GAGURITAN PAWIWAHAN
PUPUH SINOM SIWAGATI
1. Puja pangastutin titiang
Sedurung ngelantur ayah-
ayahan titiang sepisanan
melajahang angga, lugrayang
titiang ngaturang Puja Astuti
Ring Ida Hyang Saraswati
Pamekas majeng ring Ida Sang
Hyang Aji Saraswati maka
unteng daging Sastra sane
ngicen kaweruhan.
Manda tan kacakra bawa
Dumogi nenten keni raja-
pinulah, kedasarin manah
hening subaktine ring Ida
Sang Hyang Widhi.
Meled manah ngardi gurit
Riantuk meled manahe
malajah nyastra mapiranti
antuk sekar alit nelebang
sastra Agamane.
Indik sang alaki-rabi
Sane anggen titiang bantang
bebawos wantah ngeninin
indik Angamet-pinet ring Sang
Pacang alaki-rabi.
Ngagem grahasta kasengguh
Nincapang Brahmacari-
asrama nuju pangkedan
kahuripan selantur ipun sane
kebawos grahsta-asrama.
Nuju tatuwek mautama
Kawiyaktianne parikrama
puniki madwe tatujon dahat
mautama lan luhur manut
Sastra Agama.
Manga tan iwang pengapti
Punika kautaman ipun sane
patut tuwekang ring kayun
mangda nenten pengaptine
iwang ngawetuang letuh.
Ngawit katur
Inggih, ngiring sane mangkin
ngawit bawosang ngeninin
indik paridabdab nuju
Grahasta Asrama.
Antuk Panganjali Puja
Mejalaran antuk ngulengang
pikayunne mangda degdeg
lan hening nguncarang Puja
Panganjah : “Om Swastiastu”
Wenten pengapti utama
2. Wenten eiyakti acepan sane
mautama sane sandang
pikayunin nyangkepang
swadharma kauripan.
Sajroning alaki-rabi
Pamekasnyane ngadungan
jiwa pramana ri tepengan
ngemargiang Swadharmaning
Grahasta Asrama
Naur hutang manut karma
Patemon puniki kawiyaktian
ipun wantah saling ayahin
miwah mayah hutang manut
karma
Pejatu karmane nunggil
Kemulan wantah pejatu
karma sane ngaranayang
prasida masikian kacunduk
kadi tanpa sangkan.
Tan sida pacang kelidin
Manawita sangkaning pituduh
Ida Hyang Widhi wasa nenten
sida antuk ngandegang tur
makelid.
Wantah pula-pali hidup
Punapi wantah ketekan
kahuripan marupa paileh sane
patut margiang medarsana
pemargi patut.
Sangkaning Hyang Mawisesa
Manusa sane sampun
kejangkepin Tri Pramana olih
Ida Hyang Widhi marupa
pidutuh alaki-rabune
kemargiang.
Dharmane anggen nitenin
Nangingke mangda tan salah
wiguna paican Ida patut pisan
Dharma Patute anggen
nitenin pemargine.
Pang tan letuh
Mangda nenten kaliput
tekening leteh menados
cemer tur ngawe duhkita
kabyahparan.
Suciang antuk pabyakalan
Mawinan patut pisan suciang
antuk pikayun hening lan
welas asih sane mapiranti
antuk upakara pabyakalan.
PUPUH GINANTI
1. Catur Asram dasar ipun
Wenten pidabdab ngelarang
Grahasta Asrama sinalih
tunggil, wantah catur asrama
dasar ipun.
Anggen titi nutug urip
Sane keanggen piranti
ngemargiang dudonan
kahuripan puniki sane sampun
kaepah saking alit nuju tua.
Manut kala miwah yusa
Janten sampun keanutin ring
galah wiyadin tuwuhe sane
sampun nibenin kahuripane
soang-soang.
Tingkahe apang masalin
Indik paridabdab laksanane
janten sampun mabinayan
magentos setata nincapang
manut pileh jagat.
Saking alit kantos bajang
Yaning kantun alit napi sane
patut laksanayang, punika taler
yaning sampun marupa daha
utawi taruna.
Sampun bajang nuju lingsir
Sesampune nganutin tingkahe
menek bajang malih magentos
nuju parilaksana risampune
tua utawi wreda.
2. Petang undag jalan hidup
Dadosne petang pangked
punika pah-pahan pemargin
kahuripane manut tatuwek
daging Catur Asrama.
Kapretama Brahmacari
Kapretama kebawos
Brahmacari wantah galah
melajahang raga muatang
pangaweruh, ngandeg
pamurtian kama.
Gragasta ne kaping rwa
Kaping kalih kewastanin
Grahasta, tingkahe ngalap rabi
pacang ngewangun kulawarga
bagya lan sejahtera.
Wanaprastha ne kaping tri
Kaping tiga mewasta Wana-
prasta nabdabang raga
nincapang ajah-ajah agamane
nuju kasubagyan sekala-
niskala.
Bhiksuka ne kaping empat
Sane kaping untat kebawos
Bhiksuka sampun ngancan
tasak pangaweruh agamane
nuju kalepasan.
Sampun jangkep papat sami
Sapunika inggian pula-pali
kahuripan jangkep sampun
patpat kawentenane sane
patut margiang ring jagate.
3. Grahasta mangkin kehatur
Pidabdabe ngewangun
kulawarga ring paumahan, jero
uatami griya sane mangkin
bawosang.
Ngelangkungin Brahmacar
Saderenge janten sampun
wikan dumun sajroning
ngagem Brahmacari, uning
mekek indria saking aji
pangeweruh.
Sampun uning ngeruruh merta
Turmaning sampun uning
ngaruruh pangupa jiwa anggen
ngupapira kuluwarga medasar
pekaryan sane patut.
Bekelang ring kulawargi
Keangge bekel ring kuluwarga
minakadi pangan, wastra
miwah harta-brana anggen
nyambung huripe sekala-
niskala.
Amongane ngancan rahat
Sajroning karyane sane
kaemban janten sampun
ngakehang amongane, marupa
tategenan hidup.
Ngardi sentana utami
Medasar antuk tingkah lan
parilaksana patut ngacepang
mangda ngembasang Suputra
nabdab kasukertan jagate.
4. Wargane dabdabang dumun
Sadurung nabdab kasukertan
jagat, kulawargane becikang
dumun mangda tan dados
pakeweh jagat.
Wireh abot malih ketil
Riantuk meweh pisan nabdab
kulawarga mangde degdeg,
trepti, nenten rebat kantos
mebrarakan ring warga.
Manga sida paras-paros
Punapi antuk apang sida
pakedek-pakenyem,
salunglung-sebayantaka, adung
dumun ring kulawarga raris
limbakang.
Nunggalang sane kekalih
Patut madwe pangweruh
nyikiang sane kekalih tur
mabinan,uning
ngawigunayang lan
nyuksemang.
Raris margiang limbakang
Pangeweruhe puniki
ngawinang kayunne parama
suksema lan ledang sane patut
margiang tur limbakang.
Sane akeh dados treti
Mahawinan mahurip sane
akehe puniki sampun
ngeranayang, dwaning akehe
puniki mangda trepti.
5. Dharmaning grahasta tuhu
Tingkah lan parilaksana sane
patut margiang sajroning
maseumah ring kulawarga
mangda degdeg lan trepti.
Uning ngemban anak istri
Mangdane wikan ngeraksa
anak istri saking welas asih, tan
dados sasaran patungkas
kantos nemu duhkita.
Ping kalih preti sentana
Taler uning miwah sumanggup
ngupapira lan ngeraksa preti
santana saha nuntun mangda
madwe sasana becik.
Yadyastun kalintang sukil
Meweh pisan wiyakti reraksan
sang ngelarang grahasta
ngadungang lan nyikiang
papinehe mangda sumuyub
ring kulawarga.
Nanging amongan utama
Kemon sujatin ipun dahat
mautama anggen piranti
nuntun kahuripan nuju
penauran hutang lan
palepasan.
Yan sampun degdeg lan trepti
Nanging mangda wyakti
sumeken meyasakerti
ngacepang mangda degdeg lan
trepti ngawit saking kulawarga.
PUPUH GINADA BAGUS KUMARA
1. Paos pertama nartayang
Manut undang-undang
perkawinan nomor siki paos
kapertama janten sampun
kasurat.
Paiketan alaki-rabi
Pawiwahan inggih punika
paiketan alaki-rabi purusa
kalawan pradana sane saling
asah-asih asuh.
Sekala miwah niskala
Boya paiketan angga sarira
kemanten, nanging kantos
sane pinih luhur jiwa pramana
mawinan kebawos sekala-
niskala.
Kulawarga langgeng
kewangun
Sane maduwe pangapti utawi
tatujon ngewangun kulawarga
sane langgeng mawinan tan
dados madwapara.
Muponin bagya-santosa
Turmaning matatuwek
mangda sida ngamolihang
kasubagian lan santosa sekala
mwang niskala.
Tresna asih
Kedasarin antuk sama-sama
tresna asih paras-paros lan
salunglung sebayantaka.
Bhakti ring Hyang Widhi
Wasa
Taler kedasarin antuk rasa
subhakti majeng ring Ida Sang
Hyang Paramakawi.
2. Sesana ngagem grahasta
Inggih, sesampune
ngemargiang kahuripan
mapaumahan utawi rumah
tangga, patut anutin
sesanane.
Mangda satya lan sutindih
Pamekas sang kalih suami-istri
mangda satya lan sutindih
ngagem pakulawargane, tan
dados obah.
Ring ngaskara pawiwahan
Riantuk sampun manggeh
pawidhi widanane, majalaran
upasaksi sekala-niskala
ngaskara pawiwahan.
Sang kalih eling lan tinut
Punika dwaning sang alaki-
rabi mangda setata eling lan
satinut ngajegang
kulawargane asri ngaledangin.
Stata ngautsahayang
Uning ngemban kulawarga,
mitetin pikayun mangda uleng
pikayune ngacepang
kasukertan warga warga riyin.
Saling asih
Mangda trepti saling uning
nerima pabinayan papineh
soang-soang, tresna asih tan
wenten rebat kabyahparan.
Tan kantos palas merabian
Napi malih paiyegane kanti
ngawinang palas makurenan,
nenten pisan dados.
Sampunang surud-surud ngelatih angga
sajroning ngalimbakang kesabaran,
kadegdegan, mamekek indra mangda tan
ngawetuang brangti, keciwa, pariselsel lan
kaduhkitane siosan mapiranti antuk
ngisep angkihan sane alus, pamjang lan
ngeningan pikayun medasar : heneng-
hening-eling-awas.
SLOKA MANAWA DHARMASASTRA
“Tatha nityam, yate yatam,
Stri pumsau tu krta kriyau,
Ya than abi cartam tau,
Wiyukta witar etaram”
(M.D.S.IX.102)
“Mogi-mogi Sang sane sampun kaikat
antuk upacara pawiwahan, mangda
setata Sang kalih ngutsahayang tetap
rumaket, mangda nenten palas
marabi.”
3. Ring manawa Dharma Sastra
Manut daging cakepan suci
Manawa Dharma Sastra
wenten makudang-kudang
warni pawiwahan (8 warni)
Pawiwahan keh pemargi
Brahma Wiwaha, Daiwa
Wiwaha, Arsa Wiwaha,
Prajapati Wiwaha,Asura
Wiwaha, Gandarwa Wiwaha,
Raksasa lan Paisaca.
Nging ketehe kemargiang
Nanging boyaja sami punika
memargi manut galahe
mangkin wantah saking
Brahma Wiwaha kantos Asura
Wiwaha.
Twah arsa-Wijaya iku
Sane paling ketah pisan
kemargiang manut Adat ring
Bali pamekas wantah Arsa
Wiwaha.
Kedasarin sama suka
Sang yayah-rena ngadungan
okane alaki-rabi sane sampun
medasar saling tresna asih
ring sang kalih.
Ring sang kalih
Pamekas calon panganten
maka kalih sampun pada
ngadungang raga sangkaning
sama arsa lan sama asih.
Purusa klawan pradana
Sang marasa lanang kelawan
istri sampun pada
sumanggem ngelarang
grahasta asrama
4. Wiwaha tan kedadosang
Risajeroning pawiwahan
wenten sane tan kemargiang
kadi ketahe riantuk nenten
kalugrayang.
Raksasa-pisaca kalih
Mekadi wiwahane sane
kekalih puniki inggih punika
Raksasa mwah paisaca
Wiwaha
Reh tan anut maring dresta
Riantukan nenten pisan
manut ring dresta Desa
pakraman sane madwe tata
krama sane luhur.
Pawiwahane tan patut
Pawiwahan kadi punika tan
pisan patut kemargiang
dwaning kaliput dening
kaletehan rajah-tamah.
Riantuk tan pada lila
Semaliha nenten kedasarin
antuk welas asih sane suci tan
pada suka lila sajroning kayun
hening
Ngaresresin
Banget pisan nyejehin, nenten
ngawetuang kasubagyan
riantukan ngaresresin ngawe
manah sedih.
Kedasarin parikosa
Dwaning kemargiang antuk
parilaksana sane kaon
medasar parikosa lan
kakerasan.
5. Tata-titi pawiwahan
Wenten makudang-kudang
dudonan parikrana sane patut
margiang sajroning pacang
nabdab pawiwahan
Marerasane kawitin
Kekawitin dumun antuk
pesadok mapiuning ring sang
madrue daha, ngaturang indik
ngawentenang mararasan.
Ngnutin Brahma wiwaha
Pemargine puniki nganutin
brahma wiwaha sane mesaih
pemargine ring Arsa wiwaha
sampun kalumrah.
Mapepadik dasar ipun
Dasar ipun wantah kulawarga
saking purusa maswaka ring
genah kulawarga pradana
kepadik kejangkepang alaki-
rabi.
Reh sang kalih pada tresna
Dwaning sang kalih purusa
kelawan pradana sampun pda
tresna asih ngadungang raga
makurenan
Kedabdabin
Sajroning pemargi kantos
puput upacara-upakara
Pawidhi-widana kedabdab tur
karemba olih kulawarga
Olih Sang Guru Rupaka
Wantah yayah renan sang
meraga teruna utawi purusa
sane nabdab pula-pali
pawiwahane.
6 Mesadok patut margiang
Masesambatan lan mapiuning
sandang margiang mangda
ninutin tata krama sane
ngulangunin kayun.
Ring reraman anak istri
Pamekas marep guru rupakan
sang daha nguningayang indik
dudonan parikrama sane
kemargiang.
Ngawentenang dharma-
swaka
Raris ngemargiang pepadikan
utawi Dharma sewaka ring
sang madwe daha lan
warganyane.
Ring galahe pinih ayu
Manut sekadi galah sane
sampun kapikayun becik sane
kemanggehang suba dewasa.
Warga daha-warga truna
Matemuang warga daha
kelawan warga teruna
ngawentenang bebaosan
nyulurang pemargin Sang
kalih.
Masasahin
Sangkaning pagendu wirasa
sane becik mapaitungan
kulawarga purusa kelawan
kulawarga pradana.
Ngamet-pinet pada arsa
Nyulurang pemargin sang
kalih sane sampun pada arsa
jaga pacang ngelarang
grahasta asrama.
7 Mangda manggeh
pawiwahan
Apang sida janten parikrama
amet-pinet sane kemargiang
kelanturang antuk upacara
pawiwahan
Patut wenten upasaksi
Kerastitiang mangda patemon
alaki-rabi mangguh
kerahajengan turmaning
nunas upasaksi
Ring Ida Hyang Widhi Wasa
Ping ajeng ring ida Sang Hyang
Parama kawi mangda ledang
ngicen wara nugraha ring
palinderan kahuripane puniki.
Pasakapan cihna ipun
Wentene katur banten
upakara miwah Pawidhi-
widana punika maka cihna
pastika pemargine manggeh.
Kariyinin biya-kala
Janten sampun kariyinin
antuk upacara makalan-kalan
sapisanan maka upasaksi ring
para Bhuta-Kala
Lantur malih,
Mangda jangkep
kawentenane upasaksi janten
sampun wenten malih
Upasaksi ring manusa
Sapengerauh Ida-dane saha
sameton sareng sami janten
sampun meraga upasaksi ring
kemanusan.
8. Klian Adat miwah Dinas
Napi malih kerauhin olih para
prajuru dinas kelawan Adat
sane pacang ngemanggehang
indik pawiwahan.
Saking sang alaki-rabi
Manggalaning adat lan dinas
ring wewidangan purusa lan
pradana ngadungan
bebaosan.
Serah-terima kemargiang
Ngawentenang parikrama
serah-terima tur ngalingga
tanganin mangda manggeh
sapamargin pawiwahan.
Kajangkepang swaran kulkul
Manut sima-dresta sane
kemargiang pamekas ring Bali
kejangkepang antuk swaran
kulkul ring bebanjaran
pradana.
Cihna banjar pakraman
Nika wantah cihna pasobyah
ring banjar pekraman indik
warginnyane sane ninggal
banjar merabian.
Manggeh yukti
Medasar dudonan parikrama
kadi ring ajeng puniki tur
kapuput olih pemangku janten
manggeh pawiwahan.
Pawiwahan manut dresta
Manut dresta ring desa
pakraman sane kelanturang
nuju kedinasan kantos sida
ngamolihang akta perkawinan
9. Saking pawidhi-widana
Majalaran ngaskara upacara
pawiwahan sane medaging
tuntunan mautama sajroning
ngemban kulawarga.
Ne macihna sampun pasti
Macihna sampun manggeh
turmaning patut
kelaksanayang olih sang alaki-
rabi mangda molih
kerahajengan.
Sajeroning pawiwahan
Patut pisan resapang pula-pali
pawiwahan sane ngicen
tuntunan lan uger sajroning
parilaksana.
Pamarisudha katuju
Tatuwuke pisan majeng sang
alaki-rabi ngicalang sarwa
letuh sane nyarubin patemon
pura kelawan pradana.
Kabawos pabiyakalan
Mawinan wenten kemargiang
upacara pabiyakalan marep
sang kalih mangda taler uleng
ngacepang anggan nyane.
Suci bresih
Ngicalang sebel-kandel sane
wenten ring padewekan,
menados suci nirmala, boya
wantah ngulurin kama.
Manik sang lanang mwah
wadon
Kasuciane puniki sane
ngawinang sang lanang miwah
wadon kasusupin olih manik
mautama peragayan kama
jaya mwang kama ratih
1 Dwaning koja gagesonan
0 Punika mawinan dabdabang
pisan sampunang karunggah-
runggah, kedoropon mangda
tan kedandan kita sane letuh.
Dasarin pikayun hening
Patut pisan matetuwek antuk
pikayuh degdeg bresih tan
kasusupin buta kalan I panca
indria.
Ngawit saking pasewakan
Kekawitin saking pasewakane
mangda ninutin tata krama
sane patut manut dresta
wewengkon nyane.
Nganutin dresta penghulu
Sida ngardi pewarangan
Sareng sami
Mangda sida nemu bagya.