Anda di halaman 1dari 42

Vrojtime leksikograke

Fjalt e urta n FGJSSH


Mr. Agim Spahiu 10 nntor 2008

Prmbledhje

N kt shkrim itet pr prfshirjen e proverbave n Fjalorin e gjuhs s sotme shqipe t vitit 1980, pr vet faktin se kjo vepr e njohur leksikograke ka vn n spikam nj numr shum t madh t tyre. Sortimi dhe radhitja sht br gjithnj duke u mbshtetur n programet e njohura t Linux-it dhe duke u mbshtetur n shkurtesn fj.u. q do t thot fjal t urta.

N kt

Fjalor

fjala

PROVERB

sht prkuzuar n kt mnyr:

Fjali e shkurtr, q shpreh nj mendim t plot, t gurshm e t mpreht, i cili prgjithson prvojn e shum brezave dhe zakonisht prmban nj msim t urtsis popullore pr jetn e pr dukurit e ndryshme t saj; fjal e urt (p. sh. Q n gusht, e nga nj grusht; Puna sht faqebardh; Buka e bots, laku i koks; Nj krimb than nj lis; Njeriut iu bj njeri, ariut iu bj ari etj. Edhe ky Fjalorth i fjalve t urta a proverbave u realizua me ndihmn e programeve t Linux-it, t cilin do ta shtjellojm ktu m posht.
AFR

sht me afr dera se qilari fj. u. shih te DER/,A. mb. 3. si em. E, JA f. zakon. E, ET. Dalngadal aguridhja bhet mjalt. fj. u.

ARMIK

AGURIDH

AI

prem. Ai q s'ka kok, ka kmb. fj. u. f. Kur s'ke ara n mal, pse bn dava me akejt? fj. u. mos u ngatrro n nj pun q nuk t prket. m. S'ngopet ariu me miza fj. u. Nuk trembet ariu (arusha) me shosh fj. u. shih te SHOSH/, A.

m. Bj armiq. Darova e armikut o helm, o thik. fj. u. armiku kurr nuk ta do t mirn, mos prit t mir nga armiku. Armikut dhe ers tregoju gjoksin! fj. u. mos u prkul prpara armikut; mos u tremb nga vshtirsit. kal. * Gris (prish) gjirin, arno pqirin! fj. u. shih te GRIS. mb. Delen arrakate e ha ujku. fj.

AR

ARNOJ

ARRAKAT

ARI

u.

ASNJ

pakuf. Nj si asnj fj. u. shih te NJ.

ATDHE

m. Duaj atdheun, si shqipja folen! fj. u. ndajf. Qeni leh atje ku ha fj. u. keq. shih te QEN,I. ndajf. bised. Dalngadal. Erdhi avash-avash. Avashavash bhet shelegu dash. fj. u. f. Fjalt e shumta jan babzi. fj. u. f. vjet. Shum babo e mbytin fmijn fj. u. kur ndrhyjn shum veta n nj pun, e prishin n vend q ta ndreqin. f. Njeriu pa dituri sht porsi bagti. fj. u. f. bised. Bahja me lule dhe bota me njerz kan hije. fj. u. m. 1. vjet. Flamur. Shpirtin jepe e shko, bajrakun mos e dorzo! fj. u. f. Nuk bhet bakllava me miell thekre fj. u. nuk bhet mir nj pun kur mungojn mjetet e nevojshme. Nuk lyhet (nuk flliqet) dielli me balt fj. u. shih te DIELL,I. I zoti e nxjerr (e qit) gomarin nga balta fj. u. punn e kryen ai q e ka prsipr, i zoti i puns e nxjerr at n krye. Kmb pr balt, goj pr mjalt fj. u. ai q punon, ka edhe t haj. m. 2. Litar i trash q prdoret pr t lidhur mallrat e ngarkuara n nj mjet. Lidh me ballamar. Dy t marr kputin nj ballamar. fj. u. m. 'ka barku e nxjerr bardhaku fj. u. at q e fsheh ose e bluan njeriu n mendje, e nxjerr kur sht i pir. mb. Delja e zez s`bhet kurr e bardh fj. u. shih te DEL/E,JA.

BARK

ATJE

m. Shqiptarin nuk e ka nxjerr lokja prej barkut, por huta prej arkut. fj. u. 'ka barku e nxjerr bardhaku fj. u. shih te BARDHAK,U. mb. Barkploti s`ia qan hallin barkboshit. fj. u.

BARKBOSH

AVASH-AVASH

BARKDREQ

m. shar. Puno fatkeq, ha barkdreq fj. u.

BABZI BABO

BARKNGOPUR

mb. 3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. Sa t'i bjer ndrmend barkngopurit, i ka dal shpirti barkzgropurit. fj. u.

BAGTI

BARKPLOT

mb. 2. si em. , I m. , T. Njeri q sht i ngopur; i pasuri, pasaniku; kund. barkzbrazuri. Barkploti nuk i z bes barkboshit. fj. u.

BAHE

BARTEM

BAJRAK

vetv. ps. S'bartet orba me kaile fj. u. shih te ORB/,A. f. Barra e leht ngrihet me kollaj. fj. u. Nata sht me barr fj. u. shih te NAT/, A. ndajf. Nuk e (nuk kullot) delja me ujkun bashk fj. u. shih te DEL/E,JA. m. Bashkimi bn fuqin. fj. u. vetv. U ndave - u prlave, u bashkove - u forcove. fj. u.

BARR

BAKLLAVA

BASHK

BASHKIM

BASHKOHEM

BAXHANAK

BALLAMAR

m. Dy baxhanak mbajn shtegun e ariut. fj. u. m. `l dimri, e gjen behari. fj. u. Dimri ha beharin fj. u. shih te DIM/R,RI. Me nj lule (me nj dallndyshe) s'vjen behari (pranvera) fj. u. shih te LUL/E,JA. Beli ka (edhe) bisht fj. u. do veprim ka edhe pasojat, dardha e ka bishtin prapa. m. Te koka e qerosit t gjith bhen berber fj. u. shih te QEROS, I. fj. u. m. bised. Bereqetin e njeh drapri.

BEHAR

BARDHAK

BARDH

BERBER

BARI

I m. Dhent pa bari i ha ujku nj nga nj fj. u. pa nj udhheqje t mir, bhesh pre e armikut. Gjej njher bari, pastaj shko e bli dhi! fj. u. merr t gjitha masat e nevojshme, para se t nissh nj pun.

BEREQET

BERR

m. do berr varet nga kmbt e veta fj. u.

BES

f. Besa e shqiptarit si purteka e arit. fj. u. Besa e burrit-pesha e gurit. fj. u. Besa e shqiptarit sht shqiptaria. fj. u. Mos i zr bes gjarprit! fj. u. shih te GJARP/R,RI 2. mb. M mir i vdekur se besshkal. fj. u.

BIE BIJ

II kal. 'bie sahati, nuk bie moti. fj. u. f. Kur vjen bija, qesh shtpia. fj. u. I brtet s bijs, t dgjoj e reja. fj. u. f. Duket bima q kur mbin fj. u. nj pun e mbar duket q n llim, dita e mir duket q n mngjes. f. bised. Binaja s'mbahet pa shtylla. fj. u. u. vetv. Pr gozhdn birret potkoi. fj.

BIM

BESSHKAL

BHEM

vetv. Themeli ati s'bhet. fj. u. Gur, gur bhet mur. fj. u. S`bhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. fj. u. Sipas vendit bhet kuvendi. fj. u. S'bhet deng me rrush (s'bhet rrushi deng) fj. u. shih te RRUSH,I. Shpatullat s'bhen tri fj. u. shih te SHPATULL,A.

BINA

BIRREM

BISHT

BJ

kal. Bj at q duhet, mos vshtro se `thuhet. fj. u. S`bjn dardhat n shnndre. fj. u. f. T brat nuk zhbhen dot. fj. u. S'i ndan t thnat nga t brat. jokal. I brtet s bijs, t dgjoj e reja. fj. u. f. Gjeli n dark, shiu n brrak.
BLEJ

BR

BRTAS

m. Sqepari s'e gdhend bishtin e vet. fj. u. Gjeti bishtin spata, pyllin e mori data. fj. u. Beli ka (edhe) bisht fj. u. shih te BEL,I II. S'ka mbetur larask pa bisht fj. u. shih te LARASK/,A. Dardha e ka bishtin prapa fj. u. shih te DARDH/,A. Mos e prek n bisht, se t ha n gisht! fj. u. thuhet kur dikush i futet pa qen nevoja nj pune q mund t'i sjell rreziqe t mdha; mos luaj me zjarrin! m. Ai q e humb kohn kot. Punkoti, bjerramoti. fj. u.

BJERRAMOT

BRRAK

fj. u.

BRRYL

m. Shoku njihet n brryla fj. u. shoku a miku i vrtet njihet n aste t vshtira, kur dikush ndodhet ngusht!. m. Thik e vogl, me pres q hapet e mbyllet n nj dorez druri, kocke etj.; thik xhepi, brisk xhepi. Biak, buke. Pres (grij, kruaj) me biak. Ha pak e bli biak. fj. u.

kal. Shet e blen. Kpucn blije sipas kmbs. fj. u. Gjej njher bari, pastaj shko e bli dhi! fj. u. shih te BARI,U. kal. Kush mngon, bluan. fj. u. Dhmbi bluan malin. fj. u. Bluaje, pa thuaje! fj. u. Mulliri bluan me aq uj sa ka fj. u. shih te MULLI,RI. f. zool. Zure bolln, shtypi kokn! fj. u. pr armikun mos ki mshir. Nuk i tregon bolla (gjarpri) kmbt fj. u. shih te GJARP/R,RI. f. kryes. nj. Mali m i madh ka bor m shum. fj. u.

BLUAJ

BIAK

BOLL

BIE

I jokal. Dardha nn dardh bie. fj. u. Shptoi nga shiu e ra n breshr. fj. u. Shptoi nga lumi e ra n det. fj. u. Iku nga tymi e ra n zjarr. fj. u. S'bie rrufeja dy her n nj lis. fj. u. Nuk i hipn dot dardhs, i bie kut. fj. u. S'ka 'i bn gomarit, i bie samarit. fj. u. Kur ta varsh zilen, duhet t'i biesh. fj. u. Po s'hngre hudhra, s'bie er. fj. u. S'i bihet murit me kok. fj. u. Vaji n lakra bie fj. u. nuk vete dm dika, aty e ke. Gjalpi n lakror bie (derdhet, mbetet) fj. u. vaji n lakra bie.

BOR

BORXH

m. Fli pa dark e zgjohu pa borxh. fj. u.

BOSTAN

m. Dy bostane nuk mbahen n nj dor. fj. u.

BOSH

ndajf. bised. M mir djepin bosh (that) se shejtanin brenda fj. u. shih te DJEP,I.

BOT

I f. Mos hyr n pus me litarin e bots. fj. u. Mos shtjer krip n gjelln e bots! fj. u. Bota sht e rrumbullakt fj. u. shih te RRUMBULLAKT (i,e). Kali i bots t l n udh fj. u. gjja e huaj s't mbaron pun. S'merret bota n krah (n kurriz) fj. u. nuk sht e mundur t bhen a t mbarohen t gjitha punt menjher, punt duhen br me radh sipas kushteve e mundsive. Pula e bots duket m e majme fj. u. iron. shih te PUL/,A. rri. fj. u. mb. Bredharaku npr rrug

BRUM

m. Vjen brumi. Si t jet brumi, del edhe buka. fj. u. Kush z brum, do t gatuaj. fj. u. Pa brum nuk bhen kulet. fj. u.

BRYM

f. Bryma s'sht dbor fj. u. t gjith ata q i ngjajn njri-tjetrit nuk jan njsoj (thuhet zakonisht pr t dalluar nj njeri m pak t aft nga nj tjetr q sht shum i zoti, kur t dy kan ndonj tipar t prbashkt joqensor).

BUF

BREDHARAK

m. Lesht e ujkut, thonjt e but fj. u. shih tek UJK,U. mb. Ndihm bujare. Sa bujar je, aq miq ke. fj. u. 3. Prd. em. sipas kuptimit 1 t mbiemrit. Bujar i madh. Shtpia e bujarit sht e mikut dhe e shtegtarit. fj. u. m. E bn bujku arn, s'e bn ara bujkun. fj. u. Po t kishte frik bujku nga krimbat n ar, nuk do t mbillte kurr far. fj. u. f. Buk e hi dhe shtpi. fj. u. Buka pa prtypur nuk kaprcehet. fj. u. nuk mund t zgjidhen shtjet pa pun e prpjekje. Nuk piqet buka me shkarpa fj. u. shih te SHKARP/,A. Ka thelb buka fj. u. shih te THELB,I. Kush ha buk, bn edhe thrrime fj. u. po punove do t bsh edhe ndonj gabim t vogl, puna ka edhe ndonj te met t vogl. Buka q thyhet, s'ngjitet m fj. u. po u prish miqsia e vrtet, s'ndreqet m, nuk bhet m e till si ishte. Shpjer gojn te buka e jo bukn te goja fj. u. prpiqu, luaj kmb e duar, puno q t sigurosh at q t duhet. m. Burimin e mir e ke edhe n thatsir. fj. u. 'uj ka lumi n burim at ka edhe n gryk. fj. u.

BUJAR

BREG

m. Ku sht fush, bhet breg fj. u. shih te FUSH/,A. f. Maja e bregores. Bregoret n fush rrfejn si male. fj. u. kal. Uria bren gurt. fj. u. Kush i bn varrin shokut bie vet brenda. fj. u. I f. Brenga e shkuar, brenga e harruar. fj. u. m. S'qndron breshri mbi breshk fj. u. n rrethana t tilla s'bhet pun, nuk ecn puna kshtu, sht e pamundur t bhet (nj pun). Kush mbjell duhi, korr breshr e shi fj. u. shih te DUHI,A. f. S'ka fush pa breshk fj. u. s'ka gj fare pa t meta. S`qndron breshri mbi breshk fj. u. shih te BRESH/RRI.

BREGORE

BUJK

BREJ

BRENDA

BUK

BRENG

BRESHR

BRESHK

BRI

m. Humbi qet e pyet pr brirt fj. u. shih te HUMB. Shkoi shyta t krkoj brirt, la edhe vesht fj. u. iron. shih te SHYT/A. u. f. Lepuri n brinj e helli n zjarr. fj.

BURIM

BURON

BRINJ

BRUMBULL

m. zool. * Kush shkon pas brumbullit, te plehu do ta shpjer fj. u. kush shkon pas nj njeriu t keq, prfundon keq.

jokal. 1. Del vet nga thellsia n siprfaqe t toks (pr ujin, pr naftn etj.). Buron uj (naft, gaz). Ku buron, rrjedh. fj. u.

BURR

m. Burri s`matet me pllmb, po me zemr. fj. u. Nuk lind burri me mustaqe. fj. u. Druri nga pemt, burri nga

punt. fj. u. Kalin e njeh barra, burrin e njeh puna. fj. u. Burr e grua, mish e thua. fj. u. Muri luan, burri s'luan. fj. u. Kau lidhet pr brirsh, burri pr fjalsh. fj. u. Fjala e burrit - pesha e gurit. fj. u. Edhe burrat kan burra fj. u. ka trima, por ka edhe m trima; trimria, burrria e zotsia s'kan ku. Burrin e prishin (e artin) huqet fj. u. veset e kqija prishin edhe at m trimin e m t zotin. S'lind burri me mustaqe fj. u. shih te MUSTAQ/E,JA.
BUSH

AKALL

m. sh akalli bri krdin, ujkut i doli nami. fj. u. Kur s'ke ara n mal, pse bn dava me akejt? fj. u. shih tek AR/,A. mb. 4. Prd. em. sipas kuptimit 1 t mbiemrit. Gjeti i ali t tatpjetn. fj. u. u krijua rrethana ashtu si i vjen mbar dikujt. Po t qndrosh me t alin, do t msosh t alosh fj. u. po t rrish me njerz t kqij, do t marrsh veset e tyre. jokal. S'alon gomari nga vesht fj. u. nuk e pengon punn nj e met e vogl dhe fare pa rndsi.

AL

II m. mit. Qenie e prfytyruar si kafsh, e cila, sipas besimeve t kota, jetonte npr kneta dhe ndillte shi duke ulritur. Si deshi bushi, bri koha. fj. u. f. Bushtra q nxiton shum, pjell klysh t verbr. fj. u. mb. Lima e but t ha trut. fj. u. m. Dera e prtimit, caku i mjerimit. fj. u. m. Carani e ka vendin n vatr. fj. u.

ALOJ

AP

BUSHTR

I m. Bje (mate, lshoje) vrapin sa ke apin (hapin) fj. u. shih te VRAP,I 3. II f. krahin. 1. Kafshat. apa e madhe t z fytin. fj. u. m. Sa nj araf. Shkorsa araf nuk bhet. fj. u. m. Shqiptarin nuk e ka nxjerr (nuk e ka qitur) lokja prej barkut, por huta prej arkut fj. u. shih te HUT/,A II. m. At q sjell asti, s'e sjell moti. fj. u. f. N ati ngjiten me shkall fj. u. shih te SHKALL/,A. I zoti e di ku i pikon atia (shtpia) fj. u. shih te ZOTI (i). pakuf. Nuk bn mjalt do miz. fj. u. kal. Sa lule elin, t gjitha s'lidhin. fj. u. m. do mish (berr) varet nga engelin e vet (nga kmbt e veta) fj. u. shih te MISH,I. m. Prilli mbulon gurt, maji mbush eturt. fj. u. kal. N mos rrjedht, ikon. fj. u. II m. iraku s'i sheh kmbt e veta. fj.

AP

BUT CAK

ARAF

ARK

CARAN CEP

I m. Po m shtrove cepin e guns, t shtroj gunn t tr. fj. u. m. S`mbahet shtpia me cipal. fj. u. f. Plasi cipa, doli kripa. fj. u. f. Mos ta mundt qyqja, se ta mund edhe ciripupja. fj. u. f. Cirka shpon gurin. fj. u. vetv. Po hngre me foshnjat, do t cirkohesh. fj. u. m. zool. Cjapi edhe pa mjekr cjap mbetet. fj. u. mb. Gomari i coft nuk i tutet ujkut. fj. u. f. Kush krkon copn e madhe, humbet edhe t vogln. fj. u. Ku t tregojn copn e madhe marr lugn e vogl fj. u. shih te LUG/,A. vetv. Lisi ahet me pyka. fj. u.

AST

CIPAL CIP

ATI

CIRIPUPE

DO EL

CIRK

CIRKOHEM

ENGEL

CJAP

ETUR

COFT

IKOJ IL

COP

mb. Prit il t hash trl. fj. u. u.

IRAK

AHEM AJ

MENDUR

kal. E vrteta an (edhe) gurt. fj. u. Me goj t lan, me dhmb t an. fj. u.

m. T dehurit i liron rrug edhe i menduri. fj. u.

OJ

I kal. on nj pel e ha nj thel fj. u. shih te PEL/,A.

OJ

II kal. Nj gur s'on (s'bn) mur fj. u. shih te GUR,I. u. f. Peln shite, po okalen ruaje. fj.

DASM

OKALE

OKANE

f. Nuk m ln zilet e mia t dgjoj okanet e tua. fj. u. kam aq shum telashe pr vete, sa nuk kam mundsi t ndihmoj nj tjetr. f. S'bartet orba me kaile fj. u. sht pun q s'bhet, s'mbahet uji me shosh. m. Kali i mir duket nn ull. fj. u. f. Shum dada e mbytin fmijn. fj. u.

ORB

ULL DAD DAI

f. S'bhet dasma me nj fyell fj. u. shih te FYELL, I. Dasm pa mish nuk ka (nuk bhet) fj. u. nuk ka luft e tore pa gjak, n do luft ka edhe t vrar. S'ka dasm do dit (pr dit) fj. u. s'ka prher t mira e gzime. S'prishet dasma pr nj qep (pr nj limon)fj. u. nuk duhet prishur a nuk duhet ln nj pun e madhe pr dika t vogl e fare t parndsishme. Nuk shkohet me tre rupe n dasm fj. u. shih te RUP,I. Atje ku bhet dasm e madhe, merr lug t vogl! fj. u. shih te LUG/,A. m. Avash, avash bhet shelegu dash. fj. u. Dashit t rritur nuk i dridhet briri. fj. u. f. Daullja bie pr ata q kan vesh fj. u. e mira vjen pr ata q e kuptojn e din t prtojn; kush ka mend, e kupton.

DASH

m. 1. Burr trim e bujar. Mos u bj dai me xhep t huaj. fj. u. jokal. Doli fjala nga dhmballa, e merr vesh e gjith mhalla. fj. u. Shkndijat (shkndijzat) dalin n maj fj. u. shih te SHKNDIJ/,A. S'del vaj nga guri fj. u. shih te VAJ,4. S'del dhjam nga pleshti fj. u. prm. shih te DHJAM/, I. Shkoi (vajti) pr lesh e doli (u kthye, erdhi) i qethur fj. u. iron. shih te LESH,I. M mir t t dal syri sesa nami fj. u. shih te SY,RI. Hesapi i shtpis nuk del n pazar fj. u. shih te HESAP,I. S'dalin dy lkur nga nj dele (nga nj berr) fj. u. shih te f. Me nj dallndyshe (me nj lule) s'vjen pranvera (behari) fj. u. shih te LUL/E,JA. f. Dardha e ka bishtin prapa fj.u. do pun, q mund t duket e leht e pa telashe, ka edhe pasoja t paparashikuara (zakonisht kur pasojat jan jo t mira). Kush rri nn dardh, i ha kokrrat fj. u. Nuk i hipn dot dardhs e i bie kut fj. u. s'ka 'i bn gomarit e i bie samarit. Pemn, kur s'pjell, e presin se i bn hije dardhs fj. u. shih te PEM/,A.

DAULLE

DAL

DAVA

f. bised. Kur s'ke ara n mal, pse bn dava me akejt? fj. u. shih tek AR/,A. f. Nuk ka deg pa rrnj fj. u. shih te RRNJ/, A I. Mos mburr degt pa par rrnjt fj. u. shih te RRNJ/,A I. mb. 2. Prd. em, sipas kuptimit t mbiemrit. Britma t dehurish. I marri i hap udh t dehurit. fj. u. f. Nuk e (nuk kullot) delja me ujkun bashk fj. u. nuk mund t ket paqe e bashkpunim ndrmjet atij q sht i ndershm e puntor dhe armiqve t egr e t pabes. Delen e vetme (q ndahet nga tufa) e ha ujku fj. u. ai q ndahet nga shokt, nga kolektivi e pson keq. Delja ka kullot, atje l leshin fj. u. thuhet pr nj njeri, i cili i shrben atij q i jep t haj, q e paguan. S'dalin dy lkur nga nj dele (nga nj berr) fj. u. shih te LKUR/,A 1. Delja e zez s'bhet kurr e bardh fj. u. njeriu i lig ose armiku nuk mund t bhet kurr i mir; ujku qimen e ndrron, por lkurn nuk e ndrron. Dhia n malsi, delja n vrri fj. u. shih te DHI,A.

DEG

DEHUR

DALLNDYSHE

DELE

DARDH

DAROV

f. vjet. Dhurat q i jepej dikujt (zakonisht nuses); peshqesh. Jepnin darova. Solli darova. Darov e armikut - o helm, o thik. fj. u.

DEM

m. Demin e shtron zgjedha fj. u. shih te ZGJEDH/,A. m. Bhet deng me rrush (s'bhet rrushi deng) fj. u. shih te RRUSH,I.

DFTOJ

kal. Qenit dftoji shkopin. fj. u. Puna e dfton njeriun. fj. u.

DENG

DGJOJ

DERDHEM

vetv. Gjalpi n lakror derdhet (bie, mbetet) fj. u. shih te BIE I. U derdh vaji, s'mblidhet m fj. u. shih te VAJ,I I. f. Nuk ka shtpi pa der. fj. u. n do rast mund t gjendet nj rrugdalje, s'ka pun q nuk zgjidhet. sht m afr dera se qilari fj. u. thuhet me ironi kur dikush sheh me par interesin vetjak a t rrethit t tij t ngusht, pastaj at t prgjithshmin. E drejta i ka pemt te dera fj. u. shih te DREJT/,A (e) 6.

kal. Fol pak e dgjo shum. fj. u. Koka q s`dgjon, shum pson. fj. u. I brtet s bijs, t dgjoj e reja fj. u. shih te BRTAS 3. m. Pr nj pe, pr nj gjilpr, shkoi dm nj gun e tr. fj. u. jokal. Kush nxiton, dshton. fj. u.

DM

DER

DSHTOJ DI

DERHAPUR

mb. 3. Prd. em. sipas kuptimit 1 t mbiemrit. Derhapuri dermbyllur s`bhet. fj. u. m. Derri do plumb fj. u. armiku duhet asgjsuar me mnyra e me mjete t forta, nuk ka mshir pr armikun; e keqja duhet zhdukur menjher e me rrnj. Nuk ka pyll pa derra fj. u. bashk me t mirat do t gjesh edhe ndonj gj t keqe; s'jan t gjith t mir, midis shum t mirve ka edhe ndonj t keq. T gjith derrat nj turi kan fj. u. njerzit e kqij t gjith njlloj jan, pavarsisht nga ndonj dallim i vogl midis tyre. Nuk fshihet derri n thes fj. u. nuk mund t fshihet a t mbulohet e vrteta.

kal. M mir t dish se t kesh. fj. u. E di gomari ku e vret samari fj. u. shih te GOMAR,I. E di Gjoni 'ka n trast (n thes) fj. u. shih tek TRAST/,A, E di luga se 'ka vorba (vegshi, poja) fj. u. shih te LUG/,A. E di mesi se 'ka thesi fj. u. shih te MES,I. I zoti e di ku i pikon atia (shtpia) fj. u. shih te ZOTI (i). m. Dielli lind (ngroh) pr t gjith fj. u. secili ka t drejt t jetoj i lir, t gjith kan t drejt ta gzojn jetn e tyre. Dielli duket (shihet) q n mngjes (q kor lind) fj. u. duket q n llim nse nj pun do t shkoj mir, nse dika do t ec mbar ose nse dikush do t jet i mir. Nuk lyhet (nuk flliqet) dielli me balt fj. u. nuk prlyhet dot e vrteta e madhe (kur dikush prpiqet m kot ta bj kt). Nuk mbulohet (nuk zihet, nuk fshihet) dielli me shosh fj. u. nuk fshihet dot nj gj q sht fare e qart, e vrteta nuk mund t mbulohet (kur dikush prpiqet me kot ta bj kt). Nuk zihet (nuk mbulohet) dielli me plisa fj. u. nuk mund t mbulohet nj gj shum e madhe me dika t vogl, nuk mund t fshihet dika q shihet nga t gjith; nuk mbulohet dielli me shosh (kur dikush prpiqet m kot ta bj kt). Dielli i mngjesit t ngroh m mir se i pasdrekes fj. u. duhet t punosh me kmbngulje q kur je i ri; duhet ta rregullosh jetn q n mosh t re. vetv. Kur m'u dogjn mullart, njoha miqt e kumbart fj. u. shih te MULLAR,I

DERR

DIELL

DET

m. Deti s'kalohet me kmb fj. u. sht e pamundur t bhet. 'bn n det, e gjen n krip fj. u. e keqja q krkon t'i bsh tjetrit, do t vij nj dit e do t t bjer mbi kok. S'matet deti me pllmb fj. u. shih te PLLMB/,A. Nuk soset (nuk thahet) deti me lug fj. u. thuhet kur dika sht e pamundur t bhet, sepse mungojn edhe mjetet m t domosdoshme. Peshku n det, tigani n zjarr fj. u. iron. shih te PESHK,U. kal. Eja baba t t dftej arat. fj. u. Gjarpri nuk i dften kmbt. fj. u.

DIGJEM

DFTEJ

DIMR

m. * Dimri ha beharin fj. u. prodhimet e vers harxhohen n dimr; ato q grumbullohen kur puna ecn mir harxhohen n dit t vshtira.

DREJT

ndajf. Tymi t shkoj drejt, pa le t jet oxhaku i shtrembr! fj. u. shih tek TYM,I. T rrim shtrembr e t asim drejt! fj. u. shih te SHTREMBR. f. E drejta drmon hekurin. fj. u. E drejta vonon, por nuk mungon. fj. u. E drejta rri si vaji mbi uj. fj. u. e drejta ton gjithnj, e drejta nuk mund t mposhtet. E drejta i ka pemt te dera. fj. u. kush punon a vepron me drejtsi del gjithmon i tuar. m. Me mir fshikulli i t drejtit se llokumja e t shtrembrit. fj. u.

DIT

f. Dita e mir duket q n mngjes. fj. u. S'ka dasm do dit (pr dit) fj. u. shih te DASM/,A. Dita ka sy e nata ka vesh fj. u. shih te VESH,I. Kush ka ditn t mos pres mesditn fj. u. dita do shfrytzuar q n mngjes, s'duhet shtyr puna pr m von. S'shndoshet (s'majmet) kau ditn q do t theret fj. u. shih te KA,U. m. Kush sht djal, n fush t mejdanit duket. fj. u.

DREJT

DREJT

DRITH

DJAL

m. Shiko drithin e jo thesin! fj. u. shiko veprat e jo fjalt, shiko punn e jo gunn.

DJALRI

f. Kush s'mson n djalri, nuk gjen nder n pleqri. fj. u. m. Kush ha djath nga t hoxhs, plcet pr uj fj. u. shih te HOXH/,A. kal. Kur ka mashn, pse t djeg dorn fj. u. shih te MASH/,A 2.

DRU

DJATH

DJEG

m. S'bhet lundra me dru marene fj. u. shih te MAREN/,A. S`pritet druri (lisi) me nj spat (me nj t rn t spats) fj. u. shih te SPAT/,A. Druri ndreqet sa (kur) sht i njom fj. u. duhet t kujdesemi pr edukimin e njerzve q kur jan t mitur e t rinj. f. Kur shtie drut, hap syt! fj. u. shih te SHTIE. Nj dru e shtrembr rrzon (prish) gjith stavn fj. u. shih te STAV/,A. kal. Kush druan, vuan. fj. u. kal. Shkalla e lart do kmb t forta. fj. u. Derri do plumb. fj. u. Ajo kok at fest do. fj. u. Shpatullat duan kmb fj. u. shih te SHPATULL,A. Fshati q duket s'do kallauz fj. u. shih te FSHAT,I. f. Kush mbjell duhi, korr breshr e shi fj. u. Kush mbjell ern, korr furtunn. vetv. Miku i vrtet duket n dit t vshtira. fj. u. Kapiteni i mir duket n furtun. fj. u. Dielli duket (shihet) q n mngjes (q kur lind) fj. u. shih te DIELL,I. Dita e mir (moti i mir) duket q n mngjes fj. u. shih te MNGJES, I. Fshati q duket s'do kallauz fj. u. shih te FSHAT,I. Pula e bots duket m e majme iron. fj. u. shih

DRU

DJEP

m. M mir djepin that (bosh) se shejtanin brenda fj. u. m. E zun dorasin. Me i keq grgassi se dorasi. fj. u.

DORAS

DRUAJ DUA

DOR

f. Nxjerr gshtenjat nga zjarri me duart e bots. fj. u. S'bhet dora topanxh fj. u. shih tek TOPANXH/,A. Kapet qielli me dor fj. u. shih te QIELL,I. Nuk mbahen dy kunguj (dy shalqinj) n nj dor (nn nj sqetull) fj. u. shih te KUNGULL, I. Kur ka mashn, pse t djeg dorn? fj. u. shih te MASH/,A 2. Njra dor lan tjetrn, t dy-ja lajn fytyrn (faqet) fj. u. duke ndihmuar njri-tjetrin bhen mir t gjitha punt. Mbaje (ruaje) zogun sa e ke n dor! fj. u. shih te ZOG,U. Asnj s't kruan si dora jote fj. u. shih te KRUAJ. m. Nuk futet drapri n thes fj. u. e shtrembra ose gnjeshtra nuk mund t fshihen.

DUHI

DUKEM

DRAPR

te PUL/,A. Gjithkujt murrizi i vet i duket i njom fj. u. shih te MURRIZ, I.


DURIM

m. Me durim dhe me pun bhet edhe shkmbi vresht. fj. u. mb. I duruari, trashguari). fj. u. i tuari (i

DURUAR

DY

num. them. Nuk mbahen dy kunguj (dy shalqinj) nn nj sqetull (n nj dor) fj. u. shih te KUNGULL,I. m. vjet. S't ln topat t dgjosh dyfekt fj. u. shih tek TOP,I. m. 1. vjet. Msues. Kur s'ka mend djali, s'ka 'i bn dhaskali. fj. u. I lidh. Sipas vendit dhe kuvendi. fj. u. II pj. Dhe t lodhur katr sy shohin prap me mir se dy. fj. u. jokal. E di ku i dhemb dhembi (dhmballa) fj. u. e di vet se pr se ka me shum nevoj a ku e ka pikn me t dobt; vet e di ku e ka hallin, i zoti e di ku i pikon atia. Ku dhemb dhmbi, vete gjuha mendja t shkon a t rri tek ajo gj q t shqetson me shum, pr at krkon t assh. m. Me goj t lan, me dhmb t an fj. u. shih te LAJ. Kor s'ha kumbulla, s't mpihen dhmbt (dhmballt) fj. u. shih te MPIHEM. Kush luan kmbt, luan dhmbt fj. u. kush punon, ha.

DYFEK

DHASKAL

DHE DHE

DHEMB

DHMB

DHMBALL

f. Kur s'ha kumbulla, s't mpihen dhmballt (dhmbt) fj. u. shih te MPIHEM. as. Dhnie. Udha kalohet duke ecur, borxhi lahet me t dhn. fj. u. mb. 1. Q i sht dhn dikujt pr gjithnj, i falur, i dhuruar. Gjja e dhn s'merret prap ('krkohet). fj. u.

DHN

DHN

DHI

f. Dhia n malsi, delja n vrri fj. u. secili duhet t qndroj n vendin e vet, gjithka duhet vn n vendin q i prket; secili duhet t gjej vendin e tij n pun, n jet sipas vetive e vlerave q ka. Gjej

nj her bari, pastaj shko e bli dhi! fj. u. shih te BARI,U. DHJAM m. S'del dhjam nga pleshti fj. u. prm. DHJES jokal. * At q ul qafn, e dhjesin pulat fj. u. thjeshtligj. shih te PUL/, -A. DHJET num. them. Mat dhjet (tri, shtat) her e pre nj her fj. u. shih te MAT. DHURAT f. Dhurata e armikut o helm o thik. fj. u. DHUROHET Ps. e DHUROJ. Liria nuk dhurohet, por tohet me gjak. fj. u. EDHE II lidh. 2. Gjithashtu, po ashtu, ashtu dhe. Si bleta edhe mjalti. fj. u. Sipas vendit edhe kuvendi. fj. u. Edhe qeros, edhe fodull. fj. u. Edhe mishi t piqet, edhe helli t mos digjet. fj. u. Edhe t qorton edhe t do. EGJR f. Egjra prish edhe grurin. fj. u. nj njeri i keq mund t prish edhe t mirin. Nuk duhen ln grur e egjr bashk. fj. u. duhet ndar e mira nga e keqja. EHU pasth. Ehu, sa miza jan, nuk bjn mjalt! fj. u. END f. 3. Pjesa m e imt e m e mir e miellit, maj mielli. I hedh end. E bjn me end. S`sht as pr end as pr miell. fj. u. nuk bn pr asgj, nuk vlen fare. EN f. Uthulla e fort prish enn e vet fj. u. shih tek UTHULL,A. EPEM vetv. Me mir t thyhesh, se sa t epesh. fj. u. ER I f. Fjalt i merr era fj. u. s'kan vler fjalt, po qe se nuk shoqrohen me vepra; fjalt harrohen shpejt. Kush mbjell ern do t korr furtunn (stuhin) fj. u. shih te MBJELL. M f. Po nuk qau fmija, nuk i jep e ma (nna) sis (gji, t pij) fj. u. shih te QAJ. FALEM vetv. Liria nuk falet, por tohet me gjak. fj. u. FAQE f. Njra dor lan tjetrn, t dyja lajn faqet (fytyrn) fj. u. shih te DQR/,A.

FAQEBARDH

fj. u.

mb. Puna sht faqebardh.

FLAK

f. Flaka t djeg, prushi t ngroh fj. u. shih te PRUSH I. jokal. Kija inatin dhe foli hakun (kija matin po hakun mos ia ha) fj. u. shih tek INAT,I. T rrim shtrembr e t asim drejt! fj. u. shih te SHTREMBR.

FERR

f. Mbillte ferra npr kmb. S'ka gardh pa ferra. fj. u. Hardhia e bn rrushin, ferra e merr uratn fj. u. shih te HARDHI,A. f. * Sipas koks edhe festen (ajo kok at feste do; at kok ka, at feste do) fj. u. shih te KOK,A. vetv. * Nuk flliqet (nuk lyhet) dielli me balt fj. u. shih te DIELL,I. m. Shum babo e mbytin fmijn fj. u. shih te BABO,JA. Po nuk qau fmija, nuk i jep nna (e ma) sis (gji, t pij) fj. u. shih te QAJ.

FLAS

FESTE

FLE

FLLIQEM

FMIJ

jokal. Kush e me qen, ngrihet me pleshta. fj. u. Macja q e nuk z dot minj. fj. u. Uji e, hasmi s'e. fj. u. Nuk e (nuk kullot) delja me ujkun bashk fj. u. shih te DEL/E,JA. Kur e (kur rri) koka, lviz gjuha fj. u. shih te KOK/,A. m. Humbi kokn e pyet pr okt fj. u. shih te HUMB. mb. Shkalla e lart do (krkon) kmb t forta fj. u. shih te SHKALL/,A. Uthulla e fort prish enn e vet fj.u shih tek UTHULL,A. Myka e di sa e fort sht gozhda fj. u. shih te MYK/,A. kal. U dogj nga qulli (nga kungulli) e i fryn edhe kosit fj. u. shih te QULL,I. m. Fshati q duket s'do kallauz fj. u. dika q duket a njihet nuk ka nevoj pr shpjegime t mtejshme; sht fare e qart e nuk ka nevoj pr ndonj prov a dshmi.

FLOK

FORT

FIK

m. Nuk i hipn dot dardhs e i bie kut fj. u. shih te DARDH/,A. Sheh ku kun (rrushi rrushin) e piqet fj. u. shih te RRUSH,I. mb. 4. g. Shum i varfr, i kputur. Me mir i kur, se i koritur. fj. u. f. 2. Fidan druri ose bime. Shelgu ndreqet sa sht liz. fj. u. f. Fjala sht me e rnd se plumbi. fj. u. Zihej (grindej, hahej) me fjal. Fjala e burrit, pesha e gurit. fj. u. Burri lidhet prej fjalsh, kau (demi) prej brirsh. fj. u. Fjala ka kmb. fj. u. Doli fjala nga dhmballa, mori njzet e shtat mhall. fj. u. Fjalt i merr era fj. u. shih tek ER/,A I. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Fjalgjati- punthati. fj. u. mb. Me mir memec se fjalrnd. fj. u. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Fjalshtruari punmbaruari. fj. u. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Fjalshumi - punlumi. fj. u. kush et shum, punon pak e keq.
FTOJ FRYJ

FIKUR

FILIZ

FSHAT

FJAL

FSHES

f. Fshesa e re fshin m mir. fj. u. Bju fshes shtpis sate! fj. u. secili duhet t shoh dhe t ndreq m prpara t metat e veta, pastaj t qortoj t tjert.

FJALGJAT

FSHIHEM

FJALRND

I vetv. Nuk fshihet derri n thes fj. u. shih te DERR,I. Nuk fshihet (nuk mbulohet, nuk zihet) dielli me shosh fj. u. shih te DIELL,I. Nuk fshihet (nuk hyn, nuk futet) hosteni (minarja) n thes fj. u. shih te MINAR/E, JA. kal. (n festival). Kush shkon paftuar, e gjen pa shtruar. fj. u.

FJALSHTRUAR

FUG

FJALSHUM

kal. Fug peshn e fsheh dorn fj. u. shih Hedh gurin e fsheh dorn te HEDH. m. bised. I pasuri s'e do (s'e kupton) fukaran. fj. u.

FUKARA

10

FUKARALLK

m. bised. Varfri. Fjalt e shumta jan fukarallk. fj. u. mb. Qesh mir ai q qesh i fundit. fj. u. I fundit o qesh, o qan fj. u. shih te QAJ. Me sa kam fuqi. Bashkimi bn fuqin. fj. u. f. Kush mbjell ern do t korr furtunn (stuhin) libr. fj. u. shih te MBJELL. f. Ku sht fush bhet breg fj. u. vshtirsi mund t lindin, kurdoher mund t dalin pengesa. S'ka fush pa breshk fj. u. shih te BRESHK/,A. Fusha ka sy e mali (pylli, gardhi, muri) ka vesh fj. u. do gj q t bsh e t thuash merret vesh.

pylli, muri) ka vesh fj. FUSH/,A.


GASTARE

u.

shih te

FUNDIT

f. Gastarja e thyer s'ngjitet m. fj. u. miqsia e prishur s'ndreqet m, s'bhet m ashtu si ishte.

FUQI

GATI

* Kujto (zr n goj) qenin, bj gati (rrmbe) shkopin fj. u. shih te QEN,I. f. Gnjeshtra i ka kmbt t shkurtra. fj. u. Gnjeshtra bn vegshin, por nuk ia v kapakun. fj. u.

FURTUN

GNJESHTR

FUSH

GRSHR

f. S'korret livadhi me grshr fj. u. shih te LIVADH,I. kal. Punove gzove. fj. u. puna sht burim t mirash e knaqsie. f. * S'bhet ur e gzhdalla fj. u. shih tek UR/,A I. m. Lpi mjaltin, po mos e ha gishtin! fj. u. shih te MJALT/,I. Mos e prek n bisht, se te ha n gisht! fj. u. shih te BISHT,I. Zbukurim, stolisje. I ka hije godia. Me mir nj godi se nnt bukuri. fj. u.

GZOJ

GZHDALL

FUT

kal. Mos e fut n hambar pa e shoshitur fj. u. shih te SHOSHIT. vetv. Ku futet gjilpra do t futet dhe peri fj. u. shih te PE,RI.

GISHT

FUTEM

FYELL

m. S'bhet dasma me nj fyell fj. u. punt e mdha nuk mund t bhen vetm nga nj njeri, por krkojn bashkimin e forcave.

GOJ

FYT

m. Fyti sht vllai i detit fj. u. njeriu duhet t ket mas n t ngrn e n t pir, prndryshe mund t shpenzoj tr pasurin, barku sht pus pa fund. Kafshata e madhe t z fytin fj. u. shih te KAFSHAT/,A. Luga e madhe t z fytin (t shqyen gojn) fj. u. shih te LUG/,A. Thela e madhe t ngec n fyt fj. u. shih te THEL/,A. f. Me mir t shkoj koka se fytyra fj. u. Dy gishta fytyr ka njeriu nderi, emri i mir sht dika kryesore, prandaj duhet ruajtur me kujdes t madh. Njra dor lan tjetrn, t dyja lajn fytyrn (faqen) fj. u. shih te DOR/,A. jokal. Kush punon, galdon. fj. u.

FYTYR

f. Marr frym me goj. Goja llap e shpina dap. fj. u. far ha goja, tregon boja. fj. u. Goja tret edhe malet fj. u. shih te MAL,I. Me goj t lan, me dhmb t an fj. u. shih te LAJ. Kmb pr balt, goj pr mjalt fj. u. shih te BALT/,A. Luga e madhe t shlyen gojn (t z fytin) fj. u. shih te LUG/,A. Shpjer gojn te buka e jo bukn te goja fj. u. shih te BUK/,A. Kujto (zr n goj) qenin, rrmbe (bj gati) shkopin fj. u. shih te QEN,I. m. S'alon gomari nga vesht fj. u. shih te ALOJ. Ia ha bukn E di gomari ku e vret samari fj. u. secili i di vet punt e hallet e tij, e di i zoti ku i pikon atia. Kali humbi, gomari s'duket fj. u. sht rrmuj e madhe, nuk e merr vesh i pari t dytin. Punon kali, ha gomari fj. u. shih te KAL/,I. I zoti e nxjerr (e qit) gomarin nga balta fj. u. shih te BALT/,A. S'ka 'i bn gomarit, i

GOMAR

GALDOJ GARDH

m. Mos bj hop pa e kaprcyer (pa e hedhur) gardhin! fj. u. mos u gzo prpara kohe! Fusha ka sy e gardhi (mali,

11

bie samarit fj. u. ia nxjerr inatin jo atij q duhet, por dikujt tjetr q nuk ka faj, gjetk e ka inatin e gjetk e nxjerr. Kali ha tagjin, gomari mbart bucelat fj. u. shih tek TAGJI,A.
GOZHD

f. Pr nj gozhd (thumb) shkoi (humbi) potkoi fj. u. shkoi dm nj gj e madhe, me vler etj. pr dika t vogl, pr himosgj; pr nj plesht u dogj jorgani. Myka e di sa e fort sht gozhda fj. u. shih te MYK/,A. kal. Si e nisi do ta gris. fj. u. Gris (prish) gjirin, arno pqirin! fj. u. thuhet kur dikush prish a dmton nj pun t madhe e t rndsishme pr t br dika t vogl; prish bucela e bj knae. f. zool. Larask. Harron si grizhla erdhen. fj. u. f. Kush i bn gropn tjetrit, bie vet brenda. fj. u. m. bot. Kur s'ke grur, e mir sht edhe thekra fj. u. shih te THEK/R, RA. Thekra sht e gjat, po gruri hahet fj. u. shih te THEK/R,RA.

GRIS

GRIZHL

GROP

GRUR

GRUSHT

m. Q n gusht nga nj grusht fj. u. rezervat sigurohen duke i mbledhur me koh, pak e nga pak; pr t arritur prfundime t mira n nj pun duhet lluar me koh, duke punuar do dit, pak e nga pak. f. Mos i shiko gunn, po shikoji punn. fj. u. Rrfen puna, s`rrfen guna. Pr nj pe, pr nj gjilpr, shkoi kot nj gun e tr fj. u. shih te PE,RI. m. Me nj gur s`bhet mur. fj. u. Gur, gur bhet mur. fj. u. Gur, gur bhet kalaja. fj. u. Pika shpon gurin. fj. u. S'del vaj nga guri fj. u. shih te VAJ,I I. Gjuha pret hekurin (an gurin, shkmbin) fj. u. shih te GJUH/,A. S'ka oriz pa gur fj. u. s'ka gj pa asnj t met, s'ka pyll pa derra. Fjala e burrit, pesha e gurit fj. u. shih te PESH/, A. Guri sht i rnd n vend t vet fj. u. njeriu ka vler n vendin e tij. Nj gur s'bn (s'on) mur fj. u. nj i vetm nuk

GUN

GUR

kryen dot punn q bjn shum veta t bashkuar, bashkimi bn fuqin. GUSHT m. GUN/,A 1. Pa ardhur gushti, s'piqet mushti. fj. u. Shkoi vapa me gushtin fj. u. GUXOJ jokal. Kush guxon, ton. fj. u. GJAK m. Gjaku s'bhet uj. fj. u. nuk mund t mohohen a nuk mund t zhduken lidhjet e afrta. GJALP m. Gjalpi n lakror bie (derdhet, mbetet) fj. u. shih te BIE I. GJALLES f. 2. T qent gjall; t jetuarit, jetes, jet. Ku ka gjalles, ka edhe shpres. fj. u. GJARPR m. Gjarprit shtypi kokn! fj. u. pr armikun mos ki mshir, armikun shfarose! Nuk i tregon gjarpri (bolla) kmbt fj. u. njeriu i lig a armiku mundohet t'i fsheh synimet a qllimet e kqija, sht fsheharak. GJEJ kal. Kush krkon, gjen. fj. u. Gjej njher bari, pastaj shko e bli dhi. fj. u. GJELL f. Gjell me krip e kripa me karar fj. u. shih te KRIP/,A. Mos shtjer krip n gjell t bots! fj. u. shih te SHTIE. GJERB f. Z gjerbat. Gjerba shpon gurin. fj. u. GJ f. do gj q ndrit nuk sht ar (ori). fj. u. GJ Ku ka z, s'sht pa gj. fj. u. GJMIM m. Qielli i kthjellt s`ka gjmime. fj. u. GJMOJ I jokal. Nuk gjmon po s`vettiu. fj. u. GJI m. Po nuk qau fmija, nuk i jep nna (e ma) gji. fj. u. Gris (prish) gjirin, arno pqirin fj. u. shih te GRIS. GJILPR f. S'bhet pusi me gjilpra fj. u. duhen mjetet e nevojshme pr dika, nuk bhet nj pun pa veglat e mjetet e nevojshme. Nuk humbi (s'u shua) pazari pr gjilpra fj. u. shih te HUMB. S'mbushet pusi me gjilpra (me pshtym) fj. u. shih te PSHTYM/,A. Ku futet

12

gjilpra do futet edhe peri fj. u. shih te PE,RI. Pr nj pe, pr nj gjilpr, shkoi dm nj gun e tr fj. u. shih te PE,RI.
GJITH GJOK

pakuf. Dielli lind pr t gjith. fj. u.

m. 2. prd. mb. I bardh nga thinjat. Koka gjok e mendja zog. fj. u.

bie er fj. u. shih te HUDH/R,RA. Kur s'ha kumbulla, s't mpihen dhmbt (dhmballt) fj. u. shih te MPIHEM. Kur s'ke rrush, ha edhe larushk fj. u. shih te LARUSHK,U. Qeni q le nuk t ha (nuk t kafshon) fj. u. shih te LEH. Qeni leh atje ku ha fj. u. keq. shih te QEN,I.
HAHEM

GJOKS

m. Armikut dhe ers tregoju gjoksin. fj. u.

GJU

m. Me mir te pritet koka (kryet) se te thyhen gjunjt fj. u. m mir t vdessh me nder e balllart sesa t rrosh i prulur e i nnshtruar. f. Gjuha sht prej tuli fj. u. gjuha mund t thot do gj, gjuhn mund ta sjellsh e ta vrtitsh si t duash e t thuash 't duash, prandaj duhet t kesh kujdes kur et. Gjuha pret hekurin (an gurin, an shkmbin)fj. u. gjuha ka forc t madhe. Gjuha gnjeshtare sht llomotare fj. u. kur dikush prpiqet t fsheh t vrtetn, zakonisht et shum. Gjuha e ka rrnjn n zemr fj. u. shih te RRNJ/,A. M mir t shkas kmba se gjuha fj. u. fjalt q thuhen me rrmbim e pa u menduar, mund t sjellin nj dm q nuk ndreqet leht. Kur rri (kur e) koka, lviz gjuha fj. u. shih te KOK/,A. Gjuha kocka s'ka e kocka thyen fj. u. gjuha ka fuqi t madhe, prandaj duhet prdorur me kujdes. m. Gjumi sht vllai i vdekjes fj. u. f. Un them ja ujku!, ti krkon gjurmt (kur ke ujkun, mos i krko gjurmt!) fj. u. shih tek UJK,U. f. Fillimi i mbar sht gjysma e puns. fj. u.

vetv. Kur hahen qent, i ha ujku dhent. fj. u. Pema pa u pjekur s'hahet fj. u. shih te PEM/,A.

HAK

GJUH

m. bised. Kija inatin dhe foli hakun! (kija inatin, po hakun mos ia ha!) fj. u. shih tek INAT,I. m. bised. Hall me buaj, hall me qe. fj. u. m. bised. Mos prziej hallallin me haramin. fj. u.

HALL

HALLALL

HALLK

m. prmb. bised. Njerzia, bota, njerzit. Fjalt e hallkut e vrimat e gardhit s`mbyllen kurr. fj. u. m. Po shtire mizn (milingonn), t iku hambari fj. u. shih te SHTIE.

HAMBAR

HAMS

mb. sht hams i madh. Hamsi e ha kamsin fj. u. t ngrnt e t pirt jasht mase e shkatrron ekonomin e shtpis.

HAP

m. Bje (mate, lshoje) vrapin sa ke hapin fj. u. shih te VRAP,I 3. kal. Kur shtie drut, hap syt! fj. u. shih te SHTIE. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Hapshkurtri ia kalon hapgjatit. fj. u.

GJUM

HAP

GJURM

HAPSHKURTR

GJYSM

HAPSHPEJT

HA

kal. Ha bukn e mikut, bn duan e armikut. fj. u. Kur s'ke puln, ha (edhe) sorrn. fj. u. `i ha goja do t`ia tregoj boja. fj. u. Dimri ha beharin fj. u. shih te DIM/R,RI. on nj pel e ha nj thel fj. u. shih te PEL/, A. Kush ha buk, bn edhe thrrime fj. u. shih te BUK/, A. Po nuk hngre hudhr, nuk

mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Hapshpejti - kmblehti. fj. u. m. bised. E hante bukn haram. Harami s`bhet hallall. fj. u.

HARAM

HARDHI

f. bot. * Hardhia e bn rrushin, ferra merr uratn fj. u. thuhet kur punn e bn nj njeri, ndrsa frytet i rrmben nj tjetr.

13

HARROJ

kal. Ujku qimen ndrron, por zakonin s'e harron fj. u. shih tek UJK,U. m. Ujt e, hasmi s`e. fj. u.

HITHR

HASM

f. * Nuk bie reja (rrufeja) n hithra fj. u. mosprf. nuk bie e keqja mbi t keqin, s'vete e keqja tek i keqi.

HEKUR

m. Hekuri njihet n zjarr, miku n nevoj. fj. u. Gjuha pret hekurin (an gurin, an shkmbin) fj. u. shih te GJUH/,A I. Hekuri rrihet sa sht i nxeht fj. u. do pun do br n kohn e vet, shpejt dhe asnjher t mos shtyhet pr m von. m. Helmi e plak njeriun. fj. u. M mir shkelmi se helmi fj. u. shih te SHKELM,I. Dhurat e armikut o helm o thik fj. u. e mira q t bn armiku sjell t kqija t mdha, fsheh tradhti e pabesi, mos prit kurr t mir nga armiku. m. Mishi t piqet, helli t mos digjet. fj. u. IV m. Heqkeqs. Heqsi e di t keqen. fj. u. fj. u. m. M mir heqkeqs se grabits.

HOP

pasth. Mos bj hop pa e kaprcyer (pa e hedhur) gardhin! fj. u. shih te GARDH,I. m. Nuk fshihesh dot prapa hostenit. fj. u. Nuk hyn (nuk futet, nuk fshihet) hosteni (minarja) n thes fj. u. shih te MINAR/E,JA. m. sh Kush ha djath nga t hoxhs, plcet pr uj fj. u. mos prit t mir nga hoxha e nga prifti.

HOSTEN

HELM

HOXH

HU

m. Nuk mbahet gardhi me nj hu. fj. u. Ose hu ose thupr fj. u. ose i mir, i fort e me vler ose i keq, i dobt e pa vler. f. Nuk mbahet shtpia me miell hua. fj. u. m. M mir t t rrah yti, sesa t t puth i huaji. fj. u. mb. Dora e huaj s'di t kruaj. fj. u. Kali i huaj (i bots) t l n mes t udhs fj. u. shih te KAL/,I. f. 2. g. Njeri i lig, njeri i keq. Hudhra hudhrn do. fj. u. Po nuk hngre hudhr nuk bie er fj. u. po nuk pate br vrtet faj, nuk mund t t bjn fajtor. f. 2. g. Send a njeri pa vler, fundrrin. Duhen ndar kokrrat nga hulina. fj. u. duhet ndar e mira nga e keqja ose i miri nga i keqi, duhet ndar gruri nga egjra. f. Kau i mir njihet n hulli. fj. u.

HELL

HUA

HEQS

HUAJ

HEQKEQS

HUAJ

HEQUR HER

mb. I hequri, i regjuri. fj. u.

HUDHR

f. sh Matu shtat her dhe fol nj her. fj. u. m. bised. Hesapi i shtpis nuk del n pazar fj. u. jokal. Kush nuk di t hesht, nuk di edhe t as. fj. u. f. sh Lisit shihi hijen, njeriut shihi mendjen. fj. u. Shtat e hije, mend asnj je. fj. u. f. kryes. I shtrenjt n hime, i lir n miell. fj. u. i kursyer n gjra t vogla e pa ndonj vler t madhe dhe dorlir n gjra t mdha e me vler.

HESAP

HULIN

HESHT

HIJE

HULLI HUMB

HIME

HIP

jokal. Nuk i hipn dot dardhs e i bie kut fj. u. shih te DARDH/,A. m. I ligu s'ka hir. fj. u. m. bot. krahin. Hithr. Mbjellin hisll e duan t korrin grur. fj. u.

HIR

kal. N humbi unazat, gishtrinjt i ka. fj. u. Pr nj gozhd humb potkoi. fj. u. Pr nj gozhd (thumb) humbi (shkoi) potkoi fj. u. shih te GOZHD/,A.. Nuk humbi ('u shua) pazari pr gjilpra. fj. u. nuk sht gj q s'e gjen dot, e vepron pa u menduar. Humbi kokn e pyet pr okt. fj. u. humbi qet e pyet pr brirt. kal. dhe jokal. Kush pyet s`humbet.

HISLL

HUMBAS

fj. u.

14

HUND

f. Hunda n lis, morri n kurriz fj. u. mendjemadhsia sjell gjithmon t kqija, mendja e madhe e zeza e t zotit. mb. 3. Prd. em. sipas kuptimeve t mbiemrit. Hundprpjeti mendjelehti. fj. u.

JATAGAN

HUNDPRPJET

m. Nj mill s'i nx dy jatagan fj. u. s'mund t bsh mir disa pun njkohsisht; s'mbahen dy kunguj n nj sqetull. mb. s'bhet. fj. u. Jetgjati jetshkurtr

JETGJAT

HYJ

jokal. Ku hyn dielli nuk hyn mjeku. fj. u. m. vjet. Shrbyes, shrbtor. M mir qyqar se hyzmeqar. fj. u.

JETIM

mb. Faji sht jetim fj. u. keq. prdoret kur askush nuk e pranon fajin, kur askush nuk i del zot fajit.

HYZMEQAR

JETOJ

jokal. Pr nj nder jeton njeriu. fj. u. Sa t jetosh, do t msosh. fj. u. m. Bora sht jorgani i bims fj. u. bora e mbulon dhe e mban ngroht bimn. Pr nj plesht djeg jorganin fj. u. shih te PLESHT,I. Shtriji (zgjati) kmbt sa ke jorganin (plan shtratin) fj. u. shpenzo aq sa ke mundsi; vri vetes detyra q ke aftsi e mundsi t'i kryesh.

IKI

jokal. Kur t ikn koka (kur t presin kokn), mos qaj pr okt fj. u. shih te KOK/,A 5. Iku nga shiu e ra n breshr fj. u. shih te SHI,U. Iku nga tymi e ra n zjarr fj. u. shih te TYM,I. Po shtire (fute) mizn (milingonn), t iku hambari fj. u. shih te SHTIE. m. bised. Inati- dmi i koks. fj. u. I m. Plhurs kqyri indin dhe fmijs prindin. fj. u. m. Nuk rri iriqi n plis fj. u. shih te PLIS,I I. pasth. Kur s'ke pula, mos bj ish! fj. u. shih te PUL/,A. f. 2. Kapu i madh n gunn e burrave; kapu i gjat i br me lesh dhie, q e hedh bariu n kok kur bie shi; llabane. Guna pa jakz si kmisha pa mng. fj. u.

JORGAN

INAT IND

KA

IRIQ

ISH

m. Humbi qet e pyet pr brirt fj. u. shih te HUMB. Kjo sht (ksaj i thon) tre qe e dy pend shih te PEND/,A II. S'shndoshet (s'majmet) kau ditn q do t theret fj. u. s'lihet puna pr n fund, s'arrihet prfundimi i dshiruar duke punuar e duke u prpjekur vetm n astin e fundit. f. S'bartet orba me kaile fj. u. shih te ORB/, A. f. Kafshata e madhe t z fytin fj. u. mos lakmo shum se mund ta psosh! kal. Qeni q leh nuk kafshon fj. u. ai q t krcnon shum nuk sht aq i rrezikshm sa tregohet. f. Gur, gur bhet kala fj. u. duke punuar do dit e nga pak mund t bhet nj pun e madhe; gur, gur bhet mur. kal. Pema e kalbur kalb (kalbzon) edhe shoqet fj. u. shih te PEM/,A.

KAILE

JAKZ

KAFSHAT

KAFSHOJ

JAM

jokal. Tymi t shkoj drejt, pa le t jet oxhaku i shtrembr! fj. u. shih tek TYM,I. kal. `jep, at merr. fj. u. I zoti e shet, tellalli s'e jep fj. u. shih te ZOTI (i). Atij s'i japin buk, krkon edhe gjell shih te GJELL/,A. Po nuk qau fmija, nuk i jep nna (e ma) sis (gji, t pij) fj. u. shih te QAJ. Nuk hahen ato petulla q t'i jep (t'i sjell) shigjetulla fj. u. shih te PETULL,A. Mos e shih nga jasht! fj. u.

KALA

JAP

KALB

KALBZOJ

kal. Pema e kalbur kalbzon (kalb) edhe shoqet fj. u. shih te PEM/,A. m. Kali nuk ka prask fj. u. shih te PRASK,U. Kal t presht nuk ka fj. u. shih te PRESHT (i, e). Kali i mir

KAL

JASHT

15

(i kuq) e ka nj huq fj. u. do njeri, sado i mir e i zoti q t jet, e ka nj t met; kur dikush punon shum mir edhe ndonj e met q ka nuk i vihet re. Kali humbi, gomari s'duket fj. u. shih te GOMAR,I. Kali i mir e shton (vet) tagjin fj. u. nj njeri q punon, vlersohet e nderohet gjithnj e m shum nga shoqria. Kali i mir njihet nn mutaf fj. u. shih te MUTAF,I. Kur t'i hipsh kalit, shihi potkonjt fj. u. shih te POTK/UA,OI. Kali ha tagjin, gomari mbart bucelat fj. u. shih tek TAGJI,A. Kali i bots (i huaj) t l n mes t udhs fj. u. nuk duhet t'i varim shpresat tek t tjert, por duhet t mbshtetemi n forcat tona. S'mson kali revan n pleqri fj. u. shih te REVAN, I. Punon kali, ha gomari fj. u. thuhet kur punn e bn dikush, por prej saj prtojn t tjert q s'e meritojn.
KALOHEM

KARAR

m. bised. Gjella me krip e kripa me karar. fj. u. m. Qent le t lehin, karvani shkon prpara. fj. u.

KARVAN

KASOLLE

f. Prish shtpi e bn kasolle fj. u. shih te SHTPI,A. f. As e mira as e keqja nuk duhen harruar. fj. u. do e keqe s`vjen pr t keqe. fj. u.

KEQE

KMB

S'kalohet jeta n vetmi. Deti m kmb s'kalohet. fj. u. m. vjet. Fshati q duket s'do kallauz fj. u. shih te FSHAT,I.

KALLAUZ

KALLI

m. Kalliri plot e mban kokn posht, kalliri bosh e mban prpjet. fj. u. kal. M mir t dish sesa t kesh. fj. u. m. Gnjeshtra e bn vegshin, por nuk ia v kapakun fj. u. shih te VEGSH,I.

KAM

KAPAK

f. M mir t vdessh m kmb, sesa t rrosh m gjunj. fj. u. Kush luan kmbt, luan edhe dhmbt. fj. u. kush punon e siguron jetesn, kush punon ha. do berr varet nga kmbt e veta. fj. u. shih te BERR,I. Kush s`ka kok, ka kmb. fj. u. Deti s'kalohet me kmb fj. u. shih te DET,I. Fjala ka kmb fj. u. nse thuhet dika nuk mund t mbahet e fsheht, fjala prhapet. Shpatullat duan kmb fj. u. shih te SHPATULL,A. Nuk i tregon gjarpri (bolla) kmbt fj. u. shih te GJARP/R,RI. do berr varet nga kmbt e veta fj. u. shih te BERR,I. Gnjeshtra i ka kmbt t shkurtra fj. u. shih te SHKURTR (i,e). Kmbt pr balt, goj pr mjalt fj. u. shih te BALT/,A. Kush luan kmbt, luan dhmbt fj. u. shih te DHMB,I. I kal. S'kndon zhaba n t that fj. u. shih te ZHAB/,A. f. Disa jasht valles din shum kng fj. u. shih te VALL/E,JA. vetv. dobt. fj. u. Peri kputet ku sht i

KNDOJ

KAPEDAN

m. Kapedani i mir njihet n furtun. fj. u.

KAPEM

vetv. S'kapet qielli me dor fj. u. shih te QIELL,I. Nga peri mund t kapet edhe lmshi fj. u. shih te PE,RI.

KNG

KPUTEM

KAPRCEHEM

vetv. Buka pa glltitur nuk kaprcehet fj. u. nuk mund t zgjidhen shtjet pa pun e prpjekje; pr t'ia arritur nj qllimi duhen br prpjekje t njpasnjshme. kal. Flet pr uthulln e kaprcen tek qumshti fj. u. shih tek UTHULL,A.

KRCEJ

jokal. Po hyre n valle, duhet t krcesh fj. u. shih te VALL/E, JA. kal. Kush krkon, gjen. fj. u. Ujku mjegull krkon. fj. u. Kush krkon copn e madhe, humbet edhe t vogln. fj. u. m. bised. Ksmeti sht n dor t njeriut. fj. u.

KRKOJ

KAPRCEJ

KAPITEN

m. Kapiteni i mir njihet n furtun. fj. u.

KSMET

16

KOBURE

f. Koburja bosh tremb dy veta fj. u. koburja boshe tremb edhe at q e mban (se e di q sht bosh e nuk e vret dot tjetrin) edhe at tjetrin (q nuk e di se koburja sht bosh). KOCK f. Mish pa kocka s'ka. fj. u. Gjuha kocka s`ka e kocka thyen. fj. u. Kocka e that nuk lpihet fj. u. mos krko aty ku nuk ka gj prej gjje, s'ke 'merr aty ku s'ka gj. KOH f. Koha sht ori. fj. u. Koha e mir duket q n mngjes. fj. u. Kroi (pusi) i mir njihet n koh t that fj. u. shih te KRUA, KROI. Shkoft koh e shkoft mot, e vrteta del n not fj. u. shih te VRTE/,A (e). KOK f. Koka bn koka pson. fj. u. Kush s`ka kok, ka kmb. fj. u. Koka q s`dgjon, m shum e pson. fj. u. I ra nj hall i madh mbi kok. Rrit gjarprin t t haj kokn. fj. u. Koka e falur nuk pritet. fj. u. S'i bihet malit me kok (me krye) fj. u. shih te MAL,I. S'i bihet murit me kok fj. u. shih te MUR,I Gjarprit shtypi kokn! fj. u. shih te GJARP/R, RI. Te koka e qerosit t gjith bhen berber fj. u. shih te QEROS,I. Bie miu e thyen kokn shih te THYEJ. Humbi kokn e pyet pr okt fj. u. shih te HUMB. Sipas koks edhe festen (ajo kok at fest do; at kok ka, at feste do) fj. u. mir e gjeti, mir e psoi! (thuhet pr dik q bn nj veprim t pamenduar a t gabuar, i cili i sjell pasoja t hidhura). Nga lviz qafa, kthehet koka fj. u. shih te QAF/,A. M mir t pritet koka (kryet) se t thyhen gjunjt fj. u. shih te GJU,RI. M mir t t shkoj koka (kryet) se fytyra fj. u. shih te KRYE,T. Kur rri (kur e) koka, lviz gjuha fj. u. kur njeriu nuk i mendon e nuk i peshon gjrat mir, gjuha s'ka fre dhe et mbar e prap. Zure bolln, shtypi kokn fj. u. shih te BOLL/,A. KOKRR f. Sa thana jan kokrra s'bjn fj. u. shih te THAN/,A. KOKOSH m. 1. Kndes, gjel. Dy kokosh n nj pleh nuk qndrojn. fj. u.

KOPRRAC

u.

m. As gur s't jep koprraci. fj.

KORB

m. Korbi korbit (sorra sorrs) s'ia nxjerr syt fj. u. i ligu nuk i bn keq t ligut. kal. 't mbjellsh do t korrsh. fj. u. Kush mbjell ern, korr furtunn. fj. u.

KORR

KORRET

Ps. S'korret livadhi me grshr fj. u. shih te LIVADH,I. m. Shiu n korrik, misri me shinik. fj. u.

KORRIK

KOS

m. U dogj nga qulli (nga kungulli) e i fryn edhe kosit fj. u. shih te QULL,I. f. 'bn n det e gjen n krip fj. u. shih te DET,I. Gjella me krip e kripa me karar fj. u. do pun ka nj ku, i cili nuk duhet kaluar; n do gj duhet ruajtur masa. Mos shtjer krip n gjelln e bots! fj. u. shih te SHTIE. m. Kroi (pusi) i mir njihet n koh t that fj. u. n rrethana t vshtira njihet njeriu i mir e i zoti ose miku i vrtet. m. Kroi (pusi) i mir njihet n kob t that fj. u. n rrethana t vshtira njihet njeriu i mir e i zoti ose miku i vrtet. kal. Asnj s't kruan si dora jote fj. u. asnj s'ta bn dot shrbimin ashtu si ia bn njeriu vetes; secili duhet t prpiqet q puns s vet t'i dal zot vet.

KRIP

KROI

KRUA

KRUAJ

KRUNDE

f. vet. Mos u prziej me krundet, se do t t han pulat (po t przihesh me krundet, t han pulat) fj. u. po u ngatrrove me njerz t kqij, do t gjesh belan.

KRYE

as. M mir t shkoj kryet (koka) se fytyra fj. u. m mir t vdessh se sa t humbassh nderin a emrin e mir. vetv. Shkoi (vajti) pr lesh e u kthye (doli, erdhi) i qethur fj. u. iron. shih te LESH,I. Nga lviz qafa, kthehet koka fj. u. shih te QAF/,A. kal. Nj vij nuk e kthen lumin prapa fj. u. shih te LUM/,I.

KTHEHEM

KTHEJ

17

KUJTOJ

kal. I ngopuri s'e kujton t uriturin. fj. u. Kujto mikun, ther dashin! fj. u. Kujto (zr n goj) qenin bj gati shkopin! fj. u.

KUVEND

m. Sipas vendit bhet kuvendi fj. u. duhet vepruar n prshtatje me rrethanat a me vendin ku ndodhesh. mb. 4. Prd. em. sipas kuptimit 1 t mbiemrit. I laguri nga shiu s'trembet nga breshri. fj. u. S'ka 'i bn shkndija eshks s lagur (s njom) fj. u. shih te SHKNDIJ/,A.

KULA

m. Po u thye kulai, s'ngjitet m fj. u. po u prishe keq me dik, sht vshtir t kesh me t miqsin e mparshme. kal. N fush pa zot gjith bota kullot. fj. u. Delja ku kullot, atje l leshin. fj. u. f. etnogr. Kur m'u dogjn mullart, njoha miqt e kumbart fj. u. shih te MULLAR,I.

LAGUR

KULLOT

LAJ

KUMBAR

kal. Me goj t lan, me dhmb t an fj. u. shtihet i mir, por t bn t keqen. Njra dor lan tjetrn, t dyja lajn fytyrn (faqet) fj. u. shih te DOR/,A. m. keq. Lajkatar. Lajksi me goj t lan e me dhmb t an. fj. u. m. gjell. Gjalpi n lakror bie (derdhet, mbetet) fj. u. shih te BIE I.

LAJKS

KUMBULL

f. Kur s'ha kumbulla, s't mpihen (dhmballt) fj. u. shih te MPIHEM. m. U dogj nga kungulli (nga qulli) e i fryn edhe kosit. fj. u. shih te QULL,I. Nuk mbahen dy kunguj (dy shalqinj) nn (nj) sqetull (n nj dor) fj. u. nuk mund t bhen shum pun prnjhersh, nuk duhet t zotohesh pr t br vet shum pun q nuk i kryen dot. Nuk shkon gjithmon kungulli mbi uj fj. u. nuk i ecin gjithmon dallaveret q bn, nuk mund t'ia hedh gjithmon t tjerve, do t'i dalin t palarat n shesh nj dit. Kur hahen qent, i ha ujku dhent. fj. u. Kur s`ke shok, pyet shkopin. fj. u. Kur s'ke gunn, shtro ksuln. fj. u. Mulliri bluan, kur ka uj. fj. u. kal. Kush punon e kursen, gzon e dfren. fj. u. ndajf. M mir von se kurr. fj. u.

LAKROR

KUNGULL

LARASK

f. zool. Ka mbetur larask pa bisht fj. u. nuk mbetet njeri pa u rregulluar (i thuhet dikujt q duhet a prgatitet t martohet). Zihen (grinden) pr t bardhat e larasks shih te BARDH/,A (e). mb. Nj e lar vlen sa nj e ngrn. fj. u. E lara dhe e ngrna shkojn bashk. fj. u. Larg sysh, larg zemrs fj. u. shih te SY,RI.

LAR

LARG

KUR

LART

mb. Shkalla e lart do (krkon) kmb t forta fj. u. shih te SHKALL/,A. u. kal. Puna e lartson njeriun. fj.

LARTSOJ

KURSEJ

LARUSHK

m. Kur s'ke rrush, ha edhe larushk fj. u. kur s'ke puln, ha edhe sorrn. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. I duruari, i lavdruari. fj. u.

KURR KUSAR

LAVDRUAR

m. Kusari kusarit s`i vjedh dot. fj. u. V kusarin t ruaj shtpin. fj. u. f. Kusia mbi prush, thllza n fush fj. u. peshku n det, tigani n zjarr. Lepuri n mal e vala (kusia) n zjarr fj. u. shih te LEPUR,I. Kush punon, ha. fj. u. Kush s`ka mend, ka kmb. fj. u. Kush bn, pson. fj. u. Kush t rroj, do t shikoj. fj. u. Kush krkon, gjen. fj. u.
LEH

KUSI

KUSH

jokal. Qeni leh atje ku ha fj. u. keq. shih te QEN,I. Qeni q leh nuk t ha (nuk t kafshon) fj. u. ai q t kanoset me fjal t shumta nuk ka fuqi t t dmtoj, mos ki frik nga ai q ka shum fjal. Qent le t lehin, karvani shkon prpara fj. u. armiqt le t asin e t shpin sa t duan, ne s'bhemi merak, por punojm e prparojm.

18

LEJ

jokal. 'len prej maces ('pjell macja), gjuan minj fj. u. keq. shih te MAC/,JA. Djali pa ler e djepi (festja) bler iron. shih Peshku n det, tigani n zjarr te PESHK,U. m. Lakmia pr lekun e prish njeriun. fj. u. m. Lepuri i madh rri n ferr t vogl. fj. u. S'bhet stan me lepuj fj. u. shih te STAN,I. Lepuri n mal e vala (kusia) n zjarr fj. u. iron. peshku n det e tigani n zjarr.

LMSH

m. Nga peri mund t kapet edhe lmshi fj. u. shih te PE,RI. ndajf. Nuk rri lmuar kush ka kmb e duar. fj. u.

LMUAR

LEK

LPIJ

kal. Lpi mjaltin po mos e ha gishtin! fj. u. shih te MJALT/, I. u. kal. Kati i huaj t lshon n uj. fj.

LEPUR

LSHOJ

LVDOHEM

vetv. Mikut ankoju, armikut lvdoju. fj. u.

LESH

m. Shkoi (vajti) pr lesh e doli (u kthye, erdhi) i qethur fj. u. iron. shkoi pr t tuar, po humbi edhe at q kishte pasur; vajti pr t'i krkuar llogari dikujt, po i krkuan llogari atij vet dhe e vun prpara. Delja ku kullot, atje l leshin fj. u. shih te DEL/E,JA. as. Lesht e ujkut, thonjt e but fj. u. shih tek UJK,U I. fj. u. I m. Hngre kun, vish leshnikun.

LVDUAR

mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. I duruari, i lvduari. fj. u. kal. Nga lviz qafa, kthehet koka fj. u. shih te QAF/,A. Kur rri (kur e) koka, lviz gjuha fj. u. shih te KOK/,A. kal. Sa lule elin, t gjitha nuk lidhin. fj. u.

LVIZ

LESH

LIDH

LESHNIK

LIDHEM

kal. Punn e sotme mos e lr pr nesr! fj. u. Kali i bots (i huaj) t l n mes t udhs fj. u. shih te KAL/,I. f. Shkurti shkurton urt, marsi rrjep lkurt. fj. u. S'dalin dy lkur nga nj dele (nga nj berr). fj. u. nuk duhet krkuar nga nj njeri m tepr se sa jan mundsit. 'i bn dhia, shqemes, shqemja ia bn lkurs fj. u. shih te SHQEM/E,JA. m. 1. bot. Lmyshk. Lmashku bren gurin, prtimi k burrin. fj. u. m. N lm t grurit (t rakis, t ullinjve, t pemve). Puno sot e parat n lm. fj. u. u. f. S'mbahet zjarri me lmishte. fj.

vetv. Koha s'lidhet me litar fj. u. nuk mund t pengohet zhvillimi dhe prparimi i dikaje, asgj nuk qndron n vend, por ecn prpara. f. Lima e but t ha trut fj. u. thuhet pr nj njeri q vepron pa u ndjer e ngadal dhe t bn t keqn. m. S'prishet dasma pr nj limon (pr nj qep) fj. u. shih te DASM/,A. jokal. Kan lindur qengjat e par. S`ka lindur njeri i nxn (i msuar). fj. u. Nuk lind njeriu (burri) me mustaqe. fj. u. Dielli lind pr t gjith. fj. u. Dielli duket q kur lind. fj. u. Nga e vogla lind e madhja (e vogla lind t madhen). fj. u. mb. I lir n fjal, i shtrnguar n hesap. fj. u. I lir n miell, i shtrenjt n krunde fj. u. shih te KRUNDE,T.

LIM

LKUR

LIMON

LIND

LMASHK

LM

LIR

LMISHTE

LMOSH

f. M mir nj kokrr me djers se nj thes lmosh. fj. u. Lmosha e ka helmin brenda. fj. u.

LIRI

I f. Liria i ka rrnjt n gjak. fj. u. Liria nuk dhurohet, por tohet. fj. u. Liria nuk mbrohet me fjal e me urata, por me harqe e me shpata. fj. u.

19

LIS

m. Sa m i gjat sht lisi, aq m shum e z era. fj. u. Rigoni s'bhet lis fj. u. shih te RIGON,I. S'pritet lisi (druri) me nj spat (me nj t rn t spats) fj. u. shih te SPAT/,A. m. Nuk drejtohet litari (trkuza, konopi) n thes fj. u. shih te THES, I. Koha s'lidhet me litar fj. u. shih te LIDHEM. Mos hyr n pus me litarin e bots! fj. u. shih te PUS,I. Kur s'ke shkalln, merr litarin! (sht i mir edhe litari)! fj. u. shih te SHKALL/,A. N shtpin e t varurit nuk e zn n goj litarin fj. u. shih te VARUR (i, e). m. S'korret livadhi me grshr fj. u. s'bhet nj pun pa pasur mjetet e nevojshme. vetv. Po nuk u lodhe sot, do t mundohesh mot. fj. u. f. S`bhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. fj. u.

t'u ngopur mir duhen gjell t ngrohta e jo vetm gjra t thata.


LUG-LUG

ndajf. kup. fj. u.

Lug-lug shpiket nj

LULE

LITAR

f. Nuk lidhin t gjitha lulet. fj. u. Me nj lule (me nj dallndyshe) s'vjen pranvera (behari) fj. u. nuk mjafton vetm nj njeri a nj send pr t br nj pun t madhe, pr t`ia arritur s mirs. m. Pika-pika bhet lumi fj. u. shih te PIKA-PIKA. Nj vij nuk e kthen lumin prapa fj. u. dika e vogl s'mund t ndryshoj rrjedhn e prgjithshme t zhvillimit. I f. S'bhet lundra me dru marene fj. u. shih te MAREN/,A.

LUM

LIVADH

LUNDR

LYHEM

LODHEM

vetv. Nuk lyhet (nuk flliqet) dielli me balt fj. u. shih te DIELL,I.

LYP

LOPAT

kal. Po lypte bagtin n mal. Kush lyp gjen. fj. u. Kush lyp copn e madhe, e humbet edhe t vogln. fj. u. mb. Gjuha gnjeshtare sht llomotare. fj. u. shih te GJUH, A I 1. m. Llumi lahet, turpi s'lahet. fj. u.

LOP

f. Lopa n mal, prsheshi n vatr (n xham) fj. u. peshku n det, tigani n zjarr. jokal. Muri luan, burri s'luan. fj. u. Kush luan kmbt, luan edhe dhmbt. fj. u. jokal. Kush s'lufton, nuk ton. fj. u. m. Vampiri e njeh lugatin fj. u. shih te VAMPIR,I.

LLOMOTAR

LUAJ

LLUM MACE

LUFTOJ LUGAT

LUG

f. Nuk thahet (nuk soset) deti me lug fj. u. shih te DET,I. E di luga se 'ka vorba (vegshi, poja) fj. u. e di i zoti ku i pikon shtpia. Luga e madhe t z fytin (t shqyen gojn) fj. u. mos lakmo shum se t del keq m pas! Atje ku bhet dasm e madhe, merr lug t vogl! fj. u. atje ku bhet dika me buj e me zhurm t madhe, nuk del gj; mos u gnje nga zhurma e nga buja! Ku t tregojn copn e madhe merr lugn e vogl! fj. u. kur t lvdojn tepr dika, mos prit shum prej saj! Luga mbush barkun, piruni than gurmazin fj. u. pr

f. Dy mace mundin nj qen (nj luan, nj ari). fj. u. Iku macja, lozin minjt. fj. u. LKUR/,A. S'bn macja mullar fj. u. shih te MULLAR,I. 'len prej maces ('pjell macja), gjuan minj fj. u. keq. si sht prindi, ashtu sht edhe fmija (thuhet kur fmija ndjek rrugn e gabuar t prindit ose merr veset e tij). Macja lpiu (lmon) gjithnj bishtin e vet fj. u. thuhet kur dikush lavdron vazhdimisht punn e vet; shoshari shoshn e tij lvdon. m. Maoku plak krkon minj krthinj. fj. u.

MAOK

MADH

mb. I vogl pr prehr, i madh pr zemr fj. u. shih te PREH/R,RI. Luga e madhe t z fytin (t shqyen gojn) fj. u. shih te LUG/,A. Thela

20

e madhe t ngec n fyt fj. u. shih te THEL/,A.


MAJ

I m. Nuk ka kok dbora n maj fj. u. nuk qndron gjat, shkrin shpejt. Shkndijat (shkndijzat) dalin n maj fj. u. shih te SHKNDIJ/,A. f. Pa hipur n maj nuk mund t shohsh luginn. fj. u. S'vihen dy gjilpra maj m maj fj. u. shih te GJILPR/,A. Nuk ka maj pa rrz fj. u. shih te RRZ/,A I. Nj thumb njqind her ta rrahsh, nj maj nxjerr fj. u. shih te THUMB,I. vetv. S`majmet (s'shndoshet) kau ditn q do t theret fj. u. shih te KA,U. mb. Pula e bots duket m e majme fj. u. iron. shih te PUL/,A. m. Mali me malin nuk piqet, njeriu me njeriun piqet. fj. u. Goja tret edhe malet fj. u. sado i pasur q t jesh, po u dhe n mnyr t shfrenuar pas t ngrnave e pas t pirave, mund t mbetesh pa gj fare. Lepuri n mal e vala (kusia) n zjarr fj. u. iron. shih te LEPUR,I. U mbars mali e polli nj mi fj. u. prdoret kur thuhen shum fjal t mdha ose jepen shum premtime, por n t vrtet bhet pak pun. Fusha ka sy e mali (pylli, gardhi, muri) ka vesh fj. u. shih te FUSH/, A. Kur s'ke ara n mal, pse bn dava me akejt? fj. u. shih tek AR/, A. m. bot. Pritm pr mana e na doln thana. fj. u. m. Sa m afr fshatit t jet manastiri, aq m t varfr jan fshatart. fj. u. f. bot. S'bhet lundra me dru marene fj. u. s'vlen pr nj pun t caktuar, s'bhet buk me krunde (pr nj njeri ose pr dika pa vler). vetv. gzua! fj. u. Kush u martua e s`u

MAJ

MAJMEM

MAJM

MAL

MAN

MANASTIR

MAREN

MARTOHEM

MARR

kal. Fjalt i merr era fj. u. shih tek ER/,A I.

m. Nj i marr hedh nj gur n pus, njqind t menur s`e nxjerrin dot. fj. u. MASH f. Mash prej druri s`bhet. fj. u. Kur ka mashn, pse t djeg dorn? fj. u. MAT kal. Mat tri (shtat, dhjet) her e pren nj her! fj. u. mendohu shum mir para se t bsh nj pun a veprim. MATEM vetv. Iu mat me pllmb. M mir t`i biesh se t`i matesh. fj. u. Matu dhjet her e vepro nj her! fj. u. MBAHEM vetv. Nuk mbahet shtpia me miell hua. fj. u. MBAJ kal. Shtpin shite, shokun mbaje! fj. u. shih te SHES. Mbaje (ruaje) zogun sa e ke n dor! fj. u. shih te ZOG,U. MBARSEM vetv. Nuk mbarset mushka t pjell mz fj. u. shih te MUSHK/,A. MBES jokal. S'ka mbetur larask pa bisht fj. u. shih te LARASK/, A. MBETEM vetv. Gjalpi n lakror mbetet (derdhet, bie) fj. u. shih te BIE I. MBIN jokal. Duket bima q kur mbin fj. u. shih te BIM/,A. MBJELL kal. Kush mbjell ern, do t korr furtunn (stuhin) fj. u. libr. kush bn nj t keqe, do ta psoj nga nj e keqe m e madhe. MBLIDHEM vetv. U derdh vaji, s'mblidhet m fj. u. shih te VAJ,I. S'mblidhen pleshtat n grusht (s'futen pleshtat n thes) fj. u. shih te PLESHT,I. MBRAPSHT ndajf. Rri mbrapsht e fol drejt! fj. u. MBULOHEM vetv. Nuk mbulohet (nuk zihet, nuk fshihet) dielli me shosh fj. u. shih te DIELL,I. MBULOJ kal. Si t shtrosh, ashtu t mbulojn fj. u. shih te SHTROJ. MBUSH kal. Luga mbush barkun, piruni than gurmazin fj. u. shih te LUG/,A. MBUSHEM vetv. S'mbushet pusi me pshtym (me gjilpra) fj. u. shih te PSHTYM/,A.
MARR

21

MBYT

kal. Edhe vau t mbyt fj. u. shih te VA,U. Shum babo e mbytin fmijn fj. u. shih te BABO,JA. m. I mbyturi s`ka frik se laget. fj. u. Kapet si i mbyturi pas okve t vet. fj. u. f. Rregulla e art e mekaniks fj. u. shih tek ART (i, e). m. bised. Fjala e mir - melhem n zemr. fj. u. mb. 4. Prd. em. sipas kuptimeve. I menuri e kupton vet. fj. u. f. Trimria pas lufts dhe menuria pas kuvendit nuk vlejn m fj. u. f. Mendja e madhe e zeza e t zot fj. u. mendjemadhi e pson vet. Mendja e madhe ta thyen qafn (zverkun) fj. u. mendja e madhe e zeza e t zot. f. E keqja nuk vjen nga urtsia, po nga mendjemadhsia. fj. u. jokal. Mendo dhjet her e fol nj her! fj. u. m. E di mesi se 'ka thesi fj. u. do njeri i di m mir vet punt a hallet e tij. f. Ana e mesdits jugu. Kush ka ditn, t mos pres mesditn fj. u. shih te DIT/,A. f. Pr mli ther kaun. fj. u. pr nj pun a gj t vogl, prish nj pun a gj t madhe. f. Prtacia sht mma e shum t kqijave. fj. u. jokal. Kush mngoi, bloi. fj. u.

MNOJ

jokal. bised. Vonohem. E drejta mnon, po nuk harron. fj. u. vetv. Kush sht msuar, s`ka t pushuar. fj. u.

MSOHEM

MBYTUR

MSOJ

ME

Shkoi vapa me gushtin. fj. u.

MEKANIK

kal. Sa t rrosh, do t msosh. fj. u. T msojm duke punuar dhe t punojm duke msuar. fj. u. S'mson kali revan n pleqri. fj. u. Hajde, baba, t t msoj arat! fj. u. iron. m. Nuk mbarset mushka t pjell mz fj. u. shih te MUSHK/,A.

MELHEM

MZ

MENUR

MI

MENURI

m. U mbars mali e polli nj mi fj. u. shih te MAL,I. 'len prej maces ('pjell macja), gjuan minj fj. u. keq. shih te MAC/E,JA. m. Nuk mbahet shtpia me miell hua. fj. u. I lir n miell, i shtrenjt n krunde fj. u. nuk kursen aty ku duhet. Guri q punon shtruar bn miell t but fj. u. shih te SHTRUAR.

MIELL

MENDJE

MIK

MENDJEMADHSI

MENDOJ

MES

MESDIT

m. Miku i mir njihet n t vshtir. fj. u. M mir nj mik (besnik), se nj iig. fj. u. Mikut ankoju, armikut lvdoju. fj. u. M mir pa miq, se me miq t ligj. fj. u. Kur m'u dogjn mullart, njoha miqt e kumbart. fj. u. Hekuri njihet n zjarr, miku n nevoj. fj. u. Si miku edhe lakrori (sofra).fj. u. Si sht miku bhet petaniku. fj. u. Mikun prite e nderoje, po mos e bj zot shtpie! fj. u. f. zool. Po shtive milingonn (mizn), t iku hambari fj. u. shih te SHTIE. m. Nj mill s'i nx dy jatagan fj. u. shih te JATAGAN,I. f. Nuk futet (nuk hyn, nuk fshihet) minarja (hosteni) n thes fj. u. nuk mund t fshihet nj e vrtet q duket sheshit.

MILINGON

MLI

MILL

MM

MINARE

MNGOJ MNGJES

m. Dielli duket (shihet) q n mngjes (q kur lind) fj. u. shih te DIELL,I. Dita e mir (moti i mir) duket q n mngjes fj. u. vlerat, ant e mira t dikujt a t dikaje duken q n llim, se si do t jet dikush a dika duket q n krye.

MINUT

f. 'sjell minuta, s'e sjell ora (s'e sjell moti) fj. u. mund t ndodh papritur nj gj e rndsishme n nj ast shum t shkurtr. f. Miqsia miqsi, puna pun. fj. u.

MIQSI

22

MIR

f. Ia diti pr t mir. As e mira, as e keqja (e liga) nuk duhen harruar. fj. u. E mira e ka t mirn fj. u. kush bn mir, gjen mir. mb. Trimi i mir me shok shum. fj. u. Kali i mir njihet nn mutaf fj. u. shih te MUTAF,I. Kroi (pusi) i mir njihet n koh t that fj. u. shih te KRUA, KROI. Kur s'ke grur, e mir sht edhe thekra fj. u. shih te THEK/R,RA. ndajf. M mir shkelmi se helmi fj. u. shih te SHKELM,I. M mir t t dal syri sesa nami fj. u. shih te SY,RI. M mir djepin that (bosh) se shejtanin brenda fj. u. shih te DJEP,I. M mir t shkoj kryet (koka) se fytyra fj. u. shih te KRYE,T. f. Gjendje ekonomike e mir; pasuri, kamje. M mir t kesh dituri se mirni. fj. u. u. f. Mirsia shprblehet me mirsi. fj.

MIR

MIZ/,A. Kmb pr balt, goj pr mjalt fj. u. shih te BALT/,A. Lpi mjaltin, po mos e ha gishtin! fj. u. fol e bj shaka, po mos e tepro; ki kujdes, mos lakmo aq shum, se e pson.
MJEGULL MJEK

f. Ujku mjegull do (krkon). fj. u.

m. Ku hyn dielli nuk hyn mjeku. fj. u.

MJEKR

MIR

f. Vetm mjekra e qoses nuk rregullohet. fj. u. Kush ka mjekr, mban edhe krehr. fj. u.

MJERUAR

mb. 3. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit (pr njerzit). I prtuari, i mjeruari. fj. u.

MOKR

f. Goja pa dhmb sht mulli pa mokra. fj. u.

MOLEPS

MIRNI

kal. Dhia e zgjebosur moleps gjith kopen. fj. u. f. Mollt i qro, dardht i numro. fj. u. moll ha sa t duash, se nuk t prishin, ndrsa dardht haji nga pak, se jan t rnda pr stomakun.

MOLL

MIRSI

MISH

m. S'ndahet mishi prej thoit fj. u. prdoret kur asim pr dy vet q jan t lidhur ngusht njri me tjetrin. Shum pupla e pak mish fj. u. shih te PUP/L,LA. Dasm pa mish nuk ka (nuk bhet) fj. u. shih te DASM,A. do mish (berr) varet nga kmbt e veta (n engelin e vet) fj. u. Edhe mishi t piqet, edhe helli t mos digjet fj. u. ta bjm nj pun pa dmtuar tjetrn (thuhet kryesisht, kur prpiqemi ta ndihmojm dik).

MORR

m. zool. Hunda n lis, morri n kurriz fj. u. mendjemadhsia sjell gjithmon t kqija, mendja e madhe e zeza e t zot. m. E kthen gzon si t jet moti. fj. u. Hyri viti, shkoi moti. fj. u. Kush sht i zoti, s`i shkon zi moti. fj. u. 'sjell sahati nuk sjell moti fj. u. shih te SAHAT,I. ndajf. M mir nj vez sot se nj pul mot. fj. u. f. Motra jemi, shoqe s'jemi. fj. u. thuhet pr dy motra q kan veti e tipare t kundrta e q zakonisht nuk shkojn mir. Shpatullat me zemrn s'jan motra fj. u. shih te SHPATULL,A.

MOT

MOT

MOTR

MIZ

f. Miza kur bn krah, harron folen ku e ka. fj. u. Shqiponja nuk ha miza fj. u. shih te SHQIPONJ/,A. Mjalti i trheq mizat fj. u. shih te MJALT/,I. S'ngopet ariu me miza fj. u. shih tek ARI,U. Po shtive mizn (milingonn), t iku hambari fj. u. shih te SHTIE. m. Mjalti i trheq mizat fj. u. thuhet kur dikush i bn lajka e i sillet rrotull nj njeriu t pasur a t pushtetshm pr t nxjerr prtime prej tij. do miz nuk bn mjalt fj. u. shih te

MOTUAR

mb. Detyra e motuar lahet n mot t shtrnguar. fj. u. vetv. Kur s'ha kumbulla, s't mpihen dhmbt (dhmballt) fj. u. pa br gj s'ke pse t shqetsohesh, s'ke pse t kesh frik (i thuhet zakonisht dikujt q ka br nj faj a gabim, por shtiret sikur nuk sht fajtor).

MPIHEM

MJALT

23

MUHABET

m. bised. Kur zgjatet muhabeti, paksohet bereqeti. fj. u. fjalt e shumta jan fukarallk, fjalshum e punpak.

MULLAR

m. S'bn macja mullar fj. u. mos prit pun a prfundime t mira nga nj njeri i pazoti, s't zgjidh dot gj nj njeri i paaft. Kur m'u dogjn mullart, njoha miqt e kumbart fj. u. miku a shoku i vrtet njihet kur jemi n gjendje t vshtir, kur na kanoset nj rrezik. m. Mulliri bluan me aq uj sa ka fj. u. s'mund t bhet dika jasht fuqive, jasht mundsive etj., secili bn aq sa ka mundsi. Kush vete n mulli doemos do t prmiellet fj. u. s'mund t rrish pa marr pjes n punn, n jetn, n veprimtarin, n shqetsimet etj. t mjedisit q t rrethon; n qoft se pranon t bsh nj pun, ather do t pranosh edhe pasojat e saj.

MULLI

MUND

II kal. Dy mace mundin nj ari. fj. u. Trim sht ai q mund veten. fj. u. trim sht ai q mposht dobsit e veta, veset etj. vetv. S`u lodhe sot, do t mundohesh mot. fj. u. Kush mundohet t`i bj varrin tjetrit, bie vet brenda. fj. u. mb. I veuari, i munduari fj. u. kush ndahet nga shokt sht i pafuqishm e vuan, bashkimi bn fuqin. fj. u. f. Mungesat miku-mikut ia duron.

MUNDOHEM

MUNDUAR

MUNGES

MUNGOJ

jokal. Halla di t bj byrek, po i mungon mielli. fj. u. thuhet pr dik q sht i zoti pr nj pun, po nuk ka mjetet e nevojshme.

MUR

m. Burri n shkall, po shkall n mur fj. u. shih te SHKALL/,A. Gur gur bhet mur fj. u. ca e nga ca mbarohet nj pun e rndsishme, pak e nga pak mund t arrish dika t madhe. Nj gur s'bn (s'on) mur fj. u. shih te MUR, I. Muri luan, burri s'luan fj, u. ai q sht burr e mban fjaln. S'i bihet murit me kok fj.

u. s'duhet t'ia hysh nj veprimi krejt t paarsyeshm, sht e kot t nissh dika t pamundshme. Shkul nj gur nga nj mur (shkul nj qime nga nj derr) shih te SHKUL. Fusha ka sy e muri (pylli, gardhi, mali) ka vesh fj. u. shih te FUSH/,A. MURGJAN m. do murgjan ka nj kalors. fj. u. MURRIZ m. bot. Gjithkujt murrizi i vet i duket i njom fj. u. iron. thuhet kur dikush lavdron tepr gjrat e veta, fmijt e vet a punn e vet, edhe kur nuk e meritojn. MUSTAQE f. kryes. S'lind burri me mustaqe fj. u. nuk bhet do gj menjher, asgj nuk vjen e gatshme; duhet mund e prpjekje pr t br nj pun t vshtir. MUSHK f. Mushks xanxare ia vn drut m t trasha (barrn m t rnd). fj. u. at q grindet a q hedh shkelma e ngarkojn me pun m t rnda q t shtrohet. Nuk mbarset mushka t pjell mz fj. u. nuk mund t bhet a t ndodh dika e pamundshme, jasht mendjes, edhe pse e mendon dikush. S'trembet ujku nga mushkonjat fj. u. shih tek UJK,U. MUSHT m. Gushti me rrushin, vjeshta me mushtin. fj. u. MUSHTKOHEM vetv. Fmija mushtkohet pas nns si ylli pas hns. fj. u. MUTAF m. Kali i mir njihet nn mutaf fj. u. njeriu njihet n pun e sipr, njeriu duhet muar nga puna q bn. MYK f. Myka e di sa e fort sht gozhda fj. u. ai q e bn punn e di se 'vshtirsi ka ajo. NAFAK f. bised. Dit e re, nafak e re. fj. u. NAM m. bised. M mir t t dal syri sesa nami fj. u. shih te SY,RI. NAT f. Nata sht me barr fj. u. nata ka t papritura, nuk dihet se 'ndodh. Dita ka sy e nata ka vesh fj. u. shih te VESH,I.

24

NDAHEM

vetv. Delja q ndahet nga shoqet e ha ujku. fj. u. m. Po t duash nder, sillu me nder. fj. u.

NX

I kal. Nj mill s'i nx dy jatagan fj. u. shih te JATAGAN,I. kal. Kush nxiton gabon. fj. u. kal. 'ka barku e nxjerr bardhaku fj. u. shih te BARDHAK,U. Korbi korbit (sorra sorrs) s'ia nxjerr syt fj. u. shih te KORB,I. I zoti e nxjerr (e qit) gomarin nga balta fj. u. shih te BALT/,A. Nj thumb, njqind her t rrahsh, nj maj nxjerr fj. u. shih te THUMB I. Shqiptarin nuk e ka nxjerr lokja prej barkut, por huta prej arkut fj. u. shih te HUT/E, A II. m. Njeriu pr njeriun sht. fj. u. Njeriu, sa rron, mson, fj. u. Mali me mal s'piqen, njeriu me njeriun piqen. fj. u. m. Njerku s`sht baba. fj. u.

NDER

NXITOJ NXJERR

NDEZJE

f. Ndezja e zjarrit nuk llon nga trungu fj. u. shih te TRUNG,U. kal. `ndjell, mbshtjell. fj. u.

NDJELL NDOT

kal. Kush ndot kmbt luan dhmbt fj. u. kush punon ha. vetv. Druri ndreqet sa (kur) sht i njom fj. u. njeriu edukohet m leht kur sht n mosh t re.

NDREQEM

NDRIT

jokal. do gj q ndrit nuk sht ar (ori). fj. u. kal. Shkopin, po e ndyve t tr, s'ke ku e kap fj. u. ndajf. Punn e sotme mos e lr pr nesr. fj. u. f. Miku njihet n nevoj. fj. u.

NJERI

NDYJ

NESR

NJERK NJ

NEVOJ NN

f. Fmija pa nn, si nata pa hn fj. u. Prsritja sht nna e t msuarit. libr. fj. u. Po nuk qau fmija, nuk i jep nna (e ma) sis (gji) t pij fj. u. shih te QAJ. jokal. Thela e madhe t ngec n fyt fj. u. shih te THEL/,A. mb. 4. Prd. em. sipas kuptimit 1 t mbiemrit. I ngopuri se kupton t uriturin. fj. u.

Pa thn nj, nuk thon dy. fj. u. Nj si asnj fj. u. dika e vetme sht e pamjaftueshme, nuk kryen pun. Mat shtat (tri, dhjet) her e pre nj her! fj. u. shih te MAT. pakuf. Njra dor lan tjetrn, t dyja lajn fytyrn. fj. u. bised.

NJRI

NGEC

NJIHEM

NGOPUR

vetv. Hekuri njihet n zjarr, miku n nevoj. fj. u. Kroi i mir njihet n koh t that. fj. u.

NJOH

NGRIHEM

I vetv. Kush e me qenin (me qent) ngrihet me pleshta fj. u. shih te QEN,I.

NGROH

kal. Dielli ngroh (lind) pr t gjith fj. u. shih te DIELLI. Flaka t djeg, prushi t ngroh fj. u. shih te PRUSH,I.

kal. Kur m'u dogjn mullart, njoha miqt e kumbart. fj. u. Vampiri e njeh lugatin fj. u. shih te VAMPIR,I. Nuk e njeh (nuk e merr vesh) i pari t dytin shih te PAR (i,e). S'e njeh qeni t zotin shih te QEN,I. mb. Druri ndreqet sa (kur) sht i njom fj. u. shih te DRU,RI. Gjithkujt murrizi i vet i duket i njom fj. u. shih te MURRIZ,I. S'ka 'i bn shkndija eshks s njom (s lagur) fj. u. shih te SHKNDIJ/,A. m. Mos i shiko shkallt, por shikoji oborrin dikujt! fj. u. shih te SHKALL/,A.

NJOM

NGJITEM

I vetv. N ati ngjiten me shkall fj. u. shih te SHKALL/,A. Buka q thyhet, s'ngjitet me fj. u. shih te BUK/,A. Po u thye kulai, s'ngjitet m fj. u. shih te KULA,I. kal. Thanat nuk numrohen fj. u. shih te THAN/,A.

OBORR

NUMROJ

25

OK

f. Okn pije, pikn mos e derdh! fj. u. mos e kurse gjn pr shndetin, por kot mos e humb! m. Oreksi vjen duke ngrn. fj. u. I f. `sjell (`bie) ora, s'e sjell (s'e bie) moti (viti). fj. u. `sjell minuta s'e sjell ora (s`e sjell moti). fj. u. m. bot. S'ka oriz pa gur fj. u. shih te GUR,I. m. Ortak jemi, shok s'jemi. fj. u. m. Tymi t shkoj drejt, pa le t jet oxhaku i shtrembr! fj. u. shih tek TYM,I.

PAT

OREKS OR

f. zool. Pula e fqinjs (e tjetrit) t duket pat fj. u. gjja e tjetrit t duket m e mir a m e madhe se jotja, pula e bots t duket m e majme. mb. I pazanat - i pafat. fj. u. m. bised. Me tndin ha e pi e pazar mos bj. fj. u. Nuk humbi (s'u shua) pazari pr gjilpra fj. u. shih te HUMB. Hesapi i shtpis nuk del n pazar fj. u. shih te HESAP,I. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. I pazoti dhe mbi trndala t bjer thyen hundt. fj. u.

PAZANAT PAZAR

ORIZ

ORTAK OXHAK

PAZOTI

PE

PA

II parafj. Fmija pa nn si nata pa hn. fj. u. III lidh. bised. Qoft kryet shndosh, pa ksula gjen sa t duash. fj. u. mb. Kush shkon i pa ftuar, e gjen t pashtruar. fj. u. kal. Paguan nj grosh e hyn n valle, paguan njqind e s'del dot fj. u. sht leht t'i hysh nj pune, por sht shum e vshtir t'ia dalsh mban. vetv. 3. Ps. e PAGUAJ. Nderi nuk paguhet me para. fj. u.

PA

PAFTUAR

PAGUAJ

PAGUHEM

m. Peri kputet ku sht m i holl. fj. u. ndodh dika atje ku s'duhej t ndodhte, ku bhet dmi m i madh, ku gjendja sht m e dobt etj. Ku futet gjilpra, do t futet edhe peri fj. u. ku sht (ku shkon) njri, do t jet (do t shkoj) patjetr edhe tjetri. Nga peri mund t kapet edhe lmshi fj. u. nga nj e dhn e vogl, nga nj burim i vogl mund t zbulohet a t sqarohet gjith shtja. Pr nj pe, pr nj gjilpr, shkoi dm nj gun e tr fj. u. pr pak pun, pr pak mundim ose pr dika fare t vogl, shkoi dm nj gj e madhe. f. on nj pel e ha nj thel fj. u. harxhon shum dhe ton pak; i kushton shum shtrenjt dika. f. Njeriu q vetm pr vete punon, sht si dru q pem s'lshon. fj. u. Pema pa u pjekur s'hahet fj. u. do gj do kohn e vet, do kushtet e nevojshme q t bhet a t zhvillohet. E drejta i ka pemt te dera fj. u. shih te DREJT/,A (e) 6. Pema e kalbur kalb (kalbzon) edhe shoqet fj. u. nj njeri i keq mund t prish edhe t tjert. Sheh pema pemn e piqet fj. u. dikush sillet e vepron njlloj si tjetri, sipas njrit bn edhe tjetri, sheh rrushi rrushin e piqet. Kur dgjon se ka shum pem, merr shportn e vogl fj. u. kur t premtojn shum, t japin pak; kur merr shum premtime, ato nuk plotsohen t gjitha. Pemn, kur s'pjell, e presin se i bn hije

PEL

PAK

I pakuf. M mir pak e sak, se shum e pr lum. fj. u. Fjal pak e pun shum. fj. u. f. Mos i shiko lvozhgn, po shikoji palcn! fj. u. f. Nuk hyn palla n thes. fj. u. f. Papunsia sht nna e t gjitha t ligave. fj. u. f. Nderi nuk blihet me para. fj. u. Njeriu bn paran, jo paraja njeriun. fj. u. m. K keni t par ktu! Ku ka shum t par, puna s`ecn mbar. fj. u. mb. Kush vjen (kush shkon) paftuar, e gjen t pashtruar. fj. u.

PEM

PALC

PALL

PAPUNSI

PARA

PAR

PASHTRUAR

26

dardhs fj. u. njeriu i dmshm duhet hequr qafe se prish t tjert.


PENDAR

PRJASHTIM

m. Prjashtimi forcon rregulln. fj. u. libr. vetv. Kush vete n mulli (doemos) do t prmiellet. fj. u. vetv. Kush ngutet, prmutet. fj. u. thjeshtligj. kush nxiton e prish punn krejt; kush nxiton pa nevoj, thyen qafn. jokal. prf. Bm baba, le t prngjaj (t t ngjaj). fj. u. thuhet kur fmija ngjan shum me prindin n sjellje e n mendime. Qent le t lehin, karvani shkon prpara fj. u. shih te LEH.

m. Pendari i ruan vreshtat fj. u. thuhet pr t theksuar se dikush nuk i shkel rregullat jo sepse sht i ndrgjegjshm, po sepse ka frik se mos e shohin a mos e kontrollojn, frika i ruan vreshtat. vetv. S'mendove (s`punove) sot, do t pendohesh mot. fj. u. vetv. U pengua era. fj. u. f. Besa e burrit, pesha e gurit fj. u. shih te BES/,A. Fjala e burrit, pesha e gurit fj. u. burri kur e jep fjaln nuk e luan.

PRMIELLEM

PRMUTEM

PENDOHEM

PRNGJAJ

PENGOHEM PESH

PRPARA

PRPJET

PESHK

m. Peshku n det e tigani n zjarr fj. u. iron. thuhet kur nj pun ende s'sht kryer, kurse dikush krkon para kohe t gzoj t mirat q do t vijn prej saj pasi t prfundoj; sht tepr hert pr dika. Peshku i madh e ha t voglin fj. u. ai q sht m i fuqishm e zhduk m t voglin ose m t dobtin, ton m i forti edhe kur e drejta sht n ann e m t dobtit ose e m t voglit (karakteristik pr shoqrin me klasa shfrytzuese dhe pr moralin borgjez). fj. u. m. Si sht miku, bhet petaniku

f. Ka t prpjeta, (po) ka edhe t tatpjeta fj. u. shih tek TATPJET/,A(e) 2. Mos shiko (vshtro) gjithnj prpjet, po shiko (vshtro) edhe tatpjet fj. u. shih tek TATPJET. kal. Kush prqesh, e qeshin. fj. u. m. I zhveshuri, i prqeshuri. fj.

PRPJET

PRQESH

PRQESHUR

u.

PRSHESH

m. Lopa n mal, prsheshi n vatr (n xham) fj. u. shih te LOP/,A. f. Prtacia sjell varfrin. fj. u. I vetv. Mos u prziej me krundet, se do t t han pulat! (Po t przihesh me krundet, t han pulat.) fj. u. shih te KRUNDE,T. f. Prrua i vogl; rrke uji; prrua q zakonisht thahet n ver; prrua i thar ose lug q formohet nga shirat n rrpirn e nj kodre a t nj mali. Prrosk e that. Prroska, prroska bhet lumi. fj. u. kal. Koka bn, koka pson. fj. u. Kush e bn, kush e pson! mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. I psuari, i msuari. fj. u. kal. Ku pshtyjn shum, bhet nj lum. fj. u.

PETANIK

PRTACI

PRZIHEM

PETULL

f. Nuk bhen ato petulla q t'i jep (t'i sjell) shigjetulla fj. u. jan t rrezikshme dhuratat q vijn nga armiku. jokal. Kush ha djath nga t hoxhs, plcet pr uj. fj. u. shih te HOXH/,A. f. S'matet deri me pllmb fj. u. pr t kryer pun t mdha duhen mjetet e nevojshme. m. Prish (gris) gjirin, arno pqirin fj. u. shih te GRIS. vetv. Kur je me shok, prgjysmohet hidhrimi e dyshohet gzimi. fj. u.

PLCAS

PRROSK

PLLMB

PSOJ

PQI

PSUAR

PRGJYSMOHEM

PSHTYJ

27

PSHTYM

f. S'mbushet pusi me pshtym (me gjilpra) fj. u. thuhet pr nj pun q nuk ka mundsi t bhet (n kuptimin duhen mjetet e nevojshme pr t br dika t rndsishme, nuk thahet deti me lug).

PLAG

f. Plaga shrohet, po fjala e hidhur s'harrohet. fj. u. m. Mos u bj plak n shtpin e bots! fj. u. mos ndrhy n punt e t tjerve. Hem t v plak, hem t rruan mjekrn. fj. u. edhe t ngarkon vet pr nj pun, edhe nuk t dgjon, nuk t pyet ose nuk t prll fare. m. Kush shkon pas brumbullit, te plehu do ta shpjer fj. u. shih te BRUMBULL,I.

PLAK

PI

kal. Po nuk qau fmija, nuk i jep nna (e ma) sis (gji, t pij) fj. u. shih te QAJ. ndajf. Pika-pika (pik-pik) bhet lumi (zgavrohet guri) fj. u. duke punuar me ngulm e vazhdimisht nga nj ik mund t bhen pun t mdha e t rndsishme; gur, gur bhet kalaja. f. Pika (cirka) shpon gurin fj. u. duke punuar e duke u prpjekur pandrprer mund t kaprcehen vshtirsi t mdha e t bhen pun t rndsishme. Okn pije, pikn mos e derdh fj. u. shih tek OK/,A. ndajf. Pik-pik (pika-pika) bhet lumi (zgavrohet guri) fj. u. shih te PIKA-PIKA.
PLEH

PIKA-PIKA

PLEQRI

PIK

f. Nuk punove n t ri, rri e qaj n pleqri. fj. u. S'mson kali revan n pleqri fj. u. shih te REVAN,I.

PLESHT

PIK-PIK

PIKOJ

kal. I zoti e di ku i pikon atia (shtpia) fj. u. shih te ZOTI (i).


PLIS

m. S'del dhjam nga pleshti fj. u. prm. shih te DHJAM/,I. Ia futi (ia shtiu) pleshtat n vesh dikujt e ngacmoi pr dika, e bri q t shqetsohej, i shtiu mizat. S`futen pleshtat n thes (s'mblidhen pleshtat n grusht) fj. u. sht pun q s'bhet, sht e pamundur t bhet dika. Kush e me qenin (me qent), ngrihet me pleshta fj. u. shih te QEN,I. I m. Nuk rri iriqi n plis fj. u. njeriu dshiron t jet gjithnj i lir, nuk i plqen zogut kafazi. Nuk zihet (nuk mbulohet) dielli me plisa fj. u. shih te DIELL,I. ndajf. Urt e but e plot tiganin fj. u. shih tek URT. mb. Kalliri i plot e mban kryet ulur. fj. u.

PIQEM

I vetv Nuk piqet buka me shkarpa fj. u. shih te SHKARP/,A. Sheh rrushi rrushin (ku kun) e piqet fj. u. shih te RRUSH,I. Edhe mishi t piqet, edhe helli t mos digjet fj. u. shih te MISH,I.

PIQEM

II vetv. bised. Mali me malin nuk piqet, njeriu me njeriun piqet. fj. u. m. Luga mbush barkun, piruni than gurmazin fj. u. shih te LUG/,A. I kal. Pema pa u pjekur s`hahet. fj. u. kal. dhe jokal. Nuk mbarset mushka t pjell mz fj. u. shih te MUSHK/,A. U mbars mali e polli nj mi fj. u. shih te MAL,I. 'pjell macja ('len prej maces), gjuan minj fj. u. keq. shih te MAC/E, JA.

PLOT

PIRUN

PLOT

PJEK PJELL

PLUG

m. Plugu i janarit sht vlag e beharit. fj. u. Sasi dheu aq sa ngre kjo vegl n nj hulli. Derri do plumb. fj. u. I rnt plumbi! mallk.

PO

PLAF

m. Shtriji (zgjati) kmbt sa ke plan (jorganin, shtratin) fj. u. shih te JORGAN,I.

I lidh. Po s`luajte kmbt, s`luan (as) dhmbt. fj. u. Po s`hngre hudhra, s'bie er. fj. u. f. E di luga se 'ka poja (vegshi, vorba) fj. u. shih te LUG/,A.

POE

28

POR

lidh. Erdhi, por pak von. Liria nuk dhurohet, por tohet me gjak. fj. u. f. Nuk i dgjon njeri pordht e tij. S`mbahet shtpia me pordh. fj. u. Nuk skuqen vezt me pordh. fj. u. m. Pr nj gozhd (pr nj thumb) shkoi (humbi) potkoi fj. u. shih te GOZHD/,A. Kur t'i hipsh kalit, shihi potkonjt fj. u. prgatitu e sigurohu mir para se t nissh nj pun. f. Me nj lule (me nj dallndyshe) s'vjen pranvera (behari) fj. u. shih te LUL/EJA.

PORDH

POTKUA

PRANVER

bn kasolle. fj. u. prish dika t madhe e me vler pr dika t vogl e me vler te pakt. Mos e prish kazanin (jahnin) pr nj qep! fj. u. mos e dmto dika t madhe pr nj gj fare t vogl. Fiton pes prish (ha) gjasht. fj. u. Kush merr shtat e prish tet, s`ka nevoj pr kulet. fj. u. Nuk e prishim plumbin kot. Prish (gris) gjirin, arno pqirin! fj. u. shih te GRIS. Uthulla e fort prish enn e vet fj. u. shih tek UTHULL,A. Nj dru i shtrembr prish (rrzon) gjith stavn fj. u. shih te STAV/,A.
PRISHEM

PRAPA

Uji q rrjedh, nuk kthehet prapa. fj. u. Dardha e ka bishtin prapa fj. u. shih te DARDH/,A. f. Dy prashitje jan sa nj ujitje.

vetv. S'prishet dasma pr nj qep (pr nj limon) fj. u. shih te DASM/,A. I vetv. S'pritet lisi (druri) me nj shpat (me nj t rn t spats) fj. u. shih te SPAT/,A. f. keq. Pasi bri prokn, rri e kruan kokn. fj. u. kal. Arin e provojn n zjarr. fj. u. m. Flaka t djeg, prushi t ngroh fj. u. duhet t mbshtetesh te dika q sht e qndrueshme dhe jo te dika q kalon shpejt. Kusia mbi prush, thllza n fush fj. u. shih te KUSI,A.

PRASHITJE

fj. u.

PRITEM

PREHR

m. I vogl pr prehr, i madh pr zemr fj. u. i vogl n mosh, por trim. kal. E bardh sht edhe bora n mal, por po ta preksh mrdhin. fj. u. jo do gj q sht e bukur a e ndritshme, sht doemos edhe e mir; pamja t gnjen. Mos i prekni pemt! Ku s`ke vn mos prek! fj. u. Mos m prek! Qan pa prekur. S`e preku askush. Mos e prek macen, se t grvisht! Mos e prek gjarprin n bisht, se t ha n gisht! fj. u. I kal. Gjuha pret hekurin (an gurin, an shkmbin) fj. u. shih te GJUH/,A I. Mat tri (shtat, dhjet) her e pre nj her! fj. u. shih te MAT. m. bot. Humbi n vaj e toi n presh fj. u. shih te VAJ,I I. mb. Kal t presht nuk ka fj. u. nj gj e till as q mund t jet, sht dika e pamundur. m. Prilli bn lulen e maji ka nderin. fj. u. thuhet kur dikush e bn nj pun por frytet ia rrmben nj tjetr. kal. Pesha e bors e prishi atin. Po nuk prishe, nuk ndrton. fj. u. Prish bucela e bj knae. fj. u. Prish shtpi e

PROK

PREK

PROVOJ PRUSH

PUL

PRES

PRESH

PRESHT

PRILL

f. Kur s'ke pula, mos bj ish! fj. u. thuhet kur e kshillojn dik t mos przihet n punt q s'i takojn. M mir nj vez sot, se nj pul mot fj. u. shih te VEZ/,A. Pula e bots duket m e madhe fj. u. iron. thuhet kur ajo q nuk t prket ty ose ajo q nuk e njeh t duket m e mir. At q ul qafn, e dhjesin pulat fj. u. thjeshtligj. at q gjunjzohet ose nnshtrohet e marrin t gjith npr kmb. Mos u prziej me krundet, se do t t han pulat! (po t przihesh me krundet, t han pulat) fj. u. shih te KRUNDE,T. f. Puna e njeh njeriun. fj. u. Puna an malet. fj. u. Pa pun s`ka gun. fj. u. E ka punn n gjak. Fjal pak e pun shum. Pun, pun nat e dit q

PUN

PRISH

29

t shohim pakz drit. fj. u. Nga secili sipas aftsive, secilit sipas puns. Punn e sotme mos e lr pr nesr. fj. u. Ku ke punn, shtro (edhe) gunn. fj. u. I erdhi gjith puna.
PUNLUM

(shtat a tet) vet, e bj si di vet! fj. u. kshillohu me t tjert, merr mendimin e t tjerve dhe m n fund vendos vet pr dika.
PYK

mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Fjalshumi - punlumi. fj. u. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Fjalshtruari punmbaruari. fj. u. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Punshtruari - i uruari (i lvduari). fj. u. mb. 2. Prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. Fjalgjati - punthati. fj. u. jokal. Kush punon, gzon. fj. u. Kush s`punon, dheut i rndon. fj. u. Kush nuk punon, nuk ha. fj. u. Punove - gzove. fj. u. f. Shum pupla e pak mish fj. u. thuhet pr dik q nga pamja e jashtme duket sikur di sht, por n t vrtet nuk ka ndonj vler t madhe ose sht fyk nga mendja; fjalshum e punpak. f. Besa e shqiptarit si purteka e arit. fj. u.

PUNMBARUAR

f. Pyka shtyhet (nxirret) me pyk [pykn e shtyn (e nxjerr) pyka] fj. u. thuhet kur dikush duhet kundrshtuar, luftuar a zhdukur me t njjtat mjete q ka prdorur edhe ai vet. Shkojn myk e pyk shih te MYK/,A. m. Nuk ka pyll pa derra fj. u. shih te DERR, I. Fusha ka sy e pylli (mali, gardhi, muri) ka vesh fj. u. shih te FUSH/, A. f. At q ul qafn, e dhjesin pulat fj. u. thjeshtligj. shih te PUL/, A. Mendja e madhe ta thyen qafn (zverkun) fj. u. shih te MENDJ/E,A. Nga lviz qafa, kthehet koka fj. u. nga dika m e vogl e m pak e rndsishme varet dika kryesore.

PYLL

PUNSHTRUAR

PUNTHAT

QAF

PUNOJ

QAJ

PUPL

jokal. I fundit o qesh o qan. fj. u. ai q mbetet n fund kur ndahet dika n pjes o ton o humbet (sepse mund t'i mbetet nj pjes m e madhe, por mund t'i mbetet edhe nj pjes m e vogl). m. bised. Qej qejf, puna pun. fj. u. m. Qenit tregoji shkopin. fj. u. Qenit iu bj qen fj. u. Qeni leh atje ku ha fj. u. keq. thuhet kur dikush mban pa t drejt ann e atij, nga i cili ka prftime. Kujto (zr n goj) qenin, rrmbe (bj gati) shkopin fj. u. thuhet kur dikush vjen sapo ia kemi prmendur emrin. Qeni q leh nuk t ha (nuk t kafshon); fj. u. shih te LEH. Kush e me qenin (me qent), ngrihet me pleshta fj. u. po t shoqrohesh me njerz t kqij, do t marrsh veset e tyre; m thuaj me k rri, t t them se cili je. Qent le t lehin, karvani shkon prpara fj. u. shih te LEH. f. bot. S'prishet dasma pr nj qep (pr nj limon) fj. u. shih te DASM/,A.

QEJF QEN

PURTEK

PUS

m. S'bhet pusi me gjilpra fj. u. shih te GJILPR/,A. S'mbushet pusi me pshtym (me gjilpra) fj. u. shih te PSHTYM/,A. Mos hyr n pus me litarin e bots! fj. u. mbshtetu n forcat e tua!, mos shpreso shum n ndihmat e t tjerve! Pusi (kroi) i mir njihet n koh t that fj. u. shih te KRUA, KROI. f. Pusia t ha. fj. u. kal. Kush pyet, s`humbet (s`tret). fj. u. Humbi kokn e pyet pr okt fj. u. shih te HUMB. Po s'pate shokun, pyet shkopin! fj. u. sht mir q pr do gj t kshillohesh m par me dik a t marrsh mendimin e dikujt. Pyet njqind

PUSI PYES

QEP

QEROS

m. Te koka e qerosit t gjith bhen berber fj. u. thuhet kur nj pun sht

30

fare e leht e mund ta bj kushdo pa asnj vshtirsi.


QESH

RI

mb. Miq t rinj zr sa t duash po t vjetrit mos i harro. fj. u. m. bot. Rigoni s'bhet lis fj. u. thuhej nga klasat shfrytzuese pr t mohuar aftsit dhe mundsit e zhvillimit e t prparimit t njerzve t thjesht.

jokal. I fundit o qesh o qan fj. u. shih te QAJ.

RIGON

QETHUR

mb. Shkoi (vajti) pr lesh e doli ( u kthye, erdhi) i qethur fj. u. iron. shih te LESH,I. jokal. S'qndron breshri mbi breshk fj. u. shih te BRESH/R,RI.

RINI

Ai q punon, ha. fj. u.

f. Kush punon n rini gzon n pleqri. fj. u. kal. Frika i ruan vreshtat. fj. u. Ruaje (mbaje) zogun sa e ke n dor! fj. u. shih te

QNDROJ

RUAJ

QIELL

m. S'kapet qielli me dor fj. u. sht e pamundur. m. sht m afr dera se qilari fj. u. shih te DER/, A. I as ders t dgjoj qilari shih te FLAS. f. Ujku qimen e ndrron, po lkurn s'e ndrron (po zakonin s`e harron). fj. u.

RUP

QILAR

m. vjet. Nuk shkohet me tre rupe n dasm fj. u. duhet t jesh i prgatitur mir kur ndrmerr dika t madhe. kal. Hekuri do rrahur sa sht n zjarr (sa sht i nxeht) fj. u. shih te HEKUR,I. Nj thumb, njqind her ta rrahsh, nj maj nxjerr fj. u. shih te THUMB,I. f. bised. Rrena i ka kmbt t shkurtra. fj. u.

RRAH

QIME

QIT

kal. I zoti e qit (e nxjerr) gomarin nga balta fj. u. shih te BALT/,A. mb. bised. Ku mblidhen shum mami, lind fmija qorr. fj. u. m. U dogj nga qulli (nga kungulli), e i fryn edhe kosit fj. u. e ka psuar keq nga dika e mparshme dhe tregon kujdes t tepruar edhe kur nuk sht e nevojshme.

RREN

QORR

RREZIK

QULL

m. Miku njihet n rrezik. fj. u. Mendja e madhe - rreziku i vetes. fj. u. kal. Puna e rrfen njeriun. fj. u.

RRFEJ

RRMBEJ

RE

I f. Nuk bie reja (rrufeja) n hithra fj. u. mosprf. shih te HITH/R,RA. I f. I brtet s bijs ta dgjoj e reja fj. u. e hedh fjaln pr ta dgjuar dikush tjetr, e thot trthorazi dika, i bie pragut t dgjoj dera. m. S'mson kali revan n pleqri fj. u. thuhet pr dika q i ka kaluar koha dhe nuk mund t bhet m. mb. Guri sht i rnd n vend t vet. fj. u. f. S`pritet lisi (druri) me nj t rn t spats (me nj spat). fj. u. shih te SPAT/,A.

kal. Kujto (zr n goj) qenin, rrmbe (bj gati) shkopin fj. u. shih te QEN,I. I f. E msoi me rrnj. Liria i ka rrnjt n gjak. fj. u. Nuk ka deg pa rrnj fj. u. askush a asgj nuk mund t ec prpara pa pasur nj themel t shndosh; nuk ka zhvillim pa mbshtetje t shndosh; nuk ka maj pa rrz. Gjuha e ka rrnjn n zemr fj. u. shih te GJUH/,A. Mos mburr degt pa par rrnjt! fj. u. pr t vlersuar dika mos u mbshtet n ant e jashtme, por shiko brendin, thelbin, themelet, shkaqet, qllimet. I f. Nuk ka maj pa rrz fj. u. askush a asgj nuk mund t ec prpara pa pasur nj themel t shndosh; nuk ka zhvillim pa nj mbshtetje t shndosh.

RE

RRNJ

REVAN

RND

RN

RRZ

RNKOHEM

vetv. bised. Mikut iu rnko, armikut iu lvdo! fj. u.

31

kal. Nj dru e shtrembr rrzon (prish) gjith stavn fj. u. shih te STAV/,A. RRI jokal. Thuam me k rri, t t them se cili je! fj. u. Ujt q rri, qelbet. fj. u. Nuk rri iriqi n plis fj. u. shih te PLIS,I I. Kur rri (kur e) koka, lviz gjuha fj. u. shih te KOK/, A. Ngrihu prift t rrij (t ulet) hoxha! shih te PRIFT, I I. T rrim shtrembr e t asim drejt! fj. u. shih te SHTREMBR. Thesi bosh (i zbrazur, pa gj) s'rri (s'qndron) m kmb fj. u. shih te THES,I. RRIHEM vetv. . Hekuri rrihet sa sht i nxeht. fj. u. RROJ jokal. Sa t rrosh do t msosh. fj. u. RRUFE f. Nuk bie rrufeja (reja) n hithra fj. u. mosprf. shih te HITH/R,RA. RRUG f. Rruga vade s'ka fj. u. vjet. nuk i dihet se s'mund t ndodh. RRUMBULLAKT mb. Bota sht e rrumbullakt fj. u. i thuhet dikujt pr t'i treguar se prsri mund t takohemi me t pr nj shtje ose se gjendja mund t kthehet n t kundrtn. RRUNGAJ f. Nuk sjell lumi gjithnj rrungaja. fj. u. RRUSH m. bhet rrushi deng (s'bhet deng me rrush) fj. u. sht gj q s'bhet, sht e pamundur. Kur s'ke rrush, ha edhe larushk fj. u. shih te LARUSHK,U. Sheh rrushi rrushin (ku kun) e piqet fj. u. Marrin shembull njri nga tjetri, veprojn si bjn t tjert. SAHAT m. bised. 'sjell sahati nuk sjell moti fj. u. n nj ast mund t ndodh dika shum e rnd; e keqja mund t bhet n ast. SAMAR m. S'ka 'i bn gomarit e i bie samarit fj. u. nuk arrin ose nuk guxon t dnoj fajtorin e vrtet dhe i shkarkohet dikujt tjetr; e nxjerr zemrimin n kurriz t dikujt q nuk ka faj, e shfren dun aty ku mundet, pa dnuar fajtorin e vrtet.
RRZOJ

SE

M mir von se kurr. fj. u. M mir t dish se t kesh. fj. u. f. S'pritet lisi (druri) me nj spat (me nj t rn t spats) fj. u. punt e vshtira krkojn prpjekje e durim. f. Po nuk qau fmija, nuk i jep nna (e ma) sis (gji, t pij) fj. u. shih te QAJ. f. Shosha shosh, sita sit fj. u. shih te SHOSH/,A. E vun n sit e n shosh dik e vun n loj, e talln, e prqeshn. I kal. Nuk hahen ato petulla q t'i sjell (t'i jep) shigjetulla fj. u. shih te PETULL,A. 'sjell minuta, s'e sjell ora (s'e sjell moti) fj. u. shih te MINUT/,A. f. Sjellja e zbukuron njeriun. fj. u.

SPAT

SIS

SIT

SJELL

SJELLJE SOFR

f. Sofrn shtroje edhe me buk e krip (e qep)! fj. u. mikun prite me at q t kesh! vetv. bised. Nuk soset (nuk thahet) deti me lug fj. u. shih te DET,I.

SOSEM

SOT

ndajf. M mir nj vez sot se nj pul mot fj. u. shih te VEZ/,A. m. S'bhet stan me lepuj fj. u. nuk bhet gj me njerz t paaft a t paprshtatshm, q nuk ngulen n nj vend e nuk duan t punojn n mnyr t organizuar. f. Nj dru e shtrembr rrzon (prish) gjith stavn fj. u. nj njeri me sjellje t keqe dmton nj kolektiv t tr. I f. Qeni leh atje ku ka steln. fj. u.

STAN

STAV

STEL STUHI

f. Kush mbjell ern do t korr stuhin (furtunn) fj. u. libr. shih te MBJELL.

SY

m. Korbi korbit (sorra sorrs) s'ia nxjerr syt fj. u. shih te KORB,I. Larg sysh, larg zemrs fj. u. njeriun q sht shum koh larg edhe mund ta harrojn e t mos e kujtojn si t afrt e t dashur. M mir t t dal syri sesa nami fj. u. emri i mir a i keq q prhapet pr dik i sjell nganjher shum ngatrresa e pasoja t kqija. Syri i bardh si nj kokrr dardh

32

fj. u. thuhet kur dikush duket nga syt se sht njeri i but e zemrmir. Kur shtie drut, hap syt fj. u. shih te SHTIE. Fusha ka sy e mali (pylli, gardhi, muri) ka vesh fj. u. shih te FUSH/,A.
SHAKULL

SHIKOJ

m. 2. Gjyryk. Luaj shakullin. Hekuri punon, shakulli gjmon. fj. u.

SHALAQE

f. shih KAPRCYELL,ELLI 1. Kaprcej shalaqen. Shalaqe m shalaqe dilet n faqe. fj. u. m. bot. Nuk mbahen dy shalqinj (dy kunguj) nn nj sqetull (n nj dor) fj. u. shih te KUNGULL,I. f. Sharra q pret, shklqen edhe vet fj. u. ai q mson e ndihmon t tjert, mson e prton edhe vet prej tyre. m. S`bhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. fj. u. Shati trheq nga vetja fj. u. keq. thuhet pr nj njeri q mendon m par a m shum pr t mirn e vet, pr nevojat e veta. m. M mir djepin that (bosh) se shejtanin brenda fj. u. shih te DJEP,I. vetv. Shtpia pa njeri brenda shembet. fj. u.

kal. Mos shiko se `thot, po shiko se `bn n bot! fj. u. Mos i shiko gunn, po shikoji punn! fj. u. Bj at q duhet, mos shiko se `thuhet! fj. u. Mos shiko (mos vshtro) gjithnj prpjet, po shiko (vshtro) dhe tatpjet! fj. u. shih tek TATPJET. Mos i shiko shkallt, por shikoji oborrin! (dikujt) fj. u. shih te SHKALL/,A. Mos i shiko shpatullat, por shikoji zemrn! fj. u. shih te SHPATULL,A. m. Shiu n korrik, misri me shinik. fj.

SHALQI

SHINIK

u.

SHITEM

SHARR

vetv. Kush shitet i madh, sht i vogl. fj. u. Nuk shitet kali me nj t penguar. fj. u.

SHKALL

SHAT

SHEJTAN

SHEMBEM

SHES

kal. Shtpin shite, shokun mbaje! fj. u. pr shokun e vrtet mos kurse asgj, miqsia e vrtet s'ka t paguar. I zoti e shet, tellalli s'e jep fj. u. shih te ZOTI (i). m. Puna sht shndet. fj. u. vetv. S'shndoshet (s'majmet) kau ditn q do t theret fj. u. shih te KA,U. m. Kush nuk i bn shrbim kalit, bn udhn m kmb. fj. u.

SHNDET

SHNDOSHEM

f. Mos i shiko shkallt, por shikoji oborrin! (dikujt) fj. u. mos e vlerso dik nga ajo q ka trashguar prej t tjerve, por moje nga puna q bn ai vet e nga aftsit q ka. Burri n shkall, po shkalla n mur fj. u. njeriu duhet t punoj e t luftoj me guxim, por me mend n kok; t ecim prpara duke e menduar e peshuar mir at q bjm. Kur s'ke shkalln, merr litarin (sht i mir edhe litari) fj. u. pr t kryer nj pun, kur nuk i ke mjetet m t mira, mund t prdorsh edhe mjete t tjera jo aq t volitshme, mjafton q puna t bhet; kur s'ke puln, ha edhe sorrn. N ati ngjiten me shkall fj. u. do pun krkon mjetet e nevojshme. Shkalla e lart do (krkon) kmb t forta fj. u. duhet t'i matim mir fuqit e t prgatitemi me kujdes kur ia hyjm nj pune t rndsishme. I f. kryes. Nuk piqet buka me shkarpa fj. u. nuk mund t kryhet mir nj pun pa pasur mjetet e nevojshme. m. M mir shkelmi se helmi fj. u. m mir t ta thon a t ta bjn t keqen hapur, sesa t t godasin tinz e me t pabes. m. Gjuha an shkmbin (gurin) fj. u. shih te GJUH/, A I.

SHKARP

SHRBIM

SHI

m. Shiu i but lag t marr e t urt. fj. u. f. zool. Nuk hahen ato petulla q t'i jep (t'i sjell) shigjetulla fj. u. shih te PETULL,A.

SHKELM

SHIGJETULL

SHKMB

33

SHKNDIJ

f. Nj shkndij ndez nj mal. fj. u. Shkndijat (shkndijzat) dalin n maj fj. u. do pun ka kohn e vet. S'ka 'i bn shkndija eshks s njom (s lagur) fj. u. pr t'ia dal n krye nj pune nuk mjafton vetm dshira e mir, por duhen plotsuar me koh kushtet e nevojshme. f. Shkndijzat (shkndijat) dalin n maj fj. u. shih te SHKNDIJ/,A.

SHOH

SHKNDIJZ

kal. Nuk sheh syri, po sheh mendja. fj. u. Kur t shoh me sy, m bie ndrmend pr ty. fj. u. Dielli shihet (duket) q n mngjes (q kur lind) fj. u. shih te DIELL,I. Mos mburr degt pa par rrnjt fj. u. shih te RRNJ/,A. Sheh rrushi rrushin (ku kun) e piqet fj. u. shih te RRUSH,I. Kur t'i hipsh kalit, shihi potkonjt fj. u. shih te POTK/UA,OI.

SHOK

SHKOJ

jokal. M thuaj me k shkon, t t them se kush je. fj. u. Pr nj gozhd shkoi potkoi. fj. u. Pr nj pe, pr nj gjilpr shkoi dm nj gun e tr. fj. u. Shkoi vapa me gushtin fj. u. shih te GUSHT, I. Gjej njher bari, pastaj shko e bli dhi fj. u. shih te BARI,U. Kush shkon pas brumbullit, te plehu do ta shpjer fj. u. shih te BRUMBULL,I. M mir t shkoj kryet (koka) se fytyra fj. u. shih te KRYE,T. Qent le t lehin, karvani shkon prpara fj. u. shih te LEH. Shkoi shyta t krkoj brirt, la edhe vesht fj. u. iron. shih te SHYT/,A. Tymi t shkoj drejt, pa le t jet oxhaku i shtrembr! fj. u. shih tek TYM,I. m. Kur s'ke shokun, pyet shkopin. fj. u. Kujto (zr n goj) qenin, rrmbe (bj gati) shkopin fj. u. shih te QEN,I. Shkopin, po e ndyve t tr, s'ke ku e kap fj. u. shih te NDYJ. kal. Rrufeja nuk shkrep dy her mbi nj lis. fj. u. Ku shkrep kjo fjal ku qllon kjo fjal? u. kal. Tjetr i shkund, tjetr i ha. fj.

m. Trimi i mir me shok shum. fj. u. Atij q i thrret shok, i ke thirrur vlla. fj. u. Thuam `shok ke, t t them cili je. fj. u. N rrezik e n nevoj shokushokun t ndihmoj. fj. u. Shtpin shite, shokun mbaje! fj. u. pr shokun e vrtet mos kurse asgj, miqsia e vrtet s`ka t paguar. Kush i bn varrin shokut, bie vet brenda fj. u. shih te VARR,I. kal. Shosha shosh, sita sit fj. u. shih te SHOSH/,A. fj. u. m. Shoshari shoshn e tij lvdon.

SHOSH

SHOSHAR

SHOSH

SHKOP

I f. Nuk trembet ariu (arusha) me shosh. fj. u. Nuk mbulohet (nuk zihet, nuk fshihet) dielli me shosh fj. u. shih te DIELL,I. E vun n sit e n shosh dik shih te SIT/,A. Shosha shosh, sita sit fj. u. secili ka aftsit e veta e bn punn q ka mundsi t bj. kal. Mos e fut n hambar pa e shoshitur fj. u. mos e bj mik dik pa e njohur mir!

SHOSHIT

SHKREP

SHPATULL

SHKUND

SHKURTR

mb. I gjati sht shrbtori i t shkurtrit. fj. u. Gnjeshtra i ka kmbt t shkurtra fj. u. gnjeshtra zbulohet shpejt, del n shesh menjher. kal. Shkurti shkurton urt fj. u. n shkurt bn ftoht dhe harxhohen shum dru pr zjarr.

SHKURTOJ

f. Shpatullat s'bhen tri fj. u. edhe mundsia a aftsia pr t prballuar punt e vshtirsit ka nj ku. Shpatullat duan kmb fj. u. pr t'u br ball detyrave a vshtirsive duhet t i mbshtetesh fort diku; duhet t'i mbshtetsh kmbt n tok. Mos i shiko shpatullat, por shikoji zemrn! fj. u. nuk vlen ai q ka trup t madh, por ai q ka shpirt t madh, q sht trim e zemrgjer. Shpatullat me zemrn s`jan motra fj. u. mund t jet dikush trupmadh, por frikacak, ndrsa dikush mund t jet i imt nga trupi, por trim.

34

SHPEJTOJ

kal. Kush shpejton, ton. fj. u. Shpejtoni, se jemi von (s`kemi koh). mb. Njeriu i lajmruar sht gjysm i shptuar. fj. u. kal. Shpjer gojn te buka e jo bukn te goja! fj. u. prpiqu, luaj kmb e duar q t sigurosh at q t duhet. vetv. 3. Ps. e SHPIK I 1. Luglug shpiket nj kup. fj. u. Nuk shpiket deti me lug. fj. u. m. Nga del fjala, del shpirti. fj. u. fjala e dhn nuk kthehet.

SHTEG

SHPTUAR

m. Kush ka shteg, s'ka mot t lig. fj. u. kush ka rrug pr t br, nuk pyet pr mot t keq; ai q synon t arrij pa tjetr nj qllim, nuk do t`ia dij pr vshtirsit. jokal. Nuk shteret deti me lug. fj. u. f. Shtpin shite, shokun mbaje! fj. u. Nuk mbahet shtpia me miell hua fj. u. Hesapi i shtpis nuk del n pazar fj. u. shih te HESAP,I. I zoti e din ku i pikon shtpia ( atia) fj. u. shih te ZOTI (i). N shtpin e t varurit nuk e zn n goj litarin fj. u. shih te VARUR (i,e).

SHPIE

SHTER SHTPI

SHPIKEM

SHPIRT

SHPOJ

kal. Shpoj nj vrim. Uji shpon gurin. fj. u. Po t shposh, do t dgjosh. fj. u. Pika (cirka) shpon gurin fj. u. shih te PIK/,A.

SHTIE

SHPORT

f. Vezt n shport e shportn n dor! fj. u. do gj q ka rrezik t dmtohet, duhet mbrojtur e siguruar n mnyr t plot, masat q merren pr dika, nuk duhet t jen gjysmake. Kur dgjon se ka shum pem, merr shportn e vogl fj. u. shih te PEM/,A.

kal. Kush ka nge, shtie rruaza n pe. fj. u. Kur i shtie drut, hap syt! fj. u. kur llon nj pun t rndsishme, duhet t prgatitesh mir e t kesh shum kujdes. Mos shtjer krip n gjelln e bots! fj. u. thuhet kur e kshillojn dik q t mos merret me pun q nuk i prkasin, t mos fut hundt n punt e t tjerve. Po shtive, mizn (milingonn), t iku hambari fj. u nj armik i brendshm, sado i vogl qoft, mund t t sjell nj dm shum t madh.

SHPRUSH

kal. Shprushe zjarrin, prit shkndijat. fj. u. f. Nuk futet shpuza n gji. fj. u.

SHTOJ

kal. Kali i mir e shton (vet) tagjin fj. u. shih tek TAGJI,A.

SHPUZ SHQEME

SHTRAT

f. bot. 'i bn dhia shqemes, shqemja ia bn lkurs fj. u. kush bn keq, gjen keq; 't bsh, at do t t bjn. f. M mir shqiponj nj dit, se sorr nj vit. fj. u. Shqiponja nuk ha miza fj. u. njerzit e shquar nuk merren me ikrrima e me gjra t ulta. kal. T shqeva dysh! Luga e madhe t shqyen gojn. fj. u. f. Shum her vete shtamba pr uj e nj her thyhet. fj. u. num. them. Mat shtat (tri, dhjet) her e pre nj her! fj. u. shih te MAT.

m. Shtriji (zgjati) kmbt sa ke shtratin (jorganin, plan) fj. u. shih te JORGAN,I. f. E drejta ton mbi t shtrembrn. fj. u. E shtrembra dhe gnjeshtra nuk fshihen. fj. u. E shtrembra i ka kmbt t shkurtra. fj. u.

SHTREMBR

SHQIPONJ

SHTREMBR

SHQYEJ

mb. Nj dru e shtrembr rrzon (prish) gjith stavn fj. u. shih te STAV/,A. Tymi t shkoj drejt, pa le t jet oxhaku i shtrembr fj. u. shih tek TYM,I. ndajf. T rrim shtrembr e t asim drejt! fj. u. sido q t jet, duhet t themi t vrtetn, t themi at q sht, edhe pse s'na plqen. Rri shtrembt e fol

SHTREMBR

SHTAMB

SHTAT

SHTREMBT

ndajf. drejt. fj. u.

35

SHTRENJT

fj. u.

mb. Gjja e shtrenjt z m lir. ndajf. Gjja e lir z shtrenjt.

SHYT

SHTRENJT

fj. u.

SHTRIJ

kal. Shtriji (zgjati) kmbt sa ke jorganin (plan, shtratin) fj. u. shih te JORGAN,I. kal. Demin e shtron zgjedha fj. u. shih te ZGJEDH/,A. Si t shtrosh, ashtu t mbulojn fj. u. si t sillesh me t tjert, ashtu do t sillen edhe t tjert me ty. Sofrn shtroje edhe me buk e krip (e qep) fj. u. shih te SOF/R,RA. ndajf. Guri q punon shtruar, bn miell t but fj. u. njeriu kmbnguls dhe fjalpak bn pun t mir. f. Nuk mbahet shtpia me nj shtyll. fj. u. kal. Zure gjarprin, shtypi kokn! fj. u. Gjarprit shtypi kokn! fj. u. shih te GJARP/R,RI. mb. 9. euf. I vdekur. M mir i shuar se i turpruar. fj. u. M mir i shuar se gjall e i harruar. fj. u. vetv. b) vdekt! Nuk u shua (nuk humbi) pazari pr gjilpra fj. u. shih te HUMB.

mb. Shkoi shyta t krkoj brirt, la edhe vesht fj. u. iron. shkoi pr t tuar dika, po humbi edhe at q kishte pasur; vajti pr t'i krkuar llogari dikujt, po i krkuan llogari atij vet dhe e vun prpara.

TABIAT

SHTROJ

m. bised. vjet. Fshat e zanat, der e tabiat. fj. u. njerz te vendeve a t familjeve t ndryshme kan zakone t ndryshme. f. Kali i mir e shton (vet) tagjin fj. u. kush di t punoj e t sillet si duhet, i sjell vetes t mira. Kali ha tagjin, gomari mbart bucelat fj. u. thuhet kur dikush rri rehat e bn qejf, ndrsa dikush tjetr coptohet n pun. vetv. Mali me mal s'takohet, njeriu me njeriun takohet. fj. u. m. Nj her talent e dhjet her pun. fj. u.

TAGJI

SHTRUAR

TAKOHEM

SHTYLL

TALENT

SHTYP

TAMAH

m. bised. Nga tamahu heq stomaku. fj. u.

SHUAR

TATAREQ

m. bot. Baba, at. Vajza e tats. Djali i tats. Bm, o tat, t t ngjaj. fj. u. f. Tatpjeta pr pleq, prpjeta pr djem. fj. u. Mos shko (mos vshtro) gjithnj prpjet, po shko (vshtro) edhe tatpjet fj. u. kush an prpara, duhet t shoh dhe rrugn q ka br, duhen nxjerr gjithnj msime nga e kaluara, s'duhet harruar e kaluara. m. I zoti e shet, tellalli s'e jep fj. u. shih te ZOTI (i).

SHUHEM

TATPJET

TATPJET

SHULT

mb. 1. I pjerrt, i shtrembr, q vjen shul. Parmenda e shult e bn kaun t mpit. fj. u. mb. I shumt. Jan t shum. Nga t mirat e shuma. Nga t qart e shum. I shumi si lumi, i paku si gjaku. fj. u. I pakuf. Trimi i mir me shok shum. fj. u. M mir pak e sakt, se shum e pr lum. fj. u. fj. u. mb. Fjalt e shumta jan fukarallk.

SHUM

TELLALL

SHUM

TEPROJ

SHUMT

kal. far t bsh ta bjn dhe ta teprojn. fj. u. at q ua bn t tjerve, ata ta bjn ty madje n nj mas m t madhe; 't bsh do ta bjn edhe m keq.

SHURDHR

mb. Rri si i shurdhri n kuvend. fj. u. nuk kupton e nuk merr vesh asgj nga ato q thuhen. At q ka shum fjal, nj i shurdhr e mund. fj. u.

TERJAK

ndajf. bised. Ashtu si duhet, sakt. Fol pak e terjak dhe jo shum e pr lum. fj. u.

TRMALE

f. E prpjet. Ngjiti trmalen. Trmalja ka teposhtn. fj. u.

36

TIGAN

m. Urt e but e plot tigani fj. u. iron. shih tek URT. u. ndajf. Kush et tinz, i bie shpins. fj.

TRUNG

TINZ

m. Ndezja e zjarrit nuk llon nga trungu fj. u. punt duhen nisur nga koka e jo nga bishti, puna kryhet mir kur nis mbar. m. Mendja e shndosh n trup t shndosh. fj. u. libr. Trupi shndoshet me t punuar, mendja ndriohet me t msuar. fj. u.

TOP

m. S't ln topat t dgjosh dyfekt fj. u. kur t z nj e keqe e madhe, i harron hallet e tjera m t vogla. fj. u. f. vjet. S'bhet dora topanxh

TRUP

TOPANXH

TUL

TRADHTUAR

mb. 2. prd. em. sipas kuptimit t mbiemrit. I tradhtuari, i prvluari. fj. u. I m. Mos ec me vrap, se bie n trap. fj. u. Pa hedhur trapin, mos thuaj hop. fj. u. I jokal. Kush trapit shum, mbetet pa pun. fj. u.

m. Gjuha sht prej tuli fj. u. shih te GJUH/, A I. I futi (i shtiu) vesht n tul bri sikur nuk e dgjoi dik; e bri veshin t shurdhr. fj. u. vetv. Muri tundet, burri s'tundet.

TUNDEM

TRAP

TUNDOJ

kal. I miri t ndihmon, i ligu ( i keqi ) t tundon. fj. u.

TRAPIT

TURI

m. T gjith derrat nj turi kan. fj. u. t gjith t kqijt njsoj jan. m. Turpi t l pa buk. fj. u. Puna s'ka turp. fj. u. nuk sht turp t punosh, puna sht nder. m. U qorroi tymi syt. Nuk ka tym pa zjarr. fj. u. Iku nga tymi e ra n zjarr fj. u. shptoi nga nj e keqe e vogl e ra n nj t keqe m t madhe, iku nga shiu e ra n breshr. Tymi t shkoj drejt, pa le t jet oxhaku i shtrembr! fj. u. punt t shkojn mir pa le t thot 't doj bota; nuk an kokn s'e 'thot bota, kur i ka punt mir. vetv. Nuk thahet, (nuk soset) deti me lug fj. u. shih te DETI. kal. Luga mbush barkun, piruni than gurmazin fj. u. shih te LUG/,A. f. Thanat nuk numrohen fj. u. gjrat pa vler nuk numrohen; gjrat e vogla e pa rndsi nuk duhen vn re megjithse mund t mos na plqejn. Ka ngrn lule thane. Sa thana jan, kokrra s'bjn fj. u. sa fjal iten, nuk duhen besuar.

TRAST

f. E di Gjoni far ka n trast (n thes) fj. u. i di secili hallet e veta, e di i zoti ku i pikon atia. Fjal t mira e gur n trast (n torb, n thes) shih te GUR,I. Ruan me trast e prish me thas fj. u. kursen aty ku nuk duhet, nuk di ku t kursej, sht i shtrenjt n krunde e i lir n miell; harxhon m shum se sa kursen.

TURP

TYM

TRE

m. num. them. Shpatullat s'bhen tri fj. u. shih te SHPATULL,A. u. kal. 'ka zemra e tregon fytyra. fj.

TREGOJ

THAHEM

TREMBEM

vetv. Nuk trembet ariu (arusha) me shosh fj. u. shih te SHOSH/,A. S'trembet ujku nga mushkonjat fj. u. shih tek UJK,U I. kal. Goja tret edhe malet fj. u. shih te MAL, I.

THAJ

THAN

TRET

TRI

f. num. them. Shpatullat s'bhen tri fj. u. shih te SHPATULL,A. m. Trimi i mir me shok shum. fj. u. Trimi i mir n luft njihet. fj. u. m. anat. Lima e but t ha trut fj. u. shih te LIM/, A.

TRIM

THAT

mb. Kroi (pusi) i mir njihet n koh t that fj. u. shih te KRUA, KROI.

TRU

THAT

ndajf. M mir djepin that (bosh) se shejtanin brenda fj. u. shih te DJEP,I.

37

THAT

as. S'kndon zhaba n t that fj. u. shih te ZHAB/,A. f. bot. Kur s'ke grur, e mir sht edhe thekra fj. u. njeriu bn si t ket, knaqet me at q ka; kur s'ke puln, ha edhe sorrn. Thekra sht e gjat, po gruri hahet fj. u. vlen puna, jo pamja, mos i shih gunn, po punn. m. Ka thelb buka fj. u. buka q t japin vlen shum, nuk bn t hash bukn e t prmbyssh kup. f. Thela e madhe t ngec n fyt. fj. u. kush lakmon shum, e pson.

THOI

THEKR

m. S'ndahet mishi prej thoit fj. u. shih te MISH,I. Lesht e ujkut, thonjt e but fj. u. shih tek UJK,U I. m. Pr nj thumb (gozhd) shkoi (humbi) potkoi fj. u. shih te GOZHD/,A. Njri (i bie) thumbit (gozhds), tjetri potkoit shih te GOZHD/,A. Nj thumb, njqind her ta rrahsh nj maj nxjerr fj. u. mosprf. thuhet kur kemi t bjm me nj njeri shum kokfort, q nuk pranon vrejtjet dhe kshillat e dobishme t t tjerve (n kuptimin sa do t mundohesh, nuk nxjerr dot gj nga nj njeri q nuk ndryshon ). f. Ose hu ose thupr fj. u. shih te HU,RI.

THUMB

THELB

THEL

THEM

kal. Bluaje, pa thuaje! fj. u. Un them ja ujku!, ti krkon gjurmt (kur ke ujkun, mos i krko gjurmt!) fj. u. shih tek UJK,U I. kal. S'shndoshet ('majmet) kau ditn q do t theret fj. u. shih te KA,U.

THUPR

THYEJ

THER

kal. Mendja e madhe t thyen qafn (zverkun) fj. u. shih te MENDJ/E,A. Gjuha kocka s'ka e kocka thyen fj. u. shih te GJUH/,A I. vetv. Buka q thyhet, s'ngjitet m fj. u. shih te BUK/,A. Po u thye kulai, s'ngjitet m fj. u. shih te KULA,I. M mir t pritet koka (kryet), se t thyhen gjunjt fj. u. shih te GJU,RI. f. Kali bots t l n udh fj. u. shih te BOT/,A I.

THES

m. Nuk fshihet derri n thes fj. u. shih te DERR,I. Nuk futet (nuk hyn, nuk fshihet) minarja (hosteni) n thes fj. u. shih te MINAR/E,JA. S'futen pleshtat n thes ('mblidhen pleshtat n grusht) shih te PLESHT,I. Gjeti hajduti thesin (u poq hajduti me thesin) fj. u. keq. gjeti tenxherja kapakun, gjeti rrasa vegshin. Shiko drithin e jo thesin! fj. u. shih DRITH,I. E di mesi se 'ka thesi fj. u. shih te MES,I. Ruan me trast e prish me thas fj. u. shih tek TRAST/,A. Thesi bosh (i zbrazur, pa gj) s'qndron ('rri) m kmb fj. u. njeriu nuk jeton e nuk punon dot pa ngrn. f. zool. Kusia mbi prush, thllza fush fj. u. shih te KUSI, A.

THYHEM

UDH

UGAR

m. Si m ha barin, m puno ugarin. fj. u. thuhet kur kshillohet dikush q t'i prgjigjet plotsisht me pun pags q i jepet. 2. Punimi i par i toks. Ugari i janarit, vlaga e beharit (misri i hambarit). fj. u.

THLLZ

UJ

THN

f. M mir puna se e thna. fj. u. Nga e thna n t br sht n mes nj det i tr. fj. u. f. Kush ha buk, bn edhe thrrime fj. u. shih te BUK/,A, m. Dhurata e armikut o helm o thik fj. u. shih te HELM,I I.

THRRIME

THIK

m. 'bhet gjaku uj fj. u. nuk mund t mohohen lidhjet e afrta faresnore. Mulliri bluan me aq uj sa ka fj. u. shih te MULLI,RI. Nuk shkon gjithmon kungulli mbi uj fj. u. shih te KUNGULL,I. Shto uj e shto miell mosprf. shih te SHTOJ. E bri dy uj e nj oriz e prishi dika, e bri t cilsis s dobt. Kush ha djath nga t hoxhs, plcet pr uj fj. u. shih te HOXH/,A.

38

UJ

as. 1. shih UJ/,I. Ujt e, hasmi s'e. fj. u. I m. Delen (dhin) q ndahet nga tufa, e ha ujku. fj. u. Ujku mjegull do. fj. u. Kur thon ngordhi ujku, ather ruaje gomarin. fj. u. Qeni i keq e sjell ujkun n vath. fj. u. Nuk e (nuk kullot) delja me ujkun bashk. fj. u. Ujku bari s'bhet. fj. u. I tregon lkurn e ujkut dikujt e frikson, e tremb dik duke iu kanosur me dika. S'trembet ujku nga mushkonjat fj. u. thuhet pr dik q nuk do t'ia dij fare kur e krcnon nj kundrshtar i pafuqishm. Lesht e ujkut, thonjt e but fj. u. kundr t keqit e t egrit duhet prdorur forca. Un them ja ujku!, ti krkon gjurmt (kur ke ujkun, mos i krko gjurmt!) fj. u. thuhet pr dik q krkon t fsheh dika q duket fare qart ose q e krkon t vrtetn jo aty ku ajo duket qart, por aty ku ajo mbulohet e errsohet. akalli bri krdin, ujkut i doli nami fj. u. thuhet pr dik q ka br shum t kqija, por sht fshehur pas dikujt tjetr q njihej nga t gjith si keqbrs. Dhent pa bari i ha ujku nj nga nj fj. u. shih te BARI,U I. f. Kush bhet me ujqr, do nxr ulrimn. fj. u. f. S'bhet vreshti me urata, po me shata e me lopata. fj. u. Hardhia e bn rrushin, ferra merr uratn fj. u. shih te HARDHI,A.

UJK

mir me t gjith, t mos i prish marrdhniet me asnjeri, q t'i shkojn mbar punt e veta.
USHE

f. shih USHEZ/,A 1, 2. ushen t t vij gjahu! fj. u.

Ruaj

UTHULL

f. Uthulla e fort prish enn e vet fj. u. thuhet pr dik q nxehet shpesh, pa shkak dhe q kshtu dmton veten. Vaj e ver e uthull bised. ylberi.

VA

m. sh Doli n va. Kur s'ka ur, edhe vau sht i mir. fj. u. Edhe vau t mbyt fj. u. edhe rreziqet a t kqijat q duken t vogla mund t t sjellin nj dm t madh, prandaj nuk duhen nnvlersuar. f. vjet. Afat; koh. I ka shkuar vadja. Rruga vade s'ka. fj. u.

VADE

VAJ

ULRIM

I m. S'del vaj nga guri fj. u. thuhet kur sht e pamundur t bhet dika. U derdh vaji, s'mblidhet m fj. u. thuhet pr nj pun a pr nj veprim t gabuar q bhet dhe nuk mund t ndreqet m. Vaji n lakra bie fj. u. shih te BIE I. E drejta rri si vaji mbi uj fj. u. shih te DREJT/,A (e). Humbi n vaj e toi n presh fj. u. m shum humbi se toi, s'toi gj. I rri puns prsipr si vaji mbi uthull shih tek UTHULL,A. Vaj e ver e uthull bised. ylberi. f. Lepuri n mal e vala n zjarr. fj. u. iron. f. Disa jasht valles din shum kng fj. u. kur nuk punon vet e s'ke ndonj barr a prgjegjsi mbi supe, sht leht t'u japsh mend t tjerve. m. Vampiri e njeh lugatin fj. u. njeriu i keq e njeh shokun e tij, i ligu shkon me t ligun. f. Shkoi vapa me gushtin fj. u.

URAT

VAL

VALLE

UR

I f. sh Kur s'ka ur, edhe vau sht i mir fj. u. S'bhet ur me gzhdalla fj. u. do gj ka nevoj pr mjetin ose pr mnyrn e vet q t bhet. II f. Shkurti shkurton urt fj. u. shih te SHKURTOJ. mb. I ngopuri s'e kujton t uriturin. fj. u. ndajf. Urt e but e plot tigani fj. u. iron. thuhet pr dik q prpiqet ta ket

VAMPIR

VAP VAR

UR

URITUR

kal. Kur ta varsh zilen, duhet t'i biesh fj. u. kur ta marrsh prsipr nj pun a detyr, duhet ta kryesh mir. vetv. ps. do mish (berr) varet nga kmbt e veta (n engelin e vet) fj. u. shih te MISH,I.

VAREM

URT

39

VARUR

mb. N shtpin e t varurit nuk e zn n goj litarin fj. u. thuhet pr t paralajmruar q t mos itet pr nj shtje, nga e cila mund t lshohet shum dikush q sht i pranishm (ngaq ai ka nj gjymti a t met t till, ka vuajtur shum a e ka psuar nga dika, ka kryer nj faj t till etj.).

VARR

m. Kush i bn varrin tjetrit, bie vet brenda. fj. u. Varret nuk asin fj. u. i vdekuri i merr t fshehtat n varr. I vuri gurin e varrit dikaje e mbylli nj shtje q t mos e marrin vesh t tjert. f. krahin. Druri i shtrembr prish tr varricn. fj. u.

VARRIC

VATR

f. Lopa n mal, prsheshi n vatr (n xham) fj. u. shih te LOP/,A. Vatr kulture institucion q merret me organizimin e drejtimin e veprimtaris kulturore e artistike n nj fshat t vogl. f. E pret vdekja. Gjumi sht vllai i vdekjes. fj. u.

VDEKJE

VDEKUR

m. I vdekuri me t vdekurit, i gjalli me t gjallt. fj. u. Nuk ngjallet i vdekuri. jokal. M mir t vdessh m kmb, sesa t rrosh i gjunjzuar. fj. u. mb. I veuari, i munduari fj. u. kush ndahet nga shokt, sht i pafuqishm e vuan. m. E di luga se s'ka vegshi (vorba, poja) fj. u. shih te LUG/,A. Gnjeshtra e bn vegshin, por nuk ia v kapakun fj. u. puna e keqe a veprimi i keq merret vesh, gnjeshtra nuk fshihet dot. m. Sipas vendit bhet kuvendi. fj. u. Guri sht i rnd n vend t vet fj. u. shih te GUR,I. m. S'alon gomari nga vesht fj. u. shih. te ALOJ. Daullja bie pr ata q kan vesh fj. u. shih te DAULL/E,JA. I hyn n nj vesh e i del nga tjetri (nga

VDES

VEUAR

VEGSH

VEND

VES

m. Prtacia sht nna e veseve. fj. u.

VESH

nj vesh i hyn e nga tjetri i del) mosprf. shih te HYJ. Fusha ka sy e mali (pylli, gardhi, muri) ka vesh fj. u. shih te FUSH/,A. Nj sy verboje, nj vesh shurdhoje! shih te SY,RI. Shkoi shyta t krkoj brirt, la edhe vesht fj. u. iron. shih te SHYT,. VET pron. vetv. Guri sht i rnd n vend t vet. fj. u. Shprehu mendimin e vet. Pr kt et n veprn e vet. VETE prem. vetv. Shati trheq nga vetja fj. u. keq. shih te SHAT,I. VETE jokal. Kush vete n mulli, doemos do t prmiellet. fj. u. M thuaj me k vete t t them se kush je! fj. u. VETM mb. Delen e vetme e ha ujku. fj. u. VETTIN jokal. Po s'vettin, nuk gjmon. fj. u. VEZ f. Vezt n shport e shportn n dor! fj. u. shih te SHPORT/,A. Ka ngordhur ajo pul q bnte ato vez shih te PUL/,A. M mir nj vez sot, se nj pul mot fj. u. m mir dika m t vogl n astin e duhur, sesa nj gj m t madhe m von. VLLA m. Vllai pr vllan fj. u. vllezrit duhet ta ndihmojn kurdoher njritjetrin. Gjumi sht vllai i vdekjes. fj. u. shih te GJUM/,I. VNG m. do berr varet n vng t vet. fj. u. VRTET f. M mir nj e vrtet e hidhur se nj gnjeshtr e mbl. fj. u. Shkoft koh e shkoft mot, e vrteta del m not. fj. u. e vrteta del kurdoher n shesh. VRRI f. Dhia n malsi, delja n vrri fj. u. shih te DHI,A. VSHTROJ kal. Mos vshtro (mos shiko) gjithnj prpjet, por vshtro (shiko) dhe tatpjet fj. u. shih tek TATPJET. VIHEM vetv. S'vihen dy gjilpra maj m maj fj. u. shih te GJILPR/,A.

40

VIJ

f. Nj vij nuk e kthen lumin prapa fj. u. shih te LUM/,I. f. Ugari i janarit sht vlag e beharit. fj. u.

VLAG

VOGL

mb. I vogl pr prehr, i madh pr zemr fj. u. shih te PREH/R,RI. Atje ku bhet dasm e madhe, merr lug t vogl! fj. u. shih te LUG/,A. Ku t tregojn copn e madhe, merr lugn e vogl! fj. u. shih te LUG/,A. ndajf. M mir von se kurr. fj. u. f. E di luga se 'ka vorba (vegshi, poja) fj. u. shih te LUG/,A. f. Gjmon voza q s'ka ver (q sht bosh). fj. u. m. Bje (mate, lshoje) vrapin sa ke hapin! fj. u. vepro sipas mundsis q ke. jokal. Kush vrapoi, bloi. fj. u. kal. E di gomari ku e vret samari fj. u. shih te GOMAR,I. m. S'bhet vreshti me urata, po me shata e lopata. fj. u. f. Jeta nuk sht xhade. fj. u.

zemra. fj. u. 'ka zemra, e tregon fytyra. fj. u. Larg sysh, larg zemrs. fj. u. Buk e krip e zemr. fj. u. Gjuha e ka rrnjn n zemr fj. u. shih te GJUH/,A I. Mos i shiko shpatullat, po shikoji zemrn fj. u. shih te SHPATULL,A. Shpatullat me zemrn s'jan motra fj. u. shih te SHPATULL,A. I vogl pr prehr, i madh pr zemr fj. u. shih te PREH/R,RI.
ZEMRIM

VON

m. Zemrimi t verbon. fj. u. Zemrimi e plak njeriun. fj. u. f. Zemrmadhsia dhe trimria jan motra. fj. u.

VORB

ZEMRMADHSI

VOZ

ZEZ

f. E zeza ndjell t zezn. fj. u. Mendja e madhe, e zeza e t zotit. fj. u.

VRAP

m. Ku ka z, s'sht pa gj fj. u. mund t ket dika t vrtet n fjalt q iten rreth dikujt a rreth dikaje. kal. K z dielli pa lar, s'i vete puna mbar. fj. u. Kali e di vet se ku e z samari. fj. u. kal. Zgjati (shtriji) kmbt sa ke jorganin (plan, shtratin) fj. u. shih te JORGAN, I. f. Demin e shtron zgjedha fj. u. njeriun e sert e shtron puna.

VRAPOJ VRAS

VRESHT

ZGJAT

XHADE XHAMI

f. Kur s'ke buk n shtpi, pse on vaj n xhami? fj. u. m. sht i zanatit sht mjeshtr i mir. Dy tre-katr zanate. Ka njzet vjet n zanat. Zanati nuk vdes. Mos mso mjeshtrin, po merri zanatin. fj. u. Me `mjeshtr do t bjer, at zanat do t nxjerr. fj. u. m. bised. Ik o qar, se kam zarar. fj. u. prdoret kur dika duket sikur sjell prtim, por n t vrtet ka pasoja t kqija.

ZGJEDH

ZI

ZANAT

mb. Delja e zez s'bhet kurr e bardh fj. u. shih te DEL/E,JA. E premtja e zez (e madhe) fet. shih te PREMT/E,JA (e). vetv. Nuk zihet (nuk mbulohet) dielli me plisa fj. u. shih te DIELL,I. Nuk zihet (nuk mbulohet, nuk fshihet) dielli me shosh fj. u. shih te DIELL,I. f. Kur ta varsh zilen, duhet t'i biesh fj. u. shih te VAR. m. Iku nga tymi e ra n zjarr fj. u. shih tek TYM,I. Lepuri n mal e vala (kusia) n zjarr fj. u. iron. shih te LEPUR, I. Ndezja e zjarrit nuk llon aga trungu fj. u. shih tek TRUNG,U. Peshku n det, tigani n zjarr fj. u. iron. shih te PESHK,U.

ZIHEM

ZARAR

ZILE

ZBRAZEM

vetv. Arka u zbraz. Kazani i shpuar zbrazet vet. fj. u. f. Burri matet me zemr. fj. u. Zemra ndien zemrn. fj. u. Do t mbetet n zemrat tona. Atje ku jep fjaln vr zemrn. fj.u E thot goja po s'e thot

ZJARR

ZEMR

41

ZOG

m. Mbaje (ruaje) zogun sa e ke n dor! fj. u. shfrytzoji t gjitha mundsit q t jepen pr t arritur dika, mos e humb rastin kur t vjen. II m. Ti zot, un zot, gomarin kush e kullot? fj. u. Fushn pa zot, gjithkush e kullot. fj. u. m. vet. tr. e shquar. Puna do t zotin. fj. u. I zoti e di ku i pikon atia (shtpia) fj. u. secili i di vet hallet e tij; ai q merret me nj pun i di m mir t metat dhe vshtirsit e saj. I zoti e nxjerr (e qit) gomarin nga balta fj. u. shih te BALT/,A. I zoti e shet, tellalli s'e jep fj. u. thuhet kur pr nj pun bhet penges jo ai, nga i cili varet zgjidhja e saj, por nj njeri tjetr q s'i takon a q s'ka t bj fare ose ka t bj fare pak me t.

ZULLUM

m. bised. Zullumi ka taksiratin afr. fj. u. m. M mir asnj mik, se t kesh mik nj zvarranik. fj. u.

ZVARRANIK

ZOT

ZVERK

m. Mendja e madhe ta thyen zverkun (qafn) fj. u. shih te MENDJ/E,A. u. f. zool. S'kndon zhaba n t that fj.

ZHAB

ZOTI

ZHBURRNIM

m. S`e duroi zhburrnimin. M mir vdekja, se zhburrnimi. fj. u. rnohet. fj. u. vetv. Burri nuk zhbur-

ZHBURRNOHEM

ZHBURRNOJ

kal. Burrin m mir vraje, po mos e zhburrno! fj. u.

ZHDREDHUR

mb. Gjalmi i zhdredhur kputet shpejt. fj. u.

ZHUZHULL

m. zool. Po t'i biesh pas zhuzhullit, do t shkosh n pleh. fj. u.

ZOTI

mb. Kush sht i zoti, s`i shkon zi moti. fj. u.

ZHVESHUR

mb. 8. Prd. em. sipas kuptimit 1 t mbiemrit. I zhveshuri, i prqeshuri. fj. u.

42