0% menganggap dokumen ini bermanfaat (0 suara)
2K tayangan124 halaman

Presentasi App

KWH meter dan kvarh meter digunakan untuk mengukur konsumsi daya listrik secara aktif dan reaktif. Keduanya bekerja dengan mengukur produk tegangan, arus, faktor daya, dan waktu untuk menentukan energi yang dikonsumsi."

Diunggah oleh

Nizar
Hak Cipta
© © All Rights Reserved
Kami menangani hak cipta konten dengan serius. Jika Anda merasa konten ini milik Anda, ajukan klaim di sini.
0% menganggap dokumen ini bermanfaat (0 suara)
2K tayangan124 halaman

Presentasi App

KWH meter dan kvarh meter digunakan untuk mengukur konsumsi daya listrik secara aktif dan reaktif. Keduanya bekerja dengan mengukur produk tegangan, arus, faktor daya, dan waktu untuk menentukan energi yang dikonsumsi."

Diunggah oleh

Nizar
Hak Cipta
© © All Rights Reserved
Kami menangani hak cipta konten dengan serius. Jika Anda merasa konten ini milik Anda, ajukan klaim di sini.

KWH METER

Simbol kWH meter

KWH
Rumus Energi Aktip
• Energi Aktip merupakan hasil perkalian daya aktip dengan waktu
rumus :
• Energi aktip Wa = P( watt ) x t ( jam )
atau
• Hasil perkalian tegangan, arus, faktor daya dan waktu
• Energi aktip Wa = V ( volt ) x I ( amper ) x Cos  x t ( jam )
Prinsip kerja kWH meter
3

• 1. Kumparan arus
• 2. Piringan
• 3. Kumparan tegangan 1
Gambar Konstruksi kWH meter
1

Keterangan Gambar :
4 1. Poros
5
2. Roda gigi pemutar
alat hitung (register)
3. Kumparan tegangan
4. Piringan
5. Kumparan arus
6. Terminal blok

6
Arah putaran kwh meter

u u

S U U S

u s s u

Arah putaran piringan ke kanan Arah putaran piringan ke kiri


KWH METER 3 FASA
Diagram listrik kWH meter 3 fasa

2 5 8
9 10 11
1 3 4 6 7
1 2 3 4 6 7 8 9 10 11
Bila diasumsikan beban seimbang
Kearah mana putaran piringan
………………………………………………..........................................
Berapa besar energi aktip yang terukur
…………………………………………………………………………...

R
S
T
N
Bila diasumsikan beban seimbang
Kearah mana putaran piringan
………………………………………………..........................................
Berapa besar energi aktip yang terukur
…………………………………………………………………………...

N
Bila diasumsikan beban seimbang
Kearah mana putaran piringan
………………………………………………..........................................
Berapa besar energi aktip yang terukur
…………………………………………………………………………...

R
S
T
N
Bila diasumsikan beban seimbang
Kearah mana putaran piringan
………………………………………………..........................................
Berapa besar energi aktip yang terukur
…………………………………………………………………………...

N
Bila diasumsikan beban seimbang
Kearah mana putaran piringan
………………………………………………..........................................
Berapa besar energi aktip yang terukur
…………………………………………………………………………...

N
KVARH METER
Simbol KVARH

KVARH

Rumus Energi Reaktip

• Merupakan hasil perkalian daya reaktip dan waktu


• Energi reaktip = Q ( VAR ) x t ( jam )
• Atau hasil perkalian Tegangan, Arus, Sin  dan Waktu
• Energi reaktip = V (volt) x I (amper) x Sin  x t (jam)
Prinsip kerja kvarh meter
Vr

r Ir

N
R

T
Vt Vs

Daya aktip pada beban : P = Vr x Ir x Cos  r


Daya reaktip pada beban : Q = Vr x Ir x Sin  r
Daya aktip terukur pada kWH meter = Vr x Ir x cos  r
Beban reaktip akan sama dengan beban aktip bila nilai Cos  =
Sin  atau bila sudut  = 45 
Vr

r Ir

R V s-t

Vt Vs
S

Daya aktip pada beban P = Vr x Ir x Cos  r


Daya reaktip pada beban Q = Vr x Ir x Sin  r
P = Vs-t x Ir x Cos (270  +  )
= ( Vr x 3 ) x Ir x Sin 
= Q x 3
Jadi hasil ukur yang ditunjukkan oleh meter tersebut adalah daya
/ energi reaktip
Vr Ir Daya yang terukur :

Ir x Vs-t x cos (270 +   ) = Ir x Vr x 3 x Sin 
Is x Vt-r x cos (270 +   ) = Is x Vs x 3 x Sin 
It x Vr-s x cos (270 +  ) = It x Vt x 3 x Sin 
Vs-t

2700 + 
Vt Vs
Jika Ir = Is = It = I
Dan Vr = Vs = Vt = V
Vr Maka
Daya yang terukur = 3 x V x I x 3 x Sin 

Vt

Vs
Is
Vrs

Vtr

2700 + 

It

PENGENALAN PERALATAN APP
•PENGUKURAN :
YANG DIMAKSUD DENGAN PENGUKURAN IALAH UNTUK MENENTUKAN BESARNYA
PEMAKAIAN DAYA DAN ENERGI LISTRIK
ALAT PENGUKUR : METER KWH, METER KVARH, METER KVA MAKSIMUM, METER
ARUS, METER TEGANGAN

• PEMBATASAN :
YANG DIMAKSUD DENGAN PEMBATASAN IALAH PEMBATASAN UNTUK
MENENTUKAN BATAS PEMAKAIAN DAYA SESUAI DAYA TERSAMBUNG ALAT
PEMBATAS, PEMUTUS ARUS, PELEBUR, RELAI
ARUS NOMINAL :
S
IN = ------ AMPER : UNTUK FASA TUNGGAL
E
S
IN = --------- AMPER : UNTUK FASA TIGA

3.E
DIMANA S = DAYA TERPASANG ………………. VA
E = TEGANGAN NOMINAL …………… VOLT
PERLENGKAPAN APP
YANG DIMAKSUD DENGAN PERLENGKAPAN
IALAH PERLENGKAPAN YANG
MEMUNGKINKAN DIPASANGNYA ALAT
PENGUKUR DAN PEMBATAS, SEHINGGA
DAPAT BERFUNGSI SESUAI DENGAN YANG
DISYARATKAN
PERLENGKAPAN APP
 KOTAK / LEMARI APP
 TRAFO ARUS (CT)
 TRAFO TEGANGAN (PT)
 METER ARUS
 METER TEGANGAN
 SAKLAR WAKTU SEGEL
MACAM-MACAM APP SESUAI STANDAR PLN (SPLN 55 - 90)

1. APP TIPE IA : PENGUKURAN TR KWH 1 FASA : 5/20 A


2. APP TIPE II B : PENGUKURAN TR KWH 1 FASA : 20/60 A, 50/100 A
3. APP TIPE III A : PENGUKURAN TR KWH 3 FASA TARIF TUNGGAL : 3X20/60 A ; 3X50/100 A
4. APP TIPE III B : PENGUKURAN TR KWH DAN KVARH 3 FASA TARIF GANDA : 3X20/60 A ;3 X
50/100 A
5. APP TIPE IA KHUSUS : PENGUKURAN TR 3P-4W MENGGUNAKAN CT, TARIF TUNGGAL 100 -
300 A
6. APP TIPE IB KHUSUS : PENGUKURAN TM-TR KWH DAN KVARH 3P-4W MENGGUNAKAN CT,
TARIF TUNGGAL 100-500A, 600-1000A
7. APP TIPE IC KHUSUS : PENGUKURAN TM-TR KWH DAN KVARH 3P-4W MENGGUNAKAN CT,
TARIF GANDA 100-500A, 600-1000 A
8. APP TIPE IIA KHUSUS : PENGUKURAN TM KWH 3P-3W MENGGUNAKAN CT DAN PT TARIF
TUNGGAL
9. APP TIPE IIB KHUSUS : PENGUKURAN TM KWH 3P-4W MENGGUNAKAN CT DAN PT TARIF
TUNGGAL
10.APP TIPE IIC KHUSUS : PENGUKURAN TM KWH DAN KVARH 3P-3W MENGGUNAKAN CT
DAN PT TARIF TUNGGAL
11. APP TIPE IID KHUSUS : PENGUKURAN TM KWH DAN KVARH 3P-4W MENGGUNAKAN CT
DAN PT TARIF TUNGGAL
12. APP TIPE IIE KHUSUS : PENGUKURAN TM KWH DAN KVARH 3P-3W MENGGUNAKAN CT
DAN PT TARIFGAND
13. AAPP TIPE IIF KHUSUS : PENGUKURAN TM KWH DAN KVARAH 3P-4W MENGGUNAKAN CT
DAN PT TARIF GANDA
KLASIFIKASI SAMBUNGAN
LISTRIK
BERDASARKAN GOLONGAN TARIF CARA
PENYAMBUNGAN LISTRIK
DIKLASIFIKASIKAN DALAM 3 (TIGA)
GOLONGAN :
• SAMBUNGAN TEGANGAN RENDAH
• SAMBUNGAN TEGANGAN MENENGAH
• SAMBUNGAN TEGANGAN TINGGI
SAMBUNGAN TEGANGAN
RENDAH
• PENYAMBUNGAN DARI JARINGAN DISTRIBUSI TEGANGAN
RENDAH
• PEMBATASAN DAYA TERSAMBUNG DILAKUKAN DENGAN
PEMUTUS ARUS
• PENGUKURAN DILAKUKAN DENGAN SALAH SATU CARA :
– METER KWH TARIF TUNGGAL
– METER KWH TARIF TUNGGAL ATAU GANDA DAN KVARH
– METER KWH TARIF GANDA, KVARH DAN KW MAKSIMUM ATAU
KVA MAKSIMUM
• METER KWH TARIF GANDA DIUKUR ENERGI (KWH) SELAMA
WAKTU BEBAN PUNCAK (WBP) DAN LUAR WAKTU BEBAN
PUNCAK (LWBP)
• PENGUKURAN ARUS 100 A KE ATAS DILAKUKAN DENGAN
MENGGUNAKAN TRAFO ARUS (CT)
SAMBUNGAN TEGANGAN
MENENGAH
• PENYAMBUNGAN DARI JARINGAN DISTRIBUSI TEGANGAN RENDAH

• PEMBATASAN DAYA DAN ENERGI MELALUI TRAFO ARUS DAN TRAFO


TEGANGAN DILAKUKAN DENGAN :
– METER KWH TARIF TUNGGAL
– METER KWH TARIF GANDA
– METER KVA MAKSIMUM ATAU KW MAKSIMUM
– METER KVARH

• UNTUK SISTEM TEGANGAN MENENGAH YANG TIDAK DIBUMIKAN /


RESISTANS TINGGI, PENGUKURAN DAYA DAN ENERGI MENGGUNAKAN 2
BUAH TRAFO ARUS DAN 2 BUAH TRAFO TEGANGAN (FASA-FASA)

• UNTUK SISTEM TEGANGAN MENENGAH YANG DIBUMIKAN LANGSUNG /


RESISTANS RENDAH, MENGGUNAKAN DAYA DAN ENERGI MENGGUNAKAN 3
BUAH TRAFO ARUS DAN 3 BUAH TRAFO TEGANGAN

• SAMBUNGAN TEGANGAN MENENGAH DIMUNGKINKAN JUGA KEGUNAAN


ALAT UKUR DI SISI TEGANGAN RENDAH DENGAN ARUS MAKSIMUM 1.000 A.
SAMBUNGAN TEGANGAN
TINGGI
• PENYAMBUNGAN JARINGAN TEGANGAN TINGGI
• PEMBATASAN DAYA TERSAMBUNG DILAKUKAN
DENGAN PEMUTUS TENAGA TEGANGAN TINGGI
YANG DILENGKAPI DENGAN 3 (TIGA) BUAH RELAI
SKUNDER
• PENGUKURAN DAYA DAN ENERGI MELALUI 3
(TIGA) BUAH TRAFO ARUS DAN 3 (TIGA) BUAH
TRAFO TEGANGAN DILAKUKAN DENGAN
– METER KWH TARIF TUNGGAL
– METER KWH TARIF GANDA
– METER KVA MAKSIMUM ATAU KW MAKSIUM
– METER KVARH
KETENTUAN PERALATAN

• TRAFO ARUS (CT)


– UNTUK PENGUKURAN TEGANGAN RENDAH
KELAS 1
• METER ARUS MAKSIMUM
– METER ARUS YANG DAPAT MENUNJUKKAN
ARUS TERUKUR MAKSIMUM YANG DIGUNAKAN
SELAMA INTERVAL 15 MENIT
– KELAS 2 ATAU YANG LEBIH TELITI
KETENTUAN PERALATAN

METER KWH
• PADA SAMBUNGAN TEGANGAN RENDAH
– METER KWH FASA SATU 2 KAWAT ATAU FASA TIGA 4 KAWAT
– KELAS 2 UNTUK PENGUKURAN LANGSUNG
– KELAS 1 UNTUK PENGUKURAN MENGGUNAKAN TRAFO ARUS
– PADA SAMBUNGAN TEGANGAN MENENGAH
– METER KWH FASA TIGA 3 KAWAT UNTUK JTM FASA TIGA 3
KAWAT
– METER KWH FASA TIGA 4 KAWAT UNTUK JTM FASA TIGA 4
KAWAT
– KELAS 1 ATAU YANG LEBIH TELITI
– PADA SAMBUNGAN TEGANGAN ENERGI
– METER KWH FASA TIGA 3 KAWAT
– KELAS 1 ATAU YANG LEBIH TELITI
KETENTUAN PERALATAN

• METER KVARH
• DIGUNAKAN DARI KELAS 3 ATAU
YANG LEBIH TELITI
KETENTUAN PERALATAN

• METER KVA MAKSIMUM ATAU KW


MAKSIMUM
– METER YANG DAPAT MENUNJUKKAN DAYA
MAKSIMUM DENGAN INTERVAL 15 MENIT
– (NILAI DAYA TERUKUR MAKSIMUM UNTUK
TIAP-TIAP BULAN SAMA DENGAN 4 KALI NILAI
TERTINGGI DARI KVARH ATAU KWH YANG
DIPAKAI SELAMA TIAP 15 MENIT TERUS
MENERUS DALAM BULAN TERSEBUT)
– KVA MAKSIMUM DAPAT JUGA DIGUNAKAN
METER ARUS MAKSIMUM
KETENTUAN PERALATAN
PEMUTUS ARUS
– HARUS MEMENUHI SPESIFIKASI :
– PRINSIP KERJA KURVA GABUNGAN TERMAL DAN TANPA WAKTU TUNDA
– KARAKTERISTIK TEKNIS
• FREKUENSI 40 - 60 HZ
• KAPASITAS KERJA : 6 KA PADA 220 V DAN COS  = 0,85
• TEGANGAN KERJA : DAPAT KERJA S.D. 440 X AC
• JENIS PEMUTUS ARUS
• UNTUK PEMBATAS S.D. 100 A DIPAKAI MCB (MINI CIRCUIT BREAKER)
• UNTUK PEMBATAS DIATAS 100 A DIPAKAI MCCB (MOULDED CAST
CIRCUIT BREAKER), PELEBUR TR, PEMUTUS TANPA PELEBUR (NFB
HARUS MEMENUHI SPESIFIKASI :
– 8.1. PRINSIP KERJA KURVA GABUNGAN TERMAL DAN TANPA WAKTU TUNDA
– 8.2. KARAKTERISTIK TEKNIS
• FREKUENSI 40 - 60 HZ
• KAPASITAS KERJA : 6 KA PADA 220 V DAN COS  = 0,85
• TEGANGAN KERJA : DAPAT KERJA S.D. 440 X AC
– 8.3. JENIS PEMUTUS ARUS
• UNTUK PEMBATAS S.D. 100 A DIPAKAI MCB (MINI CIRCUIT BREAKER)
• UNTUK PEMBATAS DIATAS 100 A DIPAKAI MCCB (MOULDED CAST
CIRCUIT BREAKER), PELEBUR TR, PEMUTUS TANPA PELEBUR (NFB
BATAS KERJA MINIMUM YANG DIIZINKAN

KETENTUAN 6000
4000
1 2 PLN

BATAS KERJA MAKSIMUM YANG DIIZINKAN


2000
PERALATAN 100
601000
40
PLN

(: 1.05 IN > 1 JAM (DINGIN)


20 600 (: 1.2 IN < 1 JAM (PANAS)
(: 1.5 IN < 2 MENIT (PANAS)
400 (: 6 IN < 0.2 DETIK
10
200 3

/+ KEADAAN PANAS = BEBAN TERDAHULU X 05


6 DAERAH TRIP RATA-RATA
4 100 ------- KEADAAN DINGIN
2 DAERAH TRIP RATA-RATA
60 ------- KEADAAN PANAS /+
1 40 (SUHU LUAR  : 330C)

20
30

IN > 1 JAM
6.0
4.0
2.0
1.0
0.5
0.4
0.3
0.1
0.5
0.4 5
0.2
4
0.1
0.06
0.04
0.02
0.01
0.006

1.5 2 3 4 6 8 10 15 20 30 40 IN
KETENTUAN PERALATAN
PELEBUR

SEBAGAI PEMBATAS ARUS UNTUK PENYAMBUNGAN TR DAN TM


HARUS MEMPUNYAI KARAKTERISTIK

ARUS
ARUS LEBIH WAKTU LEBUR
NOMINAL CATATAN
(A) (JAM)
In (A)

TIDAK PUTUS DALAM WAKTU 1


< 60 1,3 In >1
JAM

> 60 1,3 In >2 TIDAK PUTUS DALAM WAKTU 2


JAM

2 In <2 PUTUS DALAM WAKTU


MAKSIMUM 2 JAM
KETENTUAN PERALATAN
RELE
KARAKTERISTIK YANG HARUS DIPENUHI :

PADA ARUS HARUS JATUH CATATAN

1,05 X IN SESUDAH 1 JAM TIDAK JATUH DALAM WAKTU 1 JAM

1,2 X IN SEBELUM 1 JAM JATUH DALAM WAKTU MAKSIMUM 1 JAM

1,5 X IN SEBELUM 2 MENIT JATUH DALAM WAKTU MAKSIMUM 2


MENIT
4 X IN PEMUTUS MOMEN JATUH SEKETIKA
KETENTUAN PERALATAN
CATU DAYA PEMUTUS TENAGA
UNTUK PEMUTUS MENGGUNAKAN TENAGA
PMT DENGAN RELE SEKUNDER GUNA
MENGERJAKAN KUMPARAN PEMBUKA
(TRIPPING COIL) CATU DAYA DIPEROLEH
DARI :
BATERE + CHARGER
RANGKAIAN PENYIMPANAN ENERGI (KAPASITOR)
TRAFO ARUS
KETENTUAN PERALATAN
• KOTAK ATAU LEMARI APPHARUS TAHAN KEAUSAN
MEKANIK DAN TAHAN PANAS
– MACAM-MACAM KOTAK ATAU LEMARI APP
• TIPE I UNTUK SAMBUNGAN TR FASA-SATU
• TIPE III UNTUK SAMBUNGAN TR FASA-TIGA
• TIPE I KHUSUS SAMBUNGAN TR MENGUKUR TR DAN
SAMBUNGAN TM PENGUKURAN TR MENGGUNAKAN CT-TR
PASANGAN LUAR ATAU DALAM
• TIPE II KHUSUS UNTUK SAMBUNGAN TT ATAU TM
PENGUKURAN TT DAN TM MENGGUNAKAN CT/PT PADA
SAMBUNGAN TT ATAU TM PASANGAN LUAR DAN DALAM

 KOTAK ATAU LEMARI APP HARUS DITANAHKAN


KETENTUAN PERALATAN

• BLOK TERMINAL
• JUMLAH TERMINAL 4 UNTUK TIPE I
• JUMLAH TERMINAL 8 UNTUK TIPE III
DENGAN KUMPARAN ARUS 25 A, 60 A DAN 100
A, DIAMETER LUBANG 4, 5 DAN 6 MM
• JUMLAH TERMINAL 16 UNTUK TIPE I KHUSUS
DENGAN KUMPARAN ARUS 5A
• JUMLAH TERMINAL 26 UNTUK TIPE II KHUSUS
DENGAN KUMPARAN ARUS 5A
KETENTUAN PERALATAN

• TUTUP PELINDUNG APP


– APP TIPE I DAN III
• APP TIPE I DAN III DARI BAHAN PLASTIK TRANSPARAN,
TAHAN CUACA, TAHAN BENTURAN, TIDAK MUDAH
TERBAKAR, TIDAK MUDAH BERUBAH WARNA
• HANYA DAPAT DILEPAS DENGAN MERUSAK SEGEL
• DILENGKAPI JENDELA TRANSPARAN YANG DAPAT DIBUKA /
DITUTUP MENGGUNAKAN GEMBOK / KUNCI
– APP TIPE I DAN II KHUSUS
• DARI BAHAN METAL TAHAN BENTURAN DAN TAHAN KARAT
• DILENGKAPI JENDELA TRANSPARAN
• DILENGKAPI GEMBOK / KUNCI DENGAN ANAK KUNCI YANG
TIDAK BISA DIPALSU
KETENTUAN PERALATAN

SEGEL
– DARI BAHAN LOGAM, PLASTIK ATAU
CAMPURAN KEDUANYA
– HARUS ADA LAMBANG PLN, NOMOR REGISTRASI
DAN TIDAK DAPAT DIPAKAI ULANG
– YANG HARUS DISEBUT
• TERMINAL CT, PT, METER, BLOK TERMINAL, KOTAK
ATAU LEMARI DAN TUTUP PELINDUNG
PEMBACAAN GAMBAR - 1

III. PEMBACAAN GAMBAR

TUJUAN
DIHARAPKAN PESERTA MAMPU MEMBUAT DAN MEMBACA WIRING
DIAGRAM ALAT PENGUKUR DAN PEMBATAS
1. MENGENAL / MEMAHAMI MACAM-MACAM DIAGRAM LISTRIK
2. MENGENAL / MEMAHAMI SIMBOL-SIMBOL LISTRIK
3. MEMBUAT DIAGRAM
4. MEMBACA WIRING DIAGRAM
PEMBACAAN GAMBAR - 2

DIAGRAM LISTRIK

• MERUPAKAN GAMBAR PERALATAN LISTRIK, TERMASUK HUBUNGAN /


RANGKAIANNYA YANG DINYATAKAN DENGAN SIMBOL-SIMBOL
• MENUNJUKKAN TENTANG PRINSIP KERJA, CARA PEMASANGAN DAN
PENGOPERASIAN SUATU PERALATAN / INSTALASI
• DAPAT DIGUNAKAN UNTUK MENCARI ATAU MENGUSUT GANGGUAN
PEMBACAAN GAMBAR - 3

MACAM-MACAM DIAGRAM LISTRIK

1. DIAGRAM GARIS TUNGGAL (SINGLE LINE DIAGRAM)

2. DIAGRAM TATA LETAK (LAY OUT DIAGRAM)

3. DIAGRAM PENGAWATAN (WIRING DIAGRAM)


PEMBACAAN GAMBAR - 4
]

DIAGRAM GARIS TUNGGAL

A
KWH

• MERUPAKAN GAMBAR DARI SUATU RANGKAIAN / SIRKIT PERALATAN LISTRIK


YANG DIBUAT DALAM BENTUK GARIS TUNGGAL DAN SIMBOL-SIMBOL
• DIGUNAKAN UNTUK PENJELASAN SECARA UMUM DAN RINGKAS SUATU
RANGKAIAN / SIRKIT PERALATAN LISTRIK
• DILENGKAPI DENGAN INFORMASI BERUPA TANDA, HURUP ATAU ANGKA YANG
MENUNJUKKAN NAMA ALAT, JUMLAH, UKURAN, NILAI PENGENAL
PEMBACAAN GAMBAR - 5

DIAGRAM TATA LETAK (LAY OUT DIAGRAM)

LEMARI APP PENGUKURAN TM DENGAN METER KWH TARIF GANDA 3 KAWAT DAN METER KVARH

A TEBAL PLAT 2 MM
LAMPU
LUBANG 11 140
 V2”

78 96 77 96 77 96 9
40
A A DISEGEL
kV

TS TUTUP
SS TRANSPA
6 RAN
SEGEL &
GEMBOK TUTUP
MEMAKAI TRANSPARAN
NOMOR KODE 380
400 2
A
440
TUTUP  10
TRANSPARAN
73 SEGEL
SEGEL
A 600 10 150
70 170
POTONGAN A- A

• MENGGAMBARKAN TATA LETAK PEMASANGAN PERALATAN LISTRIK PADA PANEL


• UKURAN GAMBAR MENGGUNAKAN PERBANDINGAN BERUPA SKALA TERTENTU DARI BENDA SEBENARNYA
PEMBACAAN GAMBAR - 6

DIAGRAM PENGAWATAN
NETRAL FASA

1 1. CT
2. PT
3. METER AMPERE
4. METER VOLT
3
1 A
1. METER KWH
2. MCB 2
4
3. SWITCH &
FUSE BOX
2 V
3

• MERUPAKAN GAMBAR YANG MENUNJUKKAN SIRKIT YANG SEBENARNYA DARI


PERALATAN LISTRIK
• DIGUNAKAN UNTUK MENJELASKAN SECARA RINCI SUATU SIRKIT PERALATAN LISTRIK
• KETEBALAN GARIS DI BEDAKAN UNTUK SIRKIT YANG MEMPUNYAI NILAI (TEGANGAN)
BERBEDA
• NAMA PERALATAN, TERMINAL DAN SIRKITNYA DIBERI KODE BERUPA ANGKA DI DALAM
LINGKARAN
PEMBACAAN GAMBAR - 7

APLIKASI DIAGRAM LISTRIK

• HARUS MEMAHAMI PRINSIP KERJA PERALATAN LISTRIK DAN


HUBUNGANNYA ANTAR PERALATAN LISTRIK
• MENGGABUNGKAN DIAGRAM LAY OUT DAN DIAGRAM
PENGAWATAN
• MENYEDERHANAKAN GAMBAR PENGAWATAN DENGAN MEMBUAT
KODE PENGAWATAN
PEMBACAAN GAMBAR - 8

KODE PENGAWATAN

TERMINAL BLOK A A A
4 5 6 7
1 41 1 1 5 1
1 1 2 1 2 1 2
2 2
CTR 1 1 2 5
1 1
2 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6
4 2 2
2
3 6
2
1 2 4 6
4 1 1
3 5 7 2
CTS 2 2
3 6 7
2 4
4
1 4 5
CTT 3
2 6
4
PEMBACAAN GAMBAR - 9

SIRKIT SEBENARNYA

A A A
5 6 7
4 1 2 1 2 1 2
1
1
CTR 1
2 2
1
3
CTS 2
2 4
1
5
CTT
3
2 6
PEMBACAAN GAMBAR - 10

SIMBOL - SIMBOL LISTRIK

NO. SIMBOL KETERANGAN

PENGHANTAR, SALURAN, KABEL


1

SIRKIT TIGA FASE, FREKUENSI 50


2 3N  50 Hz 400 V Hz, TEGANGAN 400 V, TIGA
---------------------- PENGHANTAR BERPENAMPANG
120 MM 2 DENGAN NETRAL
3 X 120 + 1 X 50
BERPENAMPANG 50MM2

3 PERCABANGAN PENGHANTAR

a. SAKLAR PENGHUBUNG
4 3 b. SAKLAR 3 KUTUB
a b

5
SAKLAR PEMUTUS

SAKLAR DENGAN PELAYANAN


a. RELE TERMIS
6
b. RELE ELEKTROMAGNETIS
PEMBACAAN GAMBAR - 11

NO. SIMBOL KETERANGAN


TRAFO UKUR :
7
a. ARUS (CT)
a b b. TEGANGAN (PT)
INSTRUMEN PENUNJUK
LANGSUNG ATAU ALAT UKUR :
8 A V F a. AMPER METER
a b c b. VOLT METER
c. FREKUENSI METER
INSTRUMEN PANCATAT
9 W VAMAX a. WATT METER
a b b. VA MAX METER
INSTRUMEN PENJUMLAH
10 KWH KVARH a. KWH METER
a b b. KVARH METER
a. PELEBUR
11
b. SAKLAR PEMISAH DENGAN
a b PELEBUR
I I > a. RELE ARUS LEBIH
12
a b b. RELE ARUS BALIK
a. PMS
x
13 b. LBS
a b c c. PMT
PEMBACAAN GAMBAR - 12

DIAGRAM PENGAWATAN METER ARUS (AMPER METER)

PENGUKURAN PRIMER PENGUKURAN SEKUNDER

SUMBER SUMBER

K k

A CT A
L l

BEBAN BEBAN

- TERMINAL AMPER METER DIHUBUNGKAN - TERMINAL AMPER METER DIHUBUNGKAN


LANGSUNG SECARA SERI DENGAN DENGAN TERMINAL KELUARAN TRAFO
SUMBER DAN BEBAN DARI SIRKIT YANG ARUS (CT)
DIUKUR

CATATAN :
AMPER METER DAPAT DIHUBUNGKAN SECARA SERI DENGAN METER-METER YANG LAIN,
YAITU ; KUMPARAN ARUS METER KWH, KVARH, COS , WATT
PEMBACAAN GAMBAR - 13

DIAGRAM PENGAWATAN METER TEGANGAN (VOLT METER)

PENGUKURAN PRIMER PENGUKURAN PRIMER


SUMBER SUMBER

P1 S1

V PT V
P2 S2

BEBAN BEBAN

- TERMINAL VOLT METER DIHUBUNGKAN - TERMINAL VOLT METER DIHUBUNGKAN


LANGSUNG SECARA PARALEL DENGAN DENGAN TERMINAL KELUARAN TRAFO
SUMBER DAN BEBAN DARI SIRKIT YANG TEGANGAN
DIUKUR

CATATAN :
- VOLT METER DAPAT DIHUBUNGKAN SECARA PARALEL DENGAN METER-METER YANG LAIN
YAITU : KUMPARAN TEGANGAN METER-METER KWH, KVARH, COS , WATT, FREKUENSI
PEMBACAAN GAMBAR - 14

DIAGRAM PENGAWATAN METER DAYA (WATT METER)

• WATT METER SATU FASA


PENGUKURAN PRIMER PENGUKURAN SEKUNDER
SUMBER
SUMBER
K k
CT CT W
L l
W
P1 S1
PT
S2
P2
BEBAN BEBAN

• WATT METER TIGA FASA PENGUKURAN SEKUNDER


PENGUKURAN PRIMER SUMBER
R S T
SUMBER
R S T K k

W
L l

W P1 P2 S1 S2

BEBAN BEBAN
PEMBACAAN GAMBAR - 15

DIAGRAM PENGAWATAN METER ENERGI AKTIP (KWH METER)

KWH METER SATU FASA

1 2 3 4

FASA
SUMBER BEBAN
NETRAL
PEMBACAAN GAMBAR - 16

KWH METER 3 FASA - 4 KAWAT PENGUKURAN PRIMER

1 3 4 6 7 9 10 10
2 5 8

S
SUMBER BEBAN
T

N
PEMBACAAN GAMBAR - 17

KWH METER 3 FASA - 3 KAWAT PENGUKURAN PRIMER

1 3 4 5 7
2 6

R
SUMBER BEBAN
S

T
PEMBACAAN GAMBAR - 18

KWH METER 3 FASA- 4 KAWAT PENGUKURAN SEKUNDER


MENGGUNAKAN TRAFO ARUS (CT)

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

S
SUMBER BEBAN
T

N
PEMBACAAN GAMBAR - 19

KWH METER 3 FASA 3 KAWAT PENGUKURAN SEKUNDER


MENGGUNAKAN TRAFO ARUS (CT)

1 2 3 4 5 6 7

R
SUMBER BEBAN
S

T
PEMBACAAN GAMBAR - 20

KWH METER 3 FASA 4 KAWAT PENGUKURAN SEKUNDER


MENGGUNAKAN CT DAN PT

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

R
SUMBER BEBAN
S

T
3 FASA - 4 KAWAT
PEMBACAAN GAMBAR - 21

KWH METER 3 FASA 4 KAWAT(ARON) PENGUKURAN SEKUNDER


MENGGUNAKAN CT DAN PT

1 2 3 4 5 6 7

R
SUMBER BEBAN
S

T
3 FASA - 3 KAWAT
PEMBACAAN GAMBAR - 22

DIAGRAM PENGAWATAN METER ENERGI REAKTIP (KVARH METER)

PENGUKURAN PRIMER

1 2 3 4 5 6 7 8 9

R
SUMBER BEBAN
S

T
PEMBACAAN GAMBAR - 23

DIAGRAM PENGAWATAN METER ENERGI REAKTIP (KVARH METER)

• PENGUKURAN SEKUNDER, MENGGUNAKAN CT

1 2 3 4 5 6 7 8 9

R
SUMBER BEBAN
S

T
PEMBACAAN GAMBAR - 24

DIAGRAM PENGAWATAN METER ENERGI REAKTIP (KVARH METER)

• PENGUKURAN SEKUNDER MENGGUNAKAN CT DAN PT

1 2 3 4 5 6 7 8 9

SUMBER S BEBAN

T
PEMBACAAN GAMBAR - 25

DIAGRAM PENGAWATAN TRAFO ARUS (CT)

SUMBER
• BILA “ K “ DIHUBUNGKAN DENGAN SIRKIT DARI
SUMBER DAN “ L “ DIHUBUNGKAN DENGAN
SIRKIT KE BEBAN MAKA
k
K  
“ k “ MEMPUNYAI POLARITAS POSITIP
l MEMPUNYAI POLARITAS NEGATIP
• PADA AMPERE METER POLARITAS CT BOLEH
TERPASANG TERBALIK PADA TERMINALNYA
l • PADA COS , WATT, KWH DAN KVARH METER
L 
 POLARITAS CT TIDAK BOLEH TERPASANG
TERBALIK PADA TERMINALNYA
• 1 (SATU) BUAH CT DAPAT DIHUBUNGKAN KE
BEBERAPA ALAT UKUR SECARA SERI
BEBAN
PEMBACAAN GAMBAR - 26

PENTANAHAN SISI SEKUNDER CT

SUMBER SUMBER
R S T
R S T

K k

K k L l

L l
K k

K k L l

L l
K k

K k L l

L l

BEBAN BEBAN
PEMBACAAN GAMBAR - 27

DIAGRAM PENGAWATAN TRAFO TEGANGAN PT

• PADA VOLT DAN FREKUENSI METER


P1 S1 POLARITAS PT BOLEH TERPASANG
TERBALIK TERMINALNYA
• PADA COS , WATT, KWH DAN
KEALAT UKUR KVARH, POLARITAS PT, TIDAK BOLEH
TERPASANG TERBALIK PADA
P2 S2 TERMINALNYA
• 1 (SATU) PT DAPAT DIHUBUNGKAN
KE BEBERAPA ALAT UKUR SECARA
PARALEL
PEMBACAAN GAMBAR - 28

PENTANAHAN SISI SEKUNDER PT

SUMBER

R S T

P1 P2 S2 S1

P1 P2 S2 S1
KE ALAT UKUR

P1 P2 S2 S1

BEBAN
PEMBACAAN GAMBAR - 29

DIAGRAM SATU GARIS ALAT PEMBATAS DAN PENGUKUR PRIMER

SATU FASA TIGA FASA

KVARH

KWH KWH

3 KWH

3
3

3
PEMBACAAN GAMBAR - 30

DIAGRAM SATU GARIS ALAT PEMBATAS DAN PENGUKUR SEKUNDER DENGAN


MENGGUNAKAN CT

A KWH KWH KVARH


V A V

3 SS 3 SS
PEMBACAAN GAMBAR - 31

DIAGRAM SATU GARIS ALAT PEMBATAS DAN PENGUKUR SEKUNDER


MENGGUNAKAN CT DAN PT

SS SS

A KWH V A KWH KVARH V


PEMBACAAN GAMBAR - 32

DIAGRAM SATU GARIS ALAT PEMBATAS DAN PENGUKUR SEKUNDER


MENGGUNAKAN CT DAN PT SERTA RELE ARUS LEBIH

SS

SS

A KWH KVARH V

51 A KWH KVARH V 51

3 3
PEMASANGAN APP
1. Menentukan tata letak peralatan listrik pada panel
2. Membuat lubang tempat meter kabel dan
perlengkapan lainnya pada papan panel
3. Memasang alat pengukur dan pembatas listrik pada
panel.
4. Pengawatan instalasi alat pengukur dan pembatas
5. Pengujian sambungan pengawatan dan tahanan
isolasi
6. Pengujian operasi
Membuat lubang tempat meter, kabel
dan perlengkapan
1. Mengebor pelat panel yang diberi tanda.
2. Memperbesar lubang dengan menggunakan bor
ukuran yang lebih besar atau gergaji
3. Meratakan bagian yang dipotong dengan
menggunakan kikir
- Kikir persegi untuk potongan lurus
- kikir bulat / tembereng untuk potongan bulat
Memasang APP pada panel
• Memasang alat-alat ukur dan perlengkapan
lainnya pada pelat panel dan mengikat
menggunakan mur-baut yang disediakan oleh
alat ukur atau mur-baut lainnya yang sesuai
• Tata-letak peralatan harus sesuai dengan standar
Pengawatan instalasi APP
• Menentukan jumlah/panjang dan warna kabel.
• Memotong kabel dan mengupas bagian ujung – ujungnya
• Menyolder ujung - ujung kabel.
• Pengawatan sesuai diagram pengawataN
• Memasang tanda / nomor pengawatan dengan cable
marker
• Merapikan kabel dengan cara :
– mengikat bundel kabel dengan plastic strap & ties mount
– memasukkan bundel kabel kedalam saluran kabel plastik
Pengujian sambungan pengawatan
dan tahanan isolasi
– Mengukur kontiyuitas sambungan antara ujung
kabel satu dengan lainnya yang berhubungan
menggunakan ohm meter
– Mengukur tahanan isolasi antara ujung kabel satu
dengan lainnya yang tidak berhubungan,
menggunakan megger 1000 volt dc
Pemeriksaan dan Pengujian APP
1. Pemeriksaan secara visual kondisi perlengkapan APP
2. Pemeriksaan spesifikasi / kapasitas peralatan APP ( Fuse, MCB,
Relai , CT, PT, KWH, KVARH, Time Switch )
3. Pemeriksaan segel, matrik dan pengikatannya Pemeriksaan fungsi
alat pembatas
4. Pemeriksaan urutan fasa untuk pelanggan tiga fasa yang
menggunakan KVARH meter maupun tidak
5. Pemeriksaan / pengujian kontinyuitas sambungan pengawatan
6. Pengujian tahanan isolasi
7. Pemeriksaan arah putaran piringan dan alat hitungnya ( register )
8. Pemeriksaan jumlah putaran piringan dibandingkan dengan
besaran beban
Pemeriksaan secara visual
• Peralatan ukur harus terpasang tegak-lurus pada kotak
APP
• Kotak APP harus terpasang tegak-lurus pada dinding
• Penampang dan warna kabel harus sesuai dengan standar,
bila warna yang dimaksud pada standar tidak mencukupi,
maka penomoran pada ujung kabel sebagai alternatifnya
• Panjang kabel cukup, sehingga tutup / pintu dari kotak /
lemari APP mudah dibuka
• Kabel disambung-hubung pada terminal APP dan terminal-
blok secara kuat dan rapi
Pengujian sambungan
pengawatan dan tahanan isolasi
1. Mengukur kontiyuitas sambungan antara ujung
kabel satu dengan lainnya yang berhubungan
menggunakan ohm meter, penjukan meter harus ”
nol ”
2. Mengukur tahanan isolasi antara ujung kabel satu
dengan lainnya yang tidak berhubungan,
menggunakan megger 1.000 V DC, penunjukan
meter minimal 1.000 x tegangan kerja
Pemeriksaan urutan fasa
• Dilakukan pada pengukuran 3 fasa tanpa menggunakan
KVARH-meter maupun tidak
• Pada pengukuran langsung pemeriksaan dapat
dilakukan pada saaluran masuk pelayanan atau pada
terminal tegangan atau arus KWH / KVARH-meter
• Pada pengukuran tidak langsung harus diperiksa
bahwa fasa yang masuk pada kumparan arus dan
kumparan tegangan adalah sama serta dengan urutan
sesuai standar
Pemeriksaan urutan fasa

N
R Ir
S Is
T It
N Vr
Vs
Vt
N
Pengujian arah putaran meter
1. Hubung singkatkan dua dari tiga kumparan
arus untuk kwh meter 3p-4w atau satu dari
kumparan arus untuk kwh meter 3p-3w
2. Cek putaran piringan dari satu kumparan
arus yang terhubung normal, putaran piringan,
harus normal.
3. Lakukan hal yang sama pada kumparan arus
yang lain
Pengujian arah putaran meter

R N
S Ir
T Is
N It
Vr
Vs
Vt
N
Pengujian kesalahan meter
1. Sambungkan APP dengan sumber listrik dan beban
2. Catat konstanta meter ( C )
3. Ukur tegangan, arus, daya aktip ( P2 ), daya semu (
S2 ) dan Cos φ
4. Secara bersamaan ukur waktu ” t ” yang
dibutuhkan piringan berputar sebanyak ” n ”
putaran
5. Hitung daya Aktip ( P1 ) yang terukur pada KWH-
meter dan daya reaktip ( Q1 ) yang terukur pada
KVARH-meter
6. Hitung daya reaktip beban ( Q2 )
7. Hitung kesalahan meter
8. Toleransi kesalahan APP terpasang di tempat
pelanggan adalah 5 %
WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN
• Kwh meter pengukuran primer, 1 fasa

KWH METER DIHUBUNGKAN KE


Kumparan Nama Klem Warna Satu Fasa Tiga Fasa
Kabel
Arus / Tegangan Klem Masuk Coklat Terminal Blok Terminal Blok
Fasa R
Arus / Tegangan Klem Keluar Merah Klem Masuk Klem Masuk
Fasa R MCB MCB
Arus / Tegangan Klem Masuk Hijau Terminal Blok Terminal Blok
Fasa S
Arus / Tegangan Klem Keluar Kuning Klem Masuk Klem Masuk
Fasa S MCB MCB
Arus / Tegangan Klem Masuk Ungu Terminal Blok Terminal Blok
Fasa T
Arus / Tegangan Klem Keluar Hitam Klem Masuk Klem Masuk
Fasa T MCB MCB
Netral Pembumian Netral Pembumian Biru Terminal Blok Terminal Blok
WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN
• Kwh meter pengukuran primer, 1 fasa
WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN
• Kvarh pengukuran primer

Kumparan Nama Klem Warna Kabel Dihubungkan


Ke

Arus / Tegangan Fasa R Klem Masuk Merah Terminal Blok

Arus / Tegangan Fasa R Klem Keluar Coklat Terminal Blok

Arus / Tegangan Fasa S Klem Masuk Kuning Terminal Blok

Arus / Tegangan Fasa S Klem Keluar Hijau Terminal Blok

Arus / Tegangan Fasa T Klem Masuk Hitam Terminal Blok

Arus / Tegangan Fasa T Klem Keluar Ungu Terminal Blok


WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN
• Kvarh pengukuran skunder TR / TM

Kumparan Nama Klem Warna Kabel Dihubungkan Ke

Arus Fasa R Klem Masuk Merah Klem Keluar KWH meter Fasa R

Arus Fasa R Klem Keluar Coklat Terminal Blok

Arus Fasa S Klem Masuk Kuning Klem Keluar KWH meter Fasa S

Arus Fasa S Klem Keluar Hijau Terminal Blok

Arus Fasa T Klem Masuk Hitam Klem Keluar KWH meter Fasa T

Arus Fasa T Klem Keluar Ungu Terminal Blok

Tegangan 1 -- Putih Terminal Blok

Tegangan 2 -- Krem Terminal Blok

Tegangan 3 -- Oranye Terminal Blok


WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN

• Ampere meter
Fasa Nama Klem Warna Dihubungkan Ke
Kabel
R Klem Masuk Merah Terminal Blok
Klem Keluar Coklat Klem Masuk KWH meter
Fasa R
S Klem Masuk Kuning Terminal Blok
Klem Keluar Hijau Klem Masuk KWH meter
Fasa S
T Klem Masuk Hitam Terminal Blok
Klem Keluar Ungu Klem Masuk KWH meter
Fasa T
WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN

Volt meter :
WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN

Trafo arus

Fasa Nama Klem Warna Dihubungkan ke

R k Biru / Putih Terminal Blok


l Coklat Terminal Blok

S k Biru / Putih Terminal Blok


l Hiojau Terminal Blok

T k Biru / Putih Terminal Blok


l Ungu Terminal Blok
WARNA DAN HUBUNGAN KABEL PENGAWATAN

Trafo Tegangan

Fasa Nama Warna Dihubungkan ke


Klem
R k Merah Terminal Blok
S k Kunimg Terminal Blok
T k Hitam Terminal Blok
Pembumian l Biru Terminal Blok
Jenis dan Ukuran Kabel pengawatan
APP PRIMER SATU FASA
• 5/20 A Kabel NYAF 1 X 2,5 mm2
• 20/60 A Kabel NYAF 1 X 6 mm2
• 50/100 A Kabel NYAF 1 X 16 mm2
• Ujung-ujung kabel disolder atau dipasang
sepatu kabel yang sesuai
Jenis dan Ukuran Kabel pengawatan
APP PRIMER TIGA FASA
• 3 x 5/20 A Kabel NYAF 1 X 6 mm2
• 3 x 20/60 A Kabel NYAF 1 X 10 mm2
• 3 x 50/100 A Kabel NYAF 1 X 16 mm2
• Ujung-ujung kabel disolder atau dipasang
sepatu kabel yang sesuai
Jenis dan Ukuran Kabel pengawatan
APP SKUNDER
• Menggunakan CT atau CT-PT kabel NYAF
1 X 2,5 mm2
• Ujung-ujung kabel disolder atau dipasang
sepatu kabel yang sesuai
Jenis dan Ukuran Kabel pengawatan

• PENERANGAN LEMARI APP


• Kabel NYM 2 x 1,5 mm2
• Ujung-ujung kabel disolder atau dipasang
sepatu kabel yang sesuai
J ENIS DAN UKURAN TERMINAL BLOK
• APP PRIMER SATU FASA
• 5/20 A terminal blok khusus, 4 kutub bahan dari
porselin 5-25 A
• 20/60 A terminal blok khusus, 4 kutub bahan dari
porselin 25-60 A
• 50/100 A terminal blok khusus, 4 kutub bahan dari
porselin 60-100 A
• Pada arah yang sama lubang terminal blok jangan
dimasukkan lebih dari 2 (dua) kabel
J ENIS DAN UKURAN TERMINAL BLOK
• APP PRIMER TIGA FASA
• 3 x 5/20 A terminal blok khusus, 8 kutub
bahan dari porselin 5-25 A
• 3 x 20/60 A terminal blok khusus, 8 kutub
bahan dari porselin 25-60 A
• 3 x 50/100 A terminal blok khusus, 8 kutub
bahan dari porselin 60-100 A
• Pada arah yang sama lubang terminal blok jangan
dimasukkan lebih dari 2 (dua) kabel
J ENIS DAN UKURAN TERMINAL BLOK
• APP SKUNDER
• Terminal blok dari bahan plastik, bakelit
dengan ukuran 4 mm2
• Pada arah yang sama lubang terminal blok
jangan dimasukkan lebih dari 2 (dua) kabel
KOTAK APP BESI PLAT TIPE IA (UNTUK METER KWH 5 / 20
KEBUTUHAN MATERIAL APP 1 FASA TIPE IA
I. METER KWH 5 / 20 A

NO. NAMA MATERIAL JUMLAH SATUAN

1. KOTAK APP UKURAN METER KWH 1 FASA 1 BH


2. METER KWH 1 FASA 220 V / 127 V AC 5 / 20 A 1 BH
3. MCB 1, 2A, ……….., 20 A 1 BH
4. TERMINAL BLOK 4 KUTUB DARI PORSELIN 5 – 25 A 1 BH
5. KABEL NYAF 1 X 25 MM2

WARNA
COKLAT HIJAU UNGU 0.5 M
MERAH KUNING HITAM 1 M
PUTIH PUTIH PUTIH 0.5 M
BIRU BIRU BIRU 1 M

6. TIES MOUNT 3 BH
7. KABEL UKURAN KAWAT 12 BH
8. SABUK PENGIKAT KABEL 15 BH
9. TUTUP PELINDUNG APP 1 BH
10. PERALATAN KECIL LAINNYA
Pasangan APP dan Tutup pelindung tipe I B
(untuk meter kwh 20/60 A dan 50/100A)
Kebutuhan material APP 1 fasa tipe IB
II. METER KWH 20 / 60 A

NO. NAMA MATERIAL JUMLAH SATUAN

1. KOTAK APP UKURAN METER KWH 1 FASA 1 BH


2. METER KWH 1 FASA 220 V / 127 V AC 5 / 20 A 1 BH
3. MCB 25A, ……….., 50 A 1 BH
4. TERMINAL BLOK 4 KUTUB DARI PORSELIN 25 – 60 A 1 BH
5. KABEL NYAF 1 X 6 MM2

WARNA
COKLAT HIJAU UNGU 0.5 M
MERAH KUNING HITAM 1 M
PUTIH PUTIH PUTIH 0.5 M
BIRU BIRU BIRU 1 M

6. TIES MOUNT 3 BH
7. KABEL UKURAN KAWAT 12 BH
8. SABUK PENGIKAT KABEL 15 BH
9. TUTUP PELINDUNG APP 1 BH
10. PERALATAN KECIL LAINNYA
Pasangan APP dan tutup pelindung tipe IIII A
Tutup pelindung
transparan kotak APP
tipe III A
( untuk meter KWH 5 /
20 A, 20 / 60 A & 50 / 100
A)
Warna Kabel

Nomor Klem Warna Dihubungkan


ke nomor klem
1 Coklat 18
3 Hijau 12
4 Merah 20
6 Kuning 14
7 Ungu 22
9 Hitam 16
10 Puutih 24
11 Biru 25
13 Merah 19
15 Kuning 21
17 Hitam 20
25 Biru 34
Kebutuhan material
I. METER KWH 3 X 20 / 60 A

NO. NAMA MATERIAL JUMLAH SATUAN

1. KOTAK APP TIPE III 1 BH


2. METER KWH 3 FASA TARIF TUNGGAL 4 KAWAT 1 BH
3 X 20 / 60 A, 3 X 380 V / 200 V
3. MCB 20 A, ……….., A, 50 A 3 BH
4. TERMINAL BLOK 8 KUTUB DARI PORSELIN 25–60 A 1 BH
5. KABEL NYAF 1 X 10 MM2

WARNA
COKLAT 0.6 M
MERAH 1.2 M
HIJAU 0.6 M
KUNING 1.2 M
UNGU 0.6 M
HITAM 1.2 M
PUTIH 0.6 M
BIRU 1.2 M
====
7,2 M

6. TIES MOUNT 3 BH
7. KABEL UKURAN KAWAT 31 BH
8. SABUK PENGIKAT KABEL 20 BH
9. TUTUP PELINDUNG APP 1 BH
10. PERALATAN KECIL LAINNYA - -
Pasangan APP dan
tutup pelindung
( untuk meter kwh dan
kvarh 3 fasa tipe III B )
Pengawatan meter kwh & meter kvarh 3 fasa tipe III B untuk meter
kwh tarif tunggal
(20 / 60 A & 50 / 100 A) DAN (20 / 60 A & 50 / 100 A)
Kebutuhan material meter kwh & meter kvarh 3 fasa tipe III B
1. METE R KWH 3 X 50 / 100 A

JUMLA SATU
NO. NAMA M ATERIAL
H AN

1. KOTAK A PP TIPE III 2 BH


2. METER K WH 3 FASA TARIF GAND A 4 KA WAT, KLAS 2 1 BH
3 X 50 / 1 00 A, 3 X 380 V / 200 V
3. METER KV ARH 3 FASA 4 K AWAT 1 BH
3 X 50 / 1 00 A, 3 X 380 V / 220 V
4. TIME SWITCH D ENGA N PEN GISIA N CAD ANGA N 1 BH
TEGANG AN PENGISI AN 220 V AC, 1 KO NTAK 5 A
5. MCB 63 A, …… ….., A, 80 A, 3 KUTUB 1 BH
6. TERMINA L BLO K 8 K UTUB DARI PORSE LIN 60 – 100 A 2 BH
7. a. KABE L NY AF 1 X 16 MM 2

WARNA
COKLAT 2.3 M
MERAH 4.0 M
HIJAU 3.2 M
KUNING 2.0 M
UNGU 3.2 M
HITAM 2.4 M
PUTIH 3.2 M
BIRU 1.2 M
====
22.4 M

b. KAWA T NYAF 1 X 25 MM 2

WARNA

MERAH 3.2 M
PUTIH 2.0 M
BIRU 2.0 M
====
7.2 M

3
6 BH
8. TIES MO UNT 68 BH
9. LEBEL U KURA N KAW AT 40 BH
10. SABUK PENGI KAT K ABEL 2 BH
11. TUTUP PELIND UNG A PP - -
12. PERALA TAN K ECIL LAINNYA
Kebutuhan material meter kwh & meter kvarh 3 fasa tipe III B
1. METE R KWH 5 / 20 A

NO. NAMA M ATERI AL JUMLAH SATUAN

1. KOTAK A PP TI PE III 2 BH
2. METER K WH 3 FASA TARIF GAND A 4 KA WAT, 1 BH
KLAS 2
3. 3 X 20 / 6 0 A, 3 X 380 V / 200 V 1 BH
METER KV ARH 3 FAS A 4 K AWAT
4. 3 X 20 / 6 0 A, 3 X 380 V / 220 V 1 BH
TIME SWI TCH D ENGA N PEN GISIA N CAD ANGA N
5. TEGANG AN PE NGISI AN 220 V AC, 1 KO NTAK 5 A 1 BH
6. MCB 25 A, …… ….., A, 50 A, 3 KUT UB 2 BH
7. TERMINA L BLO K 8 K UTUB DARI P ORSE LIN 25 –
60 A
a. KABE L NY AF 1 X 10 MM 2
2.3 M
WARNA 4.4 M
COKLAT 3.2 M
MERAH 2.0 M
HIJAU 3.2 M
KUNING 2.4 M
UNGU 3.2 M
HITAM 1.2 M
PUTIH ====
BIRU 22.4 M

b. KAWA T NY AF 1 X 2 5 MM 2

WARNA 3.2 M
2.0 M
MERAH 2.0 M
PUTIH ====
BIRU 7.2 M

3
6 BH
8. 68 BH
9. 40 BH
10. TIES MO UNT 2 BH
11. LEBEL U KURA N KAW AT - -
12. SABUK P ENGI KAT K ABEL
TUTUP P ELIND UNG A PP
PERALA TAN K ECIL L AINNY A
TRAFO
TERPASANG PADA PEMAKAI DENGAN
GARDU DISTRIBUSI ATAU TIANG
Pengukuran TM LEVEL + 2,5 M

/TR memakai
trafo arus TR LEMARI APP SUMBER TR PLN
CT
dengan meter kwh DILENGKAPI
DENGAN CT DAN
tarif ganda - 4 PANEL METER TR

kawat dan meter


CT
kvarh ( 100 A -
500 A DAN 600 A -
F PANEL
1000 A ) METER
Diagram garis
tunggal pemakai
dengan F PANEL
METER
pengukuran tr
yang terpasang di KE
PEMAKAI
pemakai

KETERANGAN :
KE
CT : CURRENT TRANSFORMER PEMAKAI
F : FUSE
Diagram garis tunggal pemakai dengan pengukuran tr pada trafo tiang
TRAFO TERPASANG PADA
GARDU DISTRIBUSI PEMAKAI DENGAN LEVEL +
ATAU TIANG 2,5 M

LEMARI APP SUMBER TR PLN


DILENGKAPI
CT
DENGAN CT
DAN PANEL
METER TR

CT

F PANEL
METER

F PANEL
METER

KE
PEMAKAI

KETERANGAN :
CT : CURRENT TRANSFORMER KE
F : FUSE PEMAKAI
N R S T

13 13 13 13
Pengawatan trafo arus TR
20 20 20
pada APP
1 1 1
20 K 12 2 K 12 4 K 12 6

14 15 16
k1 I2 k1 I2 k1 I2
0 1

L L L
12 15 3 12 14 16 5 12 15 12 7 12
8 1 1 1 1 1

17 18 19

F F F

KE
TERMINA
KLEM PENTANAHAN L
1 KLEM
KETERANGAN :
CT : CURRENT TRANSFORMER
F : FUSE
1 12
1 2
1 2 1 2

10 12 8 12 9 12 10 12 Ke terminal 12
Diagram pengawatan lemari
Ke terminal 12
APP pengukuran TM / TR
dengan meter kwh tarif A A A V

ganda 4 kawat dan meter 3 4 5 6

kvarh 1 2 1 2 1 2 1 2

1 12 1 12 1 12 5 10
1 7 4 7 7 7 6 10

5 SS

kWh kvarh 10
9

7 8
1 2 1 2 3 4 5
2 6 6 12 1 6
12
6 12
12 12 5
12 6 8 2
10

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 13 1 2 3 4 5 6 7 8 9 TS
11
2 2 4 6 8 3 3 4 9 7
812 12 12 12 12 12 7 12 12 7 12
1 2 3 4
2 6 5 6 12
2 3 28 412 52 8 7 11 12 7 12 12 2 12 7
3 8
12 412
N R S T

13 13 13 13

Pengawatan trafo arus 20 20 20

TR pada APP 1 1 1
20 K 12 K 12 K 12
2 4 6

14 15 16
k1 I2 k1 I2 k1 I2
0 1

L L L
12 12 12
8 12
1
15 3 1 14
1
16 5 1 15
1
12 7

17 18 19

F F F

KE
TERMINAL
KLEM PENTANAHAN KLEM
1

1 12
1 2
1 2 1 2

10 12 8 12 9 12 10 12 Ke terminal 12
Diagram pengawatan lemari
APP pengukuran TM / TR Ke terminal 12

dengan meter kwh tarif A A A V

ganda 4 kawat dan meter 3 4 5 6

kvarh 1 2 1 2 1 2
1 2

1 12 1 12 1 12 5 10
1 7 4 7 7 7 6 10

5 SS

kWh kvarh 10
9

7 8
1 2 1 2 3 4 5 6
2 6 1
6 12 12 12 6
12 12 5
12 6 8 2
10

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 13 1 2 3 4 5 6 7 8 9 TS
11
2 2 4 6 8 3 3 4 9 7
812 12 12 12 12 12 7 12 12 7 12
1 2 3 4
2 6 5 6 12
2 3 28 412 25 87 11 12 7 12 12 2 12 7
3 8
12 412
PANEL
PRESSURE
METER
SWITCH 2
12
Diagram pengawatan
11 9
1 4 27 10
1 83 548389 11
13 7 2 10 2 8 7
lemari APP
10 2 2
1 3 15 28 11
15268 71 10 84 81 9 2 7
pengukuran TM / TR 10

dengan meter kwh tarif 1


8
1 1 2
9 10
2 2 2 3 4 4 4 4 5 6 6 6 6 7 8 8 8

ganda 4 kawat dan


meter kvarh 1 6
12 12
9
1 1
1 16 1R 2 14 S 2 15 T 2 16 0 2 1 1 1
1
IN IR IS IT

VR VS VT VN

Ke trafo Ke fuse 1
arus dan
netral Lampu
Pengukuran TM dengan
meter kwh tarif ganda - 4 DS

kawat dan meter kvarh


Diagram garis tunggal CB
pemakai dengan
pengukuran Tegangan
Menengah

CT

KETRANGAN :
DS : DISCONNECTING SWITCH METER PASANGAN LUAR
CB : CIRCUIT BREAKER TRAFO TENAGA APP TIPE KHUSUS
PT : POTENTIAL TRANSFORMER II

CT : CURRENT TRANSFORMER

KE PEMAKAI
HUTM

FCO
DI GARDU ATAU DI
Diagram garis tunggal TRAFO
TIANG

pelanggan
TMmenggunakan
HUTM
PT

CT

TERLINDUNG DALAM SATU PIPA


BESI
KETRANGAN :
DS : DISCONNECTING SWITCH TRAFO

CB : CIRCUIT BREAKER PANEL DIPASANG DIBAWAH TIANG ATAU


METER DIGARDU LEVEL + 2,5 M LIHAT
PT : POTENTIAL TRANSFORMER GAMABR : LEMARI PASANGAN LUAR
CT : CURRENT TRANSFORMER & DALAM UNTUK ALAT UKUR

PELANGGAN
METERING

Diagram garis tunggal PANEL

gardu distribusi dan 1 2 2 1 2

pelanggan menggunakan LBS LBS CB VY OBB

DI DALAM
HKTM PIPA
FLEKSIBE
L

KETERANGAN :
LBS: sakelar pemutus beban
fasa - tiga (load break
switch)
VT: transformer tegangan
fasa - tiga (voltage
transformer)
CB: pemutus fasa tiga (circuit
breaker)
OBB: rel / saluran keluar (out
going busbar)

KE PELANGGAN
OUT GOING
SUMBER
Pengawatan untuk trafo R S T

arus dan trafo tegangan


pada pelanggan TM / TR UR US UL

dengan netral /
U Us Ut
dibumikan r
PT
Vs
PT
Vt
PT

Vr VR VS VT

VN VT VS VR
Ke panel meter

KR KS KL

KIr KIs KIt


CT CT CT
LIr LIs LIt

LR LS LT

R S T
BEBAN
IN IT IS IR
KE PANEL METER
11 11
2
1 1 2

3 12a 2 1 3
12a 12a 12a
Diagram pengawatan
A
lemari APP A

1
A

2 3

pengukuran TT / TM 1 2 1 2 1 2 BLOCK
10a

dengan meter kwh


TERMINAL

1 10 KE
1 10 1 10 10
1 8 4 8 7 8
tarif ganda 4 kawat
S TS kV
dan meter kvarh 4 5 6

1 2 1 2 1 2 1 2

6
03 10 10 10 6 10
2
06 10
2
10 12 8 5 2

SS
7

V1
V2
R

N
S
T
kWh 1 2 3 4 5 6
KVARH
2
8 10 6 1
9 10 6
8 2
10 10 6
4

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 2 3 4 5 6 7 8
12 13 9
2 1 4 2 7 3 2 1 4 2 7
1 9 10 3 9 5 1 9 10 3 9

2 2 4 6 8 6 2 2 4 6
10 10 10 10 10 10 10
10 10 10
10a

KE PANEL METER
11

12

1 2 1 1 5 2 71 5 9 6 34 13 8 2 4 9 7 8 4 7 12
1 2 12

1 1 1 43 2 5 3 2 5 5 92 8 7 8 9 9 10 5 8 9 9 8
2 11

1 1 1 2 2 2 2 2 3 03 4 4 4 5 6 6 6 6 6 06 7 8 8
1 2 3

IN IN IN VR VR VR VR VR IR VS VS VS IS VT VT VT VT VT IT VN VN

VP VS VTc VN
10 N 1 11
0,3 F
IN
IR IS IT
06 10

1 10a 3 10a
220 VAC
10a 10

KE TRAFO PENGUKURAN ARUS KE TRAFO PENGUKURAN TEGANGAN

Anda mungkin juga menyukai