Anda di halaman 1dari 26

TTooppiikk 11 Bacaan al-Quran dan Tarannum

HASIL PEMBELAJARAN Di akhir topik ini, anda seharusnya dapat: 1. Menjelaskan kurikulum bacaan al-Quran berpandukan
HASIL PEMBELAJARAN
Di akhir topik ini, anda seharusnya dapat:
1. Menjelaskan kurikulum bacaan al-Quran berpandukan hujah dan
dalilnya;
2. Menghuraikan konsep ilmu tarannum dari sudut istilah, bentuk dan
peranan yang berkaitan dalam bidang ini; dan
3. Menerangkan hukum tarannum al-Quran berdasarkan dalilnya.

PENGENALAN

Firman Allah s.w.t dalam Surah al-Baqarah, 2:121

3 ÏμÎ/ tβθãΖÏΒ÷σムy7Íׯs9'ρé& ÿÏμÏ?uρŸξÏ? ¨,ym çμtΡθè=÷Gtƒ |=tGÅ3ø9$# ãΝßγ≈oΨ÷s?#ut⎦⎪Ï%©!$#

∩⊇⊄⊇∪ tβρçÅ£sƒø:$# ãΝèδ y7Íׯs9'ρé'sù ÏμÎ/ öàõ3tƒ ⎯tΒuρ

Maksudnya: Orang-orang yang kami berikan kitab kepada mereka, sedang mereka membacanya dengan sebenar-benar bacaan, mereka itulah orang-orang yang beriman kepadanya dan sesiapa yang mengingkarinya maka mereka itulah orang-orang yang rugi.

Ayat tersebut menunjukkan bahawa Allah s.w.t memuji hambaNya yang membaca al-Quran dengan kesungguhan dalam menyempurnakan hak setiap sifat huruf al-Quran dan menepati setiap bacaan atau qiraat sebagaimana ia diturunkan. Apabila kita membaca al-Quran dengan sebenar-benar bacaannya, ia akan menjadi lebih sempurna dan dekat di hati pembaca dan pendengarnya,

2

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

terutama jika dibaca dengan kelunakan suara dan lagu yang dikenali sebagai tarannum.

Justeru, topik ini akan membahaskan tentang ilmu atau kaedah tarannum al- Quran. Ianya lebih memfokuskan kepada konsep bacaan al-Quran, istilah-istilah yang berkaitan dengan ilmu, peranan serta penghuraian mengenai hukum tarannum al-Quran bersandarkan dalil-dalilnya.

AKTIVITI 1.1 Dengan merujuk kepada kitab-kitab ilmu tajwid, huraikan secara berkumpulan mengenai bab tahap-tahap
AKTIVITI 1.1
Dengan merujuk kepada kitab-kitab ilmu tajwid, huraikan secara
berkumpulan mengenai bab tahap-tahap pembacaan (maratib) al-Quran
berserta contoh bacaannya.
1.1
1.1

KURIKULUM BACAAN AL-QURAN

Melagukan bacaan al-Quran atau lebih dikenali dengan kaedah tarannum adalah merupakan amalan bacaan al-Quran secara berlagu dan mengalunkan bacaan tersebut dengan suara yang sedap didengar mengikut qiraat tertentu dan tidak melanggar hukum-hukum tajwid.

Di Malaysia, kaedah tarannum al-Quran ini semakin mendapat tempat di hati

masyarakat Muslim, khususnya para Qari dan Qariah. Jika dahulu, ilmu ini dipelajari secara bertalaqqi dengan guru-guru tarannum al-Quran di rumah- rumah, surau-surau atau di masjid-masjid; kini ia sudah mula diajar di peringkat sekolah-sekolah dan peringkat universiti. Perkembangan positif bidang ini selari dengan permintaan dan banyak pertandingan tilawah al-Quran yang dijalankan dikebanyakkan institusi dan peringkat sehingga ke tahap antarabangsa.

Dalam memurnikan kaedah tarannum al-Quran ini, satu pendekatan telah diambil iaitu dengan menubuhkan kurikulum bacaan al-Quran yang bersandarkan dalil-dalil daripada al-Quran dan al-Sunnah.

Di

antara pendekatan kurikulum ini adalah seperti berikut:

(a)

Kurikulum Tahsin al-Quran;

(b)

Kurikulum al-Tarannum;

(c)

Kurikulum al-Tajwid; dan

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

3

1.1.1 Tahsin al-Saut: Hujah dan Dalilnya

Tahsin al-Saut (ﺕﻮﺼﻟﺍ ﲔﺴﲢ) merupakan dua kalimah Arab yang disatukan dan

memberi maksud memperelokkan suara. Ia juga merupakan satu kaedah dalam tarannum yang bertujuan untuk melunakkan suara mengikut tahap-tahap yang tertentu dalam membaca al-Quran.

Pengkaedahan tahsin al-saut ini adalah berdasarkan beberapa dalil al-Sunnah yang menggalakkan membaca dan memperdengarkan ayat-ayat suci al-Quran dengan lunak suara yang baik di samping menjaga hukum-hukum tajwid.

Di antara dalil-dalil yang termaktub dalam Hadis Rasulullah s.a.w adalah seperti berikut:

(a) Hadis yang diriwayatkan oleh Imam Bukhari dan Imam Muslim dalam bab

ÂGalakan tahsin al-saut dalam membaca al-QuranÊ:

ﺪَْ ﺒَﻋ ﻥﹺﱠ ﺇ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِ
ﺪَْ ﺒَﻋ ﻥﹺﱠ ﺇ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ
ﻦِْ ﻣ ﺍًﺭﺎَﻣْﺰِﻣ ﻲَِ ﻄْﻋﹸﺃ ﻱﹺﱠ ﺮَﻌْﺷﹶﺄﹾﻟﺍ ﻭﹶْ ﺃ ﺲْﹴ ﻴﹶﻗ ﻦَْ ﺑ ﻪﱠِﻠﻟﺍ
ﺩَُ ﻭﺍَﺩ ﻝﺁﹺ ﻲِﹺ ﻣﺍَﺰَﻣ

Maksudnya: Rasulullah s.a.w bersabda: Sesungguhnya Abdullah bin Qays atau al-Ash`ari dianugerahkan mizmar (suara yang sedap) dari jenis mizmar keluarga Nabi Daud a.s.

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini menunjukkan Rasulullah s.a.w telah memuji Abu Musa al- Ash`ari r.a yang mempunyai kelunakan suara dalam membaca al- Quran.

(ii)

Imam Nawawi dalam mentafsirkan hadis ini menyatakan bahawa ÊmizmarÊ berasal dari perkataan Êal-zamrÊ yang bermaksud lagu atau kelunakan suara.

4

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

(iii) Perumpamaan suara Imam al-Ash`ari r.a diibaratkan seperti kelunakan suara Nabi Daud a.s yang diriwayatkan bahawa Baginda a.s melagukan bacaan Kitab Taurat lebih daripada 70 jenis lagu.

(b)

Hadis

yang

diriwayatkan

ÂFadhaÊil al-QurÊanÊ:

oleh

Imam

al-Darimi

dalam

Sunannya,

bab

ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ُﺖْﻌِﻤَﺳ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﺏﹺﹴ ﺯﺎَﻋ ﻦْﹺ ﺑ ﺀﺍَِ
ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ُﺖْﻌِﻤَﺳ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﺏﹺﹴ ﺯﺎَﻋ ﻦْﹺ ﺑ ﺀﺍَِ ﺮَﺒﹾﻟﺍ ﻦَْ ﻋ
ﻥﺁْﹶ ﺮﹸﻘﹾﻟﺍ ﺍﻮُﻨﱢﺴَﺣ :ﻝﻮﹸﹸ ﻘَﻳ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ
ﺎًﻨْﺴُﺣ ﻥﺁْﹶ ﺮﹸﻘﹾﻟﺍ ﺪﻳﹺُ ﺰَﻳ ﻦََ ﺴَﺤﹾﻟﺍ ﺕَْ ﻮﱠﺼﻟﺍ ﻥﹺﱠ ﺈﹶﻓ ﻢﹸْ ﻜِﺗﺍَﻮْﺻﹶﺄﹺﺑ

Maksudnya: Daripada al-BarraÊ bin `Azib berkata: Aku mendengar Rasulullah s.a.w bersabda: Perelokkanlah bacaan al-Quran itu dengan suaramu, sesungguhnya kelunakan suara itu boleh menambahkan keelokkan bacaan al-Quran itu.

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini menunjukkan bahawa Rasulullah s.a.w menggalakkan umatnya memperelokkan bacaan al-Quran dengan kelunakan suara iaitu merupakan bonus dalam membaca al-Quran secara tartil.

(ii)

Kaedah tahsin al-saut adalah sejajar dengan galakan membaca al- Quran dengan memperelokkan suara dengan mengikuti tahap-tahap (tabaqah) yang tertentu.

(iii)

Hadis ini juga menggesa agar para Qari menjaga kualiti dan mutu suara dalam membaca al-Quran serta mempertingkatkannya ke arah yang lebih baik.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

5

(c)

Hadis

yang

diriwayatkan

oleh

Imam

al-NasaÊi

dalam

Sunannya,

bab

ÂMenghiasi bacaan al-Quran dengan kelunakan suaraÊ:

ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ
ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﺀﺍَِ ﺮَﺒﹾﻟﺍ ﻦَْ ﻋ
ْﻢﹸﻜِﺗﺍَﻮْﺻﹶﺄﹺﺑ ﻥﺁْﹶ ﺮﹸﻘﹾﻟﺍ ﺍﻮُﻨﱢﻳَﺯ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ

Maksudnya: Daripada al-BarraÊ berkata: Rasulullah s.a.w bersabda:

Hiasilah bacaan al-Quran dengan kelunakan suaramu.

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini merupakan galakan Rasulullah s.a.w kepada umatnya supaya menghiasi bacaan al-Quran dengan kelunakan suara.

(ii)

Imam al-Sanadi mentafsirkan Lafaz ÊZayyinuÊ itu bermaksud tahsin al-saut ketika membaca al-Quran.

1.1.2

Tajwid: Hujah dan Dalilnya

Para Ulama bersepakat dalam menyatakan bahawa al-Quran itu diturunkan dengan pengkaedahan hukum tajwid yang sedia ada. Namun, pengistilahan ilmu tajwid dan hukum-hukumnya itu merupakan ijtihad para ahli Quran dan Qiraat. Jelasnya, orang pertama yang mengamal ilmu ini dari sudut pengenalannya ialah penerima wahyu al-Quran itu sendiri iaitu Nabi Muhammad s.a.w. Ada pun dari sudut teori dan penamaan hukumnya pula terdapat beberapa pandangan, ada yang menyatakan yang pertama menciptanya ialah Abu as-Aswad al-Duali, ada yang menyatakan Abu ÂUbaid al-Qasim ibn Sallam. Ada pula yang menyatakan al-Khalil Ibn Ahmad al-Farahidi dan ada juga pendapat yang menyatakan selain mereka.

Pengkaedahan ilmu tajwid ini adalah bertujuan bagi memelihara lidah daripada kesalahan membaca ayat-ayat suci al-Quran ketika membacanya. Ia juga merupakan tonggak kepada rangkaian ilmu-ilmu yang berkaitan dengan bacaan al-Quran iaitu ilmu Rasm, ilmu Dabt dan Fawasil. Ini kerana ilmu-ilmu tersebut ditulis dan diamalkan mengikut tajwid atau teknik bacaan al-Quran.

Dalam membicarakan definisi ÂtajwidÊ, jika kita merujuk dari sudut bahasa ia bererti memperelokkan sesuatu. Ada pun dari sudut istilahnya pula ia membawa

6

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

maksud ilmu atau kaedah mengenai cara-cara membaca al-Quran dengan baik dan sempurna berdasarkan hukum-hukum yang telah ditetapkan.

Imam Ibn al-Jazari, ketika memberi takrif kepada ilmu tajwid, beliau berpendapat bahawa definisinya adalah seperti berikut:

ﺎﳍ ﺔﻔﺻ ﻦﻣ ﺎﻬﻘﺣ ﻑﻭﺮﳊﺍ ﺀﺎﻄﻋﺇ ﻮﻫ ﺎﻬﻘﺤﺘﺴﻣﻭ
ﺎﳍ ﺔﻔﺻ ﻦﻣ ﺎﻬﻘﺣ ﻑﻭﺮﳊﺍ ﺀﺎﻄﻋﺇ ﻮﻫ
ﺎﻬﻘﺤﺘﺴﻣﻭ

Maksudnya: Tajwid ialah memberi kepada huruf haqnya iaitu sifatnya dan mustahaqnya (penyebutnya yang sama dengan sifatnya).

Ada pun hukum mempelajari ilmu tajwid ini adalah fardu kifayah dan hukum membaca al-Quran secara bertajwid adalah fardu ain iaitu wajib ke atas setiap individu Muslim.

Di antara dalil-dalil yang mewajibkan membaca al-Quran secara bertajwid adalah seperti berikut:

(a) Firman Allah s.w.t dalam Surah al-Muzammil: 73:4:

¸ξ‹Ï?ös? tβ#u™öà)ø9$# ≅Ïo?u‘uρ
¸ξ‹Ï?ös? tβ#u™öà)ø9$# ≅Ïo?u‘uρ

Maksudnya: Dan bacalah al-Quran itu secara tartil.

Keterangan ayat:

(i) Ayat ini menunjukkan bahawa kepentingan membaca al-Quran secara tartil iaitu menyempurnakan hak-hak huruf dan sifat-sifatnya atau dikenali sebagai kaedah tajwid.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

7

(b) Firman Allah s.w.t dalam Surah al-Baqarah: 2:121:- ÿ⎯ÏμÏ?uρŸξÏ? ¨,ym …çμtΡθè=÷Gtƒ
(b)
Firman Allah s.w.t dalam Surah al-Baqarah: 2:121:-
ÿ⎯ÏμÏ?uρŸξÏ? ¨,ym …çμtΡθè=÷Gtƒ |=≈tGÅ3ø9$# ãΝßγ≈oΨ÷s?#u™ t⎦⎪Ï%©!$#
⎯ÏμÎ/ tβθãΖÏΒ÷σムy7Íׯ≈s9'ρé&
Maksudnya: Orang-orang yang kami berikan kitab kepada mereka,
sedang mereka membacanya dengan sebenar-benar bacaan, mereka
itulah orang-orang yang beriman kepadanya.
Keterangan ayat:
(i)
Ayat ini menunjukkan bahawa kepentingan menyempurnakan bacaan
al-Quran dengan tepat supaya dapat mengelak daripada berubah
makna ayat dan merosakkan hukum tajwid.
(ii)
Sesungguhnya orang yang beriman akan sentiasa memelihara bacaan
al-Quran dan menyempurnakan hak-hak bacaannya iaitu dengan
bertajwid.
(c)
Hadis yang diriwayatkan oleh Ibn Majah dalam Sunannya, bab ÂKelebihan

Abdullah ibn Mas`ud r.aÊ:

ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِﻠﻟﺍ
ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ﻥﹶﱠ ﺃ
ﻝﹺﹶ ﺰْﻧﹸﺃ ﺎَﻤﹶﻛ ﺎﻀﹶﻏ ﻥﺁْﹶ ﺮﹸﻘﹾﻟﺍ ﺃَﹶﺮﹾﻘَﻳ ﻥﹶﹾ ﺃ ﺐَﱠ ﺣﹶﺃ ﻦَْ ﻣ
ﺪٍْ ﺒَﻋ ﻡﹸﱢ ﺃ ﻦْﹺ ﺑﺍ ﺓَِﺀﺍَﺮِﻗ ﻰﹶﻠَﻋ ﻩﹾُﺃَﺮﹾﻘَﻴﹾﻠﹶﻓ

Maksudnya: Sesungguhnya Rasulullah s.a.w bersabda: Barangsiapa yang suka membaca al-Quran yang menepati bacaannya sebagaimana ia diturunkan, maka bacalah sebagaimana bacaan Ibn Ummi Abdin (Abdullah ibn Mas`ud).

8

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini merupakan galakkan Rasulullah s.a.w kepada umatnya supaya menyempurnakan bacaan al-Quran secara tepat sebagaimana ia diturunkan sambil memuji kelebihan Ibn Mas`ud yang sempurna bacaannya sehingga diangkat kedudukannya sebagai salah seorang Qari yang bacaannya wajar dijadikan panduan.

(ii)

Imam al-Sanadi mentafsirkan Lafaz ÊGhaddanÊ itu bermaksud bacaan al-Quran yang tidak terkeluar daripada kaedah bacaan yang tepat dan tidak berubah daripada penyempurnaan hak dan sifat huruf al-Quran.

1.1.3

Tarannum: Hujah dan Dalilnya

Tarannum merupakan satu kaedah yang menggunakan kelunakan suara dalam membacakan ayat al-Quran. Suara adalah suatu getaran bunyi yang diproses oleh udara dari paru-paru melalui selaput suara ke rongga-rongga mulut atau hidung yang akan ditentukan bunyinya oleh alat pertuturan yang lain mengikut kehendak yang tertentu.

Jelasnya, tarannum ini boleh kita definisikan dari sudut bahasa sebagai lagu. Jika dibahaskan dari sudut istilahnya pula ia membawa maksud ilmu atau kaedah suara yang dibunyikan menerusi nada, rentak dan irama yang tertentu untuk menambahkan kelunakan seni bunyi sesuatu bacaan khususnya bacaan al-Quran.

Di antara dalil-dalil yang mengharuskan membaca al-Quran secara bertarannum adalah seperti berikut:

(a) Hadis yang diriwayatkan oleh Imam Muslim dalam bab ÂGalakan tahsin al-

saut dalam membaca al-QuranÊ:

ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻲﹺﱠ ﺒﱠﻨﻟﺍ ﻪﹺِﺑ ﹸﻎﹸﻠْﺒَﻳ
ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻲﹺﱠ ﺒﱠﻨﻟﺍ ﻪﹺِﺑ ﹸﻎﹸﻠْﺒَﻳ ﺓَﹶﺮْﻳَﺮُﻫ ﻲﹺﺑﹶﺃ ﻦَْ ﻋ
ﻲﹺﱟ ﺒَﻨِﻟ ﻥِﹶ ﺫﹶﺃ ﺎَﻣ ﺀٍْ ﻲَﺸِﻟ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻥِﹶ ﺫﹶﺃ ﺎَﻣ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻢﱠَ ﻠَﺳﻭَ
ﻥﺁِْ ﺮﹸﻘﹾﻟﺎﹺﺑ ﻰﱠﻨَﻐَﺘَﻳ

Maksudnya: Daripada Abu Hurayrah r.a bahawa Rasulullah s.a.w bersabda: Adapun yang diizinkan oleh Allah akan sesuatu perkara dan diakui perintah itu oleh Nabi s.a.w ialah melagukan bacaan al- Quran.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

9

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini menunjukkan keizinan daripada Allah dan rasulNya s.a.w dalam melagukan bacaan al-Quran.

(ii)

Ijma` ulama berpendapat bahawa hadis di atas merupakan isyarat membolehkan membaca al-Quran dengan bertarannum selama mana tidak terkeluar dari hukum-hukum tajwid. Jika sekiranya terkeluar dari had dan hak ayat suci al-Quran seperti menambahkan huruf, maka hukumnya adalah haram. Perkara ini dipersetujui oleh Imam al- Mawardi yang menaqal kalam dari pendapat Imam al-Shafi`i dengan menyatakan bahawa haram hukumnya melagukan bacaan ayat suci al-Quran dengan terkeluar lafaz huruf dari makhrajnya.

(b) Hadis yang diriwayatkan oleh Imam Bukhari dalam Sahihnya:

ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﺓَﹶﺮْﻳَﺮُﻫ ﻲﹺﺑﹶﺃ
ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﺓَﹶﺮْﻳَﺮُﻫ ﻲﹺﺑﹶﺃ ﻦَْ ﻋ
ﻦَﱠ ﻐَﺘَﻳ ﻢﹶْ ﻟ ﻦَْ ﻣ ﺎﱠﻨِﻣ ﺲَْ ﻴﹶﻟ :ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ
ﻪﹺِﺑ ُﺮَﻬْﺠَﻳ :ُﻩُﺮْﻴﹶﻏ ﺩﺍََ ﺯَﻭ .ﻥﺁِْ ﺮﹸﻘﹾﻟﺎﹺﺑ

Maksudnya: Daripada Abu Hurayrah r.a berkata: Rasulullah s.a.w bersabda: Bukanlah daripada golongan kami iaitu mereka yang tidak melagukan bacaan al-Quran. Dan ditambah oleh perawi yang lain iaitu menjaharkannya (jelas) bacaan al-Quran.

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini menunjukkan galakan daripada Rasulullah s.a.w terhadap umatnya supaya melagukan bacaan al-Quran.

(ii)

Adapun tambahan kalimah ‰menjaharkannya bacaan al-Quran‰ dari perawi yang lain itu pula membawa maksud yang sama iaitu melagukan bacaan al-Quran secara terang, jelas dan tepat sebagaimana ia diturunkan.

10

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

1.1.4 Tartil: Hujah dan Dalilnya

Kaedah tartil boleh kita definisikan sebagai ilmu atau kaedah yang dihasilkan oleh gabungan kaedah tahsin al-saut, tajwid dan tarannum. Ia juga merupakan bacaan cantik yang lengkap dan sempurna.

Di antara dalil-dalil yang termaktub sama ada bersandarkan hujah al-Quran dan al-Sunnah adalah seperti berikut:

(a) Firman Allah s.w.t dalam Surah al-Furqan: 25:32: ﺎﹰﻠْﻴِﺗْﺮَﺗ ﻩﺎَُ ﻨﹾﻠﱠﺗَﺭَﻭ
(a)
Firman Allah s.w.t dalam Surah al-Furqan: 25:32:
ﺎﹰﻠْﻴِﺗْﺮَﺗ ﻩﺎَُ ﻨﹾﻠﱠﺗَﺭَﻭ
Maksudnya: Dan kami membacanya (al-Quran) itu secara tartil.
Keterangan ayat:
(i)
Ayat ini menunjukkan bahawa Allah s.w.t menurunkan al-Quran ini
dengan bacaan yang tartil.
(ii)
Bacaan secara tartil ini merupakan tahap bacaan yang paling tinggi
kedudukkannya kerana bacaan ini merupakan amalan baginda
Rasulullah s.a.w.
(b)
Hadis yang diriwayatkan oleh Imam Abu Daud dalam Sunannya, bab

Galakan membaca al-Quran secara tartil‰:

ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻭﺮْﹴ ﻤَﻋ ﻦْﹺ ﺑ ﻪﱠِ
ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹸ ﺳَﺭ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻭﺮْﹴ ﻤَﻋ ﻦْﹺ ﺑ ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﺪِْ ﺒَﻋ ﻦَْ ﻋ
ﺐِﹺ ﺣﺎَﺼِﻟ ﻝﺎﹶﹸ ﻘُﻳ :ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْ ﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ
ﹸﻞﱢﺗَﺮُﺗ ﺖَْ ﻨﹸﻛ ﺎَﻤﹶﻛ ﻞﱢﹾ ﺗَﺭَﻭ ﻖَﹺ ﺗْﺭﺍَﻭ ﺃَﹾﺮﹾﻗﺍ :ﻥﺁِْ ﺮﹸﻘﹾﻟﺍ
ﺎَﻫُﺅَﺮﹾﻘَﺗ ﺔٍَ ﻳﺁ ﺮِﹺ ﺧﺁ ﺪَْ ﻨِﻋ ﻚﹶَ ﻟﹺﺰْﻨَﻣ ﻥﹺﱠ ﺈﹶﻓ ﺎَﻴْﻧﱡﺪﻟﺍ ﻲِﻓ

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

11

Maksudnya: Daripada Abdullah bin `Amru r.a berkata: Rasulullah s.a.w bersabda: Dipersilakan ahli al-Quran ketika memasuki Syurga: Bacalah! Dan naiklah ketingkat atas (Syurga), dan perelokkanlah bacaan kamu sebagaimana kamu mengelokkan bacaannya ketika di dunia dahulu. Sesungguhnya tempat tinggal kamu di Syurga ini adalah berdasarkan akhir ayat al-Quran yang kamu baca.

Keterangan hadis:

(i)

Hadis ini menunjukkan bahawa tahap bacaan al-Quran secara tartil ini menjadi ukuran dan nilai yang tinggi di sisi Allah s.w.t serta dijanjikan syurga yang dihiasi dengan cantik.

(ii)

Adapun nilai bacaan al-Quran secara tartil iaitu bukan secara bersegera membacanya adalah merupakan nilai ganjaran yang selari dengan mutu dan kaedah bacaan yang diamalkan.

(iii)

Imam al-Khattabi menjelaskan bahawa terdapat riwayat yang menyatakan bahawa bilangan ayat al-Quran yang dibaca secara tartil akan menentukan kedudukan Syurga dan tahapnya di akhirat kelak.

SEMAK KENDIRI 1.1 1. Tahukah anda apakah ilmu tarannum? 2. Apakah kaitan antara bacaan al-Quran
SEMAK KENDIRI 1.1
1. Tahukah anda apakah ilmu tarannum?
2. Apakah kaitan antara bacaan al-Quran dan tarannum?
3. Ceritakan tentang pengalaman anda dengan bacaan al-Quran dan
tarannum.
AKTIVITI 1.2 Bincangkan falsafah tarannum dan sumbangan ilmu ini dalam memartabatkan mutu bacaan al-Quran di
AKTIVITI 1.2
Bincangkan falsafah tarannum dan sumbangan ilmu ini dalam
memartabatkan mutu bacaan al-Quran di Malaysia.

12

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

1.2
1.2

PENGHANTAR TARANNUM

1.2.1 Istilah-istilah dalam Tarannum

Di antara istilah-istilah dalam ilmu tarannum adalah seperti yang diterangkan dalam Jadual 1.1 berikut.

Jadual 1.1: Istilah-istilah dalam Ilmu Tarannum

Bil.

Istilah

 

Catatan

1.

Ikhtilal al-Lahn

Ia bermaksud membunyikan suara dengan nada kesumbangan pada mana-mana irama yang tertentu. Ia bertujuan meningkatkan kualiti dan teknik ketika mempersembahkan bacaan al-Quran. Ia terbahagi kepada dua bahagian iaitu:

(a)

Ikhtilal al-Lahn secara menurun.

(b)

Ikhtilal al-Lahn secara mendaki.

2.

Burdah

Ia bermaksud bunga-bunga lagu atau getaran suara. Ia terbahagi kepada dua bahagian iaitu:

(a)

Burdah Asli: Suara yang hidup dan mempunyai getaran yang semula jadi.

(b)

Burdah Sina`i: Bunga-bunga suara yang digubah dan disusun rapi mengikut kehendak jenis tarannum yang dipersembahkan.

3.

Nagham

Ia bermaksud lagu-lagu seperti bayyati, nahawand dan sebagainya.

4.

Mahattah

Ia bermaksud gaya penghujung (perhentian) kepada sesuatu harakah yang tertentu.

5.

Qit`ah

Ia bermaksud gerak lagu yang paling pendek tanpa mahattah yang tertentu.

6.

Harakah

Ia bermaksud gaya susunan lagu yang tersusun daripada beberapa qit`ah dengan mahattahnya yang tertentu.

7.

Taushih

Ia bermaksud rangkap atau bait syair.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

13

1.2.2 Bentuk dan Gaya Tarannum dalam al-Quran

Umumnya, ayat-ayat al-Quran yang dibaca mempunyai bentuk dan gayanya yang tersendiri seperti perintah, larangan, penceritaan, permohonan dan rayuan, perbualan, perumpamaan dan sebagainya.

Adapun bentuk atau seni lagu tarannum juga mengambil kira bentuk dan gaya sesuatu ayat yang dibaca. Hal ini memerlukan penyesuaian dengan gaya dan bentuk tarannum yang dipilih.

Di antara perkara yang perlu disesuaikan pada bentuk dan gaya tarannum dalam al-Quran dinyatakan dalam Jadual 1. 2 berikut.

Jadual 1.2: Perkara yang Perlu Disesuaikan pada Bentuk dan Gaya Tarannum al-Quran

Bil.

Perkara

1.

Antara gaya tarannum dengan bentuk ayat al-Quran yang akan dibaca.

2.

Antara peranan suara dengan kehendak ayat yang akan dibaca.

3.

Antara tarannum dengan hukum tajwid.

4.

Antara peranan suara dengan kaedah fasohah al-Quran.

5.

Antara peranan tarannum dengan lahjah Arab.

6.

Antara qit`ah dan mahattah tarannum dengan waqaf ibtidaÊ yang bersesuaian.

Dalam menentukan bentuk dan gaya sesuatu lagu dalam tarannum, ianya pasti tidak terpisah daripada beberapa ciri tarannum yang muktabar. Ciri-ciri tersebut adalah seperti yang dinyatakan dalam Jadual 1.3 berikut.

Jadual 1.3: Ciri-ciri Tarannum yang Muktabar

Bil.

Perkara

Ciri-ciri Tarannum yang Muktabar

1.

NADA

Ia merupakan tingkatan atau tekanan bunyi suara.

2.

RENTAK

Ia merupakan pergerakan menghidupkan bunyi suara.

3.

IRAMA

Ia merupakan alunan atau bentuk bunyi.

14

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

1.2.3 Peranan Harakah

Istilah harakah dalam ilmu tarannum bermaksud gaya susunan lagu yang tersusun daripada beberapa qit`ah dengan mahattahnya yang tertentu. Harakah mempunyai peranannya, sama ada secara umum mahupun khusus.

Di antara peranan harakah adalah seperti Jadual 1.4 berikut.

Jadual 1.4: Peranan Harakah

Bil.

Peranan

 

Catatan

   

(a)

Bertujuan untuk mempelbagaikan seni bunyi.

(b)

Untuk menghidupkan bunyi sesuatu bacaan.

1.

SECARA UMUM

(c)

Untuk memberi peningkatan kepada sesuatu bacaan.

(d)

Untuk menjadi pengukur kepada lagu-lagu yang akan dibaca sesudahnya.

(e)

Untuk membawa perubahan dari satu tabaqah ke satu tabaqah yang lain.

   

Harakah Pertama

Hendaklah disesuaikan dengan harakah yang terakhir pada lagu sebelumnya sama ada gaya, tabaqah dan susunannya.

 

Harakah

Ia merupakan harakah penggerak atau rangsangan kepada harakah yang berikutnya.

Kedua

SECARA

 

Harakah

Ia merupakan harakah jawab (harakah tinggi) pada tiap-tiap lagu.

2.

KHUSUS

Ketiga

 

Harakah

Ia merupakan harakah jawab al-jawab (harakah tertinggi) pada tiap-tiap lagu.

Keempat

Harakah Kelima

Ia merupakan harakah persedian untuk menurun.

Harakah Keenam

Ia merupakan harakah penutup kepada sesuatu lagu.

Di samping peranan harakah dalam ilmu tarannum, pemahaman terhadap ciri-

ciri mutu dan kualiti harakah amat dititik beratkan. Di antara ciri-cirinya adalah seperti yang dinyatakan dalam Jadual 1.5 berikut.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

15

Jadual 1.5: Ciri-ciri Mutu dan Kualiti Harakah

Bil.

Perkara

Ciri-Ciri Harakah yang Berkualiti

1.

SULALAM NUZUL

Harakah yang mempunyai tangga-tangga atau peringkat untuk menurun.

2.

SULALAM SU`UD

Harakah yang mempunyai tangga-tangga atau peringkat untuk menaik.

 

WASILAH

Harakah yang mempunyai gabungan dua angin lagu atau lebih.

3.

AL-MUMASILAH

 

IKHTILAL

Harakah yang mempunyai kesumbangan untuk menurun dan menaik.

4.

AL-LAHN

5.

BURDAH

Harakah yang mempunyai bunga-bungaan yang menarik ketika mempersembahkan bacaan al-Quran.

AKTIVITI 1.3 Cari dan senaraikan susunan lagu-lagu tarannum yang popular di Malaysia.
AKTIVITI 1.3
Cari
dan
senaraikan
susunan
lagu-lagu
tarannum
yang
popular
di
Malaysia.
1.3
1.3

HUKUM TARANNUM

1.3.1 Ikhtilaf Ulama Berkenaan Hukum Tarannum al- Quran

Terdapat perbezaan atau ikhtilaf pendapat ulama berhubung dengan hukum tarannum al-Quran. Jelasnya, ia boleh dikategorikan kepada dua kumpulan. Ini dapat kita lihat dalam Rajah 1.1.

kepada dua kumpulan. Ini dapat kita lihat da lam Rajah 1.1. Rajah 1.1: Ikhtilaf ulama mengenai

Rajah 1.1: Ikhtilaf ulama mengenai tarannum al-Quran

16

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

(a) Hujah Pendapat Kumpulan Mazhab Pertama yang Dipelopori Mazhab Imam Maliki dan Hanbali

(i) Hadis yang diriwayatkan oleh Imam al-Tabrani: ﻥﺁﺮﻘﻟﺍ ﻥﻭﺬﺨﺘﻳ :ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ
(i)
Hadis yang diriwayatkan oleh Imam al-Tabrani:
ﻥﺁﺮﻘﻟﺍ ﻥﻭﺬﺨﺘﻳ :ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ
ﻥﺎﻛ ﻥﺇﻭ ،ﻢﻬﻴﻨﻐﻴﻟ ﻢﻫﺪﺣﺃ ﻥﻮﻣﺪﻘﻳ ،ﲑﻣﺍﺰﻣ
ﺎًﻬﹾﻘِﻓ ﻢﻬﹼﻠﻗﺃ
Maksudnya: Rasulullah s.a.w bersabda: Mereka menjadikan
al-Quran itu sebagai seruling nyanyian, di mana mereka
mengutamakan seseorang yang mampu melagukan al-Quran
sekalipun ianya seorang yang kurang dalam pengetahuan
agama.
(ii)
Hadis yang diriwayatkan oleh Imam al-Tabrani dan al-Bayhaqi:
ﻥﻮﺤﻠﺑ ﻥﺁﺮﻘﻟﺍ ﺍﻭﺅﺮﻗﺍ :ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْ ﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ
ﻥﻮﺤﻠﺑ ﻥﺁﺮﻘﻟﺍ ﺍﻭﺅﺮﻗﺍ :ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْ ﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻝﺎﹶﹶ ﻗ
ﲔﺑﺎﺘﻜﻟﺍ ﻞﻫﺃ ﻥﻮﳊﻭ ﻢﻛﺎﻳﺇﻭ ﺎﺗﻬﺍﻮﺻﺃﻭ ﺏﺮﻌﻟﺍ
ﻥﻮﻌﺟﺮﻳ ﻡﻮﻗ ﻱﺪﻌﺑ ﺀﻲﺠﻴﺳ ﻪﻧﺈﻓ ،ﻖﺴﻔﻟﺍ ﻞﻫﺃﻭ
ﺯﻭﺎﳚ ﻻ ﺡﻮﻨﻟﺍﻭ ﺔﻴﻧﺎﺒﻫﺮﻟﺍﻭ ﺀﺎﻨﻐﻟﺍ ﻊﻴﺟﺮﺗ ﻥﺁﺮﻘﻟﺎﺑ
ﻢﻧﻬﺄﺷ ﻢﻬﺒﺠﻌﻳ ﻦﻣ ﺏﻮﻠﻗﻭ ﻢﺑﻬﻮﻠﻗ ﺔﻧﻮﺘﻔﻣ ﻢﻫﺮﺟﺎﻨﺣ

Maksudnya: Rasulullah s.a.w bersabda: Bacalah al-Quran itu dengan luhun (lahjah/lagu/makhraj) Arab dan suaranya. Dan janganlah sekali-kali membacanya dengan lagu dan suara yang berlahjah keyahudian atau kenasranian dan ahli fasik. Ini kerana, sepeninggalanku nanti akan muncul satu golongan yang sengaja membaca al-Quran dengan lagu-lagu yang

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

17

dipopularkan sebagai nyanyian penghibur, pendeta dan perintih. Tiada melampaui halkum mereka, hati mereka sudah terfitnah, apa lagi hati mereka yang mengkaguminya.

(b) Hujah Pendapat Kumpulan Mazhab Kedua yang Dipelopori Mazhab Imam ShafiÊie dan Hanafi

Hadis yang diriwayatkan oleh Imam al-NasaÊi:

ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ﻊَِ ﻤَﺳ ُﻪﱠﻧﹶﺃ
ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ ﻪﱠِﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ﻊَِ ﻤَﺳ ُﻪﱠﻧﹶﺃ ﺓَﹶﺮْﻳَﺮُﻫ ﻲﹺﺑﹶﺃ ﻦَْ ﻋ
ﻲﹺﱟ ﺒَﻨِﻟ ﻥِﹶ ﺫﹶﺃ ﺎَﻣ ﺀٍْ ﻲَﺸِﻟ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻥِﹶ ﺫﹶﺃ ﺎَﻣ :ﻝﻮﹸﹸ ﻘَﻳ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْﻴﹶﻠَﻋ
ﻪﹺِ ﺑ ُﺮَﻬْﺠَﻳ ﻥﺁِْ ﺮﹸﻘﹾﻟﺎﹺﺑ ﻰﱠﻨَﻐَﺘَﻳ ﺕِْ ﻮﱠﺼﻟﺍ ﻦَﹺ ﺴَﺣ

Maksudnya: Daripada Abu Hurayrah r.a bahawa Rasulullah s.a.w bersabda: Adapun yang diizinkan oleh Allah akan sesuatu perkara dan diakui perintah itu oleh Nabi s.a.w ialah melunakkan suara dengan melagukan bacaan al-Quran dan menjaharkannya (jelas).

Hadis yang diriwayatkan oleh Imam Abu Daud:

ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ُﺖْﻳﹶﺃَﺭ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻞﱠﹴ ﻔَﻐُﻣ ﻦْﹺ ﺑ
ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﻝﻮُﹶ ﺳَﺭ ُﺖْﻳﹶﺃَﺭ :ﻝﺎﹶﹶ ﻗ ﻞﱠﹴ ﻔَﻐُﻣ ﻦْﹺ ﺑ ﻪﱠِ ﻠﻟﺍ ﺪِْ ﺒَﻋ ﻦَْ ﻋ
ﺔﹶٍﻗﺎَﻧ ﻰﹶﻠَﻋ ﻮَُ ﻫَﻭ ﺔﱠﹶﻜَﻣ ﺢْﹺ ﺘﹶﻓ ﻡَْ ﻮَﻳ ﻢﱠَ ﻠَﺳَﻭ ﻪِْ ﻴﹶﻠَﻋ ﻪﱠُﻠﻟﺍ ﻰﱠﻠَﺻ
ُﻊﱢﺟَﺮُﻳ ﻮَُ ﻫَﻭ ﺢْﹺ ﺘﹶﻔﹾﻟﺍ ﺓَِﺭﻮُﺴﹺﺑ ﹸﺃَﺮﹾﻘَﻳ

Maksudnya: Daripada Abdullah bin Mughaffal, beliau berkata: Aku melihat Rasulullah s.a.w pada hari pembukaan kota Makkah, sedang menunggang unta, beliau membaca surah al-Fath di mana bacaan itu baginda melakukan tarji' (bacaan dengan suara yang lunak dan tartil).

18

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

Hujah kedua-dua kumpulan mazhab tersebut dikuatkan dan disokong melalui pendapat para Sahabat dan Tabi`in serta dalil-dalil aqli. Ini dijelaskan dalam Jadual 1.6.

Jadual 1.6: Dua Kumpulan Mazhab Disokong oleh Pendapat Para Sahabat dan Tabi`in

Bil.

Kumpulan

 

Catatan

   

Pendapat ini dikuatkan lagi berdasarkan pendapat sebilangan daripada para Sahabat dan Tabi`in seperti Anas bin Malik, Sa`id bin al-Musayyib, Sa`id bin Jubayr, al-Hassan al-Basri, Ibnu Sirin dan lain-lain lagi.

Di antara dalil aqli yang menyokong pendapat ini

1.

MAZHAB MALIKI DAN HANBALI

ialah:

(i)

Tarannum boleh mencacatkan keaslian lafaz al- Quran seperti menambah huruf, memanjang dan sebagainya.

(ii)

Tarannum boleh melekakan daripada memahami dan menghayati isi kandungan al-Quran.

   

Pendapat ini dikuatkan lagi berdasarkan pendapat sebilangan daripada para Sahabat dan Tabi`in seperti Umar bin al-Khattab, Ibnu Abbas, Ibnu Mas`ud, Abu Ja`far al-Tabari, Abu Bakr al-`Arabi dan lain-lain lagi.

Di antara dalil aqli yang menyokong pendapat ini ialah:

2.

MAZHAB SHAFI`I DAN HANAFI

(i)

Tarannum boleh menarik minat masyarakat untuk mendekati al-Quran.

(ii)

Tarannum boleh menjadi medium pengajaran dan pembelajaran.

(iii)

Tarannum mempunyai budaya seni yang mengajak ke arah khusyuk dan menginsafi mukjizat al-Quran.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

19

1.3.2 Analisa Hukum Tarannum al-Quran

Setelah diteliti pegangan dan pandangan kedua-dua kumpulan mazhab tersebut, dapatlah kita ketahui dan membuat beberapa analisa seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 1.7.

Jadual 1.7: Analisa Hukum Tarannum al-Quran

Bil.

Kumpulan

Analisa

   

Hadis pertama yang dinyatakan dalam hujah pendapat kumpulan mazhab pertama tersebut, jika dikaji melalui sanadnya terdapat unsur-unsur hadis dha`if. Ini kerana salah seorang perawinya iaitu `Uthman bin `Umayr adalah tidak diketahui

1.

(majhul).

MAZHAB MALIKI DAN HANBALI

Hadis kedua yang dinyatakan pula, jika dikaji melalui sanadnya, juga terdapat unsur-unsur hadis dha`if. Ini kerana salah seorang perawinya iaitu Abu Muhammad dan Baqiyah adalah tidak diketahui (majhul).

   

Hadis-hadis yang menjadi sandaran kumpulan mazhab ini adalah lebih kuat jika dibandingkan dengan kumpulan mazhab pertama.

2.

MAZHAB SHAFI`I DAN HANAFI

Isi kandungan hadis-hadisnya pula mempunyai maksud yang tepat sasarannya mengenai lagu bacaan al-Quran dan tidak perlu ditaÊwilkan dan diqiyaskan lagi.

Jelasnya, kedua-dua pendapat dan hujah yang dijadikan sandaran oleh kedua- dua kumpulan mazhab di atas pada dasarnya tidaklah bercanggah berhubung dengan harus atau sunat melagukan bacaan al-Quran. Namun, apa yang menjadi titik khilaf dan pertikaian adalah dari sudut teknik dan sifat-sifat lagunya sahaja.

Adapun kedua-dua kumpulan mazhab tersebut tidak pernah menafikan atau menolak mana-mana hadis yang menjadi hujah dan sandaran pegangan kedua- dua pihak. Namun, apa yang menjadi pertikaiannya adalah dari sudut pentafsiran dan pendapat masing-masing. Walau bagaimanapun, tujuan dan matlamat kedua-dua pendapat ini mempunyai hala tuju yang sama iaitu memelihara kesucian al-Quran dari sebarang penyelewengan.

Kesimpulannya,

jika

digabungkan

kedua-dua

pendapat

berhubung

dengan

tarannum

al-Quran

atau

melagukan

bacaan

al-Quran

didapati

bahawa

ia

20

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

merupakan suatu usaha dan amalan amat digalakkan bersandarkan dalil-dalil al- Quran dan al-Sunnah serta disokong oleh pendapat para ulama al-Quran dan al- Qiraat. Ia bertujuan untuk memperelokkan bacaan ayat-ayat suci al-Quran hingga mencapai satu tahap yang menghubungkan ayat-ayat yang dialunkan dengan hati sama ada orang yang mempersembahkan bacaannya atau orang yang mendengar bacaan al-Quran.

Firman Allah s.w.t dalam Surah al-A`raf 7:204

…çμs9 (#θãèÏϑtGó™$$sù ãβ#u™öà)ø9$# ˜Ìè% #sŒÎ)uρ ∩⊄⊃⊆∪ tβθçΗxqöè?
…çμs9 (#θãèÏϑtGó™$$sù ãβ#u™öà)ø9$# ˜Ìè% #sŒÎ)uρ
∩⊄⊃⊆∪ tβθçΗxqöè? öΝä3ª=yès9 (#θçFÅÁΡr&uρ

Maksudnya: Dan apabila al-Quran itu dibacakan, maka dengarlah akannya serta diamlah (dengan sebulat-bulat ingatan untuk mendengarnya), supaya kamu beroleh rahmat.

Keterangan ayat:

(a)

Ayat ini menunjukkan bahawa Allah s.w.t menuntut kepada hambaNya supaya menjaga adab ketika membaca atau mendengar ayat al-Quran dibaca.

(b)

Lafaz al-Istima` digunakan dalam ayat di atas menunjukkan bahawa mendengar dengan menghadirkan jiwa dan raga iaitu dengar dan menghayati. Ia berbeza dengan lafaz al-Sima` iaitu hanya menjurus kepada penerimaan sesuatu bunyi atau suara ke atas telinga.

Jelasnya, hukum tarannum al-Quran atau melagukan bacaan al-Quran boleh dibahagikan kepada lima perkara, seperti yang dilampirkan dalam Jadual 1.8 berikut.

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

21

Jadual 1.8: Hukum Tarannum al-Quran

Bil.

Hukum

Catatan

   

Sekiranya dapat mempertingkatkan syiar Islam.

Dapat menarik perhatian orang ramai meminati al-Quran.

1.

SUNNAH

Dapat menarik minat terhadap proses pengajian dan pengajaran al-Quran.

Dapat menzahirkan nilai ketinggian mukjizat al-Quran.

   

Sekiranya tidak mencacatkan al-Quran.

Tidak mengganggu ketenteraman awam.

2.

HARUS

Tidak menghalang ketenangan dalam beribadah.

Tidak menimbulkan fitnah.

   

Sekiranya mengganggu ketenteraman awam.

Mengganggu ketenangan dalam beribadah.

3.

MAKRUH

Menimbulkan fitnah.

Mengganggu khusyuk dalam mentadabbur al-Quran.

   

Sekiranya merosakkan keaslian al-Quran.

Menjatuhkan dan menghina kemukjizatan al-Quran.

4.

HARAM

Menghalang kemajuan dan perkembangan proses meninggikan kedudukan al-Quran.

Menyeleweng ke arah perkara-perkara yang dilarang Islam.

   

Sekiranya boleh mengurangkan kesalahan bacaan al-Quran.

FARDU

Boleh menambahkan keelokkan bacaan al-Quran.

5.

KIFAYAH

Boleh menghilangkan keraguan terhadap mukjizat al-Quran.

Boleh memantapkan pemahaman kefahaman terhadap al-Quran.

1.3.3 Hukum Wanita Membaca Al-Quran

Umumnya, penurunan al-Quran adalah merupakan satu rahmat yang tidak dapat dihitung nilainya. Selain mengajak umat manusia memelihara kesuciannya, menghayati dan mengamalkan isi kandungannya, membacanya dengan sebaik-baik bacaan adalah asas dan syiar kepada rahmat agung ini. Perkara ini tidak terbatas kepada sesuatu bangsa, golongan mahupun jantina. Malah Allah s.w.t menjanjikan pahala yang berlipat kali ganda kepada mereka yang membaca al-Quran sama ada lelaki mahupun wanita.

Jika dilihat melalui dalil-dalil melalui sandaran al-Quran dan al-Sunnah, tiada larangan secara jelas dan qat`i bagi wanita untuk membaca al-Quran. Namun,

22

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

terdapat ikhtilaf pendapat di kalangan para ulama berhubung perbahasan hukum wanita membaca al-Quran apabila dilihat dari sudut suara wanita. Adakah suara wanita itu aurat atau sebaliknya?

Secara umumnya, suara wanita boleh dibahagikan kepada dua kategori seperti yang dinyatakan dalam Jadual 1.9.

Jadual 1.9: Kategori Suara Wanita

Bil.

Suara Wanita

 

Hukum

1.

Suara wanita yang jelas didengari oleh lelaki ajnabi (bukan mahram)

Terdapat ikhtilaf di kalangan ulama:

(i)

Haram secara total

(ii)

Harus secara total.

 

(iii)

Harus jika sekiranya tidak membawa fitnah kepada khalayak lelaki ajnabi (bukan mahram).

2.

Suara wanita yang sengaja dilembutkan, dimanjakan dan dimerdukan

Itfaq di kalangan ulama secara Ijma' bahawa diharamkan untuk diperdengarkan kepada khalayak lelaki ajnabi (bukan mahram).

Namun, dalam perbahasan berhubung dengan bacaan al-Quran oleh kaum Hawa ini, para ulama telah mengklasifikasikan perkara ini kepada dua kategori. Ini dinyatakan dalam Jadual 1.10.

Jadual 1.10: Kategori Perbahasan Bacaan al-Quran oleh Wanita

Bil.

Hukum

 

Catatan

 
 

Tiada pertikaian di

Wanita yang membaca al-Quran dengan suara yang

1.

perlahan untuk didengarinya sendiri.

 

kalangan para ulama

Wanita yang membaca al-Quran dengan suara yang agak nyaring dan tiada lelaki ajnabi (bukan mahram) mendengarinya.

Wanita

yang

membaca

al-Quran

dengan

suara

yang

nyaring

dan

tidak

mengetahui

adanya

lelaki

ajnabi

mendengarinya.

 

2.

Terdapat pertikaian, sama ada harus atau haram

Wanita yang membaca al-Quran dengan suara yang jelas untuk diperdengarkan di khalayak umum termasuk lelaki ajnabi.

Adapun perbahasan berhubung dengan adakah suara wanita ini adalah aurat atau sebaliknya, ulama berselisih pendapat mengenainya. Perkara ini bolehlah kita teliti melalui perbahasan di antara dua pendapat iaitu sama ada pandangan

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

23

yang menyatakan suara wanita itu aurat atau pandangan yang bertentang dengannya. Rajah 1.2 menunjukkan ikhtilaf pendapat tersebut.

menunjukkan i k h t i l a f pendapat tersebut. Rajah 1.2: Ikhtilaf ulama mengenai

Rajah 1.2: Ikhtilaf ulama mengenai suara wanita dan tarannum al-quran

Hujah kedua-dua pihak tentang perkara tersebut diterangkan selanjutnya dalam Jadual 1.11 berikut.

Jadual 1.11: Hujah Mazhab Hanafi dan Mazhab Shafi`i Mengenai Suara Wanita dan Tarannum al-Quran

Bil.

Pendapat

 

Hujah

   

Pegangan Mazhab Hanafi

Firman Allah dalam surah al-Nur: 24:31, bermaksud:

‰Dan janganlah mereka menghentakkan kaki untuk diketahui orang akan apa yang tersembunyi dari perhiasan mereka.‰ Ayat ini diqiyaskan larangan membunyikan perhiasan wanita kerana boleh

1.

SUARA WANITA ADALAH AURAT

membawa fitnah dengan larangan membunyikan suara wanita.

Sabda Rasulullah s.a.w. bermaksud: ‰Membaca tasbih itu untuk lelaki, menepuk tangan pula untuk wanita.‰(Riwayat Ibnu Majah). Hadis ini diqiyaskan larangan wanita bersuara ketika menegur kesalahan imam dalam solat dengan suara wanita.

   

Pegangan Mazhab Shafi`i

SUARA WANITA

Terdapat banyak riwayat-riwayat yang menyatakan perihal komunikasi dan muamalat para Ummu al-

2.

ADALAH BUKAN AURAT

 

Mukminat r.a. (isteri-isteri Rasulullah s.a.w.) dengan khalayak umum.

Islam menerima penyaksian kaum Hawa dalam perbicaraan pendakwaan dan sebagainya.

24

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

Kesimpulannya, setelah diteliti hujah kedua-dua pihak, maka didapati bahawa pegangan mazhab Hanafi yang berdalilkan ayat dan hadis di atas adalah kurang jelas dan tidak tepat. Ini kerana ayat di atas sebenarnya hanyalah ditujukan khusus perhiasan pakaian wanita sahaja. Begitu juga dengan sumber hadis yang disandarkan adalah khusus dalam perbahasan bagaimana seorang makmum wanita hendak menegur kesalahan imam dalam solat.

Manakala hujah yang dipegang oleh mazhab Shafi`i pula adalah lebih praktikal dan meyakinkan. Ini menunjukkan bahawa suara wanita bukanlah dikira sebagai aurat.

Namun jika kita teliti dengan lebih mendalam berhubung dengan kedua-dua pendapat di atas, didapati bahawa kedua-duanya mempunyai tujuan yang sama iaitu menjaga kehormatan kaum Hawa yang mana Islam telah mengangkat kedudukan mereka dan diberikan hak-hak, kasih sayang dan kedudukan yang gambarkan melalui dua sumber utama Islam iaitu al-Quran dan al-Sunnah. Cuma teknik dan pendekatannya sahaja yang menjadi pertikaian dan perbahasan di kalangan para ulama.

SEMAK KENDIRI 1.2 1. Terangkan konsep kurikulum bacaan al-Quran secara ringkas bersertakan hujahnya; 2. Huraikan
SEMAK KENDIRI 1.2
1. Terangkan konsep kurikulum bacaan al-Quran secara ringkas
bersertakan hujahnya;
2. Huraikan TIGA istilah tarannum yang anda pelajari dan bezakan
peranan harakah secara umum dan khusus;
3. Jelaskan hukum tarannum al-Quran berserta hujahnya.
3. Jelaskan hukum tarannum al-Quran berserta hujahnya. • Tarannum merupakan amalan seni bacaan al-Quran yang

Tarannum merupakan amalan seni bacaan al-Quran yang diperdengarkan bacaannya mengikut kaedah lagu dan alunan suara yang lunak bersandarkan qiraat tertentu dan tidak melanggar hukum-hukum tajwid.

Tarannum al-Quran adalah merupakan suatu usaha dan amalan amat digalakkan bersandarkan dalil-dalil al-Quran dan al-Sunnah serta disokong oleh pendapat para ulama al-Quran dan al-Qiraat.

Untuk memurnikan ilmu tarannum ini, satu pendekatan telah diambil iaitu dengan menubuhkan kurikulum bacaan al-Quran yang bersandarkan dalil- dalil daripada al-Quran dan al-Sunnah. Ia terdiri daripada Kurikulum

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

25

Tahsin

al-Quran,

Kurikulum

Kurikulum al-Tartil.

al-Tarannum,

Kurikulum

al-Tajwid

dan

Bentuk dan gaya sesuatu lagu dalam tarannum tidak terpisah daripada beberapa ciri tarannum yang muktabar; iaitu nada, rentak dan irama.

Harakah dalam ilmu tarannum bermaksud gaya susunan lagu yang tersusun daripada beberapa qit`ah dengan mahattahnya yang tertentu.

Menurut mazhab Shafi`i suara wanita bukanlah dikira sebagai aurat berdasarkan banyaknya riwayat yang menyatakan perihal komunikasi dan muamalat isteri-isteri Rasulullah s.a.w dengan khalayak umum.

KATA KUNCI

KATA KUNCI

Alunan Bacaan

Mahattah

Aurat Bacaan Cantik

Memperelokkan Suara Nada

Bentuk Gaya Tarannum

Qit`ah

Fawasil

Rasm

Gaya Susunan Lagu

Rentak

Harakah

Seni Suara

Hukum Tarannum

Suara Wanita

Ikhtilaf

Tahsin al-Sout

Ilmu Dab

Tajwid

Irama

Tarannum

Khilaf Kurikulum Bacaan Al-Quran

Tartil

Tarannum Khilaf Kurikulum Bacaan Al-Quran Tartil Mahdi Muhammad al-Hirazi. (2001). Bughyah al-Murid Min

Mahdi Muhammad al-Hirazi. (2001). Bughyah al-Murid Min Ahkam al-Tajwid.

Beirut: Dar al-Basyair al-Islamiyyah.

Manna Khalil Qattan. (1998). Mabahis Fi `Ulum al-Quran. Beirut: Muassasah al- Risalah.

MannaÊ Khalil al-Qattan. (1973). Studi ilmu-ilmu QurÊan (terj. Drs. Mudzakkir

AS.). Jakarta: Litera AntarNusa.

26

TOPIK 1 BACAAN AL-QURAN DAN TARANNUM

Muhammad Abdul Azim al-Zalqani. (2001). Manahil al-Irfan fi Ulum al-Quran. Beirut: Al-Maktabah al-Asriyyah.

Muhammad Khazar al-Mujali. (2003). Al-Wajiz Fi `Ulum al-Kitab al-`Aziz. Kuala Lumpur: Universiti Malaya.

Muhammad Rajab Farjani. (1976). Kaifa NataÊaddabu MaÊa al-Mushaf. Qahirah:

Dar al-IÊtisam.

Muhd. Ali bin Abu Bakar. (1997). Seni lagu al-Quran di Malaysia. Kuala Lumpur:

Darul Fikr.

Nik Jaafar bin Nik Ismail.(1998). Qawaid Tarannum. Kuala Lumpur: Darul Fikr.

Salah `Abd al-Fattah al-Khalidi. (1994). Mafatih Li al-Ta`amul Ma`a al-QurÊan. Dimashq: Dar al-Qalam.