RÈNGHAP EULIS

Meusmeus regot, meusmeus regot Ki Aduy jeung Ni Otih patukang tonggong ngarinum cèndol. Beurang panas èrèng-èrèngan. Kuring kumètap. Tapi boga duit timana, apan gawè gè can boga deui, sanggeus tilu poè katukang disiksa PHK. Leuwih parna, pamajikan pundung, kabur ti lembur nyorang bapa jeung indungna nu geus lila nyicingan imah kontrakan di Jakarta. Orokaya kuring ngaulah-ulah, da cenah manèhna mah geus teu betah deui rumah tangga jeung salaki nu mindeng dibintih hutang jeung teu awèt gawè. Tapi kuring can ngarti naha pamajikan bet kudu kabur ti lembur, apan geus lila cicing didieu tèh. Teu kudu pundung kaduhung rungsing ka kuring, urang geus dua tahun leuwih rumah tangga tèh, Eulis. Sakuat-kuatna gè kuring nyanghareupan hirup, teu welèh wè butuh nu ngarojong, butuh nu maturan. Eulis, mun seug anjeun satia maturan kuring didieu, moal poekeun kieu hirup kuring tèh. Kuring reugreug. Sanajan loba kakurangan, lamun pareng dilakonan ku duaan mah, tangtu bisa katambalan. Kuring teu eureun-eureun leumpang sorangan, najan can nyaho kamana belah unggah. Geus karasa jegjreg ceker. Tapi leumpang sapanjang jalan pilemburan mah, teu welèh wè pada naranya. Mang Nono nanya naha teu ngilu ngusep. Neng Mirna nanya bari imut ngaheureuyan. Ki Momon aki-aki tujuh mulud, ngajak moro langlayangan. Nini Iin nolol ti jandèla imahna ngadon nanyakeun hartina global warming. Kuring ukur bisa gogodeg sapanjang jalan. Bororaah nèmbal, apan pikiran titatadi gè geus teu puguh jurus. Kuring tuluy leumpang, mapay kebon, mapay galengan. Hariwang jeung kahayang teu welèh seseledek dina rohangan hatè. Kuring ngarandeg hareupeun saung teu jauh ti jalan, diuk nyalsè ngareureuhkeun kacapè hate. Rènghap kuring garing lir ibarat aya seuneu ngabebela dina jero dada. Di jalan lembur katempo barudak leutik maraèn sapèda. Aya ogè nu langlayangan. Si Nanang jeung si Lani anteng maèn kalèci. Tukang tarompet di gembrong barudak. Sora tarompèt geus silih tèmbal najan ganti taun masih dua poè kènèh. Nini Otih ngarenghik ka Ki Aduy hayang dipangmeulikeun tarompèt jiga barudak. Ki Aduy pungak-pingeuk, kusuwal-kusiwel ngodokan saku bajuna. Di belah wètan, Nini Ocih katempo nalaktak gugurawilan dina tangkal jambu nu Haji Uyud, jiga nu hayang dibandring. Si Akina bangun nyalsè ngabaheuhay niup suling gigireun tangkal. Kolot di lembur mah gening mani jaragjag, pait daging pahang tulang, teu kawas kolot di kota nu saeutik-saeutik geuring nyangsaya. Nempo maranèhna, kuring ujug-ujug inget ka umur sorangan nu bakal ngolotan. Jiga daun garing. Jiga warna panon poè nu rèk nyumput. Kuring hayang mèakeun umur di lembur, nempo alam nu weuteuh maplak pepelakan. Hiliwir angin tibelah gawir. Ngan hanjakal Eulis geus teu ngilu diuk gigireun kuring« *** Nepika poè isukna, pikiran tèh masih pajeujeut. Kudu timana heula ngamimitian sangkan hirup bisa robah. Jiga kamari, wanci haneut moyan, kuring geus ngadaweung hareupeun imah. Sora hayam silih tèmbal. Sakapeung kadèngè sora domba Mang Dadang belah girang nèmbalan lagu dangdut ti imah Kang Maman. Kuring saukur bisa nempo nu pareng lalar liwat

di jalan. Leng pikiran nguliat deui. Panon geus cangkeul tetempoan. Hatè geus teu genah rarasaan. Imah leutik geus teu kaurus. Pakarangan balatak. Tikotok tingarenclo di buruan. Tibaheula kuring sok ngandelkeun pamajikan nu ngurus imah. Dipikir-pikir mah naon salahna ngurus rumah tangga mah ku opat leungeun, ambèh pamajikan teu ngarasa digawèkeun. Apan èta mah geus kawajiban pamajikan, lin? Tapi naon kawajiban kuring ka Eulis salila ieu? Kalangkang Eulis kokolèbatan, teu welèh kacipta dina ingetan, peureum kadeuleu benta karasa. Duh, Gusti, euweuh pamajikan mah hirup tèh asa cicing sorangan di jero sumur nu poèk. Lamun sangheuk leuleumpangan, kuring sok ngadon ngahuleng sisi walungan gedè. Nyawang pikahareupeun. Naha bet jadi ngeleper kieu hirup tèh? Sarua ngeleperna pareng nyanghareupan Pa Junaedi bandar kai nu teu bosen jeung teu poho nagih hutang ka kuring. Sajeroning kokolèbatan kalangkang Eulis, sakapeung kalangkang Pa Junaedi sèsèlèkè ngawur kapaur dina pikiran kuring. Halah kèder hatè tèh lamun nempo Pa Junaedi ngamang-ngamang bedog rèk nagih hutang. Nempo ramona gè sagedè gedang. Mun diteunggeul ku manèhna tangtuna kuring jehjer, teu walakaya. Panonna bolotot. Huntu gè sakitu wewegna, tangtu cilaka mun ngègèl. Puringkak bulu punduk kuring nulak taktak. Hariwang, melang, sieun teu welèh nyiksa, baur jeung kapaur milampahan hirup kahareup. Sok hayang ujug-ujug beunghar, ngalayah duit di tengah imah. Sok kabita nempo Haji Daud nu loba harta. Mobilna dua jeung imahna dua umpak. Mun balik gawè tèh sok angkaribung ku bawaan. Leungeun pamajikanna gè reunceum ku barang mahal. Leng pipikiran dungdeng rinyay tetempoan. Nyel ambek. Teuing geus sabaraha lila kuring diuk sisi walungan. Sora cai walungan lir ibarat sora getih nu ngagolak nyaksrak jero awak. Kuring ngarènghap panjang. Eungap, nahan amarah nu teu daèk ingkah. Karasa leler deui kaambek tèh. Kuring melong langit jeung tatangkalan. Kuring nempo Neng Marni jongjon nyeuseuh luhureun batu walungan. Sok ngadadak inget ka pamajikan. Kuring nyegruk ceurik. ³Kunaon, Delon? Kawas cucurut kaibunan waè«´ kadèngè aya nu nanya ti tukangeun. Kuring ngalieuk. Brah ki Dede keur ngangkat calana. Buukna dipolès beureum. Kuring ukur seuri konèng, tuluy nyumputkeun beungeut, nahan inghak. ³Ceuk kuring gè naon, tong loba nonton sinètron, jadi wè teu kaopan.´ Ceuk ki Dede bari tuluy ngarandeg hareupeun kuring. ³Pohokeun awèwè kitu mah, nèangan deui wè.´ Pokna bari tuluy leumpang rusuh muru walungan. ³Rèk kamana, Ki, mani rusuh?´ kuring nanya. ³Puguh acara gaplèh gè di pause heula, teu kuat hayang miceun.´ Ceuk Ki Dede bari ngalieuk ngusapan beuteung sorangan. ³Tong miceun didinya, di hareup aya Neng Marni keur nyeuseuh.´ Ceuk kuring bari nunjuk Neng Marni nu masih jongjon nyeuseuh. ³Watir, ètana palid ka Neng Marni.´ ³Baruk aya nu nyeuseuh?´ ki Dede ulak-ilik. ³Baè ah, ieu mah darurat.´ Pokna bari morosotkeun calana. Kuring nangtung bari gogodeg, tuluy ngalèos rèk balik. Katempo panon poè eumeul-eumeul. Tikajauhan kadèngè Neng Marni ngagorowok. ³Ema! Ki Dede ngarudal!´ ³Hampura Nyai! Ieu mah teu bisa di pause!´

tapi manèhna geus ngomong teu betah rumah tangga jeung kuring. kuring geus dua kali jauh-jauh panjang gagang ngadatangan pamajikan ka Jakarta sangkan bisa riung mumpulung deui di lembur. Jang. Cahyana oyagoyagan nyieun kalangkang dina bilik. tong hariwang ku hutang. hirup mah mun teu ngoprèk moal nyapèk. wayahna. boh ka dulur. Poè isuk kudu leuwih hadè batan poè ayeuna. ³Baruk ilaing boga hutang?´ Ki Dasmi semu nu reuwas. . lamun daèk ngèsang mang tangtu katalang. Tong sombong. Kuring ngabetem. Jang. Sok jadi sedih.´ Ceuk kuring beuki ngeluk. kadè kudu somèah ka sèmah. ³Ki. Sumegruk ceurik. ³Jang. ³Jang. sanggeus kabeh ninggalkeun kuring. boh ka kuring sorangan. ³Naha ayeuna mah bet kabur?´ ³Pangpangna mah sanggeus pamajikan nyahoeun kuring gedè hutang ka Pa Junaedi. Rèngsè solat Ki Dasmi ngajak kuring ka imahna. lin?´ Ceuk Ki Dasmi heran naker. Kuring geus merul ngirim surat maksud ngayakinkeun. Kuring hayang akur deui. Kuring ukur bisa ngeluk tungkul. tapi diolo gè embungeun deui balik ka lembur. Jelema jul-jol ka tajug rèk solat maghrib. Omat tong luhur teuing ngukur. ³Jang. Nya kitu deui lamun teu jodo. tong nganyenyeri hatè batur.´ Ceuk ki Dasmi nuluykeun. Kudu diajar bungah dina susah.´ Ceuk kuring ³Aèh. akur jeung dulur salembur. Susuganan jaga mangpaat. Sakapeung mah batuk ngohkoy. Geumpeur nahan kasedih. ³Geus tilu poè kuring nempo ilaing loba ngahuleng. Peuting ayeuna Ki Dasmi mènta kuring maturan manèhna. tuluy Ki Dasmi ngawangkong deui. lin?´ Ki Dasmi miheulaan ngomong. mun pareng aya masalah. ³Yeuh. Jang. ³Kuring tibaheula ngumpul-ngumpul.*** Reup maghrib. Kudu merenah mikiran jeung mèrèskeunna. Poè ayeuna kudu leuwih hadè batan poè kamari. Ki. Iwal Aki Dasmi nu masih deukuet jeung kuring ayeuna sanggeus pamajikan ninggalkeun kuring.´ Ceuk Ki Dasmi bari mikeun kaen coklat. Kuring ti tatadi geus nempo Aki kuring sila nukangan. Samak diamparkeun. tapi baheula mah pamajikan teh teu kabur. Gèk manèhna diuk nyanghareup kuring. tong loba ngahuleng teu puguh. Malah mèrè sumanget. Ki Dasmi ngarènghap panjang. Di tengah imah lampu bohlam koneng ayun-ayunan katebak angin nu asup tina liang para imah.´ Ceuk kuring dareuda. Kudu dileukeunan nya. Rèngsè solat. Kuring beuki ngeluk. arèk mah ngeunteung katukang. Kuring nyuuh kanu jadi Aki. lantaran hirup mah kacegat umur jeung liang kubur«´ Jempling sajongjonan. Mikiran pamajikan. Teu karasa geus asup solat isya. Tong nyapirakeunn kasalahan leutik. lain geus opat kali ilaing di PHK tèh. Kadè. Omat. kumaha ilaing satèkah polah ngayakinkeun pamajikan. ³Nya sanggeus di PHK tèa. ³Ilaing boga salah naon ka pamajikan?´ ki Dasmi nanya semu heran. Kuring unggeuk. sangkan teu guligah. robah lampah. kuring jeung Ki Dasmi dariuk. Tong pegat harepan. lamun jodo mah si Eulis tangtu balik deui. ³Tapi nu penting mah ayeuna. tapi hasilna kieu.´ Pokna. kudu bisa ngeureut neundeun. Ki Dasmi nangtung ngajak solat bareng. ieu tarima duit ti kuring. mun seug ngumpul mah sok hèsè ngerik. urang kudu sabar jeung daèk ngèsang. Kuring geus pegat harepan. tong ditèmbal ku amarah. tong jahat ka sasama. lamun kabayang mah tangtu kasorang. Cag geura niatkeun hirup bener«´ Ceuk Ki Dasmi. Tong melang ku kahayang. kuring jeung pamajikan pasèa waè. Lamun meunang rijki. Ki Dasmi nyampeurkeun kuring nu anteng sila. Ki Dasmi ngarènghap panjang.

Inget-inget geus bedug shubuh. sumanget deui? Kuring ngarasa hirup sorangan di dunya tèh. Gusti. ³Ki«´ ³Jang. Hutang nu kudu dipikamelang mah nyaèta hutang ka Gusti Nu Maha Agung. nyegruk ceurik. . tuluy teurab mani beurat. ngimpi lain ieu teh? Pamajikan geus aya hareupeun. Eulis nyuuh ka kuring. Rumangsang beurang maheutkeun deui kamelang. beuki melang wè kuring hirup sorangan. ³Duit halal ieu mah. Jang. Rugap-ragap awak Ki Dasmi nu ngajelepeng tiis teu usik-usik. Poèk. jiga gebog cau nu palid di walungan« ³Kang«´ kadenge aya sora halimpu titukangeun kuring. heuras deui. Ki Dasmi muka tali kaèn.´ pokna. Leuleus hirup. Saha deui nu bisa raket deui jeung hatè kuring ayeuna? Kuring leumpang sorangan ngajugjug ka walungan. Manèhna ngalèos ngajugjug jalan. Sajorelat pikiran jeung rarasaan nyawang dina jengkal sarè. Kuring jeung pamajikan namplokeun kasono nu salila dua bulan teu panggih. Asa lila deui rèk nabeuh harepan tèh. Manèhna nalikeun tali kolor. Cipanonna haneut dina leungeun jeung pingping kuring. Ladang kèsang«Sugan wè bisa ngalunasan hutang ilaing. Tong ngarasa kasinggung. Ki?´ ³Hutang kahirupan. ³Sabar nya Jang. ³ ceuk Eulis peura. jiga batu. Manèhna neuteup lalangit. mangkana awèt. Aki Dasmi mulang. Gabrug tèh kuring nangkeup pamajikan mani pageuh. Teu karasa kabèh dunya pareum dirawu peureum. Sorana laon. nu sapanjang janari nepika sareupna dipikiran panjang.Tibaheula gè kuring mah embung makè duit kaleuleuwihi. Sabot kuring masih olohok nempo duit.´ Pokna. Karasa deui tiis deui rarasaan.´ Ceuk ki Dasmi. Kuring bungah pisan pamajikan daèk balik deui ka lembur. hapunten Eulis salami ieu ninggalkeun Akang. Manèhna unggeuk. dipajang. Kumaha ngamimitian hirup lempeng deui. ³Hutang ka Gusti? Hutang naon. Ki Dasmi ngagolèdag sasarèan. ³Hapunten. dipilih-pilih. Teu karasa kuring cirambayan. Leungeun kuring ngadègdèg narimana. umur mah anjeun nu ngatur. Tong reuwas lamun jempling peuting bisa nyarita nu leuwih singget tur pinuh rasiah sual kahirupan jeung pilampaheun. Ki?´ kuring nanya. Kang. Umur ngora bisa waè isuk maot. ditimang-timang« ³Aki!!!´ kuring ngagorowok meupeus simpèna shubuh. Tarima. tong hariwang ku hutang ka jelema. Katempo ki Dede hanjat ti walungan. Jul-jol jalma daratang muka panto imah. Rarayna marahmay. Kuring ngalieuk. ngudupruk sumanget.´ ³Kunaon mayarna. Tibaheula ki Dasmi sobat kuring. ³Rèngsè ngarudal. Kuring olohok. simpè hatè najan sora cai walungan kadèngè tarik. Innailahi wa innailahi Raoji`uun« *** Gusti. Ki?´ ³Ibadah jeung amal hadè«´ Peuting beuki jempling. Adan geus ngahaleuang ti tajug. Kuring nangtung sisi walungan. Reup kuring peureum. Kuring ngilu ngagolèr gigireunna bari teu ngiceup neuteup duit dina leungeun. Jang.´ Ceuk Ki Dede bari nepakan punduk kuring. ³Eulis?!´ kuring reuwas naker. katempo duit ti mimiti nu lecek nepika nu heuras ngagulung dibeungkeut karet.

Kuring asa katumbu umur ku Eulis. Di luar imah.³Hapunten. ³Walah. Kuring jeung pamajikan silih pelong nempo kalakuan Ki Dede. Kang. mani rusuh? Rèk ngarudal deui?´ kuring nanya. rènghap Eulis lir ibarat simbut.´ Pokna bari lumpat. Sapeupeuting.´ Ceuk Eulis nginghak. teuteup Eulis karasa iuh. Sapanjang jalan kuring duaan silih teuteup pinuh kasono. Geus ganti taun« . Gusti. sora tarompèt kadèngè silih tèmbal.´ Ki Dede ngarandeg melong pamajikan kuring. Manèhna imut ngagelenyu. hilap teu cebok. ³Eulis. Seuri Eulis karasa haneut. Kuring duaan nangtung pahareuphareup. ³Rèk kamana. inghak-inghakan nahan ceurik. ³Tadi ngarudal. Eulis unggeuk. sami-sami hapunten Akang. Ti ayeuna mah urang tong pipisahan deui nya?´ ceuk kuring peura. Ki. tuluy ngajleng ka walungan. hapunten Eulis. balik deui Eulis? Panyana tèh geus kawin jeung urang kota. Kuring tuluy ngalèng pamajikan ngajak leumpang. Di jalan paamprok deui jeung Ki Dede.

kana duit genep bénggol. Tah rawatan. Sabaraha jiwa nya? Tujuh lain?´ ³Tilu. Kitu gé teu loba. Di juru deukeut bedug sawatara urang ngadareluk ngaroméan terebang pakéeun engké ari nyalawat maleman Lebaran.. Tara pati kasaba ku urang béh tengah.´ cék Arjangi bari ngudar cangreud rajut. Kiai. ari Kiai. ³tilu kulak nyah rék meuli téh?´ ³Tilu. kuma nyanéh waé ari kitu mah «. tah nu ieu kawajiban anak nu cikal. Kawilang gedé sakitu mah. meungpeung beurang. hateup injuk julang ngapak. wadah duit. Imah-imahna kabaheulaan kénéh. Setor pitrah kitu!´ ³Kuring setor pitrah tiluaneun «. Ka-peutingnakeun pinuh ku barudak bujang nu ngadon marondok. jejeg sakulak-sakulak «.´ ³Ari nu opatan deui?´ ³Har. dicicikeun. Sing percaya. bilikna dikapur. borolo bénggol wungkul. da nya éta jalanna rumpil. bolon kénéh sasatna!´ ³Nya atuh. jauh ka ditu-ka dieu. ³teu datang-datang si selud téh. Si Narti «. ³sor ka dieu. budak nu cikal jeung indungna «. kuring seja mésér béas tilu kulak ku duit limalas sén «. Nu ieu kawajiban awéwé. Ieu kawajiban kuring. pan can manjing puasa éta mah «.´ cék Lebé. Masjidna nya kitu deuih. sésana diasupkeun deui.´ cék Arjangi mindo ijab bari ngéntépkeun bénggol dua-dua. ukur hiji-dua. Urang dinyana nya kitu tara pati laliar ari lain barudak mah nu ngadugdag ngadon sakola ka désa séjén.LEBARAN POÉ JUMAAH Cilamping téh désa gegek tapi sikluk. Pitrah kuma urusanana. Arjangi. ³Tah. sakulakeun-sakulakeun. Si Awisah «. ³Ség-ség atuh rék saletor pitrah mah. purilit ret dicangreudkeun deui. Barudak lembut waéh nu ngadon ngaji tepung magrib. ka cungcung-cungcungna ku injuk. tong asa-asa «.´ ³Genep bénggol kitu. bilikna képang anyam satampah. da di dinya mah taya sakola. Lebé andekak nyarandé kana tihang. Kiai«? Dan can lubar idah!´ cék Arjangi bari tanggah neuteup beungeut Lebé. buruanana dikoréd lening. Kuring. da nu ngeusianana oge Lebé waé jeung nu dareukeut ka dinya. Tanggal tujuh likur pasosoré loba jelema ngarariung di balé malang bari gorgar ngawarangkong. ngaran Arjangi «. ngagigirkeun boboko tilu wadah béas jeung blék urut minyak tanah. geus meunang ngayon éta téh. Pernahna di lamping gunung. katempuhan bapana waé tungtungna téh!´ . Kiai «. ngan teu pati kapiara. tilu boboko «. Milihan genep. ³Seug atuh «. Tapi dina tanggal lilikuran Puasa mah masjid nu sasarina cakueum tiiseun téh ngadak-ngadak hégar. ³Kula ngajual béas tilu kulak kana duit genep bénggol «. pan éta duitna gé bénggol wungkul!´ cék Lebé bari kerung.´ cék Lebé. Lain kawajiban popotonganana kénéh. Sok ayeuna geura setorkeun deui ka kaula «.

sangeuk sibanyo. Malah cék sakaol mah kudu geus teu kadeuleu bulu bitis «!´ ³Ari kitu «. nu geus rada enyay-enyay ngarti mah. kuring mah ti dieu waé ti luar. bénggol nu genep téh dirawatan. Harip. pajar geus diijabkeun. bisi Kiai kaliru kaasupkeun kana kaléng. tobat sanés nyanyahoanan «.´ ³Ari geus «. deulu!´ cék Lebé.´ cék Adma bari ngarérét ka nu mangnampanankeun duitna tadi. ménta ditepikeun ka Lebé.´ cék Adma ngélémés éra.³Tarima kaula pitrah Arjangi jeung Nyi Narti jeug Nyi Awisah «. lalay geus rabeng ti tadi tukangeun imah kuring mah «. ari Kiai. ³Dipesakan sotéh lain rék diarah. ³Baruk lalay «? Lain gugueun. Bisi waé kuring mah. bisi poho. Leungeunna ngarongkong nyodorkeun duit lima sén ka nu diuk pangdeukeutna.´ cék Adma bari ngenyot rokona. rata ukuran sakulak lima sén. Sok kadinyah amin urang dungaan. Geus dimimitian ku Ki Arjangi mah sungsong paheula-heula. Nu ngurung budak waé aya. bisi kapopohokeun. matak batal deuih udud téh?´ cék Adma bengong. heug « heug « atuh «. Bédana téh dikemil jeung diseuneuan «.´ cék lalaki tengah tuwuh bari melenyun udud. ³Euh «.´ Lebé kapaksa ngéléhan. ³Har.´ .´ cék Sanharip morongos. Adma?´ cék Lebé panasaran. Dunga naon kahayang téh «?´ ³Indal-salamet waé atuh sugan.´ cék Lebé bari nandékeun dampal leungeun duanana. Bérés ngadunga. ³Punten. da cék nu nyarios mah sami sareng nyusur cénah «. ah. teu ngeunah disangka boga niat goréng. Éta duit kuring ulah dipésakan. Ulah ku dunga indal-maot. deuleu!´ cék Lebé nyereng. ambéh salamet panjang umur «. ³Puguh waé. ³Sarua jeung nyusur kumaha tadi téh. kuring mah sok kukurayeun «. nu kitu mah! Da kudu geus reup-reupan «. Kiai. deuleu. nu nurutan Ki Arjangi waé loba. ³Geuning sia geus udud.´ ³Ari kitu « teu batal ari nyisig?´ ³Pédah waé Pa Mukasan nyisig waé sapopoé bari puasa téh «. Adma? Kakara gé asar ahir. ³Sumuhun « sami « bako-bako kénéh «. ³Ké heula. goloprak-goloprak diasupkeun kana blék téa. ³Ké « ké « ké « Kiai.

sanés? Ari kapalang batal balas udud.´ ³Dupi ijabna kumaha atuh ayeuna?´ cék Lebé sanggeus ngahuleng sajongjongan. ³pan sasarina gé sok ditéang ku abdi ka bumi. Dirongkong. nyampurnakeun naon atuh «? Péngkolkeun waé ka Si Anisah «. bayarna engké nyontang pancén kami kénéh «!´ ³Euh « leres «. Pan si éta mah manggih gaang gé sok didéang dina cempor. ³Sok. Adma?´ cék Lebé. ³Moal tulus kuring mah. Lebé ngésod rada mundur. ³Geuning belet Lebé mah «. Saréréa tinglalieuk ka jalan. jémprak sila nyarandé kana sarigsig. pédah taya deui nu daékeun. da rék ditajongkeun «. bayareun engké nyontang tina pancén kami nu sok katarima dina bulan Hapit «.´ ³Ah. ditambul harita kénéh «. Ayeuna kami setor ka Lebé.´ Dijawab ku Lebé.´ ³Mun nyana batal mah. keuyeup gé loba kénéh. engké bulan Hapit. Kadang-kadang duit kami kénéh pulang deui ka kami «. pok nyarita. Tadina mah manéhna nu moal. Pan cék Kiai gé baréto. ³Geuning sisinarieun Juragan angkat ku anjeun?´ cék Lebé.³Paingan atuh ari nyanghulu ka dinya mah «. nu séjén-séjén nyedek ngumpul di juru.´ cék Lebé. ³balijubaliju gé lumayan ku sonagarna. da cék mitoha gé rubiah mah karawu kapangku ku salakina «. ³Tarima kami nganjuk béas dua kulak. kawajiban Si Anisah kituh!´ ³Ari kawajiban sia mana.´ ³Deulu ituh. usum dibagikeun. Sia beuki nya. kami narima pancén ti Lebé. mangga!´ cék Lebé bari ngésérkeun boboko dua ka hareupeun Kuwu. Nu matak manéhna ayeuna mah nu ka hareup «. teu kudu nambulan gaang «. Ayeuna mah kami béré nganjuk béas dua kulak. serenkeun duit kuring ka Kiai «. Dipikir-pikir asa réncéd. Ijabkeun sakalian. gaang?´ ³Yéy « palias nagir. entong. sahenteuna meureun aya taram-taram kana ajian «. nyatu waé sakalian tadi téh.´ cék Adma bari miceun rokona. Harip. Kiai «. Ari geus kieu mah jadi teu bisa mangku kuring téh. ³Tarima abdi nganjukkeun béas dua kulak kana harga dua kali lima bénggol «. Juragan Kuwu ka dieu!´ cék nu diuk tukangeun Lebé. anggur malik ka Sanharip. Diturutan sotéh pédah waé tukang bilal tukang ngunggahkeun. dirampa béasna dipuruluk-puruluk kawas nu hayang naksir béar-béarna. Kawajiban kami jeung Nyi Kuwu potong engké tina pancén «. Tajongkeun waé ayeuna mah. Sup Juragan Kuwu ka masjid.´ . ³Unggal poé nya sia sok udud téh?´ Teu némbal.´ ³Sok dititah nunggahkeun sotéh tamba wudu. pitrah téh nyampurnakeun puasa.

Adma?´ cék Kuwu bari ngarérét ka nu nyangheuy dina bilik cabol. na ieu béas dikukucel waé «. ³Horeng babari ari ménak mah. Reungeukeun. Mun ka urang diragragkeun sarega pasar. sakulak séwang.´ cék Adhani ti juru. pédah boga pancén sampeureun. ³Ka Juragan mah ngabantun pangaos pasar. kana luput meureun moal setor. Wajibna pitrah téh sakulak. kayungyun ku beletna. Lebé. Kadéngé lain tadi?´ ³Kakuping «. ³Aéh-aéh «. Gorolang.´ Ger pada nyeungseurikeun. teu maké duit gé hadé ditujang-tajong. meunang méngkolkeun «! Pan salakina bélaan henteu!´ ³Ari kitu sia teu setor. ³ngan leuheung waé sotéh. diaminan ku saréréa. Kurang-kurang bisa ngatur laporan mah. Diijabkeun waéh kana sakitu «.´ ³Tuda enya kudu kitu. ngadunga. ³malah mun nuluy mah unggal poé Kiai dagang béas murah. ³Nampi «. Ayeuna onaman da enggeus. kudu heman ari ka somah. da abdi mah puasana gé lapur «.´ Lebé ngalieuk ka lebah nu ngomong bari seuri konéng.´ ³Tuda cék mitoha kitu «. Juragan mah teu kudu ngodok saku «.´ cék Lebé bari nampanan. kituna gé pan regana sabaraha tikeleun ka batur. rugi tilu bénggol tina sajiwa. Ku salebaran sakali gé sabaraha pirugieunana. nya Harip!´ cék Adma ceuleungeung ti luareun bilik cabol.´ cék Si Adma teu kireum-kireum kawas nu euweuh waé kaserab ku dunungan téh. kami setor kawajiban kami jeung kawajiban Nyi Kuwu.´ ³Ngeunah kadéngéna ari kieu mah «. jaba barudak nu can manjing puasa loba nu teu dipitrahan.´ ³Pédah nganjuk «? Seug atuh. saréréa gé moal ngaléok ka nu séjén. lain?´ cék Kuwu nyelang. geus karawu kapangku ku kuring «. dirugal-rigel diéénténgan sataun sakali hayang mayeng unggal poé «. da bayarna ogé ti dinya-dinya kénéh «. margi « margi «.´ . nya Harip «. Sugan ari udud téh cara nyisig teu matak batal «. kuma dinya waé. ari saletor lima sén waé ti baheula.´ cék Si Adma. ³Babari sotéh lebah dieuna. ³Dibéré sajeungkal hayang sasiku.´ cék Kuwu bari nyodor-nyodorkeun boboko béas. ³Ka somah mah diragragkeun lima sén sakulak sotéh sarat wungkul. malah Si Adma mah angkohna rubiahna gé moal disetoran «. lain?´ ³Heueuh.³Lain dua kali lima sén «? Pan ka batur gé sakitu. Malaur jauh ka pasar ari di dieu aya nu murah mah. ³Ah juragan.

sered kana Kemis. da éta cénah matak panas héabna ka somah «. hutbah Jumaah ongkoh. Ninggang dinten Kemis panginten taun ieu mah. Teu kénging ongkoh puasa poéan Lebaran «. Hanas kental-kentél salapan likur dinten «. . sugan kawas nyisig pédah sarua bako «. puasa teu jadi. Hutbah raya ongkoh. da sahanteuna kaanjangan ku urang leuweung mah pisakumahaeun. mana teuing héabna ka si utuh ka si inji «. da kagoda ku udud «. ³meureun kudu hutbah dua kali. Leres kitu éta téh. pupuhu sadésa ieu «!´ ³Rugi atuh nya abdi mah. teu nyatu teu nginum.´ cék Lebé.´ ³Kitu waé atuh. mana teuing hapana moal aya setorkeuneun ka ditu «. Saé diséréd kana Kemis «. sia onaman teu ngurung batur. Kiai. Kiai. teu meunang puasa-puasa acan Kuwu mah. kajeun ngurangan sapoé «. hésé ngomong jeung sia mah!´ cék Kuwu bari ngalieuk ka Lebé. matak dilongokan maung «. ulah sina ninggang poé Jumaah. ³Muhun kitu. Pan aya maung ngamuk gajah meta mah Kuwu bagianana.´ ³Tah geuning. mangkaning pamajikan keur bulan alaeun. diganda léngoh ngudag maung sasiki mah «. ³hadéna atuh puasa kuring teu kaci. ti batan kaanjangan urang leuweung mah. Duka upami seuneuna nu matak batal téh. lebah dinyana meureun pikabitaeun sia téh. ³cék abdi gé tadi «. Matak naon?´ ³Panginten moal jejeg sasasih «. Nepi ka teu kaduga « aéh.´ cék Si Adma kerung bangun sedih. Juragan?´ cék Adtari bari neuteup ka Kuwu.´ ³Enya « tapi kami teu idin Lebaran poé Jumaah. ari cadu mah di urang sapoé hutbah dua kali «. moal harénghéng ongkoh. aing téh nepi ka kuru cileuh kentel peujit balas mikiran somah sadésa «. nya Juragan!´ ³Nyao ah. ³Angsrodkeun kana Saptu. sakumaha kasauran Juragan Kuwu «. Hampang ongkoh ka somah «. Hanas lentah-lentéh.´ ³Hih. Upami dilebarankeun dinten éta téh. Tari?´ cék Lebé bari malik ka nu ngomong di juru. kacek diseuneuan wungkul. pamali!´ ³Atuh langkung panginten puasana jadi tilupuluh hiji dinten.´ cék Adtari.³Heueuh. Hampang ongkoh ka somah.´ cék Kuwu kereng. teu cara baheula keur ngora.´ cék Si Adma bangun giak. da anak-pamajikan sia gé dina seuhseuhanana mah angger tanggungan aing. ³ngadéngé guyurguyur di balé désa pajar Lebaran ninggang kana poé Jumaah?´ ³Leres «. Juragan. Pantang di désa urang mah. Mun seug téh cara batur. Adma. margi seuseueurna nu setor pitrah téh dintenan ka tilupuluhna pasosonten. ³Ngomong naon tatéh. Tapi lebah gawéna mah paralun ampun. Kiai. Abot ongkoh ka abdina. Mangkaning kami geus kolot.´ ³Kana Kemiskeun atuh.

kitu waé «.³teu percaya sia ka aing?´ cék Kuwu rada kereng. kurang sapoé mah itung-itung nyombo waé ka anu tas kental-kentél sakitu lilana «.´ ³Perkawis hutbah dua kali mah teu jadi pambengan. sakieu kakolotan kangaranan kitab mah neuleu gé can kawénéhan «.´ cék Arjangi. rumadon salasin «.´ cék Adtari bari ceuleungeung. Sapuluh tah «. ³urang sina éléd waé salasahiji. deuleu. Adtari tungkul. ³Tapi kami teu idin ari kudu hutbah dua kali mah «. da hutbah Lebaranana ku tuang éyang téa «. Jadi bulan puasa téh umurna jejeg tilu puluh «. Ayeuna gé mangga waé nyanggakeun hutbah lebaranana mah «. Pan cék kitab gé. sapuluh deui. poho deui «. diitung teu géséh ninggang poé éta « rék kumaha deui «?´ ³Jadi keukeuh waé nyah kudu poé Jumaah?´ cék Kuwu kereng.´ cék Lebé. ³Ah sanés Salasa ieuh. ³Heueu «. Pamali di désa urang mah. ³Sumuhun. . poé Rebo ngamimitian puasa téh. dalilna aya réngkolna. Jejeg waéh dina poé Kemis téh. boh Jumaahan nu entong teuing. upami numutkeun dalil éta mah. Juragan. da cék jenatna pun bapa gé pantang sotéh upami dihénggoy ku sorangan. jaman tuang éyang ngeuyeuk désa ieu kantos lebaran dinten Jumaah. ³Kuring mah angot atuh nyaho ti mendi «. nu matak Lebaranana ninggang poé Jumaah «. pamali. Mun rék basa urang mah hartina tilu puluh.´ cék Lebé bari ceuleungeung. bisa dikasar-késér. Hutbah teu dikirangan. da basa munggah téh kuring muru saur ka warung Si Iboh. jadi dua puluh jeung nu tadi «. ³Tah geuning énténg ari Lebaran bisa poé naon waé mah «. Salasa-Salasa Rebo Kemis «. matak dilongokan maung «. ³Bisa kasar-késér sotéh teu kudu matok poéna. sapuluh deui. da cék pacaduanana ogé tara daékeun balik léngoh. Hutbah raya atuh entong ari rék ngarah sakali waé mah. Salasin atawa salasun «?´ cék Lebé rada rampang-reumpeung bari neuteup nu dariuk di juru saurang-saurang.´ cék Arjangi bari ngésod meueusan. ³Kieu atuh.. Ngan kitu waéh maksudna mah «. ³inget pisan kuring mah.´ cék Lebé. Geura urang itung « Rebo-Rebo Kemis Jumaah «. salamet waé teu sakarakara. hutbah lebaranana kedah ku pupuhu lembur «. Kapungkur gé sanggem jenatna pun bapa téh « aéh baheula kétah. Tah. sérab ku nu siga nyeuneu.´ Cék Lebé. sakalian ka pasar «. Lumrah ti mana puasa teu jejeg tilu puluh «. deuleu.´ cék Anjangi. da baheula gé tara angger. jadi tilu puluh «.´ ³Ari Jumaahan ka mana ngeunteupkeunana «? Lumrah ti mana Jumaahan poé Kemis atawa Saptu «! Talung Lebaran.´ ³Lain poé Salasa. ari salatun téh. Geus waé lah poé Kemis. Boro-boro maca. Talung ari semet lolongok wungkul. hutbah raya hutbah Jumaah gé taya nu dilangkung. Ambéh teu ngarempak pacaduan. Kami manggih dalil dina kitab. eu « kuma geuning. lain hadé dikabiri. remen ieuh «. Saptu-Saptu Ahad Senén «. romadon salasin « nyao « salasun « atawa salasatun kitu «? Aya poho-poho teuing «.

kajeun ngurangan puasa sapoé kana poé-Kemiskeun. pédah lebaran ninggang poé Jumaah.´ cék Lebé bari ngésod maju. Udengna. digondeng ku ponggawa-ponggawa nu sanés. ieu mah hih kawas nu babarieun pisan mesék mas¶alah téh «. ikrarkeun heula sing asak « dijenengkeun cindékna mah «. léos balik.´ cék Adtari. Enya waé aki mah jenatna pinter béjana. ³ponggawa nu badé ngawakilan téa kedah didangdanan. Ari kami apal ti mana aksara Arab.´ cék Sanharip. beungeutna marahmay.´ ³Heueuh pan harita mah geus jadi Lebé deui «! Turun imbar gé gawé Kuwu mah geus bubar. ³Meunang kitu disulurkeun ka batur «?´ cék Kuwu. ³Heueuh. ³Hih ari Juragan. Lebaran engké mah Kuwu kitu nu rék hutbah téh. ³Tapi kawilang pinter nya Lebé téh «. Juragan Kuwu mah siga nu geus poékeun kacida tadi téh «. pek émbarkeun ka sadésa. beungeutna euceuy.´ cék Lebé éléh déét. perkawis padamelan mah tiasa diwakilkeun ieuh.³Baruk kami kudu maca hutbah . Api-api tu ngadéngé pada muji téh. Lebé jongjon waé mulungan béas nu marurag kana palupuh. Méméh bring. ³Tuda teu samanea. asal ponggawa désa waé nu merenah ngawakilan Kuwu.´ cék Kuwu bari cengkat. Piraku waé mun teu kakocoran komara téh. kebat naon ku hanteu. nyingkahan pacaduan. da teu ngaji teu masantrén? Teu « kam mah teu i sanggup.´ ³Saha atuh ponggawa di urang nu bisaeun hutbah?´ cék Kuwu. Kitu deui tudung polét teu kénging lésot «. raksukan hideungna katut solémpang emasna. ³kuma cik carana sangkan punah kawajiban kami «! Boa kudu méré panajir kawas ari sulur séba?´ ³Kieu sanggem jenatna pun bapa mah. da teu ngaji. Turun ti rorompokna. muru ka masigit téh dipapag pajeng kamantrén. ngagenténan gawé itu «. ³Sihoréng loba pisan unak-anikna nya ari agama téh. Nu matak naon ieu ogé digenténan ku nu sanés nu sakira sanggemeun. ³asa euweuh deui ari lain Lebé mah «. ³Rumasa balilu puguh gé kami mah. abdi onaman pan siangna dina Jumaahan kedah hutbah deui. sina nyeplés anggoan Juragan ari nuju dines kanagaraan.´ cék Adtari ka batur-baturna. tarangna kerung. kitu waé. teu nyaho alip bingkeng-alip bingkeng acan «. Kitu sanggem pun bapa mah jenatna.. Kapaksa Juragan gé harita mah kedah ngiring ngagondéng. da kungsi masantrén ka Demak ka Jombang naon ku hanteu cénah «. Tapi kaciri irungna mah beukah. lain?´ ³Aéh muhun nya «. Keur naon seueur ponggawa? Pan séba distrik gé ari aya pambengan mah sok ngawakilkeun ka Jurutulis.´ cék Lebé ngabongbolongan. témbal Arjangi.´ ³Hih. . ti buyutna kénéh turun-tumurun jadi Lebé.? Teu « kami mah teu sararanggup teuing «. Kitu saé atuh «. dunya-ahératna tanggungan kami!´ cék Kuwu.

nerebang kaburu ku tunduh. Wanci carangcang tihang rombongan nu didadago téh datang. didudukuy ongkoh. . Nu puasana belang-betong atawa nu teu pisan ogé. Perbawa poé Lebaran. malah nu werat meuli minyak lantung mah aya nu nyieun damar séwu naon ku hanteu. peuting éta mah kawas nu dikariaankeun. Pangheulana Kuwu digondeng kénca-katuhu. jaringas pisan éta mah. parat nepi ka subuh. Ti janari kénéh masigit geus pinuh. awakna reureundeukan kawas nu ngigel. Nu geus seubeuh mundur ngadon nyarandé kana bilik. Rincik Manik. Lagu Dongdonghéjo. tinggolédag saurang-saurang. Kolot-budak pada bungah. jaba dipayungan deuih. Tengah peuting loba nu lilir kagebah. tungtungna gempar samasigit. Nu nerebang kawas bari narundutan. Barudak lembut ngagonyo di hareup. Ka-peutingnakeun takbiran ditunda. Lembur Cilamping nu sasarina combrék tiiseun téh ngadak-ngadak haneuteun. Karembong Lokcan jeung réa deui. reup waéh tibra deui. Béda jeung nu nabeuh dogdog. Geus lir nu kasebut leket mah. Naék kana lagu Kéwér-kéwér Juljol nu nganteuran dahareun. Raksukan takwa kamhar hideung. Luluguna Ki Mukasan. takbiran ditabeuhan ku terebang. Lebaran gedé taun éta mah cék saréréa ogé. ditéma ku nu lembut ngadeukeutan bedug. belewek ditambul bari cingeus néangan deui téwakeun. sésa dahareun dikumpulkeun. Ti jaman akina Kuwu nu ayeuna. Rék hudang horéam ku tunduh. panasaran hayang ngadéngé Kuwu hutbah. maleman lebaran. diwadahan ku dogdog. aya lalawuh aya sangu katut tumas-tumisna. Di unggal buruan raang palita dina duwegan sabeulah. Nu sasarina tara mantra-mantra ka masigit ogé harita mah merlukeun indit. Barudak bujang maturan kolot di tengah masjid. dudukuy dines polét érmas. kancing welem duawelas. Tamba tunduh cénah. sinjang kebat lépé satampah. ngagalindeng wanci kitu. sora kitu. paalus-alus pangeunah-ngeunah. awak lénjong ngénca-ngatuhu nuturkeun lagu. Dogdog dihompét ku suku kénca. tingsariak waas pabaur jeung ketir.*** Malem Jumaah. Dibendo ongkoh. ciweuh naréwakan siraru. biwirna ngajendol ngemil sisig. leungeun pakupis duanana. rusras inget ka nu geus taya di kieuna. najan loba nu bari udud atawa nyisig ogé. srog ka lawang. Loba nu teu kawawa ku cipanon. da niatna gé hayang katuang ku nu ibadah di masigit. solémpang érmas. nu ngalap cukup ku setor pitrah lima sén ka Lebé. Rék malikan deui. Nu talakbir loba nu geus peura balas ti peuting kénéh. Di masjid caang mabra diseungeutan lampu gambréng sadua-dua. Nu pandeuri kabagéan bébérés. maké papakéan dines. diganti ku lagu-lagu tandak buhun nu ilahar dina gembyungan. kakara harita pareng deui ninggang poé Jumaah. jorojos-jorojos dirérab dina damar. laguna kitu. ngadéngé nu ribut-ribut. Brak dalahar balakécrakan. barudak bujang kabagian di tukang.

Mun di dieu mah hareupeun saréréa. tingharéwos maranéhanana waé. Rérés salat sunat. ³Ngomong naon? Baruk Kia Lebé «? Deuleu tah kadinesanana! Nu maké dangdanan kitu Kuwu ngaranna «!´ ³Ké « ké « ké «. ³Puguh heueuh deudeuleuan téh siga Kiai Lebé «. ³ka manakeun ecis. aya naon?´ cék nu panasaran ngaharéwos. nu asa rék kaliwatan hideng méléd méréan jalan. ngajanteng heula ngadagoan anu komat. ³Beu édas.´ cék nu di gigireunana kukulutus lalaunan. Srog ka hareupeun paimbaran. tepung jeung Lebé unggal poé. barudak?´ Taya nu némbal. katatang-kotéténg «. ³Geuning siga kiai Lebé «? Lain Juragan Kuwu nu rék hutbah téh?´ Ditémbalan ku baturna ti juru. ³Ku Si Ékom peuting dipaké ngarojok anjing. tumpa-tempo. Nanahaonan cénah maké dangdanan Kuwu?´ Ari porongos téh nu ngagondéng beulah kénca nyenghor ka nu ngomong pandeui. Na atuh ari pok téh aya nu ngomong kalepasan. Barudak tingkecewis bari nunjuk buni ka Si Ékom. nyelap kana sarigsig.Sup ka masigit. ³Ecis «! Ecisna euweuh!´ témbal Ki Mukasan. ³sanés éta Juragan Kuwu mah nu sasauran «?´ ³Lain «! Kami mah keur teu jadi nanaon «! Tah ieu Kuwu mah nu disolémpang «!´ ³Naha da rarasaan mah awas kénéh amta téh. ³Lain geuwat «! Néangan naon?´ cék nu diuk panghareupna. gogoda téh aya-aya waé «! Gara-gara Lebaran poé Jumaah!´ cék tukang gondeng. moal cékcok. Srog Ki Mukasan ka paimbaran. Teu kawartosan ti tadina. ³Aya naon «.´ cék nu panasaran ngaludeung-ludeung manéh. duka atuh ari kitu mah «. Digebah. Bongan tuda ngadon ungas-ingus ka masigit. imam ngalieuk ka tukang nitah ngunggahkeun. Jelema-jelema tingkecewis tingharéwos pada baturna.´ ³Tuda lalawora pisan ngajenengkeun jelema téh. rojok waéh!´ ³Ari ecisna ka manakeun?´ . disaksian ku kokolot-kokolot «!´ ³Euh «.´ ³Heueuh ieu gé Lebé « Lebé «! Tapi geus dijenengkeun Kuwu kamari.´ cék nu keukeuh panasaran awahing ku handeueul asa dibobodo. piraku maké kalinglap.

³Kumaha upami diganti waé heula ku itu «? Siga aya halu meujeuhna di saung lisung Madsahri. da kitu sakadang asuna kabeuratan «. Ned « rempod awakna doyong ka hareup. rék dipaké nutuan kopi ayeuna «. ³Gogoda Lebaran poé Jumaah «! Hadé kitu digantian ku halu?´ ³Tibatan luput mah atuh «. ulah kurang ti opat puluh urang ambéh sah «. milihan halu di saung lisung.´ cék nu nyeplés Kuwu tulén téh bari ngaréwak halu tina leungeun Ki Mukasan. Telenjeng ka paimbaran rék ngunggahkeun. ³Rék dikamanakeun éta halu kuring?´ cék pamajikan Madsahri norojol ti pawon. ³Nginjeum sakeudeung rék dipaké ecis!´ ³Ulah nu éta. nya badag nya panjang. Kasima meureun!´ ³Kumaha ari geus kieu?´ cék tukang gondeng téh.³Dipiceun «! Geuleuh tuda mani lamokot.´ cék Ki Mukasan bari nunjuk ka saung lisung tukangeun paimbaran. ³Ké heula ulah satorojogna teuing ti saung lisung «. teu nyangka halu sakitu beuratna. kapaksa diganti ku ieu «. ³Naon ieu «?´ . Saayeuna ieu ecis ngaranna!´ ³Nyakséniiii «!!!´ ³Sebut ku saréréa. Urang ijabkeun heula ambéh rengrem kana haté. sanés?´ cék saurang ti jajaran panghareupna. Ieu naon ngaranna «?´ ³Eciiiiissss «!!!´ ³Kurang loba nu nyebutna «! Sakali deui «!´ ³Eciiiiiiissssss «!!!´ ³Héy « tah barudak nu deukeut bedug! Sia hareureuy waé teu milu ngomong «! Deuleu ka dieu «! Ieu naon «?´ Nu ditanya tingraringeuh.´ cénah bari tipepereket ngacungkeun halu. Tukang gondeng nu nyeplés Kuwu tulén téh gogodeg bari camberut. Tah nu éta. halu panguguran. manggul halu panguguran. Ki Mukasan kalur ti lawang gigireun paimbaran. nganggur éta mah. ³Kaula neda panyaksén. néangan nu hampang. ku lantaran ecis leungit.´ Ki Mukasan balik deui ka masigit. Hutbahna gé teu kaci teu maké ecis mah.

Sidekah Lebaran cénah. Désa Cilamping salamet teu kungsi kaanjangan maung. Pok geura ngunggahkeun. deuleu! Sakali deui sing bener «. Samasigit récok parewog-rewog. Naon?´ ³Paranti nutuuuu «!´ ³Bangus sia «! Kitu tah ari teu ngajedingkeun téh «! Ecis «. ³Tah kituh «. Ecisss cekéng gé egis «! Pok sebut deui ku saréréa «!´ ³Eciiiiissss «. Rérés hutbah brak dalahar.!´ Cék samasigit mani ngegeder. éra tisolédat létah. ³Cungur sia «!´ cék kolot nu diuk gigireunana. ³Annutuuu bilhaluuuu walbakaaaatul «!´ cék Si Sukri di tukang ditompokeun kana ceuli baturna.³Haluuuuu !!!´ ³Cungur sia! Lain halu. . da ti tadi gé nu nganteuran dahareun geus ngarédés di luar nyaruhun baki. ³doraka siah!´ Batur-batur Si Sukri narungkup sungut. Mukasan! Yeuh haluna « « éh « ecisna!´ cénah bari ngélémés.

Pulisi jeung tentara matroli ka sakuliah kota. lilinieunana beuki kacida.LINI Jam sapuluh peuting. Nu ti beurangna tas capé gawé mah geus talibra. Geus rada leler meueusan. ³Ka dieu. Wanci tumorék. Jagat génjlong dibarung ku ngaguruh sora sagala sakur nu kaeundeurkeun. ³Rék « rék néang incuuuuu «!´ ³Ulah « ulah ka mamana. kumaha « kumaha « kumaha «. asa keur usum perang. Tukang baso waéh traktrak-tréktrék nakolan birit katél butut. ngahodhod kawas hayam kabulusan. ngaheuheuh awahing ku tiris. Lebur kiamah téééééh «. sasari mah iwal ti sora jangkrik jeung simeut. Éar deui «. réa parabot marurag tina lomari. susuganan aya kénéh nu hayangeun nambul angeun pibekeleun saré. nu tingweuleuhweuh. Barudak rungsing lulungu. nini. Cék nu meneran keur leumpang di jalan. Riyeg « riyeeeggg « riyeeeggggg «. ngaromong teu puguh leunjeuranana dibarung ku kasima. Riyeg deui «. Di jalan geus teu pati aya nu ngulampreng. Jelema bahé ka luar. ngawarangkong ngénca-ngatuhu.!´ Cék nini-nini bari eueuriheun. euy « heuheuheuheuheuh «. ³Nanaonan silaing téh kawas nu kabancuh?´ ³Walah « sial. keur meujeuhna tibra kagareuwah.´ cék nu ditanya. bari ngakeup ongkoh. Cék nu meneran di imah. Ger cékcok di mana-mana. harita mah ngadak-ngadak geunjleung. bisi kumaonam!´ ³Aaaaah « da melaaaang ka budak!´ témbalna bari ngabéngbéos. ka jalan. rarasaan téh cénah asa rék kateureuy ku jagat. nu takbir. rék ka mana!´ cék sora lalaki ti kebon cau. Nu ngadat dina aisan dicombo ku susu indungna. Jelema riab kalaluar. silih tanya. nawarkeun daganganana. lolongok ka ditu-ka dieu. ³Ari kitu «?´ . awak asa lénjong. Sawatara budak bujang tingrariung sisi jalan. ³Gustiiii « boa ayeunaaaaa «. Nyeueung jalan siga ombak-ombakan. nuyun ongkoh. Para pajabat jeung pamong désa teu cicing. silih gonjak bari udud pataréma sakenyot séwang. Awéwé réa nu riwih-rawah.? Jol nu rancucut. di dinya di geusan pabaliut. Cék nu lulungu asa ngimpi dialungboyongkeun. tina bupét naon ku hanteu. Jéréwét di ditujéréwét di dieu. lain wayah lain mangsa.

garasi. huntu noroktok. Barudak ngora tingdaréngdék ngadédéngékeun. lungsur mani kudu dianteur ku nu kagungan. imah Dokter Gigi runtuh. Saréréa tinggarodeg. ngadungakeun cilaka ka batur!´ ³Tuman. tingkarecrék «. sok aya-aya baé.´ ³Bangsa babah mah tara keuna ku musibat. ³Ku naon tatéh «?´ ³Rék nganteurkeun nu cilaka ka rumah sakit. Imahna ambruk pisan. bisi aya béja imah kabogoh kumaonam. Kagebah lini meureun!´ ³Saha kitu? Ti mana?´ cék nu nanya bari nempo ka jero mobil.´ cék saurang.´ ³Na atuh disusurung kitu?´ ³Teu daék hirup «. Kabéh tatu parna «. Ti mana « saha « ku naon «? Silihtanya pada teu nyaho. Urang Nagrak cénah. ³Eum. Ger béja. garduh jeung réa-réa deui. Jol mobil disarurung ku limaan. imah Kuwu di Lembursitu rebah. Lar mobil ambulans kawétankeun. Jol motor nyusul.´ Semet nyengir bari ngaheuheuh. Jelema caruringhak.´ ³Naon tuh eusi patuangan téh «? Ogoan. Lumpat ka balong bari lulungu «. sakulawarga «. Kakara gé gog na ana atuh ari riyeg téh « galéong waéh pacilingan runtuh «. ³Ti Sindangrasa. Dius deuih waéh «.´ ³Wah. silih longok. Diparegat. katinggang lomari!´ . ngomong téh!´ Héaaaang sora sirine.´ ³Naha?´ ³Diaping dijaring ku Tapékong béjana. ³Alusna mah toko Si Akoy nu rugrug téh nya euy. bongan tara méré nganjuk!´ ³Saha nu sudi nganjukkeun ka tukang ngajeblug!´ ³Barina gé lebar ku Si Amoyna. Nepi ka diturunmandikeun tengah peuting «. nu inget ka sobat. Jarijipen heuheuheuh «. ka baraya «. Jelema pabuis ka ditu ka dieu. warung baso.³Ngusial beuteung « heuheuheuh «. ditaranya.

³Sok lah sarurung deui. ngakutan nu carilaka «. Nya eundeur ka urangna téh. lain buta!´ ³Naon atuh?´ ³Oray naga nu nanggeuy jagat mah «. ngaraco! Dongéng jaman tai kotok dilebuan ta mah! Paranti nyingsieunan budak. Nu leres « ku naon?´ . beungeutna balancunur.Nu nyarurung mobil nyarelang ngarambekan heula bari nyarusut késang ku leungeun baju. agé-agé nepi!´ cék nu nyekel setir. kajeueung salametna. Nu srugsrog jeung baraya jeung sobat. Tengah peuting. asa gagah-gagah teuing?´ ³Béjana mah aya gunung bitu ari kitu téh. Pa Érté mah «. sok aya-aya waé «. kukurayeun ngadéngé kitu téh. meureun kadéngé jelegurna!´ ³Ari jauh «?´ ³Ning oyagna nepi ka dieu?´ ³Pan sajagat kaendagkeun!´ ³Cék kolot mah « buta cénah nu nanggeuy jagat. urut tadi kamemelangan asa kaubaran.´ ³Lain kétah. ³Eum. ³Ari lini téh naon tuh asal-muasalna. bari tas manggih kareuwas pohara.´ ³Wah. Kabéjakeun geuning sok aya endog lini «. Sakeudeung-sakeudeung héang « sakeudeung-sakeudeung héang sirine mobil ambulans. silih rangkul bari maraca Alhamdulillah. ³Ku naon tatéh «? Katinggang naon?´ ³Katinggang peureup!´ témbal érté.´ Jol érté ngiringkeun nu ngabébéyéng jelema. Cageur mantén atuh diselang jajan heula mah!´ Nu ngagimbung tingséréngéh ngadéngé supir ngomong kitu téh. Garing tikoro!´ ³Eum. Mun cangkeuleun sok nguliat. ³Ké heula « capé! Manéhna ngeunah nyéngclé «! Euweuh nu dagang bajigur-bajigur acan «. Pan buta mah tara ngendog!´ ³Gandéng lah.

Aya di dinya?´ ³Tadi mah aya «. ³Néangan saha. Béh dieuna asa jaman répolusi baréto. Malah aya nu bobolokot getih balas mangkuan nu taratu. nya euy!´ ³Ari urang can kabagéan gawé. diunggahunggahkeun kana ambulans. ari ieu kalah ka haripeut ngabadog barangna «.´ .³Disariksa «. Lebar tanaga baso teu kamangpaatkeun! Jol jajaka tiluan. dibéré jalan keur ngiruh!´ Lain saeutik korban lini téh. kalah ka nanawarkeun balong.´ ³Urang onaman «. Geus puguh deui Pulisi jeung Tentara mah teu kaur mingé. Ngaléos deui. Ton?´ ³Agus «. lain nungguan cara batur. semet lalajo nu pabuis «. asa nyeueung pilem lalakon perang. ³Asa reugreug nyeueung alat nagara kitu mah. ³Meujeuhna si éta mah. Taya pisan gadag. tuman!´ ³Ari kitu «?´ ³Batur-batur narulungan nu cilaka. Tambah ketir nyeueung nu kitu mah. tingtarempo nyidik-nyidik nu tinggarimbung kawas aya nu ditéangan. ³baréto gé bapana keur sakarat.´ cék nu séjén ngaharéwos ka baturna. deuleu!´ ³Mana atuh tulunganeunana? Ma enya nu cilaka kudu kokotéténgan néangan nu rék nulungan! Kudu urang nu nyampeurkeun!´ ³Yu atuh urang ngider «.´ ³Keur pawit ngadu meureun jeung keur meuli inuman pimabokeun! Cekékeun tétélo jelema kitu mah! ³Pan ayeuna gé sakongkol jeung lini «. Tugas kamanusaan.´ ³Onaman kumaha «? Da kawajiban saréréa nulungan nu cilaka mah «. Asa dijurung laku. Katut Pa Camat mantuan mangkuan nu carilaka. Ngagugubug tip!´ ³Rék dikamanakeun ayeuna?´ ³Ka Kantor Pulisi!´ ³Ning Si Ébon!´ cék saurang bari nempo beungeut nu balancunur.

´ cék saurang bari nunjuk ka nu diuk di émpér imahna. Sieuneun anakna dibawa kokoro meureun minantuan ka déwék mah!´ cénah bangun nu sebel kabina-bina. ³Si Enéng mah nu midangdamna! Nu cilakana mah bapana boa «. cua. Taya nanaon di ditu?´ ³Nyéta puguh rék ngabéjaan!´ ³Ngabéjaan naon?´ cék Agus ngoréjat. Ngareureuh tas ngider «. bubuhan keur us umna. kasempetan alus kacida «. Jadi minantu kadeuheus engké silaing.´ ³Keun waé modar gé bapana mah «! Indungna kajeun «. Gura-giru indit jeung baturna muru ka imah Agus. Atawa « indungna sugan «. Minantu idéal cék basa ayeuna mah. mani kawas neuleu anjing budug ari déwék ngulampreng hareupeun imahna téh!´ . ari kitu mah!´ cék Enton. siga nu sarebeleun pisan «. ³Keur naon. kamusibatan!´ ³Kapapaténan boa. Gus?´ ³Teu nanaon «. Nu ditinggalkeun panasaran. ³Tong disapirakeun. Mangpaatkeun. ³Tah kabeneran. ngaligeuh can boga gawé «. euy. euy.´ ³Saha nu cilaka téh «? Si Enéng «?´ cék Agus teu sabar. bisi aya tulunganeunana. ³Tuh geuning sigana. ³Naha?´ ³Ayeuna waktuna nu mustari keur némbongkeun jasa «. Malik asih pasti «.³Ka mana?´ ³Nyao « ka imahna sugan «. Gus!´ ³Heueuh geura «. euy?´ cék Agus asa-asa. bring naluturkeun. ³Si Enéng. Nyeueung silaing tohtohan mah piraku sugan haténa teu lilir «. Ngahuleng waé Agus téh kawas keur mikir. Aya naon kitu? Nu ditanya teu némbal.´ cék nu séjén mairan. euy. Pédah déwék batan sakieu. ³da midangdam baé. ³sebel ku gedé-huluna gé déwék téh! Angot bebengok bapana mah. kabogoh di dinya. meungpeung aya pitulung lini!´ ³Na enya kitu.´ cék nu séjén.

Kari bisa waé napakuranana «. rawu ku silaing bapana atawa indungna nu cilaka. ³Hallo «! Nyuhunkeun « eu « ambulans «. Muhun « énggal diantos!´ ³Kumaha cénah?´ cénah baturna. Muhun « nyuhunkeun énggal « répot «! Di « di Jalan Hanjuang No. da wawuh kana sorana. ³Néang ambulans «. Yu waé ka ditu. Trok-trok-trok «.´ ³Yéh. Nyuhunkeun dikintun ambulans «. Reg eureun hareupeun lawang buruan. ³Mana «?´ cék supir ambulans. urang dagoan hareupeun imahna!´ Bring ka Jalan Hanjuang. Gék dariuk dina téras. ³Ké antos!´ cék Agus bari muru panto hareup. Yu atuh anteur!´ Bring waéh. 7 «. ³Sakeudeung deui cénah. bawa ka rumah sakit «. capé tas leuleumpangan waé. Kerong tah irung déwék mun itu teu malik asih ka silaing.³Heueuh ayeuna waktuna cekéng gé bangsa raja nu minantuan ka anak si itu si éta. Gura-giru dipapagkeun ka jalan. . Tétéla Si Enéng.´ ³Kana naon atuh ka dituna «? Leumpang waé nya «?´ ³Nelepon waé atuh ti « ti Kantor Penerangan nu deukeut!´ ³Heueuh «. trok-trok-trok deui beuki tarik. Hareupeun imahna kadéngé kénéh nu midangdam téh. tukang kayu tukang tembok baris maréma. ³Asa rék gedé mangpaatna nya euy lini téh keur Si Agus mah!´ ³Hih tuda sagala ogé sugri Kersaning Pangéran mah taya nu teu mangpaat «. Nu puguh waé geura. réa imah oméaneun. Lah « éta sirine ambulans aya ku matak ketir «. ngabarabékeun sajajagat siah!´ Srog ka Kantor Penerangan. Héang sirine «. Hallo « ieu ti Kantor Penerangan «.´ ³Kudu kumaha atuh déwék ayeuna «?´ cék Agus bangun bingung.´ ³Urang gé mun ditampik ku pimitohaeun mending ngondang sakadang lini. neda kamandangna. Ngadagoan sakeudeung «. keur nurunkeun heula korban ti Bolénglang «. ari geus bukti mah kapahlawananana «.

Bray panto tengah muka. jleng luncat. Ngalieuk ka babaturanana geus areuweuh. ³Sumilangeun «.´ Agus ngarahuh. réncang di dinya. Ngabéngbéos waé calon minantu kadeuheus téh. ceklék dikonci. . teu ngalieuk-lieuk acan.´ Gebrug panto ditutupkeun hareupeun irung Agus. ³Sanés aya nu cilaka?´ ³Hah «!?´ ³Badé dibantun ka rumah sakit. Léos waéh muru pager gigir. bréh bapana Si Enéng. Tinggal Agus ngajanteng samar polah.´ ³Ambulans «? Keur naon?´ cék pribumi kereng sanggeus apal kana beungeut sémah. bray deui panto hareup. naringgalkeun. ³Ku naon Enéng téh?´ cék Agus bari nyampeurkeun. ³Héy « héy «! Rék ka mana «? Mana nu cilaka téh?´ cék supir ambulans. ti gigireun imah. ³Aya naon?´ cénah bangun reuwas.´ ³Cék saha aya nu cilaka?´ ³Kakuping « eu « Enéng nangis. ³Itu « eu « abdi ngabantun ambulans «. ngalangeu naleukeum kana panto mobil. Biasa Enéng mah ari badé kareseban téh sok siga ripuh pisan. Torojol Si Encum. Kari supir ambulans kawas nu teu sabar.

apan kasohor tukang heureuy. ulen. kumaha hesena kolot urang baheula ngarebut kamerdikaan. ³Langkung rame panginten?´ ³Tangtu atuh. Ukuranana oge henteu pati gede. wajit. ³Enya. cenah taun ieu mah Agustusan teh rek diramekeun deui. da puguh pinuh ku kebul. Ulis Oding nu keur ngadekul ngetik ngalieuk. angleng. sok digotong ngurilingan kacamatan. Kekecapanana angger kawas baheula : Jampana Proklamasi. Kudu ditebus . Tah. make jeung aya suhunan. ceuk pikiran Aki Dasmin. Agustusan di kacamatan teh henteu rame. Bieu mah apan. Dijieunna tina kai. kenca-katuhu. nu mawa bejana Mang Oji. Kakara yakin soteh. di jerona teh sok dieusian tumpeng dina baskom. Nu ngaranna warga desa mah. Geus opat taun eta jampana teh sina pangsiun. Ki. Ki!´ ³Alhamdulillah!´ Aki Dasmin ngusap dada. aya kentengan. sabangsaning opak. Ari Mang Oji tea. Biasana. Da eta we. hayang bisa merdika teh. Jampana teh wangunanana siga iimahan. Anu kudu diinget-inget mah. Nu matak jampana oge buru-buru diteundeun di para. Pedah we.JAMPANA PROKLAMASI Aksara dina jampana teh katembong deui. aya bilikan. dipake nunda kadaharan lembur. kurang leuwih sameter ka satengah meter. kakara beunang dibaca. kabeh oge kudu milu iuran!´ ³Kumaha. mani ampir teu katembong. perenahna palebah bilik jampana. Mani mamandapan nanyakeunana teh. Taya nu arak-arakan. Apan rek pesta Agustusan teh kudu aya duit. Tangtu bae. Ari Aki geus mayar iuranana?´ ³Baruk? Nganggo iuran kitu?´ ³Puguh atuh. Saban bulan Agustus. dituruban ku daun cau beunang ngaleumpeuh. Dina putusan rapat kamari. Da puguh taun-taun ka tukang mah teuing ku naon. Lolongkrang nu kosongna. ngan paranti nanggungna anu tina awi teh. da puguh nyanghareupan pajabat desa. Ki. nya. Ngan sanggeus diberesihan. Teu percaya mimitina mah Aki Dasmin teh. basa ngahaja nanyakeun ka kantor desa. Da Aki mah teu gaduh artos!´ ³Urang mah ulah ngitung duit sapuluh rebu. Aki Dasmin ngadenge beja. Agustus ayeuna mah bakal aya deui pawey?´ pokna. ³Enyaan Jang Ulis. jeung nu pawey. ranginang. jeung sajabana. Hese. Ukur upacara wungkul. aksara Jampana Proklamasi teh. da sugan teh moal kapake deui. bakal aya nu ngagotong tumpeng dina jampana. saurangna teh kabagean sapuluh rebu!´ ³Aki oge kudu mayar?´ ³Henteu diwilah-wilah. Ki. Taya nu ngagotong tumpeng. basa kakara diturunkeun ti para. Ari poe kamari.

Matak Aki sok atoh nyanghareupan Agustusan teh. ³Jumsik. rek dipihapekeun ka Erte. kitu?´ ³Maksakeun we atuh. Ti heula mah. Kalacat ka para. Ari Aki Dasmin. Isukan urang beresihan heula!´ Urang lembur mah geus papada apal ka Aki Dasmin teh. Hirupna ukur kadua pamajikanana nu ayeuna geus mindeng gering. ngarah keur dahar saminggueun. najan geus pinuh ku kebul oge. apan urang mah geus kolot?´ ´ Ngagotong jampana. ³Mayar iuran mah. ti saurang teh sok kabagean ari satengah letereun beas mah. Ujang. bari meunang buruhan. diurus ku anak-anakna. . ari capena mah nataku. Kabeneran jampana paranti urang aya keneh!´ ³Hayu. Tapi da bungah nu aya. Tapi katembong jagjag bae. Da papantaranana mah. euy!´ ³Proyek nanahaon. Lumayan euy. gegerendengan sorangan. Euweuh nu ngurus. Enya eta oge. keur neangan sahuap-sakopeun. Agustusan ayeuna mah bakal rame deui!´ ³Ari maneh kaduga keneh. Ngan meureun kudu dibeberes deui?´ ³Enya. teu kungsi boga anak.´ ³Engke we atuh.´ ceuk Ulis Oding.ku kesang jeung getih. Keur kitu ras kana jampana. terus ngahuleng dina golodog. Lalaki kolot nu umurna geus ngagayuh ka 80 taun. sarua wae. Matak luut-leet kesang. da Aki mah ngalaman pisan. Ngahaja-haja mah hese neangan piduiteun teh.´ pokna. Kabeneran panggih pisan di buruan imahna. unggal bulan Agustus teh Aki Dasmin sok manggih rejeki nomplok. Aya keneh jampana teh. kalahka nepungan heula Aki Jumsik. Henteu waka diturunkeun. da kaduga keneh digawe ripuh. Kudu ngagotong jampana sapoe moket. ³Kantenan atuh. lantaran inget ka mangsa baheula!´ ³Komo atuh kitu mah!´ ³Sumuhun. Dipercaya ku urang lembur purah ngagotong jampana dina pawey Agustusan. Ka saha atuh mayar iuran teh?´ ³Rek ka desa. geus loba nu caricing di imah. Datang ka imah. Ukur maksakeun sabenerna mah. Buruhna kaitung lumayan. Serengeh seuri sorangan. milu sukan-sukan. Aki bade ngajual heula hayam!´ ceuk Aki Dasmin bari terus amitan. aya deui proyek. bari panon mah angger mencrong kana keretas hanca ngetik. engke we tina ladang ngagotong jampana.

aya bahan digeuhgeuykeun tah. Geura we. ari proklamasi hartina embaran atawa bewara. taya nu nyawad. milu baris. ³Keun bae atuh Pa Erte. Kudu make paleuleueur. ngan kudu puguh hartina. sasat hirup lieuk euweuh ragap taya. Aki Dasmin oge sok rajeun nenjo aki-aki pantaranana. ³Mun kabaca ku Pa Camat mah.´ kitu ceuk Pa Erte harita. bareto ka lembur aya nu ngadata para pajoang kamerdikaan. Enya. da meunang hese tea. Moal pogog dibaca. Ongkoh sanggeus sababaraha kali dibawa pawey. da ieu mah tulisan aki-aki!´ ceuk Aki Dasmin. Tapi nya kitu. Ayeuna manehna kaparengan milu ngasaan bebasna kamerdikaan. ³Enya eta oge. da geuning kudu make duit ongkoh. Henteu nyambung magar teh. Bareto mah. Ladang kesang baheula teh aya tapakna. Ari Aki Dasmin. Dapon aya we lah!´ . Tapi ari ngaganti tulisan mah henteu. Piraku aya bewara digogotong. Jampana teh apan hartina parantin ngagotong. ³Aing oge lamun boga duit mah. Apan pageto dipakena oge. Kitu bae paselang-selang. hirup ngahenang-ngahening. jaman samemeh merdika. Ngan lamun ditelek-telek ku nu resep tulas-tulis. Rus-ras ka mangsa lawas.´ Aki Dasmin gegerendengan sorangan. moal kaburu. eta tulisan teh kungsi dikiritik ku Pa Erte. hayang bisa dahar unggal poe oge seuseut naker. asa ngewa naker tulisan dina jampana teh. manehna inget keneh. ³Lila atuh diganti mah. sakapeung mah hatena sok ngarakacak lamun keur ngagotong jampana teh. basa ku manehna disidik-sidik. anak tatanggana anu kakara kelas opat SD oge ngageunggeureuhkeun. Tong boro ku nu sakola luhur. tulisanana?´ teu kanyahoan Aki Jumsik geus ngajanteng gigireunana. Boro-boro nyadiakeun duit keur daptar veteran. ³Keun bae Sujang. Teu leuwih ti kitu. kakara nyambung!´ Teu bisa ngajawab Aki Dasmin oge dikitukeun mah. hurup j nu mimiti make aksara leutik (buktina make titik). kana tangtu kituna teh. ³Atuh eta mah. Da biasana oge. Enya deuih. Malah hurup panungtung mah ampir teu katembong. make saragam veteran. da meunang hese nyieun tulisan teh!´ ceuk Aki Dasmin. tapi da sidik keneh. da lahan keur nulisna kaburu beak. kana tangtu ngehkeyna teh. Tapi geuning ukur jadi tukang ngagotong jampana dina pawey Agustusan. tulisan dina jampana mah : Memperingati HUT RI Ke «Kitu apan lumbrahna oge. ³Moal diganti euy. Lamun tulisanana jampana tumpeng.Eta oge. naha ari a make hurup gede. tidak sesuai dengan ejahan yang disempurnakan!´ kitu apan pokna oge. bari tonggoy meresihan jampana. henteu cukup ku ngaku milu bajoang. Rek dibere gajih cenah. Maranehna mah unggal bulan oge nampa gajih. * Najan tulisanana henteu pati beres. Kalahka loba nu muji.

geuning Pa Erte teh euweuh nepungan?´ ³Acan sugan. keur mapaesanana. Lebah suhunan ditapelan bandera merah-putih. euy. ³Heueuh. itung-itung paleuleueur. da iuranana oge mani sapuluh rebu. ari aki-aki geus rerempo mah ulah dipentaan bae duitna. tambal atuh!´ ³Puguh arek ieu oge. Dadamparna deuih nu rek ditambal teh.´ ³Moal teu rongkah pawey taun ieu mah. bisi aya nu kurang merenah. nu rek nyieun tumpengna?´ ³Ulah mikiran nu kitu urang mah. Puguh bae Aki Dasmin ngahuleng.´ ³Maneh geus mayar. tangtu poekeun keneh. Kuring mah najan ku Pa Erte ditagih oge. Aki Jumsik ngusiwel ngaluarkeun daun kawung. Keun bagean Erte. Ngarah puguh we urang mah. Aki Dasmin nepungan Aki Jumsik. Pa Erte can aya nepungan. rek cicing di hareup!´ ³Apan kitu biasana oge. ³Kuduna mah Pa Erte teh geus nepungan urang!´ ceuk Aki Dasmin sajeroning reureuh di buruan. naha make jeung mayar. Asa teungteuingeun atuda. kumaha ari ngagotong jampana teh. terus diteundeun dina golodog . di mana eureunna. ³Kumaha. Ngarah henteu ngarodon!´ Ampir sapoe jeput Aki Dasmin jeung Aki Jumsik ngabeberes jampana teh.³Ngan eta pindingna siga aya nu bolongor. Geus dianggap pantes. Ngahaja meuli heula keretas endog. da biasana oge sok saminggu samemehna. da keur henteu boga duit. apan isukan pawey teh. henteu dibere. Ditaksir ti kenca ti katuhu. Sageuy upama Pa Erte nitah nu lian teh.´ ³Acan kumaha. ti mana mimiti pawey teh. kapaksa we ngajual heula hayam.´ ³Ah. Min?´ ³Enggeus. Itung we. Komo anu kakara mah.´ ³Enya atuh. lamun ti unggal jelema dibere dua rebu.´ ³Urang tanyakeun we ayeuna!´ .´ ³Saha nya. kumaha lamun tumpengna bahe. Maneh mah biasa we meureun. Basa wanci geus ngagayuh ka wanci magrib. anggursi dibere kuduna oge!´ ³Keun bae atuh. Saha nu daekeun deuih. Ongkoh kuring mah boga duit ti mana ketang. Apan urang rek meunang proyek. 50 jelema oge geus 100 rebueun. Tapi nepi ka piisukaneun Agustusan. Cik atuh.

Ki. Terus bae amitan. Geus meujeuhna hirup senang Aki mah!´ Aki Dasmin jeung Aki Jumsik tibang ngahuleng. da kuring oge teu pati apal. da ayeuna mah duka aya acara ngagotong jampana duka moal. Ki.´ ³Bener. Ceuk Pa Ulis mah geus henteu jaman kikituan teh. Mangga ka lebet!´ ³Sawios di dieu bae!´ ceuk Aki Dasmin bari diuk dina golodog. Ayeuna jaman reformasi.´ . apan biasana oge Aki teh sok dipiwarang ngagotong jampana. Ki. henteu ngartos Aki mah.³Ka imah Pa Erte?´ ³Enya. Ngan hadena mah. Eta mah jaman Orba atuh. kumaha lamun mopo di tengah jalan.´ ³Ke. Aeh. Memang bareto mah sok diserenkeun ka saban Erte. Ari ayeuna. Ki. Ki?´ ³Sumuhun. hese nerangkeunanan eta mah. bisi salah!´ ³Ari Aki kedah iuran sapuluh rebu teh kanggo naon?´ ³Apan keur pesta Agustusan!´ ³Cik atuh tulungan. sabab pakaitna jeung pulitik. Ulah nyaritakeun pulitik urang mah. Leres kitu enjing teh bade aya pawey?´ ³Enya. Ngan dalah dikumaha deui. ³Aing mah asa henteu dihargaan. ceuk Pa Ulis oge anu bau-bau Orba teh kudu ngeureuyeuh disingkahan. Mangkaning Aki teh geus ngomean jampana. Asa disapirakeun. tanyakeun bae ka desa. Tapi ayeuna mah anu nguruskeunana desa. ³Lain teu hayang nulungan kuring oge. ³Sampurasun. Pa Erte!´ ³Aeh. ³Aya naon. apan Aki teh geus kolot.´ ³Wah.´ ³Janten kumaha atuh?´ ³Henteu kumaha. kamana deui atuh. geuning Aki Dasmin. mani asa rareuwas kieu?´ ³Puguh aya nu bade ditaroskeun ieu teh. Jumsik. Terus kumaha. mani asa tiis-tiis bae.´ Duanana terus ngajugjug imah Pa Erte. ketang. Boh nyieun jampana. Naon hubunganana ngagotong jampana sareng Orba. boh nguruskeun kasenianana. Kasampak nu ditepunganana keur diuk di tepas imah. Pa Erte. Karunya deuih. angkeuhan rek digotong isukan!´ ceuk Aki Jumsik.

*** . Meureun urang teh geus henteu kapake. Keur kitu. bakal aya dangdut bejana mah.³Keun bae. kadenge sora barudak patinggerendeng. dibawa ka astana!´ walon Aki Jumsik bari nyerengeh. Min?´ ³Urang teundeun deui jampana teh di para. euy. Tapi Aki Dasmin anggur ngaheruk. Jampana Proklamasi masih keneh ngajugrug. Katembong dina panonna aya nu beueus. paling oge urang nu digotong dina pasaran. Poe eta mah henteu ingkah ti imah.´ ³Lalajo atuh. geus meujeuhna pangsiun!´ Isukna. apan ieu mah pesta Agustusan. Min. najan tatanggana arindit lalajo pawey oge. ³Arek lalajo maneh moal?´ ³Ka bale desa tea?´ ³Enya. Sisinarieun nya. aparat desa kabedag nanggap dangdut?´ ³His. Sugan we taun hareup mah!´ ³Taun hareup mah. pabuburit. Sukuran pedah nagara urang geus merdika leuwih ti satengah abad. Aki Dasmin jeung Aki Jumsik ngadaweung deui di golodog.´ Kadengeeun sabenerna mah obrolan barudak teh. ³Jumsik!´ ³Kumaha.