PERSAMAAN
KEADAAN
PERSAMAAN KEADAAN
Persamaan keadaan adalah persamaan yang
menyatakan hubungan antara state variable
yang menggambarkan keadaan dari suatu
sistem pada kondisi fisik tertentu
Temperatur
Tekanan
Volume molar
PERSAMAAN GAS IDEAL
PV = RT
RT
V
P
Asumsi:
• Molekul/atom gas identik dan
tidak menempati ruang
• Tidak ada gaya antar molekul
• Molekul/atom penyusunnya
menabrak dinding wadah
dengan tabrakan yang elastis
sempurna
25.0
T = 298,17 K
20.0
15.0
P (bar)
10.0
Garis isotermal
5.0
0.0
0 50 100 150 200 250 300
V (l/mol)
GAS NYATA
T konstan
P Cairan = incompressible fluid
D
liquid dew point
liquid + vapor
B
C
vapor
bubble point
A
V
Perbedaan antara gas ideal dan gas nyata
Pideal gas > Preal gas
Vreal, empty = Vcontainer – Vmolecule
Perlu faktor koreksi untuk membandingkan
Gas nyata dan gas ideal
Copressibility factor (Z)
V
Definisi compressibility factor Z
Videal
RT
Volume gas ideal Videal
P
Persamaan keadaan gas nyata PV ZRT
PERSAMAAN VIRIAL
P > 1,5 bar
Jarak antar atom <<
Interaksi >>
Gas Ideal
tidak berlaku
Sepanjang garis isotermal T1: P >> V <<
(Contoh untuk steam pada temperatur 200C)
P (bar) V (m3/kg)
P 1 2.1724
2 1.0805
3 0.7164
Pc C
4 0.5343
5 0.4250
T > Tc 6 0.3521
7 0.3000
T = Tc 8 0.2609
9 0.2304
T1 < T c 10 0.2060
T2 < Tc 11 0.1860
12 0.1693
13 0.1552
Vc V 14 0.1430
15 0.1325
16
14
12
10
P (bar)
0
0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 2.5
V (m3/kg)
P PV
1 2.1724
2 2.1610
3 2.1493
4 2.1373
5 2.1252
6 2.1127
7 2.1000
8 2.0870
9 2.0738
10 2.0602
11 2.0463
12 2.0321
13 2.0174
14 2.0024
15 1.9868
2.2
2.15
2.1
PV = 2,1833 – 1,089 × 10-2 P – 1,45 × 10-4 P2
2.05
PV
1.95
1.9
1.85
0 2 4 6 8 10 12 14 16
P
Pada contoh di atas:
PV = 2,1833 – 1,089 × 10-2 P – 1,45 × 10-4 P2
Secara umum:
PV = a + bP + cP2 + …
b c 2
PV a 1 P P
a a
Jika b/a B’, c/a C’, dst, maka
PV = a (1 + B’P + C’P2 + . . . )
UNIVERSAL GAS CONSTANT
T = 273,16 K
(Triple point air)
H2
N2
PV (l bar mol-1)
Udara
O2
(PV)*273,16 = 22,7118 bar L mol-1
P
T = 300 K
H2
N2
PV (l bar mol-1)
Udara
O2
(PV)*300K = 25 bar l mol-1
P
45
40
(PV )*= 0,083145 T
(PV)* (bar l/mol)
(PV )*= RT
35
30
Slope = 0,083145
25
R = 0,083145 bar l mol-1 K-1
20
200 250 300 350 400 450 500 550
T (K)
PV = a (1 + B’P + C’P2 + . . . )
PV = RT (1 + B’P + C’P2 + . . . )
PV
Z 1 B' P C ' P 2
RT
Koefisien virial kedua
Koefisien virial ketiga
V PV
2.1724 2.1724
1.0805 2.1610
0.7164 2.1493
0.5343 2.1373
0.4250 2.1252
0.3521 2.1127
0.3000 2.1000
0.2609 2.0870
0.2304 2.0738
0.2060 2.0602
0.1860 2.0463
0.1693 2.0321
0.1552 2.0174
0.1430 2.0024
0.1325 1.9868
B C D
Bentuk lain: Z 1 2 3 ...
V V V
Untuk gas ideal: PV = RT
Z=1
Untuk persamaan virial 3 suku:
PV B C
Z 1 2 PV ZRT
RT V V
dapat diubah menjadi ZRT
V
2 P
BP 1 P 1
Z 1 C 2
RT Z RT Z 1 P
Z 2
V ZRT
2
3 2 BP P
Z Z Z C
RT RT
2
3 2 BP P
Z Z Z C 0 Persamaan kubik
RT RT
2
3 2 BP P
Z Z Z C 0
RT RT
Z 3 Z 2 98,6272 Z 1679,98 0
PENYELESAIAN PERSAMAAN KUBIK SECARA ANALITIS
Z 3 c 2 Z 2 c1Z c 0 0
Hitung determinan:
K 3 L2
D
27 4
dengan
1
K 3c1 c 2
2
3
1
L 2c32 9c2c1 27c 0
27
Jika D 0, hitung:
13
L
M D
2
13
L
N D
2
Kasus 1: D>0
1 akar riil dan 2 akar imajiner
c2
Z1 M N
3
Kasus 2: D=0
3 akar riil dengan minimal 2 diantaranya sama
c2
Z1 M N
3
1 c2
Z 2 Z 3 M N
2 3
Kasus 3: D<0
3 akar riil yang berbeda
K c2
Z i 2 cos 120k
3 3
Dengan dinyatakan dalam derajat
k = 0, 1, 2 for i = 1, 2, 3
cos 1 L 4
2
K3 27 dengan L < 0
1
cos
L 4
2
dengan L > 0
K3 27
K c2
Z 1 2 cos
3 3
K c2
Z 2 2 cos 120
3 3
K c2
Z 3 2 cos 240
3 3
Compressibility factor untuk gas metana
PENYELESAIAN PERSAMAAN KUBIK SECARA NUMERIS
PV B C
Z 1 2
RT V V
RT B C
V 1 2
P V V (a)
Penyelesaian dilakukan secara numeris dengan metode
substitusi berurut.
Mula-mula kita tebak nilai V (sebagai V0)
Nilai V0 dimasukkan ke ruas kanan pers. (a), maka kita
akan mendapatkan nilai V yang baru (sebagai V1).
Jika V1 V0 maka V1 kita gunakan untuk menghitung V2.
RT B C Vi Vi 1
Vi 1 2 Error
P Vi 1 Vi 1 Vi
RT B C
Iterasi 1 V1 1 2
P V0 V0
V1 V0
Error
V1
RT B C V2 V1
Iterasi 2 V2 1 2 Error
P V1 V1 V2
dst…..sampai error nilai toleransi (misal 10-4)
Algoritma:
1. Masukan: T, P, B, C
2. i = 0
3. Tebak V0 = V gas ideal = RT/P
4. Hitung nomor itersi i = i + 1
5. Hitung Vi
RT B C
Vi
1 2
P Vi 1 Vi 1
6. Hitung error
Vi Vi 1
Error
Vi
7. Jika error > harga tertentu (misal 1 × 10-4),
maka kembali ke langkah 4.
8. Jika error toleransi, maka perhitungan selesai
CONTOH SOAL
Diketahui koefisien virial untuk uap isopropanol pada 200C:
B = 388 cm3 mol1 C = 26.000 cm6 mol2
Hitung Z dan V dari uap isopropanol pada 200C dan 10 bar
dengan menggunakan persamaan sbb.:
a) Persamaan keadaan gas ideal
b) Persamaan keadaan virial dengan 2 suku
PV BP
Z 1
RT RT
c) Persamaan keadaan virial dengan 3 suku
PV B C
Z 1 2
RT V V
PENYELESAIAN
T = 200C = 473,15K
P = 10 bar
B = 388 cm3 mol1 C = 26.000 cm6 mol2
R = 83,14 cm3 bar mol1 K1
a) Persamaan gas ideal
Z=1
RT 83,14 473 ,15
V 3.934 cm3 mol 1
P 10
b) Persamaan virial 2 suku
PV BP 388 10
Z 1 1 0 ,9014
RT RT 83,14 473,15
(1)
ZRT 0 ,9014 83,14 473,15
V 3.546 cm3 mol1
P 10
RT 83,14 473,15
V B 388 3.546 cm3 mol 1
P 10
(2)
PV 10 3.546
Z 0 ,9014
RT 83,14 473,15
c) Persamaan virial 3 suku
RT B C
Iterasi 1: V1 1 2
P V0 V0
Sebagai tebakan awal digunakan V0 = Vgas ideal = 3.934
388 26.000
V1 3.934 1 2 3.539
3.934 3.934
V1 V0 3539 3934
error 0 ,1116
V1 3539
RT B C
Iterasi 2: V2 1 2
P V1 V1
388 26.000
V2 3.934 1 2 3.495
3.539 3.539
Iterasi diteruskan sampai selisih antara Vi Vi-1
sangat kecil, atau:
Vi Vi 1
10 4
Vi
Setelah iterasi ke 5 diperoleh hasil:
V = 3.488 cm3 mol1
Z = 0,8866
PERSAMAAN KEADAAN KUBIK:
VAN DER WAALS
Molekul dipandang sebagai partikel yang memiliki
volume, sehingga V tidak boleh kurang dari suatu
konstanta V diganti dengan (V – b)
Pada jarak tertentu molekul saling berinteraksi
mempengaruhi tekanan, P diganti dengan (P +
a/V2)
PV = RT
a
P 2 V b RT
V
a
P 2 V b RT
V
a RT
P 2
V V b
RT a
P 2
V b V
Kondisi kritikalitas:
P 0 2P
2 0
V Tc ,Pc V Tc ,Pc
RT a
P 2
V b V
Derivat parsial pertama dari P terhadap V
P RT 2a
V T V b 2 V 3
Derivat parsial kedua dari P terhadap V
2P 2RT 6a
2
4
V T V b
3
V
Pada titik kritis, kedua derivat sama dengan nol:
RTc 2a T = Tc
3 0
Vc b
2
Vc P = Pc
V = Vc
2RTc 6a Z = Zc
4 0
Vc b
3
Vc
Ada 2 persamaan dengan 2 bilangan anu (a dan b)
27 R2 Tc2 R2 Tc2
a a
64 Pc Pc
1 R Tc R Tc
b b
8 Pc Pc
Mengapa disebut persamaan kubik?
RT a
P 2
V b V
Samakan penyebut ruas kanan:
RTV 2 a V b
P
V 2 V b
Kalikan dengan V2 (V – b):
PV2 (V – b) = RTV2 – a (V – b)
3 RT 2 a ab
V b V V 0
P P P
3 RT 2 a ab
V b V V 0
P P P
RT 2 a ab
f V V b V V
3
P P P
V f(V)
0,01 f1
0,02 f2
… …
dst dst
0.006
0.004
V1 V2 V3
0.002
f(V)
0
0 0.1 0.2 0.3 0.4 0.5
-0.002
-0.004
-0.006
Vliq Vvap
V (L/mol)
PERSAMAAN KEADAAN REDLICH-KWONG
RT a
P 2
V b V
RT a RT a
P 2 P
V b V V b V V b
R2 Tc2 R Tc
a 0,42748 b 0,08662
Pc Pc
T
Tr1 2 Tr
Tc
Persamaan RK ini cukup akurat untuk prediksi sifat-sifat
gas pada kondisi:
P T
Pc 2 Tc
TEORI CORRESPONDING STATES
TEORI CORRESPONDING STATE
DENGAN 2 PARAMETER
Semua fluida jika diperbandingkan pada Tr dan Pr
yang sama akan memiliki faktor kompresibilitas
yang hampir sama, dan semua penyimpangan
dari perilaku gas ideal juga hampir sama
T
Tr temperatur tereduksi
Tc
P
Pr tekanan tereduksi
Pc
Itu benar untuk fluida sederhana (Ar, Kr, Xe), tapi
untuk fluida yang lebih komplek, ada penyimpangan
sistematik, sehingga Pitzer dkk. mengusulkan adanya
parameter ke 3, yaitu faktor asentrik,
Faktor asentrik merupakan ukuran non-sphericity
(acentricity) dari suatu molekul, dan didefinisikan
sebagai:
log Prsat 1 pada Tr = 0,7
dengan:
P sat
Prsat Tekanan uap tereduksi
Pc
FAKTOR ASENTRIK
1/Tr
1 1.2 1.4 1.6 1.8 2
0
Slope = - 2,3
-1
(Ar, Kr, Xe)
log (P r )
-2
Slope = - 3,2
1/Tr = 1/0,7 = 1,435
(n-Oktana)
-3
1 ,0 log Prsat Tr 0 ,7
PERSAMAAN SOAVE-REDLICH-KWONG
RT a
P
V b V V b
R2 Tc2 R Tc
a 0,42748 b 0,08662
Pc Pc
1 0,48508 1,55171 0,15613 2 1 Tr0 ,5
2
Untuk H2 : 1,202 exp 0,30288 Tr
PERSAMAAN PENG-ROBINSON
Peng & Robinson (1976): mengusulkan persamaan yang
lebih baik untuk memenuhi tujuan-tujuan:
1. Parameter-parameter yang ada harus dapat dinyatakan
dalam sifat kritis dan faktor asentrik.
2. Model harus bisa memprediksi berbagai macam property
di sekitar titik kritis, terutama untuk perhitungan faktor
kompresibilitas dan density cairan.
3. Mixing rule harus menggunakan satu binary interaction
parameter yang tidak tergantung pada T, P, dan
komposisi.
4. Persamaan harus berlaku untuk semua perhitungan
semua property dalam proses natural gas.
RT a
P 2
V b V 2bV b2
(12)
R 2 Tc2
a 0 ,45724
Pc
R Tc
b 0 ,07780
Pc
1 0 ,37464 1,54226 0,2699 1 T
2 0 ,5 2
r
BENTUK UMUM PERSAMAAN KUBIK
vdW RK
RT a RT a
P 2 P
Vb V V b V V b
SRK PR
RT a RT a
P P 2
V b V V b V b V 2bV b2
RT a (13)
P
V b V 0 ,414b V 2,414b
BENTUK UMUM
RT a
P
V b V b V b
2 2
R Tc
a a
Pc
R Tc
b b
Pc
PARAMETER UNTUK PERSAMAAN KUBIK
PERS. a b
vdW 1 0 0 27/64 1/8
RK RK 1 0 0,42748 0,08664
SRK SRK 1 0 0,42748 0,08664
PR PR 1 + 2 1 - 2 0,45724 0,07779
1 2
RK Tr
SRK 1 0 ,48508 1,55171 0 ,15613
2 2
1 Tr0 ,5
PR 1 0 ,37464 1,54226 0 ,2699 1 Tr
2 0 ,5 2
AKAR TERBESAR PERSAMAAN KUBIK (Vgas)
RT a
P
V b V b V b
a V b
P V b RT
V b V b
RT a V b
V b
P P V b V b
RT a V b
V b (14)
P P V b V b
Persamaan di atas diselesaikan secara numerik, dengan
tebakan awal V0 = RT/P
Iterasi 1: RT a V0 b
V1 b
P P V0 b V0 b
RT a V1 b
Iterasi 2: V2 b
P P V1 b V1 b
RT a Vi1 b
Iterasi i: Vi b
P P Vi1 b Vi1 b
Iterasi Vi Vi1
dihentikan e VToleransi (misal 10-4)
Vi
jika:
AKAR TERKECIL PERSAMAAN KUBIK (Vliquid)
RT a V b
V b
P P V b V b
RT a V b
V b
P P V b V b
RT bP VP a V b
P P V b V b
RT bP VP V b V b a V b
RT bP VP
V b V b V b
a
Persamaan di atas diselesaikan secara numerik, dengan
tebakan awal V0 = b
RT bP V0P
Iterasi 1: V1 b V0 b V0 b
a
RT bP V1P
Iterasi 2: V2 b V1 b V1 b
a
RT bP Vi1 P
Iterasi i: Vi b Vi1 b Vi1 b
a
Vi Vi1
Iterasi dihentikan jika: e VToleransi
Vi
CONTOH SOAL
Tekanan uap n-butana pada 350 K adalah 9,4573 bar.
Hitung volume molar untuk:
a. Uap jenuh
b. Cair jenuh
dengan menggunakan persamaan RK
PENYELESAIAN
RT a
P
V b V V b
R2 Tc2
a 0,42748
Pc
R Tc
b 0,08662
Pc
Tr1 2
T
Tr
Tc
Untuk n-butana:
Tc = 425,1 K Tr = T/Tc = 350/425,2 = 0,8233
Pc = 37,96 bar
R = 0,083145 L bar mol-1 K-1
0 ,427480 ,0831452 425,12
a 14,068
37,96
0 ,086640 ,083145425,1
b 0 ,0807
37,96
Tr0 ,5 0 ,8233 0 ,5 1,1021
a. UAP JENUH
RT a V0 b
V1 b
P P V0 b V0 b
RT a V0 b
V1 b
P P V0 V0 b
Tebakan awal:
RT 0 ,083145350
V0 3,0771 L/mol
P 9,4573
Iterasi 1:
RT a V0 b
V1 b
P P V0 V0 b
V1 3,0771 0 ,0807
14 ,068 1,1021 3,0771 0 ,0807
9,4573 3,0771 3,0771 0 ,0807
= 2,6522 L/mol
3,0771 2,6522
error 1,60 10 1
2,6522
RT a V1i b
Vi b
P P Vi 1 Vi 1 b
Iterasi 2:
V2 3,0771 0 ,0807
14 ,068 1,1021 2,6522 0 ,0807
9,4573 2,6522 2,6522 0 ,0807
= 2,5762 L/mol
2,6522 2,5762
error 2,95 10 2
2,5762
Pada iterasi ke 6 dst, : Vuap = 2,5556 L/mol
b. CAIR JENUH
RT bP V0P
V1 b V0 b V0 b
a
Tebakan awal: V0 = b = 0,0807 L mol-1
i Vi error
0 0,0807
1 0,1051 2,33E-01
2 0,1171 1,02E-01
3 0,1237 5,31E-02
… … …
16 0,1333 8,87E-05
Vliq = 0,1333 L/mol
RT bP Vi 1 P
Vi b Vi 1 Vi 1 b
a
TUGAS III
1. Hitung volume molar uap jenuh dan cair jenuh dari
n-butana pada 110C dengan menggunakan
persamaan Redlich-Kwong. Pada temperatur
tersebut tekanan uap jenuh dari n-butana adalah
18,66 bar.
2. Suatu tangki dengan volume 0,35 m3 digunakan
untuk menyimpan cairan propana pada tekanan
uap jenuhnya. Cairan menempati 80% dari tangki
tersebut. Hitung massa uap dan massa cairan di
dalam tangki. Propana dalam tangki berada pada
temperatur 320 K dan tekanan uap jenuh 16,0 bar.
Gunakan persamaan Peng-Robinson.
RT a V b
V b
P P V b V b
RT a V b
f V V b 0
P P V b V b