cili ia lshoi

128

principatn e Janins Thoma PRELJUBOVIIT (1367-1385). M 1385 erdhi pasardhs i Preljuboviit Esau BUONDELMONTE, si i shoqi i vejushs s tij Maria Angjelina PALEOLOGU. M n jug t vendit mbretronin krert e fuqishm: GJIN BUA SHPATA, si despot i Akelout dhe Angjelokastrs (1360-1400) dhe Pietro LJOSHA, si despot i Arts dhe Rogut (1360-1374). Gjat ktyre viteve nisi t merrte forc familja napolitane e TOKOVE, q ishte e destinuar t luante nj rol t dors s par n vitet e fundit t Epirit mesjetar. Gjat lufts pr pavarsin e Greqis t gjith njerzit n Greqi, n Azin e Vogl, n Turqin Europiane etj., flisnin shqip, por shkruanin greqisht, sepse shkolloheshin (ata q kishin mundsi) n greqishten. ( engjllort NUK ISHIN AS HELEN, AS GREK, AS ISHIN ME ORIGJIN ARISTOKRATIKE FRANCEZE; Q KTEJ VININ MARRDHNIET E TYRE KRYESISHT MARTESORE ME DERN E Anzhuinve dhe dern e francezve t Peloponezit e t gjith Lindjes). Familja e ENGJLLORVE ishte besnike dhe e devotshme ndaj Kishs Ortodokse Lindore. Veprimtaria e palodhur e kmbngulse administrative e ushtarake e ktyre princave shqiptar, luftat e vazhdueshme dhe betejat e papushuara t shqiptarve gjat shekujve jan fakte historike, q dshmojn se rajoni i quajtur Epir ka qen, gjat viteve t fundit t ekzistencs s Perandoris Bizantine, vendi m i fort dhe m i flakt. Prova m e madhe e ksaj fuqie shqiptare jan ushtrit e mdha t pathyeshme, t organizuara n mnyr t prsosur, q n nj koh fare t shkurtr despott e Epirit i ngrinin m kmb pr luft kundr cilitdo armik, q do t kundrshtonte themelimin e nj shteti t madh shqiptar, i cili do t zvendsonte Perandorin Bizantine n Gadishullin Ballkanik. Nuk i takoi despotatit t madh t Epirit dhe asnj shteti tjetr t krishter t bhej pasardhs i Perandoris Bizantine, sepse ajo i kaloi kalifit, sulltanit t osmanve. Por prpjekjet e mdha t familjes s shklqyer perandorake t ENGJLLORVE dhe mbi t gjitha princrve: Mihaili I, Teodori I dhe Mihaili II i hodhn aq thell rnjt, sa nga kto rrnj do t dilnin m von kleftt dhe armatolozt, t cilt gjith bota i njeh si grek, por q n t vrtet jan shqiptar autentik, t cilt arritn t mbronin popullin e vogl t krishter nga abuzimet dhe arbitrariteti i sunduesve, t mdhenj e t vegjl, dhe m pas heronjt e famshm, pa harruar trimat SULJOT, q luftuan pr pavarsin e Greqis m 1821-1830 dhe q i ngritn lavd Helads, ndonse t gjith ishin shqiptar, si: Th. KOLOKOTRONI, M. BOARI, ATH. XHAKO, K. XHAVELLA, G. KARAISKAQI, KUNDURIOTI, KANARISI, MJAULI, MAVROMIHALI etj., etj. S fundi, vendi q helent e quanin Epir ka nxjerr edhe nj kategori tjetr njerzish t shquar, q i thrrasin me emrin: njerz t mdhenj dhe vendi i t cilve sht quajtur: , domethn: vendi i njerzve t mdhenj t cilt, duke qen gjithnj shqiptar, pr shkak t fatit t tyre kan dhn ndihmes pr ngritjen e shkollave t ndryshme, t pajisura me fondet e nevojshme pr mbajtjen dhe ruajtjen e tyre dhe ku, meq msimi i gjuhs shqipe ishte i ndaluar (pr shkak t ndrhyrjes s sulltanit t Patriarkatit Ekumenik pr kt qllim), kan shrbyer pr t msuar greqishten (?!). Ne nuk po i shesim mend askujt, duke thn se fjala epirot do t thot shqiptar dhe aspak helen. Shprehja epirotica lingua gjithmon ka pasur kuptimin gjuha shqipe dhe asnjher: . Periudha turke e Epirit Periudha e par e pushtimit Osmant q u vendosn n qytetin e Janins pas pushtimit ishin t shumt n numr dhe tradita na tregon, se meq nuk kishin gra, ata merrnin vajza t krishtera si gra dhe kshtu formuan brthamn e par turke n lagjen e re turke t qytetit.

129

I gjith Epiri ra nn sundimin e turqve, me prjashtim t Akciumit, Vonics dhe Vlors q ishin t pushtuara nga venedikasit, t cilt m von e shtrin sundimin e tyre mbi disa pika t tjera t bregut shqiptar. Kshtu m 1454, pasi marshuan me nj ushtri t mjaft, ku bnin pjes mjaft korkiras, ata morn fortesat e Pargs, Butrintit, Sajads, Strovilit e Rignass. M 1463 ata morn edhe kshtjellat e Sopotit, Himars, Arilit e Ajs. Turqit u prpoqn ti rimerrnin kto kshtjella m 1475, por shqiptart vends, t ndihmuar gjithashtu nga tre mij korkiras q vajtn pr ti ndihmuar, i bn t kota gjith prpjekjet e turqve. Pas ktyre ngjarjeve, venedikasit deprtuan m thell n breg dhe pushtuan n brendsi tokat e nja njqind qendra. Shum shqiptar, q iknin nga zgjedha turke, u vendosn n zotrimet venedikase, ku morn toka e pasuri t tjera t patundshme, sepse paraplqenin fatin e politiks venedikase. Shum t tjer gjithashtu hyn n trupat ushtarake t stradiotve, t prbra nga kalors shqiptar, q kan dhn prova t nj trimrie t madhe t jashtzakonshme dhe guximi t veant gjat luftave ndrmjet venedikasve e turqve n shekujt XV e XVI. M von edhe Porta e Lart, duke imituar venedikasit, q u besonin shqiptarve autoritetin e nevojshm pr t arritur sigurin lokale mbi prgjegjsin e tyre, i njohu gjithashtu do krahine autoritetet lokale, q u quajtn: armatoli ose dhe kapitanate: . Megjithkt ndrmjet turqve e shqiptarve nuk kan mbretruar marrdhnie paqsore, sepse shpesh venedikasit ose mbretr t tjer t krishter i kthenin me lehtsi n ann e tyre shqiptart n rastin e siprmarrjeve kundr turqve. Kshtu m 1481 aramtolozi shqiptar Korkodeli (Karkandeli?) KLADHA, duke u nisur n Shqipri me Gjin Kastriotin n katr anije, q ua kishte dhn mbreti Ferdinand i Napolit, arritn deri n portin e Vlors dhe afr bregut t maleve t Himars. Pesdhjet qendra t krishtere bn kryengritje me zbarkimin e ksaj force dhe e dbuan pushtuesin. 3000 turqit q erdhn me ngut pr t prforcuar ata t kshtjells s Himars, ua mbathn dhe KLADHA pushtoi kt kshtjell dhe Papalin n emr t mbretit Ferdinand. Banort e malsive afr gadishullit t Gjuhs ose Akrokerauneve, t quajtur himariot, mbetn t pannshtruar deri m 1518, kur renegati Iliaz PASHA, i ndihmuar nga admirali Sinan PASHA, ia doli ti detyronte ta pranonin sundimin osman n shkmbim t nj numri privilegjesh, nga t cilat m t rndsishmet ishin liria pr t mbajtur arm dhe prjashtimi nga taksa pr krye. Pas disa vjetsh (1495) shprtheu nj kryengritje tjetr n Epir e Thesali, nn nxitjen e mbretit t Francs Karli VII, pr t rifituar fronin e Bizantit. Por projektet e mbretit Karli VIII dshtuan dhe shqiptart kryengrits u braktisn pr t psuar prndjekjet e rnda dhe hakmarrjen pa dallim t turqve. Por kryengritja e armatolozve shqiptar, q ndodhi m 1585 me nxitjen e venedikasve, kt radh mori prpjestime shum m t mdha. Gjat ksaj kryengritjeje armatolozi i Vonics e Luros: Teodor BUA ose GRIVA i griu pr nj nat turqit e Vonics e t Ksiromerionit. Duke imituar shembullin e tij, aramtolozt Puli DHRAKO dhe MALAMASI morn Artn e u drejtuan kundr Janins, duke u shkaktuar turqve dme t mdha t pandreqshme. Forcat turke, t ardhura si nga Thesalia e Maqedonia, dhe nga Akarnania, u hodhn kundr tyre. Teodor BUA u vendos n pozicione luftimi pran brigjeve t Akelout; por pasi u plagos rnd, ai u detyrua t trhiqej n grykat e maleve t afrta dhe t krkonte ndihmn e t vllait, Gjin BUAS, q ndodhej n Epir. Megjithat n Epir kryengritsit e sulmuar nga forca t tjera, q vinin nga Thesalia dhe Maqedonia, psuan nj disfat t plot, gjat s cils Gjin BUA u vra heroikisht n luftim. Pasi mori kt lajm, Teodor BUA arriti t kalonte n ishullin e Itaks me disa nga shokt e tij besnik, ku vdiq nga plagt. Kjo lvizje kryengritse e shqiptarve u b shum m e fort nj shekull m von dhe solli nj ndryshim t madh n gjendjen e prgjithshme t rajonit.

130

Ndryshimet rrnjsore prgjithsisht n jetn e vendit Qeveria turke, duke ndjekur sistemin e prgjithshm q zbatonte n t gjitha vendet e krishtera t pushtuara n Azin e Vogl, edhe n Epir gjithashtu e la n thelb t pandryshuar gjendjen e punve administrative e ekonomike, si kishte qen. Ndryshime rrnjsore n Epir u shfaqn duke nisur nga shekulli XVII dhe ishin pasoj e fakteve, q dshmojn nj zgjim t gjall t dshirs pr t rivendosur gjendjen politike e kombtare, q kishte qen para pushtimit. Kalorsit e Malts u morn vesh (1603) me shqiptart; si rrjedhim, ata i drejtuan anijet dhe forcat e tyre drejt brigjeve t atdheut t ktyre t fundit me qllim q t zbarkonin; por nj tradhti e zbuloi kt marrveshje dhe zbarkimi dshtoi (1606). Shum nga ata, q ishin marr me prgatitjet e kryengritjes, u vran; nj prift u rop i gjall si nj peshk dhe lkurn, bashk me kokn e prer t komplotistve e drguan n Stamboll. Gjat ksaj kohe u vu re edhe nj lvizje kryengritse m e prgjithshme, n dobi t Duks s Navars, Karlit II, ambasador i Francs n Rom, q mbahej se kishte t drejtat e trashgimit mbi fronin e Paleologve dhe q gjith shqiptart e quanin Konstantin Paleologu. M 8 shtator 1612 u mblodh n Kuks t Shqipris nj kuvend i prgjithshm i prfaqsuesve klerik e laik, q votoi pr nj kryengritje t prgjithshme t t krishterve pr t rifituar fronin e Bizantit. Kt vendim nuk e pasoi asnj shfaqje e nj kryengritjeje t prgjithshme, me prjashtim t veprimit heroik t DENISIT, peshkopit t Trikalls, q turqit e mbiquajtn SKILOZOFI ose Qeni i Urtsis. Ky plak n moshn 70 vje, duke komanduar m shum se 800 burra, n pjesn m t madhe t rinj, t armatosur me omanga, hyn natn ndrmjet 10 e 11 shtatorit 1612 n Janin, ku u vun zjarrin edhe disa ndrtesave publike. Revolta u shtyp nga turqit dhe shum nga kryengritsit, pasi u kapn, u masakruan. Pr shkak t ktyre ngjarjeve, n Epir ose n Shqipri pasoi nj periudh e shtypjes s rnd, sidomos nga ana e spahinjve t islamizuar, q bri t lindte n shpirtin e popullsis nj prirje e prgjithshme apostazie ose kthimi n islamizm, me qllim q tu vinte fundi vuajtjeve t tyre, duke e kthyer fen. Popullsia myslimane, q deri n shekullin XVII prbnte nj t pestn e banorve t gjith Epirit ose Shqipris, pas ktyre konvertimeve n mas, mori nj zhvillim shum t madh. N at rajon, q pas Lufts s Par Botrore 1914-1918 helent e quajn Epiri i Veriut, ka ende nj przierje kureshtare dhe karakteristike t zakoneve t veanta, si krishtere dhe myslimane, q e bjn besimin e Muhametit krejt origjinal; ka ende familje myslimane t shquara, q ruajn emrat e krishter t strgjyshve, pr shembull: Elias Pasha etj. Profeti Elia ka fituar te shqiptart mysliman n Epirin e Veriut nj nderim t veant dhe, nga ana tjetr, qytete sot myslimane kan ruajtur ende dhe kan mbajtur madje kisha t krishtera. Dihet, nga ana tjetr, se spahinjt, para se t shpalleshin plotsisht mysliman, ishin t krishter t fsheht.

Qendra e Sulit dhe suliott e famshm sht e sigurt, q sundimi turk ka ndikuar shum mbi mnyrn e jetess s shqiptarve. Megjithat, format m t mira t jets m t vjetr t banorve t Epirit ose Shqipris jan ruajtur n krahinat malore. do qendr e ktyre malsive kryesohej nga banori m i shquar, q zgjidhej nga elita dhe q pr kt quhej: kryeplaku. Kryeplaku dhe kshilli i tij drejtonin punt e krahins dhe kishin nn kujdes mbledhjen e taksave. Por treguesi m i veant dhe domethns i gjendjes n fuqi n Epir ose Shqipri ishte konfederata e 11 qendrave t SULIT, t ngritura n shkmbinjt e tyre t paarritshm. Kjo konfederat gzonte nj autonomi t plot, pasi e jepte n para taksn e zakonshme t rajave dhe xhelepin e bagtive. Megjithat njkohsisht ajo arktonte nga ana e vet nj taks t qendrave, q numroheshin 60, t prhapura n fushn rreth malsis dhe q konfederata e mbante n zotrimin e vet. Pr m

131

tepr, suliott merrnin edhe nj sasi t ardhurash nga ana e bejlerve dhe agallarve fqinj, sepse u ruanin atyre tokat nga grabitjet e konederats! Suliott me trimrin e guximin e tyre u imponuan dhe i rregullonin si sovran punt e krahins s tyre, ashtu si bnin kudo n Epir ose Shqipri gjithashtu guvernatort e ndryshm muhamedan, duke qen puna e tyre kryesore armt pr t ruajtur eprsin e vet. Himariott Gjysm t pavarura kan qen edhe krahina t tjera t Shqipris, si Himara, q gzonte po ashtu privilegje t rndsishme. Banort e saj u ngjallnin tmerr guvernatorve prqark t Delvins, Vlors, Gardhiqit e Hormovs. N kto rajone malsore, shpirti luftarak sht ruajtur i pandryshuar dhe i pamposhtur, ai i ka dhn shpirt forcs s armatosur t Shqipris, q e ka br kt forc t renditej gjithnj n an t gjith armiqve t turqve dhe, n rastet kur nuk ka pasur asnj forc tjetr q t renditej me t, ajo i godiste drejtprdrejt vet turqit fare e vetme. Helent, q u sht errsuar mendja nga emri i shqiptarve, pretendojn se ata q banojn sot n Shqipri: kurr nuk kan formuar n t kaluarn nj shtet, q t kishte po ata kufij si vendi i sotm, as nuk kan pasur nj unitet fardo, qoft etnologjik ose tjetr, as dhe nj emr. E kta helen, q mbajn nj emr t humbur q n antikitet pas vitit 146 para K., pa e ditur se far ka qen helenizmi i vjetr dhe origjina e tij, duan tua veshin kt edhe epirotve t lasht dhe ilirve, dhe na shkruajn: helenizmi shtrihej deri n Orik n gjirin e Vlors. Banort e Epirit t Veriut, kaont, atintant, perrebt ka shum t ngjar q t ishin helen, sipas mendimit t historianit BELOCH. N rajonin e Shqipris s sotme n veri t Orikut banonin ilirt, me prjashtim t disa qyteteve helene t Apolonis dhe Epidaurit, dhe n portet e Lisit, Akrolisit e Vlors. Duke shkruar ose duke e lexuar kt, helent tan t sotm besojn fort se popullsit e Greqis s lasht, q quheshin qoft helen, qoft pellazg, qoft me t dyja, flisnin si gjuh amtare, sipas epokave, gjuhn e Homerit, gjuhn e Platonit, t Aristotelit, t Lukianit dhe t gjith autorve t tjer. Por ne tashm e dim, se ata nuk flisnin gjuhn greke. Por, duke e marr gjykimin e msiprm si t ishte i vetmi i vrtet e autentik, helent vijojn: kto vrejtje t prgjithshme lidhur me banort e lasht t Shqipris s sotme na ndihmojn pr t krkuar origjinn e shqiptarve t sotm. sht e leht t kuptohet, se shumica e krkuesve jan t mendimit, q shqiptart e sotm, edhe nse jan przier me popuj t tjer, doemos kan ardhur, t paktn n pjesn m t madhe, nga banort e lasht t vendit, ilirt. Sido qoft, pr pjesn e brendshme, Shqiprin malore, ne mund t pranojm vetm q ilirt e lasht kan ikur dhe kan ardhur popuj t tjer pr ti zvendsuar. Doket e zakonet shum t lashta dhe patriarkale dhe e gjith jeta e malsorve shqiptar flet n favor t mendimit, se ata jan pasardhs t ilirve t lasht. Ktu helent kan arsyetuar n mnyr t prsosur: prse t mos bhet e njjta gj pr gjith rajonet e tjera, popullsit e lashta t t cilave vijn nga pellazgt, trakt dhe argiasit, dhe do t ishin n pajtim me mendimin, q ne e kemi paraqitur n kt vepr. Helent humbasin n hamendje dhe nuk e shohin origjinn e vrtet ather, kur sht shtja pr fjaln: shqiptar, t ciln ata me shkopin magjik e zbresin nga malet e Shqipris. Ja se si: ... shtja e banorve t brigjeve t detit, t fushave dhe t Epirit, n raport me at t malsorve, ndryshon. Atje ka pasur nj popullsi t shumt helene dhe m von, gjat periudhs romake e venedikase, kan ardhur gjithashtu shum romak ose italian dhe, si rrjedhim, popullsia nuk ka mbetur ilire, por ka ndryshuar vazhdimisht, duke marr pak nga pak nj karakter shqiptar si pasoj e zbritjes s malsorve drejt bregdetit e qyteteve (Ku mund t shihet evoluimi i ilirit n shqiptar? e pr far shkaku?). M konkretisht, lidhur me banort e Epirit t Veriut (?) duhet konsideruar si absolutisht ekzakt fakti, q ata formonin nj popullsi helene autentike(?) Kjo do t thot jo shqiptar t helenizuar nga shkolla, as njerz

132

me nj prejardhje krejt tjetr. T kujtojm ktu, se tashm e kemi shpjeguar, q n antikitet do shqiptar, i cili si gjith bota, msonte greqishten, bhej helen nga kultura dhe qytetrimi. Del se himariott, q u lodhn aq shum pr tu shpallur helen, na paskan msyr porta t hapura, ata paskan lindur shqiptar dhe jan helen nga kultura. E njjta gj sht pr ata t Dhrovjanit dhe disa grekofon t tjer, q jan dygjuhsh, ata jan shqiptar dhe helen. E ARDHMJA E SHQIPRIS Vshtirsia relative e komunikimeve, vendosja gjeografike e vendit dhe munges e traditave historike, t cilat arsimi i sotm prpiqet ti zhduk, kan br q shum autor t besojn se Shqipria nuk mund t jetoj, sepse ajo nuk ka unitet as kombtar, as gjeografik. Me gjith kto vshtirsi, uniteti kombtar do t krijohet dhe do t jet nj zbrapsje drejt mesjets, q t krkohet ti mohohet liria dhe autonomia nj populli, si shqiptart. Kryesisht historiant serb, si GOPCEVICI, kan kmbngulur shum pr vshtirsit e prmendura m sipr dhe madje kan pretenduar prtej mase, q n mesjet shqiptart e veriut kan qen serb (?!). Pavarsisht nga sundimi i serbve n Shqipri gjat mesjets bizantine dhe deprtimi i sllavve n kt vend, sot nuk ka serb n Shqipri; prkundrazi, t paktn 500.000 shqiptar pr shkak t caktimit keqdashs dhe t pjesshm t kufirit shqiptaro-serb, kan mbetur jasht n Serbin e Vjetr dhe n qytetet m afr Shqipris, si Prishtina, Gjakova, Peja, Dibra etj., q po t themi t vrtetn, jan shqiptare. Cilado q t jet, prvoja e tashme e shtetit shqiptar prgnjeshtron plotsisht pohimet serbe, q u mohojn shqiptarve fardo ndjenje patriotike dhe krejt unitetin kombtar. Le t gjykojm: nga banort e sotm t Shqipris, 67 prqind jan mysliman, 21 prqind t krishter ortodoks dhe 12 prqind katolik. Nga myslimant prsri pjesa m e madhe i prket herezis liberale t bektashinjve dhe t tjert jan sunit, domethn muhamedan ortodoks. Me gjith kto dallime fetare, n Shqipri nuk ka asnj fanatizm dhe pasuesit e feve t ndryshme kan bashkpunuar gjithmon pr shtjet e mdha, q kan t bjn me vendin, dhe n t gjitha luftat kundr turqve ose italianve kan par vetm interesin e Shqipris. Ashtu si dallimet fetare, edhe dallimet shoqrore e zakonet e doket e ndryshme nuk mund ta pengojn zhvillimin kombtar t vendit, nga do t vij, n radh t par, prparimi dhe shtimi i komunikimeve, pastaj tharja e plot e knetave, e s fundi, si pasoj logjike, nj jet m e mir shoqrore e afrt me at t popujve t tjer t qytetruar. Libri i pest: SEKRETI I EPITAFEVE MBISHKRIMET NGA KRETA Pr t konfirmuar mendimin ton pr identitetin e gjuhve: pellazge, tirenase ose etruske, hitite ose heteokretase, frigase, likiase, kariase, etj., me gjuhn shqipe t sotme, dhe cilsin e ksaj t fundit si mm t sanskritishtes, greqishtes s lasht dhe latinishtes, dhe pr t provuar se pellazgjishtja, origjina e s cils humbet n errsirn e kohve parahistorike me at t vet njeriut, si gjuh primitive, ka dhn ndihmes pr formimin e gjith gjuhve t tjera t quajtura dytsore ose mesopotamase dhe q m shpesh zakonisht i quajn semitike, ne do t japim m posht tekste nga disa mbishkrime t lashta, t cilat dijetart, me gjith prdorimin e gjith gjuhve q njihnin, me prjashtim t shqipes, nuk kan arritur ti prkthejn. Lidhur me kt, sht kureshtare pikrisht shqipja, t ciln t ashtuquajturit albanolog, t cilt i njohin vetm disa thrrime q hyjn n gjuht e ndryshme t juglindjes europiane, t

133

cilat ia kan marr hua, e kan cilsuar przierje t ktyre gjuhve t ndryshme t kohve t reja, t cilat sht e vetmja e aft ti prkthej, sepse n t vrtet sht fjala pr dialekte t po asaj gjuhe, diferencimi i t cilave sht pasoj e mijvjearve t gjat q i kan ndar. Mirpo nuk mund t ishte ndryshe, sepse ne tashm e dim, q heteokretasit kan qen pellazg, q flisnin po at gjuh si pellazgt tirrenas t Lemnosit dhe tirrenasit, etruskt ose toskt shqiptar t sotm. Dhe ky zbulim i rndsishm filologjik, domethn mundsia pr t prkthyer mbishkrimet e lashta t Azis s Vogl, t Greqis, t Italis dhe t ishujve nprmjet shqipes, q madje dhe pa ndihmn ose mbshtetjen e leximit t mbishkrimeve ideografike t ishullit t Krets, mjafton pr t zgjidhur prfundimisht shtjen etnologjike t banorve t lasht t ktij ishulli dhe t qytetrimit minoik, dshmon se q t dyja shtjet lidhen me pellazgt. MBISHKRIMI I FREZOS i gjetur nga Prof. HALBHERR m 1893 gjat grmimeve n Itali Mbishkrimi sht shkruar me shkronja t alfabetit jonian arkaik; si rrjedhim, ai i prket shekullit VI para K. Pr lehtsi megjithat ne po e transkriptojm t gjith nga e majta n t djatht, ashtu si sht n tekstin origjinal.

Mbishkrimi heteokretas i msiprm duket se sht m i ploti nga t tre q kemi, sepse kuptimi i tij i prgjithshm na duket m i qart dhe m i leht pr ta prkthyer. Disa shkronja q i mungojn, pes a gjasht gjithsej, ka qen e leht t gjenden, sepse i prgjigjen prsosurisht asaj, q duhet pr t plotsuar kuptimin. Por edhe nse kemi br gabime n zgjedhjen e tyre, kuptimi mbetet po ai, sepse shkronjat q mungojn nuk u prkasin fjalve kryesore, q zn nj vend t rndsishm n tekst, por pjeszave t thjeshta q nnkuptohen leht sipas kuptimit t prgjithshm po t hiqeshin nga teksti kto pjesza njrrokshe, q nuk jan vese tri, nga dhjet fjalt e tjera q mbeten, tri jan emra t prvem:

dhe shat t tjerat, ndonse nuk ka asnj piksim, jan fare t lehta pr ti dalluar dhe asnj prej tyre nuk sjell marrjen me dy kuptime ose n mdyshje. Sipas kuptimit q nxjerrim, ja se si duhen plotsuar vendet e zbrazta dhe si duhen ndar shkronjat sipas fjalve, pr ta br tekstin t kuptueshm:

Dhe ja tashti po ai tekst, i transkriptuar n shqipen e sotme, q do shqiptar, qoft geg ose tosk, mund ta prkthej me lehtsi: PAS NGJALLMIT1) Q BRI VAJZA 2) TAJO3)

134

ARKIA SHPTUEMJA 4) ARKAKOKLESI YEP 5) (pr JEP) 6) PAS 7) P(A)G()N ANAIS. dhe q ne e prkthejm nga ana jon si: Pas ringjalljes q bri vasha e virgjr n Arkia, ka shptuar, Arkakoklesi i jep pas pagn Anais. Vrejtje 1) - NGJALLMIT, do t thot n shqipen pikrisht: ringjallje, si e kemi shkruar m sipr. Kjo fjal, e prdorur ktu n kt tekst, provon, se dy mij vjet m par, likiasit gjithashtu e prdornin si shqiptart e sotm me kuptimin: shrim i mrekullishm. N botn shqiptare dgjojm shpesh t thuhet: [b]Kjo qe nj ngjallje, shptimi i ktij djali, kur ndonj, q e quanin t vdekur, ngrihet nga nj smundje shum e rnd. Dhe kjo thirrje e br pr t njjtn arsye: Ish i vdekur dhe u ngjall! 2) - VAJZA: - ka disa evoluime, sipas krahinave; kshtu kemi: vajza, vasha, vazhza, varsha, varzha, varza, etj., t gjitha trajta t shquara, q duan t thon: vajz e re e virgjr, si dhe t tjerat: virgjresh upa, cuca, ika, etj.; ka edhe t tjera: goca... 3) - TAJO: sht forma e shkurtuar e: te+ajo = tajo, q do t thot: te ajo atje, ose m larg se: te kjo = te kjo ktu, q ndodhet m afr; jan q t dyja femrore, ndrsa format e tyre mashkullore jan: te+ay=tay=te ai atje, pr larg, dhe: te ky = te ai ktu, afr. 4) - SHPTUEMJA: sht trajtuar e shquar femrore e pjesores s shkuar t foljes: shptoj ose shptonj, q sht gjithashtu veprore e psore me kuptimin: e shptoj dik nga vdekja, nga mbytja ose nga do rrezik tjetr, q psore dhe jokalimtare do t thot: shptoj veten, iki. Shembuj: e shptova nga mbytja; shptova nga plumbi. Forma e lasht, q figuron n tekstin e mbishkrimit, e transkriptuar me shkronja latine t sotme, na jep: PSETIMEYN. Shkronja e parafundit, po t duam ta transkriptojm me shkronja greke, duhet shkruar: , ashtu si sht shkruar gjithashtu n tekst. Kjo form: ARKIA, PSETIMEN, domethn: Arkia, e shptuar, e tekstit t lasht, q ka rreth dy mij vjet, i prgjigjet dialektit geg t shqipes, q thot: Arkia (t) shptumen, sepse dialekti tosk thot: Arkia(t) shptuarn, q ka po at kuptim. 5) - YEP e transkriptuar me shkronjat e sotme shqipe: JEP, prkthehet me: jep, veta e tret e tashme e dftores s foljes: JAP. 6) - PAS n shqipen: me pas, pas shrimit t Arkias Arkakoklesi jep...; ne personalisht nuk shohim ndonj shpjegim tjetr. 7) - P(A)G()N - ne mendojm, se ktu, ashtu si ndodh shpesh n etruskishten (e sidomos sht e zakonshme n arabishten dhe n gjuht e tjera mesopotamase) sht fjala pr nj zakon q t shkurtohen fjalt, duke hequr zanoret. Kjo ide na ka ardhur, sepse nuk e shohim se si do t kishte nj fjal hitite t Krets, q do t ishte e plot pa pasur zanore, duke e ditur mir, se normalisht kjo gjuh, ve ksaj, i prdor shpesh. N fakt kjo fjal: PGN, tri bashktingllore, nga pozicioni i saj n tekstin heteokretas, duhet t ket kuptimin: blatim pr ti paguar Anajt, dhe ne arritm n prfundimin se duke ndrfutur zanoret q mungojn, do ta

135

kishim fjaln t plot; kshtu na doli fjala, q n shqipen e sotme i prgjigjet po asaj fjale: PAGN, qe do t thot plotsisht t njjtn gj: blatim, pag, shprblim etj. Rrjedhimisht del, nga gjithka m sipr si vrejtje, se kuptimi i mbishkrimit sht ky: Arkakoklesi pr hyjneshn Anajtis Virgjresh jep nj blatim si shprblim pr shrimin e Arkias, pa dyshim gruaja e tij, nga nj smundje e rnd, pr t ciln mbishkrimi nuk flet. MBISHKRIMET KARIASE Gjuha e kariasve dhe vet kariasit prbjn, pr mendimin ton, nj element shum t rndsishm. Sipas Herodotit, kta kan qen n antikitet nnshtetas t mbretit t Krets, MINOSIT, dhe me emrin e lelegve, kan qen zotr t pothuaj gjith ishujve t Detit Egje. N fakt, gjat lufts s Peloponezit, nga grmimet q jan br n ishullin Delos jan zbuluar varre t kariasve (Tuk. I., 8), q provojn po ashtu se emri i lelegve pr t lashtt ka qen i pandar nga ai i kariasve. Lakonia ose Lacedemoni para grekve, sipas Pauzanias (IV, 1, 1.) dhe Hezikut quheshin: Lelegi, dhe po ashtu quheshin leleg banort e Thesalis (St. i Biz.), t Lokrids, t Akarnanis dhe t Leukads (Aristoteli). Nga ana tjetr, sipas tradits s nj historiani karias, heronjt Lykiani, Termerosi dhe Lykusi kan qen leleg; q ktej del se kariasit dhe lelegt formonin nj popull me prindr t afrt dhe t nj gjaku me likiasit. Pr m tepr, sipas Herodotit, kariasit i njihnin lidiasit dhe myzt po ashtu si vllezr, dhe kjo farefisni tradicionale ndrmjet kariasve dhe lidiasve e popujve t tjer pellazg t Azis s Vogl provohet edhe nj her qart nga shqyrtimi i gjuhs s kariasve. Lidhur me kt gjuh kariase Herodoti (VIII, 133-136) na mson se gjat luftave me perst, n orakullin e tempullit t Apollonit mbi malin Ptoos n Beoti, prifti q jepte prgjigjet fliste gjuhn kariase, ose t paktn nj nga dialektet pellazge t Azis s Vogl. Kshtu MYSI karias, si e kemi thn gjetk, kur vajti pr kshillim, vet mundi ta kuptonte fatthnn, q iu tha n at gjuh. Kjo, pra, do t thot, q n Greqi gjithashtu flitej e njjta gjuh si n Azin e Vogl, dhe po e njjta gj konfirmohet nga autori Filip, me prejardhje nga , pra gjithashtu karias, q sht m i miri pr t gjykuar mbi gjuhn e vet amtare. Prve ktyre dshmive kaq t rndsishme, q cituam, pr formimin e mendimit ton mbi gjuhn kariase ne kemi sot, nga njra an, disa mbishkrime n kt gjuh, dhe nga ana tjetr, citimet e shumta, si ato q do t njoftojm dhe q na i kan shptuar autort e lasht grek. Ka m shum se pesdhjet vjet, q n Egjipt jan zbuluar disa mbishkrime kariase, t gdhendura nga mercenart karias, t cilt pasi e ndihmuan Psametikun, mbretin e Egjiptit, pr t rifituar pushtetin, u vendosn me kujdesin e ktij t fundit, n jug t Bubasts, drejt grykderdhjes s Nilit, t quajtur Peluz, dhe m pas, gjat mbretrimit t Amasisit, emigruan dhe u vendosn n Memfis. (Herodoti, II, 152-155). Kto mbishkrime, n pjesn m t madhe shum t shkurtra, t prbra vetm nga dy fjal ose emra, jan t shkruara si shum t tjera pellazge, prgjithsisht me shkronja greke. Por si t gjitha ato likiase, kan edhe shkronja t prziera t llojeve t ndryshme, pa dyshim si mbetje t alfabeteve pellazge m t lashta, t cilat e bjn leximin e tekstit vende-vende jo krejt t sigurt dhe t qart. Dhe ajo q e meriton t vihet n dukje, mendojm ne, sht fakti q ndrmjet ktyre shkronjave t ndryshme ka disa, q jan t ngjashme me shenjat e gjuhs s lasht rrokjesore qipriane. Sa pr ne, ajo q na intereson m konkretisht, jan n veanti mbishkrimet kariase dygjuhshe.

136

Nj mbishkrim karias-egjiptian Ky mbishkrim ndodhet mbi nj stel t Memfisit, q mund t shihet n Muzeun Bulak. Stela sht e ngusht dhe ka gdhendje n reliev, n t djatht hyjneshn PHTA dhe n t majt t vdekurin e veshur sipas mods egjiptiane; ndrmjet ktyre dy skulpturave sht gdhendur nj tabel blatimesh. Sipr jan shkruar me hieroglife emrat: Rah-ab dhe Ovahab-Ra domethn: Apries; dhe mbi kta emra nj mbishkrim hieroglafik thot n rreshtin e par: Mbreti i Egjiptit t Siprm e t Poshtm, bir i diellit, i ngjashm me prjetsin dhe posht, n rreshtin e dyt, thot: Phta, dhuruese e jets, ty t drejtohem. Teksti karias i shkruar n ann e majt t stels dhe lart sht i gdhendur si m posht nga e majta n t djatht:

Transkriptimi dhe prkthimi shqip: Ouma i Oaveathit, hishim dhe savan, Phta. Prkthimi: Ouma i biri i Oaveathit, i krkon Phta nj vdekje t prshtatshme ose m mir: nj varrim (savan) t prshtatshm. Vdekja ktu tregohet me: SAVN (gegrisht) dhe SAVAN (toskrisht); ne nuk e dim nse sht ende zakoni, q kishin n Shqipri njerzit e moshuar pr t menduar pr vdekjen e tyre t afrt dhe pr tu marr vet me prgatitjet e nevojshme pr kt gj, e kryesisht pr t siguruar: savanin si ta zgjidhnin vet. Savani ishte nj plhur pak e trash dhe mjaft e fort, natyrisht me ngjyr krejt t bardh dhe e mbuluar vende me pamje devotshmri t shtypura n t zez. PHTA n Egjipt i prgjigjej hyjnis greke: , zotit t zjarrit, q pastronte trupat e t vdekurve n kohn e djegies. MBISHKRIMI PELLAZG I LEMNOSIT Mbishkrimi sht gjetur m 1886 n fshatin e Kaminias t ishullit Lemnos, nga dy antar t Shkolls Arkeologjike Franceze t Athins, dhe u botua po at vit n Buletinin e ksaj Shkolle (G. COUSIN dhe F. DURRBACH, Bas-relief de Lemnos avec inscriptions. Bull. d. corr. Helln. 1886, 1 e vij.). Q nga kjo dat sht shkruar shum pr deshifrimin dhe gjuhn e ktij mbishkrimi, gjuh q nga disa sht shpallur semitike. C. PAULI (Altitalische Forschungen II, ii, 1 vij., 245 vij.) dhe A. TORP (Die vorgriechische Inschrift von Lemnos, 3 vij.) jan prpjekur bashk me shum t tjer, q ta prkthejn; me gjith kto prpjekje, ai ka mbetur deri n ditt tona i paprkthyer n trsin e tij. Etruskolog t shquar, si ata t prmendur m lart, DEECKE dhe mjaft t tjer, duke u nisur nga parime historike plotsisht t sakta, kan njohur n fakt afrin ndrmjet gjuhs s pellazgve tirrenas t Italis ose etruskve, dhe asaj t mbishkrimit pellazgjik n fjal, -

137

ndonse arsyet gjuhsore t dhna pr nj prfundim t till jan t gabuara n pjesn m t madhe, - dhe si rrjedhim, jan prpjekur ta prkthejn mbishkrimin me etruskishten. Por ata nuk i kan shptuar dshtimit, mbasi kan ndrmarr zgjidhjen e nj t panjohure me an t nj t panjohure tjetr. Sido q t jet, sht pranuar prgjithsisht, se mbishkrimi sht hartuar n gjuhn e pellazgve tirrenas, t cilt sipas mendimit t gjith autorve t vjetr, banonin n ishullin e Lemnosit para pushtimit t tij nga athinasit m 510 para K. Po kta autor t vjetr na thon, se qytetet e Lemnosit u ndrtuan n fillim nga pellazgt tirrenas, q u vendosn aty, pasi ikn nga Athina, ku kishin jetuar m par (Tuk. IV, 109). Por sipas Strabonit (V.221), nj pjes e pasardhsve t ktyre pellazgve athinas t Lemnosit hipi n anijet bashk me Tirrenin dhe lidiasit e u nis t vendosej n Itali, ku t gjith bashk me Tirrenin n krye, krijuan popullin tirrenas ose etrusk t Italis. Shum m von, pasardhs t tjer t po ktyre pellazgve, t dbuar nga Lemnosi prej athinasve, m 510 gjetn streh n Lakoni, si vend i farefisit ose i homofilve ( , Herodoti. IV.145) dhe q andej nj pjes e tyre u end drejt ishujve Thera ose Santorini dhe M, kurse pjesa tjetr ose m e madhja u hipi anijeve pr n ishullin e Krets, ku populluan qytetin e LIKTOSIT (Herodoti.IV.145-150; Plutarku, Mor. f.305 dhe 365). Nga t gjitha kto mund t nxjerrim me siguri prfundimin, se stela pa dyshim sht gdhendur rreth vitit 510 para K., domethn nga fundi i shekullit VI. Pas ktyre t dhnave paraprake, po japim ktu tekstin e ktij mbishkrimi t dyfisht, duke e ndar sipas kuptimit, q njohja e shqipes na e lehtson ta rrokim:

Transkriptimi shqip i dy teksteve pellazge: I 1) O LLAJ, Q NJEF ZIT E TUA, 2) MARAS MAJ;

138

3) SIALLI KU Q AVIS 4) VISET E TU: SHRON AITH 5) SIVA 6) LA MALA SIELL, SHRON AI MORINASIT 7) AHERE O TAVARZ. II. 1) O LLAUZ (KUR) PI PHOKJA SOLI(U SUL): SHPTONTE AITH VISTHIN E TI 2) DHE T NDERONTE, RRO ME, O HARALI, SIVAJ (rro) 3) EPTE ZI, U ARRATIS PHOKJA, SIVAJ; 4) AVIS, U SUL KY Q, MARAZI IM, AVIS; AH, UMBI AU.

Paraqitje e kuptimit t prgjithshm q prmban mbishkrimi pellazg i Lemnosit N mbishkrimin I, i vdekuri TAVARZI HARALI nga MYRINA, qytet i ishullit t Lemnosit, lavdrohet sepse ka shptuar atdheun n fillim nga pushtimi i fqinjve, q banonin n gadishullin e Traks, dhe pastaj nga maleasit e vendit Mala ose Malea. Popullit t ishullit t Lemnosit nga gdhendsi i bhet thirrje t ruaj nj hidhrim t gjat: marazin - pr humbjen e nj atdhetari t till. N mbishkrimin II thuhet, se heroi e ka shptuar atdheun nga pushtimi i foceasve, ndonse u vra para se t mbaronte beteja. Dhe gdhendsi e njofton t vrarin atje prtej, se fitorja megjithat u arrit nga bashkatdhetart e tij, t cilt i bn foceasit tua mbathin. Megjithat fatkeqsia nuk u shmang, sepse armiku i par, fqinji i Traks, arriti prsri ta fuste atdheun n skllavri. Kshtu heroit i bhet thirrje, q t ringjallet dhe t dal srish pr ta shptuar prsri atdheun, dhe gdhendsi, nga ana e tij shpreh keqardhjen - marazin -, sepse ai mungonte gjat ktij pushtimi t dyt kaq fatkeq, i bindur se po t mos kishte vdekur heroi, atdheu do t kishte shptuar edhe kt radh, si dhe hern e par. N tekstet e historianve t lasht, t paktn, me sa dim ne, nuk prmenden fare maleasit ose foceasit, q ta ken pushtuar ishullin e Lemnosit. Po ashtu nuk mund t themi me siguri, se maleasit e mbishkrimit I przihen me foceasit e mbishkrimit II, ndonse ky mendim na duket t jet mjaft i mundshm. Por ajo q na tregon Herodoti mbi pushtimin e fundit t Miltiad athinasit, q ka qen zot i gadishullit t Traks, prputhet fare mir me at, q del nga teksti i mbishkrimit n trsi. Sipas Herodotit (VI 34-38) i pari, q kolonizoi gadishullin e Traks tiran i s cils u b gjithashtu, ka qen athinasi Miltiad, i biri i KYPSELOS, rreth vitit 559 para K. Mbishkrimi II me siguri sht gdhendur pas pushtimit t Lemnosit nga athinasit, q ktej del se mjaft qart, se nj pjes t paktn e pellazgve, t cilt banonin n Lemnos, mbetn aty edhe pas pushtimit nga athinasit, q gjysma e tyre, hefestasit, e kishin pranuar paqsisht. Kur mendojm se nj fuqi fare e vogl, q mbante nj anije e vetme dhe plotsisht e pamjaftueshme pr ta rrethuar ishullin, i lejoi Miltiadit t pushtonte nj ishull si Lemnosi, kjo na provon pa mdyshje, se nj pjes e madhe e banorve t tij e mbshteste sundimin e athinasve. Nuk duhet t harrojm, se ndrmjet pellazgve t Lemnosit dhe athinasve n kt moment ende ekzistonin marrdhnie t vjetra ose lidhje t lashta, madje dhe miqsi t qndrueshme,

139

meq sipas dshmive t autorve t vjetr, kta pellazg kan banuar m par n Atik n rrz t Himetit (Herodoti, VI., 137; Tuk., 109). MBISHKRIMET LIKIASE Nga gjithka kemi zbuluar ne, mbishkrimet likiase, sipas pikpamjes son, jan m t rndsishmet t antikitetit, sepse na lejojn t themi me siguri, q gjuha e folur e prditshme ose e vatrs pr t lashtt ka qen e njjt me pellazgjishten e sotme ose shqipen. Ndrmjet ktyre mbishkrimeve, q jan mjaft t shumta dhe n pjesn m t madhe t ruajtura mjaft mir, shum jan dygjuhshe, t gdhendura n likishten ose shqipen n fillim dhe me shkronja m t mdha, pastaj greqisht. Vetm ky fakt tregon, se likishtja ose shqipja ka pasur mbizotrim mbi greqishten dhe, si pasoj, ka qen shum m e prdorur dhe shum m e prhapur se kjo e fundit. HERODOTI (I, 173) flet pr likiasit, kariasit, lidiasit, myzt dhe popullsit e tjera t Azis s Vogl, duke e njohur shtjen, sepse ai vet ishte nga Halikarnasi, fare afr me Likin dhe, si rrjedhim, ishte bashkatdhetar i tyre; por ai flet vetm nga pikpamja thjesht historike, mbi bazn e asaj q dihej n epokn e tij. Nga pikpamja e origjins: etnologjike e gjuhsore, ai nuk thot asnj fjal, ose kur shkruan dika, e bn pr t thn q gjith bashkatdhetart e tij, t cilt mbajn emrin e prgjithshm t pellazgve ose t lelegve, q sht njsoj, nuk flasin greqishten, por nj gjuh barbare. Ndrkaq, ai, q detyrimisht fliste dialektin pellazg t Halikarnasit, ishte mjaft n gjendje q t kuptonte dialektet e tjera pellazge t bots s lasht. Nse nuk i kuptonte, kjo ndodhte sepse nuk ishte gjuhtar n kuptimin q e marrim ne sot kt fjal, por ishte m tepr nj profan, si gegt dhe toskt para vitit 1912, domethn para Lufts Ballkanike, ndrsa udhtart dijetar t kohve t reja pretendonin se toskt e gegt ishin dy popuj t ndryshm, q flisnin dy gjuh t ndryshme, por sot e dim, se kjo nuk ka qen e vrtet. Nga rrfimet e Herodotit ne mund t konstatojm, q pran emrtimeve pellazgjike t popujve ose nga t tjerat q u trashguan brez pas brezi nga tradita, vazhdimisht po ato, t pandryshueshme dhe t pandrrueshme, ka edhe emrtime t shpikura e t krijuara nga ata, t cilt shkruanin greqisht dhe q, ndryshe nga qndrueshmria dhe ngulitja e pellazgjikeve t cituara, kan ndryshuar, mund t themi, te secili autor sipas mitit, q sillte lindjen e emrtimit t ri, duke psuar kshtu nj variant pak a shum fantastik. Autor grek t antikitetit, q shquhen pr gjithfar ndryshimesh t tilla, kan qen ata, t cilt nuk ishin me prejardhje pellazge dhe q, si rrjedhim, ishin indiferent pr ruajtjen e gjendjes shoqrore t Greqis, t Azis s Vogl dhe t Italis gjat periudhs s lasht. Prkundrazi, autort me prejardhje t drejtprdrejt pellazge, q jan edhe m t shumt, kan qen ata, t interesuarit pr kt ruajtje t paprekur t gjendjes shoqrore t lasht dhe, pikrisht n saj t tyre, kjo gjendje sht transmetuar e till q nga antikiteti deri n epokn ton t sotme nga viti 1800 i ers s re. Por fatkeqsisht pas ksaj date, nn ndikimin e modernizmit dhe kryesisht nn ndikimin e arsimit publik t detyrueshm, pjesa jo pellazge e ktyre popullsive t Greqis, Azis s Vogl e Italis, u prpoq t mos i respektonte m traditat mijvjeare, t shkatrronte trashgimin morale t lasht dhe ta zvendsonte gjuhn e strgjyshve shqipe, t transmetuar vetm nprmjet tradits s vatrave, me prdorimin e msimin e greqishtes, jo m t greqishtes s lasht, por t nj magme gjuhsh t reja t aglomeruara n nj mas t vogl t ksaj greqishteje t vjetr t evoluar dhe t deformuar.

140

Para se t vijojm studimin dhe prkthimin e disa mbishkrimeve liakiase dygjuhshe, po theksojm edhe nj her, se n mnyr t natyrshme dhe logjike lexuesi nuk duhet aspak t pres, q t gjej n kt vepr gjuh ose dialekte pellazge, si likishtja dhe t tjera si kto, apo si ato q tashm i kemi cituar, q t jen plotsisht t njjta ose prsosmrisht t ngjashme me gjuhn e sotme pellazge: shqipen. N mnyr t natyrshme dhe me koh shum nga gjuht e dialektet pellazge kan humbur, kryesisht atje ku nj shtet me qeverin e tij, nj qytetrim dhe nj shkrim pellazg jan zhvilluar e m pas jan zhdukur si: nunoishtja, hititishtja, mikenishtja, etruskishtja, lidishtja, bizantinishtja, e shum t tjera ndrmjet atyre q kan shptuar, jan ato t cilat ende jetonin n Azin e Vogl deri m 1925 t ers son, ato q kan jetuar n jug t Francs, n Provans, n Narbonez e gjetk, n Spanj kryesisht rreth Saragozs, n Korsik, n Toskan t Italis, kryesisht n bregun lindor t Adriatikut, e sidomos ato q ende jetojn, prve Shqipris, n Jugosllavi, n Greqi, n Itali, n Sicili dhe gjetk. Ky numrim na lejon t konstatojm, q nse element pellazgjik ose shqiptar ende qndrojn t shumt n Greqi, Itali, Sicili, Azi e Vogl, n ishujt e Mesdheut, n Korsik e Sardenj dhe gjetk, prkundrazi, n shum rajone t tjera pak m t largta rreth Mesdheut, si jan Azia e Vogl, Egjipti, Veriu i Afriks, Spanja, Jugu i Francs, Lombardia, veriu i Ballkanit, Jugu i Rusis e Kaukazi, popullsit plotsisht pellazge, q i popullonin qysh prej antikitetit t hershm deri n epokn m t von, jan zhdukur pa kthim, kryesisht sepse kan humbur prdorimin e gjuhs shqipe ose pellazge. Me gjith kt zhdukje totale t elementit shqiptar ose pellazg n t gjitha kto rajone, prsri sht vn re se n disa vise t ktyre rajoneve, grupe t shqiptarve ende qndrojn, si n jug t Rusis e gjetk. Nuk duhet harruar pa vn n dukje, q duke u mbshtetur n kto t dhna, t paraqitura prej nesh m sipr, nuk duhet krkuar nga shqipja e sotme - e cila ka nevoj t reformohet - dhe e cila pr shkak t pozits gjeografike e t rrethanave t tjera t ndryshme, sht e vonuar n rrugn drejt qytetrimit t sotm - t prmbaj gjith termat dhe gjith trajtat e gjuhs, q sht prdorur nga popujt e lasht pellazg, t cilt arritn nj qytetrim dhe nj jet politike e shoqrore n pjesn m t madhe superiore, dhe q n saj t kontakteve me popujt e ndryshm kan mundur t zhvillojn e t prsosin gjuhn e tyre gjat mijvjearve t kaluar, nprmjet huazimeve t dobishme dhe me vend. Prfitojm nga rasti, pr t prsritur se shqipja nuk sht sot si zendishtja, sanskritishtja, greqishtja e latinishtja, nj gjuh pra, lindja, formimi dhe zhvillimi i s cils jan br me dashje e me sforcim. Prkundrazi, ajo sht formuar ngadal dhe n prputhje me nevojat, gjat shum e shum vjetve. Edhe rregullsia e saj gjuhsore nuk sht e krahasueshme nga prsosuria me asnjrn nga gjuht e tjera, si t lashta dhe t sotme, dhe kjo i jep titullin e nj gjuhe klasike t mirfillt. Gjenia e saj dhe jetgjatsia e prligjin plotsisht kt titull. N antikitet ajo ka qen burim dhe model pr zendishten, sanskritishten, greqishten e latinishten etj. Fjalt e saj t prejardhura dhe t prbra, t ndrtuara nga gjiri i saj dhe me mjete t nxjerra nga brumi i saj, i ln pas ato t gjuhve t tjera, q quhen klasike, si greqishtja, latinishtja etj., q nuk kan mundur ta imitojn. Gjuha shqipe, me gjithka zotron, nuk krkon vese t ribhet ajo q ka qen. U takon vet shqiptarve q ti futen ktij programi, meq nuk ka albanolog t vrtet perndimor, sepse shqipja, si gjuh nuk u ka interesuar asnjher seriozisht gjuhtarve dhe etnologve tan. Pr t gjitha kto arsye, n prkthimin e teksteve pellazge ose shqipe t lashta, kryesisht t atyre t zbuluara jasht territorit t Greqis, ne pranojm pr momentin si baz t shndosh e t sigurt vetm tekste dygjuhshe. Madje dhe pr kto tekste dygjuhshe nganjher ndodhemi n vshtirsi, sepse kemi qen t detyruar ti prkthejm disa afrsisht dhe disa t tjera i kemi ln t paprkthyera, pr tu marr me t tjerat. Sido q t jet, lexuesi q do ta studioj kt shtje, qoft edhe t trajtuar kshtu, nuk do t mbes pa u bindur, se gjuha pellazge ose shqipe e sotme ka ruajtur t paprekur, bashk me

141

morfologjin, gjith fjalt e origjins, gjith rrnjt e thjeshta dhe shumicn e fjalve t prejardhura e t prbra, q jan aq karakteristike pr gjenin e saj dhe q jan gjersisht t mjaftueshme pr t ndihmuar n prcaktimin dhe dallimin e natyrs s gjuhve e t dialekteve t teksteve t lashta, q jan zbuluar, nse i prkasin pa diskutim familjes s madhe pellazge ose nse nuk i prkasin. Mbishkrimet likiase dygjuhshe Ka rreth njqind e pesdhjet vjet q anglezi KOCKERELL, pasi prshkoi Azin e Vogl, botoi pr her t par mbishkrimet likiase n nj shtojc t Walpole Travels, 1820, ndr to e famshmja dygjuhshe: likisht e greqisht e LIMYRIS (Tituli Asiae Minoris. Vol. I: Tituli Lyciae, Vindbonae 1901, Nr. 117, faqe 80, Bib. Komb. F0 O2a 382(1)). Menjher pas ksaj, n prill 1821, francezi SAINT MARTIN (Journal des Savants, prill 1821, f.235 vij.) ka shkruar, mbi bazn e po atij dygjuhshi, vrejtje gjuhsore, duke menduar se teksti grek sht prkthim besnik dhe fjal pr fjal i likishtes, dhe krkoi q t prkthente disa fjal likishte nprmjet krahasimit me fjalt e gjuhve siriake dhe fenikase. N nj disertacion, t botuar m 1831, autori F.A. GROTEFEND (n vllimin e tret t Publications de la Socit Asiatique Britanique, 1835), duke krahasuar pes mbishkrimet likiase t njohura ather, shpreh mendimin q gjuha likiase u prket gjuhve indoeuropiane. I njjti mendim sht mbshtetur gjithashtu nga James YATES m 1839 n nj disertacion, nj prmbledhje e t cilit ka dal n Athenaeum e 9 marsit 1839, n t ciln ndr t tjera, ai e krahason n fjal likiase ladh = grua = n kuptimin: ose uxor me fjaln angleze lady. Dhe kur m 1841 anglezi Charles FELLOWS (An account of Discoveries in Lycia 1841) botoi rezultatet e ekskursionit t tij t dyt n Azin e Vogl me nj numr t madh mbishkrimesh likiase, bashkatdhetari i tij Daniel SHARPE i shtoi asaj vepre nj aneks: An essay on the Lycian language, f.427 vij., nj trajtes mbi gjuhn likiase, n t ciln, duke prmbledhur edhe punimet e paraardhsve t tij, ndrmori prkthimin e disa mbishkrimeve t shkurtra, duke pasur si ndihm vetm nj dygjuhsh unikal, q njihej deri n at dat, at t Limyrisit, t cituar m lart. SHARPE duke besuar, ashtu si para tij autori SAINT-MARTIN, q teksti grek sht nj prkthim i sakt, fjal pr fjal dhe me po at rend, i likishtes, dhe q si rrjedhim, secila nga fjalt e likishtes i prgjigjet, n pamje, fjals greke, q z po at vend n rendin prkats t gjith fjalve t t dy teksteve, domethn se fjala e par e tekstit likias i prgjigjet fjals s par t atij greqisht e dyta t dyts, e treta t trets e kshtu me radh, pa u menduar, t paktn, q pr nj korrespondenc t till, kishte m shum fjal likiase se sa greke, q t korrespondonin, ai propozoi nj prkthim, q nuk mund t mos ishte i gabuar. M pas jan zbuluar mbishkrime t tjera dygjuhshe: likisht e greqisht, ndr t cilat kryesore jan: Nr.6 ai i CARMYLESS i Tituli Lyciae, f.17. Nr.23, ai i TLOE i Tituli Lyciae, f.23. Nr.25, ai i TLOE i Tituli Lyciae, f.24. Nr.56, ai i ANTIPHELLI i Tituli Lyciae, f.55. Por edhe zbulimi i ktyre mbishkrimeve dygjuhshe nuk e ka br aspak q t prparoj shtja e prkthimeve, ose t paktn, pr prcaktimin e natyrs s gjuhs likiase, sepse t gjith ata, q deri m tani jan marr me po kt shtje mbi bazn e mbishkrimeve dygjuhshe, vijuan besnikrisht prkthimet, - n pjesn m t madhe t gabuara, - t dhna nga SHARP.

142

Kshtu dhe botimi i prsosur i mbishkrimeve likiase, q sht botuar gjithashtu nga Akademia Austriake e Vjens, nuk ka shptuar pa prfshir si t sigurta prkthime, q dygjuhsh t tjer i tregojn si pa dyshim t gabuara, sidomos prsa u prket foljeve. Pra, duke u nisur nga baza t tilla t gabuara, njohja e vrtet e natyrs s gjuhs likiase u b, si ishte e natyrshme, absolutisht e pamundur. Dijetart, q merren me mbishkrimet likiase etruske dhe t tjera pellazge, gjithmon kan qen larg nga subjekti, sepse ata nuk e njihnin gjuhn shqipe. Pr shkak pikrisht t ksaj padijeje asnj ndr ta nuk ka mundur, deri m sot, t prcaktoj jo vetm natyrn e gjuhs likiase, por edhe t gjith gjuhve t tjera pellazge, si t Azis s Vogl, edhe t Greqis, Italis, t ishujve e gjetk. Ky mossukses, si e kemi thn tashm, vjen jo vetm nga mungesa e nj gjuhe, pak a shum t afrt me at q duhet deshifruar, por sidomos nga fakti, se do krkues sht mbshtetur te nj krkues tjetr, kur ka pasur, edhe m i paditur e m pak i zoti se ai. Nga ky fakt del nj ngatrres n debatet, n kundrshtimet pa kontroll dhe n vendimet pa drejtim. Si prov t asaj q po themi, ne shohim faktin, q - po t flasim vetm pr mbishkrimet likiase - gjith dijetart, edhe BLAU, kan ndjekur pa i analizuar dhe fjal pr fjal prkthimet e gabuara t SHARPE. M i habitshm madje n kt krkim sht rasti i BLAU: ky i fundit, q mori prsipr demonstrimin e afris ndrmjet likishtes e shqipes, n vend q ta prdorte kt t dytn, q flitet sot pr t arritur t njihej likishtja, q ne krkojm ta deshifrojm m mir, edhe ai u bashkua me prkthimin e gabuar t SHARPE dhe dshtoi plotsisht. Kjo sepse n fakt, ai duhej t ndrmerrte prdorimin dhe zbatimin e shqipes pr t prkthyer mbishkrimet likiase, dhe jo t bnte gjithka n kundrshtim me kt demonstrim. Ne arrijm n prfundimin, se edhe BLAU, si gjith krkuesit e tjer, duhet t mos e ket njohur fare shqipen, prndryshe do ta kishte shfrytzuar mir. Me gjith kt dshtim, arsyet q e uan kt autor pr t br krkime t ngjashmris, q ekziston ndrmjet t dy gjuhve: likishtes e shqipes, mbeten gjithmon pak a shum t vlefshme. Dhe sht e uditshme dhe e habitshme, mendojm ne, q gjat nj kohe kaq t gjat, nuk sht gjetur asnj njohs i shqipes, q mbi bazn e arsyeve t msiprme t BLAU, t ndrmarr rishikimin dhe rivendosjen e veprs, q deshi t ndrmerrte ai. Sido q t jet, ideja e dobis s shqipes pr prkthimin e mbishkrimeve likiase prmban n vetvete dika t vrtet dhe ajo i detyrohet BLAU, q meriton nj lavdrim t denj pr iden e tij. Para se t ndrmarrim prkthimin e disa mbishkrimeve likiase dygjuhshe, pr t treguar se t dyja gjuht: likishtja dhe shqipja, me gjith mijvjeart q i ndajn, mbeten gjithnj po ato, kemi nevoj ti njoftojm lexuesit faktin, se t dy tekstet e ktyre mbishkrimeve: greqisht e likisht, aspak nuk i korrespondojn njri-tjetrit; domethn, se do fjal likiase nuk prkthehet nga fjala greke, q ndodhet n t njjtin rresht dhe n t njjtin vend me at n tekstin likias. Nga ana tjetr, duke gjykuar nga gjith mbishkrimet, e kryesisht nga ata nr.36, 38, 39 dhe nj numr i madh t tjerash analoge: gjuha likiase sht e njjta gjuh me shqipen e sotme. Ajo q na mungon sht nj shqiptim i sakt i teksteve, domethn respektimi i rrept i gjith prfaqsimeve shkrimore prgjithsisht, dhe respektimi i rrept i theksit tonik n veanti. Duke e shqyrtuar mir listn e shkronjave t alfabetit likias, q jepet n faqen 6 t Tituli Asiae Minoris, vol. I, Tituli Lyciae, konstatohet pasuria e madhe e tingujve dhe e nyjtimeve t likishtes dhe nuk ka penges, q t krahasohet me pasurin e njjt t shqipes s sotme. Kshtu ne arrijm n prfundimin, se puna e par q duhet ndrmarr pr prkthimet q krkojm, sht s pari t lexohet n mnyrn m t prshtatshme e m korrekte t mundshme paraqitja shkrimore e gjuhs likiase, q duket se sht e sakt dhe e prsosur, dhe pastaj, t vendoset me korrektsi theksi aty ku duhet. Ky do t jet kshtu nj hap i madh drejt zgjidhjes s problemit, sepse prkthimi, ne nuk ngurrojm ta themi, do t bhet m pas vetvetiu, automatikisht, t paktn pr dygjuhshit, kaq e madhe sht korrespondenca, ose m mir identiteti i likishtes me shqipen.

143

Sa pr mbishkrimet vetm likisht, ne kemi bindjen se, n saj t nj pune t zellshme dhe kmbngulse krahasimi e, mbi t gjitha n saj t rindrtimit progresiv t shqiptimit, ne do t arrijm ti prkthejm po aq lirisht dhe po aq me siguri si dhe dygjuhshit. Kjo do t jet vetm, si ta themi, nj pun matematike: duke u mbshtetur mbi t dhnat e njohura, t prziera me disa t panjohura q do t krahasohen, nuk do t mbetet pa u ndrtuar, pak nga pak, nj leksik i vrtet, dhe pastaj, n saj t tij, do t prkthehen edhe tekstet likiase m t gjata. Nr.6, faqe 17 e Tituli Asiae Minoris, vol. I. [uMbishkrimi dygjuhsh i CARMYLESSI[/u]

[u]Prkthimi shqip, q i ngjet tekstit:[/u] 1) E bnn ctatn, me n prindret, Pulenidha Mullijesi dhe Daparai Pulenidha Purihimetsi: 2) Nj njerzi pr grat e tyre dhe djemt. 3) Po t jet se viret (njeri) n dh te ky varr, br (prej) neje, tu bjer pune madhe dhe hall e mi halle: ose dha: < (kaq). Nr.23, faqe 23 e Titulis Asiae Minoris, vol.1. [u]Mbishkrim dygjuhsh nga qyteti i TLOE[/u]

144

[u]Prkthimi shqip q i ngjet tekstit[/u] 1) E bnn ctatun me ne prinjatet ELPETI (veht) vehtes d(he) djemvet. 2) E bleu Akuti me t. Nr.56, faqe 55 e Tituli Asiae Minoris, vol. 1 [u]Mbishkrim dygjuhsh nga ANTIPHELLI[/u]

Prkthim n gjuhn shqipe 1) E bnn prinjati me t prindit 2) IKTA Hlaj djalin, pr gruan e ti 3) Dhe djemte tyre. 4) Kush je t hedh dica m t: mu n ast 5) Eni e quanj dhe e heth jasht vatravet vndzvet. Nr.70, faqe 61 e Tituli Asiae Minoris, vol.I. [u]Mbishkrim dygjuhsh i CYANIS[/u]

145

[u]Prkthim n gjuhn shqipe[/u] 1) E bni kupn (varrin) me ne prindret 2) Sbikaza djali Kigndanobs 3) Nip i Temosemots. Nr.117, faqe 80 e Tituli Asiae Minoris, vol.1. [u]Mbishkrim dygjuhsh i LIMYRIS[/u].

[u]Transkriptim e prkthim shqip[/u] 1) E bni varrin me t prindret 2) Sidereja djali Parmenajt 3) Pr veht vehten dhe gruane (ti) veht. 4) Dhe djalin Pubielene. MBISHKRIMET FRIGASE Para se t flasim pr mbishkrimet e mirfillta, do t themi disa fjal mbi ngjashmrin e madhe ndrmjet dy gjuhve pellazge ose shqipe dhe greqishtes, q provon afrin shum t madhe q ekziston ndrmjet tyre, ose, pr t qen m t sakt, bijsin e gjuhs greke t lindur nga e ma: pellazgjishtja. Pr m tepr konstatohet kjo bijsi ose farefisni e afrt ndrmjet dy gjuhve, nga ekzistenca n greqishten e ktij numri t madh rrnjsh njrrokshe, q ia kan dhn pellazgt, dhe n t ciln masa e madhe e fjalve t prejardhura greke prbn fondin e saj kryesor. Dhe ajo q themi ktu pr gjuhn frigase, u prket edhe gjuhve: lidishte, myzishte, kariase, trakishte, ilirishte, tirrenishte etj., nga t cilat, si pellazge, secila ka dhn ndihmes, pak a shum n formimin e n zhvillimin e greqishtes dhe provon kudo, ku gjuha e Platonit u ngjiz, se gjeti n viset nj element mjaft m t lasht si rac dhe gjuh: elementin pellazg.

146

Lidhur me gjuhn frigase, PLATONI vet ka pranuar n: CRATYLE (P.410), se ka pasur shum element, q i ngjasin greqishtes, q dallohen fare pak, si: = zjarr, = uj, = qen dhe: = dhe t shum t tjerave. Por ajo q sht e pasakt n at q njofton Platoni, sht se filozofi grek i jep mbizotrimin gjuhs, q ai e prdor pr msimin e vet dhe jo gjuhs, q e ka prftuar t tijn. Por do t themi menjher se Platoni mund t falet plotsisht, sepse ai mkaton nga padija, ashtu si pothuaj t tr autort e lasht, nga t cilt asnj nuk ka qen gjuhtar n kuptimin q i japim ne sot dhe nuk mund ta dinte ose t dyshonte, q gjuha e popullit t kohs s tij, ka qen pikrisht gjuha nn e gjuhs s tyre. Prve ksaj, mbishkrimet frigase, si t lashta dhe m t vona, q na kan ardhur, provojn t gjitha vrtetsin e ktij pohimi t Platonit. Mbishkrimet frigase t epoks romake m t vona (kto mbishkrime jan botuar nga autori W. M. RAMSAY, Phrygian Inscriptions of the Roman Period, n: A. KUHN, Zeitschr. fr vergl. Sprachf. Indogerm. Sprach. 1887, f.381 e vij.), kan kt prparsi, q prmbajn nene me fjali t modeleve t ndryshme, q prbjn pothuaj prkthime besnike t neneve t ngjashme, t gdhendura n epigrafit greke bashkkohse me Frigin dhe q n kt mnyr bhen nj lloj mbishkrimi dygjuhsh. MBISHKRIM FRIGAS I LASHT Autort q kan botuar mbishkrime frigase arkaike, t datuara nga shekulli VII para K., jan: a) - STEUART, MORDTMANN dhe TEXIER. b) - RAMSAY, q ka botuar nj prmbledhje m t plot, dhe s fundi: c) KRETSCHMER, q gjithashtu ka botuar disa. M e thjeshta nga t gjitha sht kjo m posht e KRETSCHMER:

q n gjuhn shqipe i prgjigjet: ARALA JA BRI Babajt. MBISHKRIMET ETRUSKE Duke vijuar gjithka kemi shkruar tashm pr etruskt dhe gjuhn e tyre, do t shtojm ktu nj prmbledhje t vrtet ose nse doni, nj vshtrim t prgjithshm t shtjes etruske, q nuk mund t mos jet vese pasoj logjike e gjith paraqitjes son t mparshme. Lidhur me kt, ashtu si mbishkrimet heteokretase na shtyn n krkimet pr gjuhn e likiasve, kariasve dhe t popujve t tjer t afrt t Azis s Vogl, po ashtu mbishkrimi pellazg i Lemnosit na shtyn tashti pr shqyrtimin e gjuhs s pellazgve tirrenas ose etruskve t Italis. Pellazgt e Lemnosit mbanin vet emrin e tirrenasve, q e mbanin ata t Italis dhe q gjithashtu ia kan kaluar detit t quajtur Tirren. Pellazgt tirrenas ose etruskt e Italis sipas tradits s njoftuar nga Herodoti (I.94), kan qen emigrant lidias; dhe kjo tradit, q ishte e prhapur dhe e ngulitur ndr t lashtt, sht rrnjosur gjithashtu si te lidiasit, edhe te etruskt, gj q provohet njsoj nga debatet e vitit 26 pas K., para Senatit t Roms.

147

Nga ana e vet, Straboni (V 221) pohon qart, se pellazgt tirrenas t Lemnosit, pasi shoqruan lidiasit q lundronin pr Itali, dhan ndihmes pr t ndrtuar me ta, n vendin e emigrimit, popullin etrusk. Nga ky fakt, etruskt jan produkt i italiotve autokton t rajonit, t przier me lidias dhe me pellazg tirrenas t Lemnosit, t imigruar. S fundi, afria gjuhsore e mbishkrimit pellazg t Lemnosit me at t popullsive etruske dhe t tjerave t Italis, sht njohur nga gjith dijetart, por kta t fundit nuk kan mundur ta provojn n hollsit. Sa pr ne, t cilt q n fillim kemi propozuar zgjidhjen e problemit etrusk nprmjet shqipes, tashti q deshifrimi i t quajturit mbishkrim i Lemnosit sht br, me t drejt, me ndihmn e shqipes, do t shtrojm pyetjen: nse vrtet gjuha e pellazgve tirrenas t Lemnosit sht prkthyer drejt nga ne me ndihmn e shqipes s sotme, sht e nevojshme q gjuha e pellazgve tirrenas dhe e popullsive t tjera pellazge autoktone t Italis gjithashtu t prkthehet nprmjet shqipes po ashtu. Dhe mbishkrimet e panumrta, q ne kemi n gjuhn etruske, ndonse jan tepr t shkurtra, me prjashtim t dy mjaft t gjat, por fatkeqsisht shum t dmtuar, provojn se mendimi yn sht n prputhje me t vrtetn. Krkimet dhe shqyrtimi shkencor i gjuhs etruske nuk datohet n kohn ton; ato kan nisur q nga katr shekuj tashm, kur i par skocezi Thomas DEMPSTER, duke studiuar pr drejtsi n Itali, nga viti 1616 e deri m 1619 hartoi veprn: Etruria regalis, q bashkatdhetari i tij COKE e botoi n Firence m 1723, pasi ndrkaq Th. DEMPSTER kishte vdekur. Por nj krkim m i thelluar pr kt gjuh nis me LANZI, i cili botoi veprn e tij t njohur: Saggio di Lingua Etrusca (Studim mbi gjuhn etruske) m 1789 n Firence. Nga dy metodat q lidhen, natyrisht, me deshifrimin e nj gjuhe t panjohur, pra t parn, t quajtur ndrthurje, sipas s cils duke shqyrtuar nprmjet krahasimit dy ose m shum mbishkrime ose tekste sa m t shkurtra dhe duke pasur midis tyre nj lidhje t kuptimit t prgjithshm, prpiqen t gjejn kuptimin e fjalve t pavarura, dhe lidhjet etimologjike t tyre, si dhe t dytn, t quajtur etimologjike, sipas s cils ndrmerret prkthimi i nj fjale t panjohur n lidhje me etimologjin e ngjashme me nj fjal q u prket gjuhve t njohura, LANZI ka ndjekur q t dyja metodat, por kryesisht at etimologjike, duke u prpjekur t prkthej fjalt etruske n lidhje me ngjashmrin e tingllimit t tyre me at t gjuhve greke, latine ose hebraike. M 1840 GERHARD nisi botimin e: Etruskische Spiegel (Pasqyra etruske), me paraqitje t mbishkrimeve etruske, greke. M 1867 FABRETTI botoi: Corpus Inscriptionum Italicarum, me nj leksik dhe tri shtojca (I 1872, II 1874, III 1878) dhe m 1880 GAMURRINI botoi nj: Shtojc, pr seciln vepr. N saj t ktyre botimeve studimi i mbishkrimeve etruske u b m i kapshm, por prkthimi i gjuhs nuk ka prparuar asnj hap. Gjat gjith ksaj periudhe gjuha etruske sht quajtur qoft si keltike, qoft si gjermanishte e lart, qoft si sllave, qoft si altaike, qoft si semite, qoft si skite etj. Dhe dijetar t njohur nuk kan munguar t japin ndihmes pr shtimin e mendimeve m fantastike, sepse zakoni dhe kmbngulja pr tu marr me shtje, pr t cilat ata e dinin fare mir, q ata nuk zotronin gjith kompetencn e nevojshme, e mbi t gjitha sepse donin t flisnin ex-cathedra, i kan shtyr q t japin mendime t tilla. M 1874 dijetari CORSSEN botoi veprn e tij t madhe: Uber die Sprache der Etrusker, Leipzig, I, 1874, II, 1875, ku ai e quan etruskishten si nj gjuh ariane (indoeuropiane), madje nj dialekt italik. Ky mendim i CORSSEN sht goditur nga dijetari DEECKE n librat e tij Kritika dhe Krkime etruske, ku ai i prmbahet mendimit se gjuha etruske nuk ka qen indoeuropiane (ariane) dhe nuk i ngjet asnj gjuhe t njohur(?), prbn e vetme nj idiom t veant e krejt m vete, si e kishte deklaruar tashm DENIS Halikarnasi (I.30), duke thn: kombi i

148

etruskve nuk ka t njjtn gjuh me asnj komb tjetr, domethn q: . Q ktej, W. DEECKE, duke hedhur posht trsisht metodn etimologjike, gjykon e pranon si t vetmen t drejt e t prshtatshme pr krkimet etruske vetm metodn e ndrthurjes, pr t ciln ndr t tjera ai ka qen themeluesi, mbrojtsi e prfaqsuesi kryesor. Nga ana tjetr, prpjekjet pr prkthimin e etruskishtes me metodn e ndrthurjes kan pasur si prfundim rezultate shum t pakta; me vshtirsi sht arritur, pas kaq prpjekjesh e mundimesh nga ana e dijetarve, t prcaktohet kuptimi i nj pjese fare t vogl vetm t fjalve. Pr kt arsye etruskologt m me emr t sotm, ndonse e quajn etruskishten nj gjuh jo ariane, dhe ndonse jan prkrahs t metods s ndrthurjes, nuk i kan pushuar prpjekjet pr t prkthyer fjal etruske, duke iu drejtuar rrnjve indoeuropiane ose ariane. S fundi, nse gjith dshtimeve q kemi numruar m sipr, do tu shtojm edhe at t V. THOMSEN, i cili e ka krahasuar me gjuht e popullsive t Kaukazit, do t dalim n prfundimin se pas afr treqind vjetsh t prpjekjeve t pafrytshme, nuk sht arritur t prcaktohet me saktsi natyra e prpikt e gjuhs etruske, t ciln mund t thuhet se nuk e njohin deri m sot, dhe njkohsisht, q sht shum e habitshme, se mendimi q ka mbizotruar sht ai krejt i gabuar, sipas t cilit etruskishtja nuk u prket aspak gjuhve ariane. Pas ksaj paraqitjeje t shkurtr t gjendjes s sotme t shtjes s gjuhs etruske, me qllim q t njihet natyra e saj dhe t klasifikohet prfundimisht n kategorin e gjuhve t cilave u prket, t shqyrtojm tashti, gjithnj prmbledhtas, se far mendojm ne: Vetkuptohet, se pellazgt tirrenas, tuskt ose etruskt flisnin nj gjuh pellazge; q kjo gjuh pellazge, t ciln e flisnin tirrenasit ose etruskt ka qen pikrisht e njjt me at q e flisnin pellazgt e Azis s Vogl ose t Lindjes, t till si banort e Placis e t Silass, t bregut Kyzik, t rajonit n t dy ant e Helespontit dhe t shum qyteteve t tjera t brendshme ose t arkipelagut, dshmohet pastr nga Herodoti (I., 57 e vijim), i cili shton (e thot), q disa nga kta tirrenas t Italis banonin n fillim n Thesali dhe ishin fqinj t atyre, q u quajtn m von dorias. Me t gjitha kto, fqinjsia gjeografike dhe emri i toskve, i ruajtur ende sot n Shqiprin jugore, duhej t mjaftonin pr t trhequr vmendjen e etruskologve mbi origjinn pellazge t gjuhs shqipe dhe pr dobin e saj n zgjidhjen e enigms gjuhsore etruske, nse mendimet e gabuara pr fat t keq, nuk do t kishin mbizotruar, si mbi karakterin jo pellazg t shqipes, edhe mbi natyrn jo ariane t etruskishtes, dhe nuk do ta kishin br shkencn e vrtet t shmangej nga e vetmja rrug logjike e vrtet. Sepse n t vrtet, sht e habitshme po aq sa e uditshme e paradoksale, se si gjith gjuht e tjera, pothuaj si t njohura dhe t panjohura, jan provuar e krahasuar me gjuhn etruske dhe pa t drejt sht mnjanuar ose sht shprfillur ajo, nprmjet s cils gjith dijetart duhej pikrisht t kishin nisur krkimet e tyre, domethn gjuha shqipe. Me gjith kt mosprfillje, ne e dim dika pr gjuhn etruske: s pari, nj numr mbishkrimesh dygjuhshe, t gdhendura n etruskishten e latinishten; pastaj nj numr mjaft t rndsishm fjalsh t transmetuara deri n ditt tona n gjuht e HEZIKUT dhe t autorve t tjer t lasht, si grek edhe romak; s fundi, disa emra perndish, po kryesisht hyjneshash, q i kemi si te Pasqyrat etruske, edhe te tekstet e gurve t varreve. Studimi i gjith ktyre mbetjeve etruske nga antikiteti, na bn t kemi bindjen e ngulitur, se pellazgjishtja e vjetr tirrenase, tuske, oske ose etruske, jo vetm duhet klasifikuar ndr gjuht ariane, po edhe se sipas shprehjeve t saj dhe tipave t njohur, sht gjithashtu identike me shqipen e folur sot. Ajo q e mbshtet m shum nj bindje t till, sht prsri dshmia e transmetuar me shkrim, se perandori romak Klaudi II, me prejardhje ilire, pra shqiptare, ka lexuar analet etruske t kohs, duke provuar kshtu q ilirishtja, shqipja dhe etruskishtja prbnin vese nj gjuh t vetme. Fund.

WEB: http://www.gazetakritika.net/literatur/enigma/robert_dangjely.html

149