Struktur dan Fungsi Cranium
Struktur dan Fungsi Cranium
CRANIUM
Cranium adalah susunan tulang yang membentuk tengkorak kepala. Cranium dapat
diklasifikasikan berdasarakan asal embryologi-nya menjadi neurocranium dan viscerocranium.
Neurocranium adalah tulang yang melingkupi otak (dulu disebut juga brain box) dan meninges
(selaput otak). Viscerocranium disebut juga ossa faciei (tulang wajah) secara embrional berbeda
dengan neurocranium. Viscerocranium berasal dari jaringan mesenkim dari arcus pharingeus
embrional sedangkan neurocranium berasal dari mesenkim neural crest dan mesoderm paraaxial.
Berdasarakn kejadiannya tulang-tulang neurocranium dibendakan menjadi neurocranium
membranosa dan neurocranium cartilaginea. Neurocranium membranosa yaitu tulang yang
berkembang dari ossifikasi (proses pembentukan tulang) membranosa. Yang termasuk dalam
jenis ini adalah tulang-tulang pipuh yang membentuk kubah (calvaria cranii). Bentuk kedua
adalah neurocranium cartilaginea yaitu tulang-tulang yang terbentuk melalui ossifikasi
endochondral. Tipe yang kedua ini meliputi tulang-tulang basis cranii seperti sphenoidale,
ethmoidale, pars petrosus os temporale, dan basis occipitale. Neurocranium dewasa dapat dibagi
menjadi dua yaitu calvaria cranii (kubah-atap) dan basis cranii (lantai). Neurocranium terdiri
dari delapan tulang: empat tulang tunggal yang terletak di garis tengah (os frontale, os
ethmoidale, os sphenoidale, dan os occipitale) dan dua tulang bilateral (os temporale dan os
parietale).
Viscerocranium membentuk bagian anterior cranium dan terdiri dari tulang-tulang yang
mengelilingi mulut, hidung, dan sebagian besar orbita. Terdiri dari lima belas tulang-tulang
irreguler yaitu tiga tulang tunggal yang berada di linea mediana (mandibula, os ethmoidale, dan
vomer) dan enam tulang kembar (maxilla, concha nasalis inferior, os zygomaticum, os
palatinum, os nasale, dan os lacrimale)
Cranium terletak di puncak columna vertebralis dan berbentuk oval, lebih besar dibelakang
dari pada didepan. Terdiri dari beberapa tulang-tulang pipih dan irregular. Sendi yang dibentuk
antar tulang kepala merupakan sendi-sendi yang tak bisa bergerak (sinartrosis) kecuali sendi
yang dibentuk mandibula dengan os temporalis (articulatio temporo-mandibularis). Cranium
dibagi menjadi dua bagian yaitu calvaria cranii (kubah cranium) dan basis cranii (lantai
cranium).
Tabel 1. Tulang-tulang cranium dan jumlahnya
Tulang-tulang kepala yang menyusun cranium Jumlah
Neurocranium Os frontale 1
Os parietale 2
Os temporale 2
Os occipitale 1
Os sphenoidale 1
Os ethmoidale 1
Viscerocranium Os nasale 2
(Ossa faciei) Os lacrimale 2
Maxilla 2
Os zygomaticum 2
Os palatinum 2
Chonca nasalis inferior 2
Vomer 1
Mandibula 1
Permukaan luar basis cranii (facies externus) juga tidak kalah rumitnya. Ada dua bagian yaitu
bagian yang melibatkan tulang wajah (akan dipelajari lebih lanjut pada modul respiratorius dan
modul digestivus) dan bagian dibawah fossa cranii media dan posterior (yang akan dipelajari
pada modul ini). Sebagian besar struktur pada permukaan luar ini merupakan kelanjutan dari
permukaan dalam. Selain itu ada juga struktur-struktur baru.
Tabel 6. Bangunan-bangunan pada basis cranii externa
Bangunan Keterangan
Foramen magnum Lubang besar pada basis cranii. Lubang ini tempat
lewatnya batang otak- medulla spinalis ke canalis
vertebralis
Condylus occipitalis Bagian os occipitale yang akan membentuk sendi
dengan atlas (articulatio atalanto-occipitalis)
Canalis condylaris …
Foramen mastoideum …
Foramen jugulare …
Processus mastoideum Bagian dari os. temporale yang menonjol. Tonjolan
dapat diraba pada belakang telinga. Didalam
bangunan ini terdapat ruang-ruang disebut celulla
mastoidea
Incisura mastoidea
Foramen stylomastoideum
Proc. Styloideus
Canalis caroticus Berhubungan dengan foramen lacerum
Tuberculum faringeum Permukaan bawah sella turcica
Foramen lacerum …
Foramen spinosum …
Foramen ovale …
Proc. Pterygoideus; lamina …
medialis et laterali
Hamulus pterygoideus …
Spina nasalis posterior …
Foramen palatinum majus …
Protuberentia occipitalis …
externus
Linea nuchalis superior …
Linea nuchalis inferior …
c. Pars orbitalis
o Facies orbitalis
o Fossa glandulae lacrimalis
o Fovea trochlearis
o Spina trochearis
o Margo sphenoidalis
o Incisura ethmoidale
Catatan: os frontale adalah salah satu ossa pneumatica. Didalamnya terdapat ruangan berisi udara
yang dilapisi mukosa disebut sinus frontalis. Muara sinus ini ke rongga hidung melalui apertura
sinus frontalis. Sinus frontalis kiri dan kanan dipisahkan oleh septum sinuum frontalium.
B. Os parietale
Facies interna:
o Sulcus sinus sigmoidei alur bekas melintasnya sinus sigmoideus
o Sulcus sinus sagittalis superioris lanjutan dari yang terdapat di facies interan os
frontale (lihat calvaria cranii)
o Sulcus arteriae meningeae mediae alur tempat arteriae mengingeae mediae. Arteri ini
mudah pecah pada benturan kepala yang menyebabkan pendarahan epidural (epidural
hematom). Fraktur yang sering menyebabkan perdarahan epidural adalah “fraktur
pterion”, mengapa?
o Sulci arteriosi et venosi (lihat calvaria cranii)
Facies exteran:
o Linea temporalis superior
o Linea temporalis inferior
o Tuber parietale; Eminentia parietalis
o Margo occipitalis
o Margo squamosus
o Margo sagittalis
o Margo frontalis
o Angulus frontalis
o Angulus occipitalis
o Angulus sphenoidalis
o Foramen parietale
C. Os Occipitale
1. Pars basilaris
o Clivus
o Tuberculum pharyngeum
o Sulcus sinus petrosi inferioris
2. Pars lateralis
3. Sqauma occipitalis
Dibatasi oleh: Margo mastoideus dan Margo lambdoideus
Facies externa
o Condylus occipitalis
o Canalis condylaris
o Canalis nervi hypoglossi
o Fossa condylaris
o Tuberculum jugulare
o Incisura jugularis
o Processus jugularis
o Processus intrajugularis
o Protuberantia occipitalis externa
o Linea nuchalis suprema
o Linea nuchalis superior
o Linea nuchalis inferior
o Planum occipitale Daerah diatas linea nuchea superior
o Eminentia cruciformis
Facies interna
o Protuberantia occipitalis interna
o Sulcus sinus transversus
o Sulcus sinus sigmoidei
o Sulcus sinus occipitalis
o Sulcus sinus marginalis
o Fossa cerebralis
o Fossa cerebellaris
Occipitale terletak dibelakang bawah dari cranium. Berbentuk trapezoid dan cekung kedepan.
Occipitale ditembus oleh sebuah lubang besar yang oval disebut foramen magnum. Lempeng
yang lengkung dibekang foramen magnum dan meluas disebut pars squamosa sedangkan
lempeng kecil didepan foramen magnum disebut pars basilaris dan yang di samping foramen
magnum disebut pars lateralis.
Permukaan luar dari squama occipitalis terdapat tonjolan ditengah mulai dari puncak sampai
ke foramen magnum disebut protuberentia occipitalis exsternus. Pada squama ini terdapat
garis meninggi yang melintang padanya dari kiri kanan terdapat dua baris. Baris atas disebut
linea nuchea superior dan yang bawah disebut linea nuchea inferior. Daerah diatas linea
nuchea superior disebut planum occipitale yang ditutup oleh musculus occipitalis. Sedangkan
yang dibawah disebut planum nuchalis. Dari protuberentia occipitalis exsternus turun
kebawah sebuah rigi membagi dua plannum occipitalis disebut linea nuchalis mediana dan
garis ini dilanjutkan kebawah membagi planum nuchalis disebut linea nuchalis inferior.
Permukaan dalam occipitalis berbentuk cekung dan dibagi menjadi empat fossa oleh
eminentia cruciatus. Dua fossa yang diatas berbentuk segitiga merupakan tempat lobus
occipitalis cerebrum sedangakn dua fossa yang dibawah berbentuk segi empat dan
merupakan tempat masing-masing hemisfer cerebelum (otak kecil).
Ditengah-tengah eminentia cruciatus bersilang disebut protuberentia occipitalis internus. Dari
tempat ini akan berjalan eminetia cruciatus keatas dan disampingnya terdapat alur yang
disebut sulcus sinus sagitallis. Bagain bawah dari eminetia cruciatus disebut crista occipitalis
interna.
Pars lateralis memiliki bagian disebut condylus occipitalis yang akan berarticulasi dengan
facies superior atlas. Pada basis masing-masing condylus terdapat canal yang disebut canalis
hypoglossi dan dibelakang kedua condylus terdapat cekungan yang disebut fossa hypoglossi.
Processus jugularis terdapat pada lateral dari condylus occipitalis dan terdapat suatu incisura
jugularis didepannya. Incisura jugularis dibagia menjadi dua oleh processus interjugularis. Di
lateral juga terdapat tonjolan kasar dan daapt diraba dibekang telinga disebut processus
mastoideus.
D. Os temporale
Os temporale dibagi menjadi lima bagian: squama temporalis, pars petrosa, pars tymphanica,
mastoideum, timpanicus, processus styloideus.
Pars petrosa
Pars petrosa adalah bagian dari os temporale yang berbentuk batu karang yang ikut membentuk
basis cranii. Pars petrosa membatasi fossa cranii media di posterior. pada bagian dalam pars
petrosa terdapat telinga dalam (canalis semicircularis dan cochlea). Pars petrosa terletak diantara
os sphenoidale dan os occipitale. Bagian ini juga berbentuk piramid tumbang yang bisa dibagi
menjadi basis dan apex. Basisnya bersatu dengan squama temporalis dan apex terutama
memisahkan ala major os sphenoidale dan pars basilaris os occipitale. Apex ikut membentuk
dinding postero-lateral foramen jugulare.
Bangunan-bangunan:
Facies anterior parties petrosae (merupakan bagian dari fossa cranii media)
Eminentia arcuata penonjolan pada bagian tengah pars petrosa akibat canalis
semicircularis didalamnya
Tegmen tympani cekungan di antero-lateral emintia arcuata. Bagian ini adalah bagian
tulang paling tipis dan di dalamnya terdapat cavitas tymphanica
Hiatus canalis nervi petrosi majoris merupakan celah tempat masuknya n. petrosus
superficialis
Hiatus canalis nervi petrosi minoris
Sulcus nervi petrosi majoris
Sulcus nervi petrosi minoris
Impressio trigeminalis cekungan tempat ganglion trigeminale/semilunare
(Ganglion gessari)
Margo superior parties petrosae punggu pars petrosa
Sulcus sinus petrosi superioris
Crista petrosis
Facies posterior parties petrosae (bagian dari fossa cranii posterior)
Meatus acusticus internus saluran 1 cm, murupakan saluran keluarnya n. cranialis
VIII (vestibulo cochlearis), nervus cranialis VII (n. facialis) dan ramus auditorius
internus a. basilaris.
Porus acusticus internus lubangnya
Fossa subarcuata
Aquaductus vestibulii
Incisura jugularis
Facies inferior parties petrosae
Canalis caroticus
Canaliculus cochleae
Aquaductus ccochleae
Fossa jugulare
Canliculus tympanicus inferior
Processus intrajugularis
Canaliculus mastoideus
Processus styloideus
Foramen stylomastoideum
Fossula petrosa
Pars tymphanica
Anulus tympanicus
Porus acusticus externus
Meatus acusticus externus
Spina tympanica major
Spina tympanica minor
Sulcus tympanicus
Incisura tympanica
Vagina processus styloidei
Pars squamosa
Ada 2 permukaan: Facies temporalis dan Facies cerebralis
Margo parietalis
Incisura parietalis
Margo sphenoidalis
Sulcus arteriae temporalis mediae
Processus zygomaticus
Crista supramastoidea
Foveola suprameaticus; Foveola Suprameatalis
(Spina suprameatica; Spina suprameatalis)
Fossa mandibularis
Facies articularis
Tuberculum articulare
Fissura petrotympanica
Fissura petrosquamosa
Fissura tympanosquamosa
Fissura tympanomastoidea
E. Os ethmoidale
Bagian tualng yang ikut membentuk fossa cranii anterior
Lamina cribrosa
Foramina cribrosa
Crista galli
Ala cristae galli
Lamina perpendicularis membentuk septum nasi
Labyrinthus ethmoidalis
Cellulae ethmoidales anteriores
Cellulae ethmoidales mediae
Cellulae ethmoidales posteriores
Lamina orbitalis
Concha nasalis suprema
Concha nasalis superior
Concha nasalis media
Bulla ethmoidalis
Processus uncinatus
Infundibulum ethmoidale
Hiatus semilunaris
F. Maxilla (rahang atas)
Terdiri dari corpus maxillae dan 4 processus:
processsus frontalis bersendi dengan os frontale
processus zygomaticus bersendi dengna os zygomaticum
processus palatinus bersendi dengan os palatinum dan
processus alveolaris tempat melekatnya gigi dan guzi atas
Memiliki 4 permukaan:
facies orbitalis, pada permukaan ini terdapat:
o Canalis infraorbitalis
o Sulcus infraorbitalis
o Margo infraorbitalis
facies anterior
o Foramen infraorbitale
o Fossa canina
o Incisura nasalis
o Spina nasalis anterior
o Sutura zygomaticomaxillaris; Sutura infraorbitalis
o Facies infratemporalis
o Foramina alveolaria
o Canales alveolares
o Tuber maxillae; Eminentia maxillae
facies nasalis
o Sulcus lacrimalis
o Crista conchalis
o Margo lacrimalis
o Hiatus maxillaris
Facies infratemporalis
G. Mandibula pelajari sendiri dengan melihat Atlas Anatomi
H. Os palatinum pelajari sendiri dengan melihat Atlas Anatomi
I. Os Hyoideum Terdiri dari corpus hyoidei, cornu minus, cornu majus,
TITIK ANTROPHOLOGI PADA CRANIUM
Ada variasi tengkorak baik dari segi perbedaan jenis kelamin ataupun letak geografis. Perbedaan
tersebut dapat dilihat dari ukuran-ukuran craniometri (bagian dari anthropometri cabang dari
anthropologi). Sebelum melakukan pengukuran-pengukuran tersebut kita harus tahu terlebih
dahulu tentang titik-titik patokan yang dipakai dalam mengukur. Titik-titik tersebut disebut titik
antropologis. Titik antrophometri pada kepala manusia sebagai potokan pengukuran dapat dilihat
pada gambar berikut.
SUTURA CRANII
Merupakan persendian jenis fibrosa yang menghubungkan tulang-tulang cranium. Sendi jenis ini
tidak dapat bergerak sama sekali yang disebut sendi synartrosis. Berikut adalah nama-nama
sutura tersebut: Sutura coronalis, Sutura sagittalis, Sutura lambdoidea, Sutura occipitomastoidea,
Sutura sphenofrontalis, Sutura sphenoethmoidalis, Sutura sphenosquamosa, Sutura
sphenoparietalis, Sutura squamosa, Sutura parietomastoidea, Sutura frontonasalis, Sutura
frontoethmoidalis, Sutura frontomaxillaris, Sutura frontolacrimalis, Sutura frontozygomatica,
Sutura zygomaticomaxillaris, Sutura ethmoidomaxillaris, Sutura ethmoidolacrimalis, Sutura
sphenovomeralis, Sutura sphenozygomatica, Sutura sphenomaxillaris, Sutura
temporozygomatica, Sutura internasalis, Sutura nasomaxillaris, Sutura lacrimomaxillaris, Sutura
lacrimoconchalis, Sutura intermaxillaris, Sutura palatomaxillaris, Sutura palatoethmoidalis,
Sutura palatina mediana, Sutura palatina transversa.
FRONTICULI CRANII = FONTANELLA (UBUN-UBUN)
Fonticulus adalah bagian dari cranium yang belum menutup pada neonatus. Bagian ini adalah
tempat pertemuan beberapa tulang. Ada empat fonticulus yaitu:
1. Fonticulus anterior pertemuan os frontale dan os parietale. Setelah menyatu titik ini
disebut bregma
2. Fonticulus posterior pertemua os parietale dengan os occipitale
3. Fonticulus sphenoidalis; Fonticulus anterolateralis pertemuan os frontale, parietale,
temporale, dan sphenoidale. Setelah menyatu titik ini ini disebut pterion.
4. Fonticulus mastoideus; Fonticulus posterolateralis pertemuan antara os parietale,
occipitale, dan temporale pars mastoideus. Setelah menyatu disebut asterion.
Fonticulus ini sangat berguna sewaktu proses melahirkan. Adanya fontikulus menyebabkan
tulang-tulagn cranium bisa saling tumpang tindih (molding), sehingga memungkinkan untuk
memperkecil diameter kepala dan mempermudah bayi melewati jalan lahir. Selain itu pada bayi
< 2 tahun, kondisi fonticulus bisa memberikan informasi klinis. Fonticulus yang cekung
merupakan salah satu tanda dehidrasi sedangkn fonticulus yang cembung (bulging) menandakan
adanya peningkatan tekanan intracranial.