Anda di halaman 1dari 51

Pengenalan

 Tulisan jawi mula berkembang di Tanah Melayu sejak


kedatangan Islam pada abad ke 10 menerusi aktiviti
perdagangan Arab yang datang berniaga di kepulauan
Melayu.
• Perkembangan tulisan jawi di Nusantara adalah seiring
dengan penyebaran agama Islam yang menjadi
pegangan orang Melayu (Hashim Hj Musa, 1995).
Pengenalan
• Kesan penyebaran dakwah Islamiah ialah penggunaan
huruf- huruf Arab sebagai medium untuk
berkomunikasi di Tanah Melayu (Hamdan Abd
Rahman,1999).
• Pada abad ke 11 hingga ke 14, tulisan jawi digunakan
dengan meluas di seluruh Tanah Melayu dan
Nusantara (Mohd Alwee Yusoff, 2005).
• Pernah menjadi tulisan rasmi suatu ketika dahulu di
Brunei, Malaysia, Singapura, Thailand, Indonesia dan
Filipina.
Pengenalan
Berdasarkan sejarah Bahasa Melayu
(Kang Yong Seock, 1990) perkataan
“Jawi” ( ‫ )جاوي‬berasal daripada bahasa
Arab “Jawah” (‫)جاوة‬. Kemudian, orang
Melayu menyelaraskan perkataan-
perkataan Arab tersebut agar sesuai
digunakan dalam Bahasa Melayu.
Pengenalan
 Berdasarkan catatan Sejarah Melayu (Hashim Hj
Musa, 1999) perkataan Jawi adalah diadaptasikan
oleh Bahasa Melayu daripada tulisan Arab.
Kemudiannya dibuat beberapa penyelesaian dan
tambahan agar kegunaan tulisan ini menjadi
mantap sebagai medium asas komunikasi bertulis
seperti yang kita fahami sekarang ini.
Pengenalan
Berdasarkan kata adjektif dalam Bahasa Arab,
perkataan Jawah atau Jawi merujuk kepada semua
bangsa dan kaum yang menjadi peribumi di Asia
Tenggara malah merangkumi seluruh rumpun bangsa
Melayu, Campa, Patani, Aceh, Jawa, Minangkabau,
Mandailing, Sunda, Bugis, Banjar, Lombok, Filipina
dan negeri-negeri lain (Mohd Alwee Yusoff, 2005).
Pengenalan
 Oleh sebab itulah, maka para ulama dari Asia
Tenggara sering meletakkan nama al-Jawi sebagai
gelaran seperti Syeikh Abdul Rauf al- Fansuri al-Jawi,
Syeikh Abdul Samad al-Falimbani al- Jawi, Syeikh
Daud al-Fatani al-Jawi dan lain-lain (Ismail Hussein,
1981).
• Selain itu, kata Jawi digunakan juga untuk ungkapan-
ungkapan seperti bahasa Jawi, masuk Jawi dan bangsa
Jawi.
Sejarah Pembuktian Tulisan Jawi
Penemuan Batu Besurat di Terengganu pada tahun
702H/1303M yang menggunakan tulisan Jawi
sepenuhnya itu menunjukkan bahawa tulisan Jawi
berusia hampir 700 tahun lamanya. Selama kira-kira
200 tahun ia berkembang selaras dengan
perkembangan agama Islam (Mohd Alwee Yusof,
2005).
Fakta Berkaitan Sejarah Jawi
Manuskrip Jawi dalam teks-teks
undang-undang tubuh kerajaan-
kerajaan negeri hingga kepada
teks-teks 'Pemasyhuran
Kemerdekaan Persekutuan Tanah
Melayu' pada 2 Ogos 1957.
Fakta Berkaitan Sejarah Jawi
• Surat-surat
yang berkaitan dengan
pentadbiran Negeri-Negeri Melayu
Yang Tidak Bersekutu dan teks-
teks Pentadbiran Inggeris di
Sarawak (Mohd Alwee Yusof,
2005).
Fakta Berkaitan Sejarah Jawi
• Kebiasaan tulisan jawi akan
dimulakan dengan tulisan
Bismillahirahmanirahim dan
diakhiri dengan salam
(menunjukkan pengaruh agama
Islam).
Peranan Tulisan Jawi
• Menulis kitab- kitab agama, karya-
karya sastera, buku-buku, risalah-
risalah, termasuk juga surat-surat
perjanjian dengan negara-negara luar
(Mohd Alwee Yusof, 2005).
• Menjadi media ilmiah, peradaban,
komunikasi, pentadbiran dan politik.
Peranan Tulisan Jawi
• Penulisanbuku-buku ataupun kitab-
kitab, akhbar-akhbar, majalah-majalah
yang diterbitkan, malah warta-warta
kerajaan, perutusan-perutusan,
perjanjian-perjanjian dan pemasyhuran
rasmi kerajaan juga adalah dalam
tulisan Jawi (Mohd Alwee Yusof, 2005).
SEJARAH PERKEMBANGAN EJAAN
JAWI
 Abad ke-13, agama Islam mula berkembang di
Kepulauan Melayu
 Masyarakat Melayu mula percaya kewujudan satu
Tuhan iaitu Allah dan sedikit demi sedikit
menjalankan perintah Allah termasuklah solat dan
membaca Al-Quran
 Perlu mempelajari tulisan-tulisan arab untuk
membaca al-Quran
PEDOMAN EJAAN JAWI
Ada 4 jenis pedoman yang terkenal
1. Pedoman bagi Hejaan P.BM.P.B Diraja Johor(Ejaan
Pakatan) 1937
2. Daftar ejaan Melayu: Jawi – Rumi (Ejaan Za’aba) 1938
3. Sistem ejaan Dian 1970 – 1973
4. Pedoman ejaan jawi yang disempurnakan 1984
1. Pedoman bagi Hejaan P.BM.P.B
Diraja Johor(Ejaan Pakatan) 1937
 Pedoman Ejaan Pakatan Bahasa Melayu Persuratan
Buku Di Raja Johor, ialah satu buku pedoman ejaan.
 Disusun oleh Mejar Dato’ Haji Muhammad Said Haji
Suleimen untuk membakukan dan menyeragamkan
ejaan jawi yang digunakan dalam penerbitan Bahasa
Melayu, khususnya di Johor
1. Pedoman bagi Hejaan P.BM.P.B
Diraja Johor(Ejaan Pakatan) 1937
 Kedudukan negeri Johor Darul Takzim yang kaya
dengan tradisi kebudayaan Melayu.
 Melahirkan beberapa orang tokoh dalam bidang
bahasa dan persuratanIslam ntaranya Raja Ali Haji,
Muhammad Ibrahim Munsyi dan Dato’ Haji Mohamad
Said.
 Kesinambungan dari kerajaan Johor-Riau yang banyak
meninggalkan karya-karya bertulisan Jawi di samping
terkenal sebagai sebuah negeri yang sentiasa berusaha
memartabatkan dan melestarikan tulisan Jawi.
1. Pedoman bagi Hejaan P.BM.P.B
Diraja Johor(Ejaan Pakatan) 1937
 Pedoman Ejaan Pakatan Bahasa Melayu Persuratan
Buku Di Raja Johor, ialah satu buku pedoman ejaan.
 Disusun oleh Mejar Dato’ Haji Muhammad Said Haji
Suleimen untuk membakukan dan menyeragamkan
ejaan jawi yang digunakan dalam penerbitan Bahasa
Melayu, khususnya di Johor
Matlamat Pakatan
 Memelihara, memperlengkapkan dan
mempermodenkan Bahasa Melayu dan
memelihara tulisan Jawi.
 Menyeragamkan ejaan dan
perkataan.
 Mencipta tulisan baru.
Matlamat Pakatan
 Mengembangkan pengetahuan melalui
ceramah-ceramah dan penyelidikan.
 Mengeluarkan Peredar atau jurnal
enam bulan sekali.
 Mengadakan perpustakaan.
5 jenis ejaan yang dibahagikan ke
dalam ejaan Melayu Pakatan

1. Ejaan lama, iaitu ejaan pengaruh Arab tahap


kedua seperti maka(‫ )مك‬dan sudah (‫)سده‬.
2. Ejaan tua, iaitu ejaan yang mempunyai huruf
saksi sekerat, seperti ini (‫ )اين‬dan itu(‫)ايت‬.
3. Ejaan baru, iaitu ejaan yang mempunyai huruf
saksi yang lengkapseperti bilik (‫ )بيليق‬dan guru
(‫)ضورو‬.
4. Ejaan Arab, iaitu ejaan bagi kata Arab yang dieja
mengikut ejaan asal seperti dam (‫)دم‬, wajib (‫ )واجب‬dan
rukun(‫)ركن‬.
5. Ejaan kemelayuan, iaitu ejaan bagi kata Arab yang
telah dimelayukan sama ada sebutan mahupun ejaan
seperti:
Peduli (‫ )فدولي‬drp ( ‫)فضولي‬
Rela (‫ )ريال‬drp ( ‫)رضا‬
2. Sistem Ejaan Jawi Za’aba

 Nama sebenar Za’aba ialah Zainal Abidin bin Ahmad.


 Pakar bahasa, pejuang dan pencinta tulisan Jawi dan
pemikir Melayu yang ulung.
 Kecintaannya terhadap tulisan Jawi menyebabkan
terhasilnya beberapa buah karya mengenai Jawi
 Za’aba mula mengumpul perkataan-perkataan Melayu
sejak tahun 1918
 Tahun 1931 beliau menerbitkan sebuah buku bertajuk
“Rahsia Tulisan Jawi” dan pada
 Tahun 1938 beliau siap menyusun buku “Daftar Ejaan
Melayu: Jawi-Rumi.
 Tahun 1949 diterbitkan. Pada bahagian awal buku ini
terdapat kaedah tulisan Melayu dengan huruf jawi
atau dengan erti kata lain dikenali sebagai Pedoman
Ejaan Jawi bagi bahasa Melayu.
Dalam buku ini Za’aba telah
memberikan panduan-panduan
ejaan yang lengkap dan terperinci
tentang ejaan jawi
Beliau lebih cenderung kepada
sistem ejaan pengaruh Melayu
tahap dua.
 Zaaba bertugas di Maktab Perguruan Sultan Idris
Tanjung Malim melatihnguru pelatih yang datang dari
seluruh semenanjung , Singapura malah darinSarawak
dan Brunai
 Pedoman ejaan jawi Zaaba mempunyai ruang untuk
berkembang melalui akhbar Utusan Zaman dan
Majalah Mestika. Jadi pengaruh jawi Zaaba berterusan
sehingga perang dunia kedua
 Kemunculan perkembangan bahasa Melayu yang pesat
dengan pengaruh bahasa Inggeris dan Bahasa Indonesia
maka ejaan jawi Zaaba semakin terpinggir
 Lebihparah lagi selepas akta bahasa 1963 yang mengiktirah
tulisan rumi sebagai tulisan rasmi bahasa Melayu
 Akibat dari akta ini menyebabkan ramai anak-anak muda
Melayu yang buta jawi
 Ekoran dari itu wujudlah syarikat akhbar dan majalah
bertulisan rumi. Ada yang menerbitkan dwibahasa seperti
majalah Dian, bahkan adayang menukarkan terus dari jawi
ke rumi seperti majalah Mastika
CONTOH JAWI ZAABA
 Jika konsonan wau pada sukukata akhir terbuka
dibunyikan ke atas iaitu dibuyikan dengan [a] maka
abjad vokal alif harus ditambahkan seperti JAWA<
BAWA<SAWA. Tetapi kalau suku kta tertutup tidak
payah ditambahkan vokal alif seperti LAWAN<
BAWAH>MAWAS
 Jika konsonan wau berbunyi di bawah iaitu vokal [i]
maka perlu masuk vokal ya seperti
SAWI<SAWIT<JAWI
3. Sistem ejaan Dian 1970 – 1973

 Pada tahun 1970, pihak majalah Dian diterbitkan di


Kota Bharu, Kelantan telah mengemukakan sistem
ejaan jawi baru berasaskan ejaan fonetik iaitu mengeja
perkataan mengikut bagaimana dilapazkan.
 Pada tahun 1973 ia dibentangkan dalam masyarakat
walaupun pedoman jawi ini amat ringkas isinya tetapi
asasnya kukuh dan jelas mengikut sistem ejaan jawi
pengaruh Melayu tahap dua tetapi ada kelemahan
yang wujud
 Kelemahan ejaan jawi Dian ialah transliterasi huruf [f]
dan [p] yang sukar untuk dibezakan dalam tulisan Jawi
kerana mengikut kaedah penggunaan huruf ini dalam
tulisan rumi adalah berbeza sama sekali.
 Kelemahan lain ialah padanan huruf [v] dalam tulisan
Rumi tidak diwujudkan walaupun huruf tersebut telah
lama wujud dalam bahasa Melayu sejak tahun 1936.
Hal ini menyebabkan perkataan-perkataan Inggeris
yang diserap ke dalam Bahasa Melayu tidak dapat dieja
dengan baik.
 Kelemahan lagi ialah perkataan ulang berimbuhan
awalan dan akhiran diletakkan tanda dua angka pada
hujung perkataan
Sistem ejaan jawi Dian ini tidak berkembang kerana:
i. Penyebaran majalah Dian sangat terbatas
ii. Majalah Dian diterbitkan dalam edisi rumi
iii. Tidak diterbitkan sama sekali
CONTOH JAWI DIAN
 Semua bunyi vokal pada suku kata akhir terbuka dieja
dengan abjad vokal seperti
agama<ini<itu<mana<saya<mati kecuali gantinama
‘nya’ din akhir kata masih dieja tanpa abjad vokal
seperti bapanya. Tetapi kalau abjad ‘nya’ sebagai
konsonan apabila diikuti vokal dieja dengan abjad
vokal seperti nyonya<punya
 Huruf akhir yg merupakan sukukata
ma<na<ya<pa<ga<ta<dan pada perkataan nama
seperti mana<saya<bapa<raga<mata<supaya<
hendaklah ditambah vokal alif. Agama menjadi
agamaa, mana menjadi manaa, saya menjadi saya.
4. Pedoman ejaan jawi yang
disempurnakan 1984
 Kemerosotan tulisan Jawi mula terjadi selepas Akta
Bahasa Kebangsaan diwartakan pada tahun 1963
dengan memutuskan bahawa tulisan rasmi negara
Malaysia ialah tulisan Rumi. Keputusan ini memberi
impak besar terhadap penggunaan tulisan Jawi sama
ada dalam institusi pendidikan, urusan pentadbiran
kerajaan, media penerbitan dan sebagainya
Penghapusan tulisan jawi mula
tercetus:
1. Kongrespersuratan Melayu 1956 di Johor Baharu
(“mengambil keputusan untuk menggantikan
tulisan jawi dengan tulisan rumi”)

2. Penyata Razak (“Kami telah menimbangkan


dengan halus berkenaan perkara menggunakan
tulisan rumi atau jawi dalam bahasa kebangsaan
itu dan cadangan digunakan tulisan rumi dengan
syarat diadakan pelajaran jawi bagi murid-murid
Islam“)
 3. Akta bahasa kebangsaan 1963/1967 (“Tulian bagi
bahasa kebangsaan ialah tulisan rumi dengan syarat
bahasa itu tidak melarang penggunaan tulisan Melayu
yang lebih dikenal dengan nama tulisan jawi bagi
bahasa kebangsaan”)
 Menyedari akan kelemahan dan kekeliruan sistem
ejaan Jawi sedia ada, Dewan Bahasa dan Pustaka
(DBP) di bawah Jawatankuasa Ejaan Jawi (JKEJ)
mengambil inisiatif bagi mengkaji dan meneliti sistem
ejaan Jawi Za’aba.
 Sistem ejaan Jawi Za’aba dijadikan sebagai landasan
untuk membentuk dan menyusun sistem ejaan Jawi
baru.
 Bagi merealisasikan objektif tersebut, Dewan Bahasa
dan Pustaka (DBP) telah mengadakan beberapa
bengkel pada setiap minggu selama setahun.
 Pada April 1984,Jawatankuasa tulisan Jawi DBP telah
membentangkan hasilnya dalam Konvensyen
Kebangsaan Tulisan Jawi yang diadakan di negeri
Terengganu. Hasilnya pada tahun 1986 sebuah buku
berjudul “Pedoman Ejaan Jawi Yang
Disempurnakan”telah diterbitkan
 Sistem ejaan “Pedoman Ejaan Jawi Yang
Disempurnakan” perkembangan dan pertambahan
perkataan dalam Bahasa Melayu, tulisan Jawi juga
mengalami beberapa penambahan huruf untuk
disesuaikan dengan perkataan-perkataan baru yang
bertambah.
 Di sepanjang pembacaan, penelitian dapatlah
dikenalpasti wujudnya 37 huruf terkini di dalam
tulisan Jawi.
 Pedoman Umum Ejaan Jawi Bahasa Melayu yang
termuat dalam buku ini merupakan maklumat terkini
tentang sistem ejaan Jawi yang disusun daripada
dokumen-dokumen pedoman ejaan Jawi yang telah
diterbitkan oleh DBP, dan maklumat-maklumat
pedoman ejaan Jawi yang diselaraskan selepas itu
diterbitkan:
i Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan, Dewan
Bahasa dan Pustaka
ii Daftar Ejaan Rumi-Jawi, Dewan Bahasa dan Pustaka,
Cetakan Kedua, 1989.
 Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan dilihat
dapat memenuhi keperluan ejaan Rumi masa kini
terutama apabila berlakunya penyerapan perkataan
Bahasa Inggeris ke dalam Bahasa Melayu. Contohnya
bagi huruf ya tidak bertitik, ia digunakan untuk
mengeja perkataan-perkataan yang berakhir dengan
“isme”seperti intelektualisme, vandalisme dan
sebagainya.
 Perkataan akronim juga mengalami perkembangan
yang dikategorikan kepada tiga aspek sepertimana
contoh di bawah. Bagi perkataan akronim dalam
Bahasa Melayu hendaklah ditulis dengan huruf
tunggal Jawi dan akronim bagi perkataan Inggeris
hendaklah dieja huruf-huruf Rumi tersebut serta
akronim yang dilafaz mestilah dieja mengikut tulisan
ejaan Rumi.
 Seterusnya bagi membincangkan penggunaan huruf-
huruf tertentu yang sering menimbulkan kekeliruan,
Pedoman Ejaan Jawi Yang Disempurnakan telah
menetapkan hukum-hukum ejaan di dalam Bahasa
Melayu, Bahasa Arab dan Bahasa Inggeris.
 Kedua-dua huruf ta mempunyai fungsinya yang
tersendiri iaitu ta maftuhah digunakan untuk mengeja
perkataan dalam Bahasa Melayu dan ta marbutah pula
digunakan untuk mengeja perkataan dalam Bahasa
Arab.
 Begitu juga huruf ha simpul mewakili ejaan perkataan
Melayu dan huruf ha pedas untuk ejaan bahasa arab
 Manakala perbezaan huruf kaf mewakili ejaan dalam
Bahasa Inggeris dan huruf qaf mewakili ejaan bagi
perkataan dalam Bahasa Melayu.
 Sistem ejaan Jawi Yang Disempurnakan dilihat lebih
sistematik berbanding sistem ejaan
 Sistem ejaan Jawi Za’aba mempunyai kekuatan dan
kelemahannya yang tersendiri, tetapi atas usaha oleh
DBP ia mampu dimurnikan agar satu pedoman ejaan
Jawi dapat diwujudkan bagi memenuhi keperluan
semasa.
Kepentingan mempelajari Tulisan
Jawi
• Memertabatkan agama dan bangsa
• Menjadi identiti budaya melayu
• Membolehkan untuk menguasai bahasa arab dan
memahami kitab Al-Qur’an.
• Menjadi lambang dan tulisan rasmi semasa zaman
kesultanan melayu
• Mempunyai keistimewaan yang tersendiri
 1992-Ketua Pengarah Pendidikan Malaysia telah
mengeluarkan arahan supaya menggunakan sistem
ejaan jawi di semua sekolah rendah, menengah,
maktab-maktab perguruan, lembaga peperiksaan dan
majlis peperiksaan.
 2005 – Program j-QAF diperkenalkan di sekolah
rendah
Langkah-langkah untuk
mengembalikan kegemilangan
tulisan Jawi.
1. Mewujudkan jawatankuasa Munsyi Dewan (Jawi)
yang akan menggerakkan segala aktiviti yang
berkaitan dengan Jawi secara berterusan.
2. Menyediakan modul standard pengkaedahan Jawi
untuk kegunaan para munsyi.
3. Menyediakan modul standard khusus untuk orang
awam yang terdiri daripada Peringkat Asas,
Peringkat Pertengahan dan Peringkat Lanjutan.
4. Mengadakan Kursus Pembinaan Munsyi untuk
melahir, melantik dan melatih lebih ramai para
Munsyi Dewan (Jawi)
5. Memberi pendedahan kepada para munsyi tentang
Kamus Daftar Ejaan Jawi Edisi ke-3 (yang akan
diterbitkan oleh DBP).
RUMUSAN
 Tulisan Jawi merupakan warisan kebudayaan Melayu
Islam yang amat berharga kepada masyarakat Melayu
khususnya kerana ia melambangkan identiti sesebuah
bangsa.
 Tulisan Jawi ini jika tidak dipelihara, tidak mustahil
suatu hari nanti tulisan ini akan terus terkubur dan
masyarakat Melayu akan kehilangan sesuatu yang
berharga.
SEKIAN….