Anda di halaman 1dari 80

Autori: Sanela Sadiković, okupacioni terapeut/fizioterapeut

Prim.dr.sci. Mirsad Muftić


Prof.dr. Ešref Bećirević

OKUPACIONA TERAPIJA U
REHABILITITACIJI
Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Ovu knjigu posvećujemo našoj Profesorici Nadeždi Zjuzin,


koja je bila naš prijatelj, veliki čovjek, veliki učitelj. Hvala joj
što je vjerovala u nas i pomogla nam da postanemo to što
jesmo.

Autori

Sarajevo, Septembar 2006 2


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

ZAHVALE

Ovim putem željeli bi zahvaliti svim članovima ICACBR Queen`s Univerziteta (Dr.
Malcolm Peat, Lorna Jean Edmonds, Đenana Jalovčić, Darko Krznarić) koji su
razvili i implementirali projekat edukacije okupacionih terapeuta u Bosni i
Hercegovini.

Posebne zahvale idu Michelle Villeneuve, koja je nesebično davala sebe tokom naše
edukacije, vjerovala u nas i kad sami nismo vjerovali u sebe, borila se za nas i dala
nam mnogo ljubavi i znanja, Raymonde Hachey koja je dala dušu projektu i našoj
edukaciji, učila nas da moramo vjerovati i kad se čini da je nemoguće, i kako da se
nosimo sa grupom.
Hvala našim porodicama koje su bile uz nas i bodrile nas, i u trenutcima kad je bilo
veoma teško, sa puno ljubavi i strpljenja.

I na kraju jedno veliko hvala Doc. Narcisi Hadžiahmetović-Vavra koja je učinila


mnogo i pomogla da okupaciona terapija stigne do onih zbog kojih i postoji,
pacijenata.

Sarajevo, Septembar 2006 3


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

SADRŽAJ

UVOD..................................................................................................................................5

ISTORIJAT OKUACIONE TERAPIJE..............................................................................7

OKUPACIONA PERFORMANSA I MODELI PRAKSE ZA FIZIČKO


ONESPOSOBLJENJE.......................................................................................................11

PROCES OKUPACIONE TERAPIJE..............................................................................21

PROCJENA I TESTIRANJE FIZIČKE DISFUNKCIJE


U OKUPACIONOJ TERAPIJI..........................................................................................26

UČENJE AKTIVNOSTI U OKUPACIONOJ TERAPIJI.................................................31

AKTIVNOSTI SVAKODNEVNOG ŽIVOTA.................................................................37

MOBILNOST....................................................................................................................56

AKTIVNOSTI SLOBODNOG VREMENA.....................................................................63

EVALUACIJA SENZIBILITETA I TRETMAN SENZORNE DISFUNKCIJE.............65

EVALUACIJA I TRETMAN KOGNITIVNE DISFUNKCIJE.......................................68

GRUPNI TRETMAN U REHABILITACIJI………………………………….................73

PRIMJENA OKUPACIONE TERAPIJE KOD RAZLIČITIH OBOLJENJA I


ONESPOSOBLJENJA…………………………………………………………………..75

FOTO GALERIJA.............................................................................................................78

LITERATURA..................................................................................................................80

Sarajevo, Septembar 2006 4


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

UVOD

Želja i namjera autora ove knjige jeste približiti okupacionu terapiju kao dio
rehabilitacionog procesa, kako profesionalcima i klijentima, tako i široj javnosti.
Prisutne su velike dvojbe oko toga da li je okupaciona terapija isto što i radna terapija
koja je bila prisutna na našem području i ranije. Pokušaćemo u uvodnom dijelu uporediti
dostupnu literaturu iz radne terapije sa područja biše Jugoslavije i svjetsku literaturu iz
okupacione terapije, kako bi djelimično rasvijetlili ove dvojbe.
Profil radnih terapeuta na području bivše Jugoslavije ( Beograd i Zagreb) postoji već
skoro četrdeset godina. U knjizi autora Mr.sci med.Slobodana Nikolića korištene su
definicije Svjetskog udruženja okupacionih terapeuta, te svjetske zdravstvene
organizacije, što nas upućuje na to da se radu o istoj tematici, problematici i ciljevima, s
tim što je u svijetu došlo do rasta i ekspanzije okupacione terapije te je ona dobila jedno
šire značenje i šire područje djelovanja. 5
Bilo kako bilo jednogodišnji projekat sada već Visoke zdravstvene Škole i Queen's
Univrziteta iz Kingstona, Kanada uveo je novi profil u rehabilitaciju u Bosni i
Hercegovini. Tokom dva projekta jednom u trajanju od šest mjeseci i drugom u trajanju
od godinu dana educirano je 13 okupacionih terapeuta. U prvom pilot projektu bila je to
kombinacija fizioterapeuta sa završenom srednjom školom (2 fizioterapeuta) i Višom
medicinskom školom (4 fizioterapeuta). Drugi dio projekta bio je već ozbiljnije
koncipiran sa intenzivnijom nastavom i dužim trajanjem, te je uslov za pristupanje
programu bila završena Viša medicinska škola (7 fizioterapeuta). Nastupio je dugi period
zatišja u kojem je okupaciona terapija pala u zaborav, osim u nekim pojedinačnim
pokušajima održavanja profesije i u nastavku ICACBRa (Međunarodnog centra za
unapređenje rehabilitacijeu zajednici) da u svojim projektima na području Bosne i
Hercegovine i dalje promoviše ovu profesiju u sklopu edukacije rehabilitacionih kadrova.
Napokon Visoka zdravstvena škola uvodi predmet okupacione terapije u svoj
četeverogodišnji studij. Nadajmo se da će ova profesija zaživjeti na našem području jer
postoji neizreciva potreba za njom.
Najčešće asocijacije koje okupaciona terapija priziva među svojim korisnicima su
štrikanje, pletenje košara, slaganje puzzle i igranje igara. U najboljem slučaju,
okupaciona terapija uključuje i učenje i uvježbavanje aktivnosti svakodnevnog života.
Ni kod samih stručnjaka poimanje okupacione terapije nije mnogo dalekosežnije. Na
žalost, uključujući i neke same okupacione terapeute. Ona je zaista mnogo više od svega
toga.
Zamislite kakav bi bio vaš dan da apsolutno ništa ne radite; ne jedete, ne pijete, ne čitate,
ne idete na posao, ne gledate televiziju, ne telefonirate...
Prepoznajete da ljudi imaju prirođenu potrebu za djelovanjem (okupacijom) i da upravo
tim dnevnim aktivnostima okupiraju, organiziraju i oblikuju svoj život, daju smisao i
značenje svom postojanju .
Upravo na tome je okupaciona terapija i zasnovana, na ljudskoj potrebi za okupiranošću i
vjerovanju da ljudi mogu utjecati na svoje zdravlje kroz ono što rade, kroz aktivnosti,
kroz svoje ruke koje su „napojene“umom i voljom. Ko smo zaista, produkt je onoga što
smo učinili, što očekujemo da ćemo učiniti i kako provodimo svoje vrijeme.
Zadovoljstvo, unutarnji mir i sreću dobivamo iz onoga što radimo, želimo raditi i u čemu
pronalazimo zadovoljstvo.

Sarajevo, Septembar 2006 5


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Pojam okupacija označava zbir svih aktivnosti koje obavljamo, a proizlaze iz naših
zadataka i uloga koje imamo u društvu i porodici.

Sarajevo, Septembar 2006 6


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE I
ISTORIJAT OKUACIONE TERAPIJE

KLJUČNI TERMINI:
Moralni tetman
Rehabilitacioni model
Medicinski model
Pokret umjetnost i rukotvorine
Naučni menadžment

KORIJENI OKUPACIONE TERAPIJE

Istorija okupacione terapije počela je prije mnogo mnogo godina.


1910 godine tokom I svjetskog rata postojali su prvi praktičari okupacione terapije,
nazivani rekonstruktivnim osobljem. Oni su rehabilitirali onesposobljene borce i civilno
stanovništvo. Stavljali su akcenat na potrebu vojnika za njegom sveobuhvatnijom od
„zacjeljivanja rana“. Isticali su potrebu ponovne organizacije i vraćanja životu vojnika sa
onesposobljenjem, te pronalaženje smisla života i nečega čime bi se mogli baviti sa
promjenjenim fizičkim i mentalnim mogućnostima.
1920 godine desila se ekspanzija okupacione terapije. Okupacioni terapeuti pomjeraju
svoje granice i osim rada sa osobama sa fizičkim onesposobljenjem počinje okupaciona
terapija osoba sa mentalnim poteškoćama.
1930 okupaciona terapija se približava zvaničnoj medicini što vodi ka naučnom pristupu i
primjeni okupacione terapije.
1942 – 1960 period je poznat kao „rehabilitacioni pokret“. U tom periodu okupacioni
terapeuti su pozvani da organizuju i vode rehabilitacioni program za povrijeđene vojne
veterane. Takođe je trebalo vratiti i organizovati život ljudi koji su već ranije imali neko
onesposobljenje, povrede kičme, cerebralna paraliza, te traumatske povrede mozga.
1960 – 1970. Tokom ovih godina kompletna medicina se pomjerila prema
specijalizacijama određenih oblasti, što se dogodilo i sa okupacionom terapijom. Došlo je
do ekspanzije razvoja medicinskih usluga za djecu sa razvojnim problemima i raznim
pedijatrijskim stanjima.
1980 – 1990 Okupaciona terapija sve više biva uključena u programe koji ulažu znatne
napore i stavljaju akcent na pronalaženje problema, edukaciju i prevenciju. Kao cilj
intervencije u okviru okupacine terapije biva prihvaćen „ KVALITET ŽIVOTA“.
2000. U Maju 2000. godine američko Udruženje okupacionih terapeuta revidiralo je i
adaptiralo okvir prakse za profesiju. Ovo je učinjeno sa namjerom da se okupacionim
terapeutima ponudi bogatiji profesionalni jezik te da se ponudi detaljnije objašnjenje
profesije i njenog mjesta i uloge u odnosu na ostale medicinske discipline.
Novi okvir prakse pos nazivom „ Okvir prakse Okupacione terapije: Domen djelovanja i
proces“ vraća nas na suštinu aktivacije kroz okupaciju/aktivnost kao centralni dio
profesije. Polje okupacione terapije je profesija koja se konstantno razvija i koja je veoma
dinamična.

Sarajevo, Septembar 2006 7


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Upravo iz toga proizilazi činjenica da j e okupaciona terapija zvanično utemeljena 1917.


godine kad je postojala ogromna potreba za uslugama koje bi pomogle vojnicima da
povrate funkciju nakon I svjetskog rata(1914-1917).7

Utemeljivači okupacione terapije dijelili su vjeru u vrijednost okupacije/aktivnosti. Svako


od njih imao je različit pogled na praksu i različito iskustvo, ovisno kojom su se
disciplinom bavili.
William Rush Dunton bio je psihijatar, Herbert J. Hall ljekar,Eleonor Clarke Slagle
imala je završenu edukaciju iz područja za socijalna pitanja,Susan Johnson bila je
učiteljica umjetnosti, Thomas Kidner i George Barton bili su arhitekti i Susan Tracey je
bila medicinska sestra.7
Tri ideologije za koje se može reći da su u najvećoj mjeri oblikovale razvoj profesije su
moralni tretman, umjetnost i rukotvorine i naučni menadžment.

Moralni tretman

Moralni tretman potiče iz Europe 19 stoljeća i promovisan je od strane ljekara kao što su
Philippe Pinel i Samuel Tuke. Osnova ove filozofije podrezumijeva poštovanje
jedinstvenosti i ljudske osobnosti, prihvatanje jedistvenosti uma i tijela i vjerovanja da
humani pristup korištenja aktivnosti dnevnog života i okupacija mogu dovesti do
oporavka. Dr. Thomas Kirkbride iz pensilvanijske bolnice za mentalno oboljele opisao je
moralni tretman kao dnevnu rutinu za omogućavanje „ aktivnog pokreta i raznovrsnosti
okupacija“, kao što su agrikultura, tkanje, slikanje u rukotvorine. Moralni tretman se
uspješno provodio jedno vrijeme u malim azilima. Na žalost usljed finansijskih poteškoća
tretman je vremenom sveden samo na neophodnu njegu.
Gradeći na istoj ideji pola stoljeća kasnije Adolf Meyer tvrdio je da su mnoge bolesna
stanja problem adaptacije i da se mogu popraviti uključivanjem u okupacije koje liječe.
Dunton i Slagle podržali su ovo vjerovanje sa velikim entuzijazmom.

Umjetnost i rukotvorine

Razvoj pokreta umjetnosti i rukotvorina 1890 bila je reakcija na tadašnje društvene


promjene kreirane industrijskom revolucijom. Ekonomija se mijenjala iz agrarne u
manufakturnu, te sve što se ranije proizvodilo rukama sada je pravljeno u fabrikama.
Nezadovoljni radnici smatrali su da je proces proizvodnje sad bio izuzetno monoton i
dosadan. Upotreba umjetnosti i rukotvorina kao terapeutskog medija u okupacionoj
terapiji inspirisana je toim periodom. Ovaj pristup umjetnosti i rukotvorina zasnovan je
na pristupu da rad na rukotvorinama unapređuje fizičko i mentalno zdravlje kroz vježbu, i
daju zadovoljstvo krajnjim produktom proizvedenim sopstvenim rukama i umom.

Sarajevo, Septembar 2006 8


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Naučni menadžment

Frederick Taylor poznati inžinjer predstvai o je svoju teoriju naučnog menadžmenta


1911.godine. Njegova teorija sastojala se u primjeni racionalnosti, djelotvornosti i
sistemske obzervacije na industrijksi menadžment i sve druge oblasti života uključujući
edukaciju, proizvodnju i medicinu.Ova teorija kritikuje buku i prljavštinu azila 19 vijeka i
urgira da se imidž medicinske njege transformiše u čiste djelotvorne i brze ustanove.
Utemeljivače okupacione terapije privlačila je ova teorija naučnog menadžmenta. Ideja
da se znanje može razvijati kroz istraživanje i obzervaciju te primjeniti na svakodnevni
život pacijenta postala je ideja vodilja za naučni razvoj i napredak savremene okupacione
terapije kao i ostalog dijela medicinskih intervencija.

EKSPANZIJA I SPECIJALIZACIJA

Rehabilitacioni model

Rast rehabilitacionog modela započeo je nakon II svjetskog rata i nastavljen je


industrijskim bumom zdravstvene njege u ranim sedamdesetim. Iako je ovaj rast u
početku bio vođen potrebom za rehabilitiranjem ranjenih vojnika, njega povrijeđenih i
hronično oboljelih civila je takođe bila obuhvaćena. Iako je okupaciona terapija započela
tokom I svjetskog ata, lagano se razvijala i rasla, period nakon II svjetkog rata osvijetlio
je i istakao još više važnost ove profesije. Broj preživjelih boraca bio je veći, zahvaljujući
antibioticima i uznapredovaloj medicini, ali su i rane bile teže i ostavljale veći stupanj
onesposobljenja zbog uznapredovale vojne tehanike i okrutnijeg načina ratovanja.
Psihološke traume bile su veće i ratni veterani bili su izgubljeni, bila im je potrebne
pomoć da ponovo reorganizuju svoj život i nađu smisao. Pomoć je bila potrebna i
porodicama. Uloga okupacinog terapeuta se razvijala i rasla te bila od ogromnog značaja.
Kao odgovor na porast potreba za uslugama rehabilitacije Kongers je usvojio Hill-Burton
akt 1946 da bi obezbijedio sredstva za izgradnju i obnovu rehabilitacioih centara. Zakon
je glasio da rehabilitacioni centri „moraju obuhvatati i pružati usluge u četiri
oblasti:medicinski uključujući okupacionu terapiju i fizioterapiju, psihološki, socijalni i
vokacioni dio“.4

Fizička disfunkcija i specijalnosti

Kreiranje specijalnosti vezano za fizičku disfunkcijuproizašlo je kao odgovor na


povećanje zahtijeva u načinu tretiranja različitih stanja, rastom i razvojem medicinske
tehnologije i životnih uslova i rastom same profesije. Pošto je rahabilitacioni pokret
pomogao uspostavljanju i važnosti okupacione terapije, to je odredilo mjesto okupacione
terapije u medicinskom modelu. Bilo je neophodno i neizbježno da se okupaciona
terapiaj specijalizira i razdvoji u dvije odvojene oblasti: fizička disfunkcija i mentalana

Sarajevo, Septembar 2006 9


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

oboljenja. Ovo razdvajanje je zapravo samo pomoglo jačanju i napredovanju tehnika


tretmana i pribavilo profesiji veći kredibilitet među ostalim medicinskim profesijama.

Istorija okupacione terapije je pokazala iako se tehnike tretmana mijenjaju kroz godine
postojanja profesije, posebno u 20 stoljeću, vrijednosti i vjerovanja uspostavljena pri
utemeljenju okupacione erapije i dalje određuju i utiču na praksu okupacione terapije. 7

Sarajevo, Septembar 2006 10


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE II

OKUPACIONA PERFORMANSA I MODELI PRAKSE ZA


FIZIČKO ONESPOSOBLJENJE

KLJUČNI TERMINI

Okupaciona performansa
Sadržaj okupacione performanse
Područje okupacione performanse
Komponente performanse
Nivoi intervencije
Modeli prakse

Šta je to okupaciona terapija

Okupaciona terapija je zdravstvena disciplina koja se bavi ljudima fizički ili mentalno
oštećenim, onesposobljenim ili hendikepiranim, bilo trenutno ili trajno. Profesionalno
kvalificiran okupacioni terapeut uključuje pacijenta u aktivnost dizajniranu sa ciljem
promocije povratka i korištenja mogućeg maksimuma funkcije sa ciljem da se pomogne
ljudima da odgovore na zahtjeve njihovog posla, društvenog, ličnog i kućnog okruženja, i
da učestvuju u životu sa što punijim smislom.
Široka vizija okupacionog terapeuta je da omogući ljudima da razviju zdrave oblike
okupacija (aktivnosti).
Okupacioni terapeuti vjeruju da zdravlje ovisi o angaovanosti klijenata u aktivnostima
koje imaju smisla i daju mogućnost izbora.
Smisao i izbor se razvijaju kao rezultat našeg učešća u aktivnostima koje cijenimo, mi
sami kao i naše zajednice.
Okupacioni terapeuti vjeruju da su iskustva i znanje klijenata centralni za partnerstvo
klijent-okupacioni teraput, i da oba partnera imaju nešto da ponude u procesu terapije.
Okupacija se odnosi na “aktivnost”. ŠTA SU OKUPACIJE?
Okupacije su aktivnosti i uključuju sve što mi radimo...

* vodimo brigu o sebi


* uživamo (slobodne aktivnosti)
* doprinosimo kao punopravni članovi društva (produktivnost)

Okupacioni terapeuti pružaju usluge osobama čiji život je promijenjen

 povredom ili bolešću


 problemom u razvoju

Sarajevo, Septembar 2006 11


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

 procesom starenja
 socijalnim ili emocionalnim problemima

Okupacioni terapeuti rade sa osobama svih dobnih skupina na promociji neovisnog funkcionisanja u
oblastima:

 samonjege
 produktivnosti
 slobodnog vremena

Cilj je pomoći pojedincu da vodi koristan, zadovoljavajući život, sa maksimalnim nivoom nezavisnosti i
kvalitete života. Praksa okupacione terapije je holistička i klijencentrična.

Okupaciona performansa (sposobnost izvođenja neke aktivnosti) predstavlja osnovno


područje djelovanja okupacionih terapeuta. Elementi okupacione performanse su:
područje performanse, komponente performanse i sadržaj performanse.10

OKUPACIONA PERFORMANSA
Okupaciona performansa opisuje sadržaj okupacione terapije i područje djelovanja prakse
okupacionih terapeuta u okviru različitih specijalnosti. Kao što smo napomenuli ranije
elementi okupacione performanse su: područje performanse, komponente performanse i
sadržaj performanse. Područja performanse su:

(1) aktivnosti svakodnevnog života


(2) rad i produktivne aktivnosti
(3) igra i slobodno vrijeme (hobi)

Kako bi ova područja mogla funkcionisati od strane neke osobe bitne su nam
komponente performanse:

(1) senzomotorna komponeneta


(2) kognitivna integracije i kognitivne komponente
(3) psihosociajlne vještine i psihološke komponente

Izvođenje neke aktivnosti ili okupacije dešava se u prostornom i vremenskom okruženju


što takođe utiče na njenu kvalitetu i stepen izvođenja. Sl.1.

Okupacionu performansu možemo opisati kao rezultat interakcije osobe, okruženja i


okupacije/aktivnosti. Ona se ustvari odnosi na sposobnost osobe da obavlja određene
životne zadatke koji doprinose izvršavanju određenih okupacionih uloga koje svi mi
imamo u svom životu narazličite načine. Ove se uloge razvijaju u korelaciji sa
aktivnostima koje određena osoba obavlja u okviru svog društva. 2 To podrazumijeva

Sarajevo, Septembar 2006 12


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

uloge tipa: dijete, student, knjigovođa, otac, majka, radnik, penzioner isl. Okupaciona
performansa zahtijeva konstantno učenjei prilagođavanje promjenama koje se dešavaju u
životnom ciklusu na različitim nivoima. Za to koristimo sve komponente performanse.

Sarajevo, Septembar 2006 13


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

OKUPACIONA PERFORMANSA

SADRŽAJ
PERFORMANSE
Vrijeme
/Okruženje

ASŽ
POSAO/ IGRA
Aktivnosti PRODUKTIVNE
Samo- SLOBODNO
AKTIVNOSTI VRIJEME
zbrinjavanja

KOMPONENTE PERFORMANSE

KOGNITIVNE/ PSIHO-
SENZO- KOGNITIVNA SOCIJALNI/
MOTORNA INTEGRACIJA PSIHOLOŠKI

Sarajevo, Septembar 2006 14


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

PODRUČJE PERFORMANSE

Aktivnosti svakodnevnog života (ASŽ), rad i ostale produktivne aktivnosti, igra i


slobodno vrijeme predstavljaju područje okupacione terapije, odnosno dijelove na kojima
se može i odvija se intervencija okupacionih terapeuta. Aktivnosti svakodnevnog života
obuhvataju proces samozbrinjavanja u smislu lične higijene, kupanja, oblačenja,
hranjena, mobilnosti, socijalizacije, komunikacijskih sposobnosti i zadovoljavanje
seksualnih potreba. Posao i produktivne aktivnosti uključuju vođenje domačimstva, briga
za druge, aktivnosti edukacije, profesije, Igra i slobodno vrijeme obuhvataju igru i razne
istraživačke aktivnosti u sladu sa uzrastom djeteta/osobe.

KOMPONENTE PERFORMANSE
Komponente performanse predstavljaju naučene razvojne oblike ponašanja koji su
osnova okupacione performanse individue. 3 Komponente performanse uključuju:

(1) SENZOMOTORNU KOMPONENTU koja uključuje tri tipa funkcije:


 senzornu koja podrazumijeva senzornu svjesnost i procesiranje i
perceptualno procesiranje
 neuromuskuloskeletnu komponentu koja podrazumijeva refleske, obim
pokreta, mišićni tonus, snagu, izdržljivost, posturu, gruba motorika,
prelazak srednje linije tijela, bilateralna kontrola, praksija, motorna
kontrola, fina koordinacija, oralna motorna kontrola6
(2) KOGNITIVNA INTEGRACIJA I KOGNITIVNA KOMPONENTA odnose
se na sposobnosti korištenja viših funkcija mozga. Te funkcije između
ostalog obuhvataju:
 orjentacija, pažnja, iniciranje aktivnosti, završavanje aktivnosti
 memorija, kategorizacija, prostorna orijentacija, rješavanje problema
 učenje i generalizacija6
(3) PSIHOSOCIJALNE VJEŠTINE I PSIHOLOŠKE KOMPONENTE
obuhvataju sposobnost
 socijalne interakcije i emocionalnog procesiranja
 vrijednosti, interese, samokoncept, obavljanje uloga,
 intrpersonalne vještine, samoizražavanje, rekcije na teškoće i promjene u
životu
 organizacija vremena i samokontrola6

Sarajevo, Septembar 2006 15


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

SADRŽAJ OKUPACIONE PERFORMANSE

Uspješna okupaciona performansa udvija se u okviru individualnih kultiroloških


zahtijeva i u skladu je sa godinama i razvojnom fazom osobe. Sadržaj performanse
posjeduje i vremensku i prostornu dimenziju. Vremenska dimenzija uključuje godine
osobe, razvojni nivo u kojem se osoba nalazi i vremensku fazu u kojoj se osoba nalazi u
smislu bitnih životnih ciklusa: roditeljstvo, karijera, edukacija isl.
Prostorna dimenzija manifestuje se u tri okvira: fzička, socijalna i kulturološka.8

* FIZIČKO OKRUŽENJE UKLJUČUJE:


 kuću, zgrade, namještaj,
 radno mjesto
 škola (pristupačnost), transport

* SOCIJALNO OKRUŽENJE OBUHVATA:


 sve bitne osobe u životu
 socijalne grupe
 ljude koji okružuju osobu na poslu u školi isl.

* KULTUROLOŠKO OKRUŽENJE OBUHVATA:


 običaje, vjerovanja
 standarde ponašanja, političke faktore
 mogućnosti za edukaciju i zaposlenje
 ekonomsku podršku

TRETIRANJE OKUPACIONE PERFORMANSE


Okupacioni terapeuti su razvili i demonstrirali kompetenciju u mnogim oblastima prakse
vezano za fizičko onesposobljenje. Okupaciona terapija je zdravstvena disciplina koja se
bavi ljudima fizički ili mentalno oštećenim, onesposobljenim ili hendikepiranim, bilo
trenutno ili trajno. Profesionalno kvalificiran okupacioni terapeut uključuje pacijenta u
aktivnost dizajniranu sa ciljem promocije povratka i korištenja mogućeg maksimuma
funkcije u svrhu da se pomogne ljudima da odgovore na zahtjeve njihovog posla,
društvenog, ličnog i kućnog okruženja, i da učestvuju u životu sa što punijim smislom.
Široka vizija okupacionog terapeuta je da omogući ljudima da razviju zdrave oblike
okupacija (aktivnosti).
Okupacioni terapeuti vjeruju da zdravlje ovisi o angažovanosti klijenata u aktivnostima
koje imaju smisla i daju mogućnost izbora.
Smisao i izbor se razvijaju kao rezultat našeg učešća u aktivnostima koje cijenimo, mi
sami kao i naše zajednice.
Okupacioni terapeuti vjeruju da su iskustva i znanje klijenata centralni za partnerstvo
klijent-okupacioni teraput, i da oba partnera imaju nešto da ponude u procesu terapije. 6

Sarajevo, Septembar 2006 16


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Vremenom su okupacioni terapeuti postajali sve manje ovisni o instrukcijama ostalih


medicinskih grana jer su sve više razvijali svoje znanje i područje djelovanja. U tretmanu
fizičkog onesposobljenja vrlo često okupacioni terapeut se može uključiti već prije ili
nakon same operacije, u ranoj fazi akutne njege i može se nastaviti kroz sve faze
rehabilitacije.

Tretman okupacione terapije za fizičko onesposobljenje sasttoji se od četiri nivoa


intervencija. U toku tretmana ovi nivoi se mogu preklapati međusobno ili vrlo često se
odvijati u isto vrijeme. Četiri nivoa intervencije u tretmanu u okupacionoj terapiji
možemo oipisati na slijedeći način:

PRVI NIVO INTERVENCIJE


Metode prilagođavanja

Glavni način djelovanja okupacionih terapeuta pri djelovanju na okupacionu performansu


pacijenta jeste kotrištenje smisaonih aktivnosti. Metode prvog nivoa intervencije koje se
zovu metode prilagođavanja mogu uključiti vježbe, metode facilitacije, inhibicione
tehnike, pozicioniranje, senzornu stimulaciju ili preporuku ili obezbejđivanje srerdstva
kao što su razna pomagala i splintovi. Metode prvog nivoa intervencije najčešće (ali ne
uvijek) se koriste u akutnoj fazi njege oboljenja ili bolesti. Koristeći ove metode
okupacioni terapeut se tokom procjene i revizije stanja koncentriše najviše na okupacionu
performansu, te mora razmišljati o napredku i koristiti ove metode prilagođavanja kao
pripremu za slijedeću fazu prema smisaonoj aktivnosti i samostalnosti pacijenta u
oblastima performanse koliko je to maksimalno moguće.

DRUGI NIVO INTERVENCIJE


Omogućavanje aktivnosti

Mnoge metode koje se koriste u okupacionoj terapiji ne sadrže u sebi smisaonu aktivnosti
ali mogu biti koraci prema sposobnosti pacijenta da obavlja smisaonu aktivnost. Takve
metode označavaju se kao omogućavanje aktivnosti. Smisaona aktivnost ima autonoman
i jedisntven cilj koji zahtijeva motornu funkciju za izvršavanje zadatka kao i aktivno
učešće pacijenta u aktivnosti. Vrlo često se dešava da mnogi pacijenti u na ovom nivou
performanse nisu spremni za smisaonu aktivnost. U tu svrhu okupaciona terapija je
razvila mnoga pomoćna sredstva i metode koje pomažu pri simulaciji smisaonih
aktivnosti: slaganje kockica i raznih oblika, table za obučavanje vještina oblačenja,
simulatore vožnje, simulatore obavljanj posla kojim se pacijent/ica inače bavi, različite
igre i aktivnosti kojima se treniraju i uvježbavaju perceptualno motorne vještine. I na
ovom nivou neophodna je konstantna evaluacija i prilagođavanja stepena aktivnosti i
načina izvođenja odabrane ovisno o promjenama mogućnosti i vještina pacijenta.

Sarajevo, Septembar 2006 17


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

TREĆI NIVO INTERVENCIJE


Smisaona aktivnost

Kao što smo već pomenuli smisaona aktivnost ima autonoman i jedisntven cilj koji
zahtijeva motornu funkciju za izvršavanje zadatka kao i aktivno učešće pacijenta u
aktivnosti, te je neophodno da ta aktivnost ima vrijednost za pacijenta i da mu je bitna u
životu kao i nivo njenog izvršavanja. Smisaone aktivnosti su dio rutine svakodnevnog
života i dio su sadržaja okupacione performanse. Obuhvataju: hranjenje, higijenu
oblačenje, mobilnost, komunikaciju, umjetnost, rukotvorine, igre, sport, posao i
edukacione aktivnosti. Osoba sa kojom radimo određuje vrijednost te aktivnosti u njenom
životu. Okupacioni terapeuti koriste smisaonu aktivnost kako bi evaluirali, facilitirali,
obnoili ili povećali sposobnost osobe da funkcionalno obavlja svakodnevne aktivnosti i
zadatke koje nosi uloga te osobe u životu. Primjena ovih aktivnosti može se obavljati u
bolnici, zajednici, centrimaza rehabilitaciju u zajednici ili u kući pacijenta.

ČETVRTI NIVO INTERVENCIJE


Okupacija /Aktivnost/ Zanimanje

Najviši nivo tretmana u okupacionoj terapiji predstavlja fazu kada okupacioni terapeut
radi sa pacijentom u njegovom prirodnom okruženju i na konkretnoj aktivnosti ili poslu,
koja je uobičajena za svakodnevni život pacijenta. Taj tretman se odvija u domu ili na
radnom mjestu, školi i sl. Ovisno o uzrastu i potrebama pacijenta. Obično na kraju ovog
četvrtog nivoa pacijent/ica izvršava ASŽ, svoj posao, igru ili neke druge aktivnosti na
maksimalnom nivou mogućnosti i sa maksimalnom okupacionom preformansom.

MODELI PRAKSE

Model lične okupacije

Model lične okupacije odnosi se i primjenjuje se na sve aspekte okupacione performanse,


a ne samona fizičku. To je sistemnski model u kojem ljudska uključenost u okupaciju
izražava kompleksnu intreakciju svih aspekata koji se nemogu u cjelosti i potpunosti
sagledati pojdinačno. Uključivanje u aktivnost zahtijeva tri podsisitema, međusobno
uvezana za omogučavanje performanse:

 Voliticioni podsistem (lična pažnja, vrijednosti, interesi)


 Habitualni podsisitem ( navike i uloge)
 Podsistem performanse ( vještine uma, mozga i tijela koje funkcionišu
kao cjelina)4

Uključivanje u okupaciju odvija se u okruženju, koje konstantno obezbjeđuje povratnu


informaciju i dinamički utiče na ova tri podsistema i njihov produkt, okupacionu
performansu.

Sarajevo, Septembar 2006 18


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Pacijent/ica sa problemom ili manjkavošću u bilo kojem od ova tri podsistema, imaće
poteškoće i ograničenja u okupacionoj performansi. Uzmimo za primjer osobu sa
onesposobljenjem koja koristi kolica za kretanje, ukoliko ima nedostatka samopouzdanja
ili vrlo često kompleks niže vrijednosti nametnut društvenim stavovima ima problem u
okviru voliticionog podsitema. Naime osoba vjeruje da manje vrijedna, svi je čudno
dledaju i sl. te ostaje u kući, izbjegava izlaske što smanjuje njenu okupacionu
performansu, ne radi, neide u školu, nema socijalizacije i sl. T ista osoba može naići na
poteškoće u smislu nepristupačnog fizičkog okruženja za kretanje u kolicima, što se opet
na isti način odražava na okupacionu performansu.

Biomehanički model

Biomehanički model za tretman fizičkog onesposobljenja primjenjuje mehaničke principe


kinetike i kinematike na pokret ljudskog tijela. Ovi mehanički principi bave se silom koja
utiče na pokrete tijela i ekvilibriuma. Metode tretmana u ovom modelu koriste principe
fizike koji se odnose na silu, gravitaciju i poluge. Primjeri biomehaničkih tehnika su:
mjerenje zglobova, testiranje mišićne snage, kinetičke aktivnosti, terapeutske vježbe i
ortoze. Biomehanički princip najbolji je za primjenu kod pacijenata u ortopedskim
jedinicama, gdje postoje ortopedski problemi ali sa potpuno intaktnim centralnim
nervnim sisitemom (CNS).

Model motorne kontrole

Ovaj model koristi se sa osobama koje imaju disfunkciju centralnog nervnog sistema
(CNS). Ovaj model obično obuhavata senzomotorni ili neurorazvojni pristup. Metod
tretmana sa senzomotornim pristupom koristi neurofiziološke mehanizna da normalizuje
mišićni tonus i dobije što normalniji motorni odgovor.Neki pristupi koriste mehanirme
refleksa i sekvence tretmana mogu biti bazirane na rekapitulaciji ontogenetskog razvoja.
Najpoznatiji primjeri senzomotornog pristupa su:
 Rood
 Brunnstrom ( terapija pokretom)
 Knott i Voss ( proprioceptivna neurouskularna facilitacija)
 Bobath ( neurorazvojni tretman)4

Svi senzomotorni pristupi orjentisani su na oporavak motorike i povećanje motorne


perfromanse. Oni ne uzimaju u obzir i ne razmatraju motivaciju, pažnju, disfunkciju
uloga, vremensku adaptaciju i uticaj ovih faktora na motoričko ponašanje. Međutim
principi senzomotornog pristupa mogu se primjeniti na smisaonu aktivnost, što ćemo
prikazati kasnije.

Sarajevo, Septembar 2006 19


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Rehabilitacioni model

Termin rehabilitacija kao što nam je poznato znači povratak sposobnosti, što
podrazumijeva povratak pune fizičke, mentalne, socijalne, vokacione iekonomske
korisnosti jedneosobe u skladu sa mogučnostima a vezano za postojeću disfunkciju.
To znači sposobnost za rad i život sa preostalim mogućnostima. Zbog toga u tretmanu
imamo fokus na sposobnosti radije nego na onesposobljenje. Rehabilitacioni model
koristi mjere ili tretmane koji omogućavaju neovisan život pacijentu i pored preostalog
onesposobljenja. Koristeći ovaj model okupacioni terapeuti se fokusiraju na područje
performanse više nego na komponente performanse. Metode tretmana rehabilitacionog
modela obuhvataju modalitete kao što su:

 Trening za korištenje pomoćnih tehnologija


 Adaptivna odjeća i adaptacije pri odijevanju
 Arhitektonske adaptacije
 Transport u zajednici
 Evaluacija i adaptacija kuće
 Vođenje domaćinstva i briga o djeteu
 Aktivnosti slobodnog vremena
 Trening za korištenje i život sa protezom
 Evaluacija i trening za samonjegu
 Menadžment kolica
 Pojednostavljivanje posla i ušteda energije
 Aktivnosti vezane za posao

Najčešće se metode rehabilitacionog modela koriste u kombinaciji sa biomehaničkim


modelom ili modelom motorne kontrole. Biomehanički ili senzomotorni principi mogu se
primjeniti tokom rehabilitacionih aktivnosti da bi osposobili i obnovili senzomotorne i
kognitivne komponente osobe.
Vođeni odabranim modelom ili modelima prakse okupacioni terapeuti određuju cilj i
strategije intervencije kako bi doveli pacijenta do maksimalnog nivoa performanse u
smisaonoj okupacionoj ulozi koju pacijent/ica obavlja u svakodenevnom životu.

Sarajevo, Septembar 2006 20


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE III

Proces okupacione terapije


KLJUČNI TERMINI
Skrining
Procjena
Planiranje intervencije
Intervencija
Reevaluacija
Kliničko razmišljanje
Klijentcentričnost

Proces okupacione terapije odvija se najčešće u diskretnim stadijima i fazama koje se


međusobno prepliću i vrlo često neprimjetno vode jedna u drugu.

1. PRIJEDLOG ZA OKUPACIONU TERAPIJU


U većini slučajeva fizijatar je taj koji pacijenta preporučuje za okupacionu terapiju, ali to
može biti i bilo koji drugi profesionalac koji je upoznat sa mogučnostima i oblastima
okupacione terapije te prepozna da je pojedini pacijent/ica mogući kandidat za
okupacionu terapiju. Neophodna su pisana ali i usmena uputstva i informacije o stanju,
dijagnozi i trenutnom tretmanu pacijenta od strane ljekara koji ga vodi.

2. SKRINING
Edukovani okupacioni terapeut obavlja niz pregleda i procjena stanja pacijenta i odlučuje
da li se pacijent/ica može uključiti u trenutnom stanju u okupacionu terapiju. Okupacioni
terapeut može obaviti ove procjene samostalno ili kao dio tima zdravstvenih
profesionalaca.

3. PROCJENA
U daljem radu okupacioni terapeut procjenjuje koje su mu informacije potrebne i
određuje oblasti koje treba procijeniti te instrumenete koji će se koristiti za tu
procjenu.Prikupljeni podaci se koriste za određivanje snaga i slabosti pacijenta vezano za
okupacionu performansu i komponente ličnosti.

4. PLANIRANJE INTERVENCIJE
Okupacioni terapeut u ovoj fazi radi zajedno sa pacijentom na razvijanju plana za
obnavljanje i poboljšanje pacijentove funkcije za aktivnosti i uloge u svakodnevnom
životu.Plan uključuje klijentcentričke ciljeve i metode za njihovo postizanje. Vrijednosti i
ciljevi koje pacijent/ica ima na umu su primarni, a oni za koje terapeut smatra da su bitni
su sekundarni.Kulturološki, socijalni i faktori okruženja uključeni su i utiču na ovaj plan.
Veoma je bitno makar okvirno odrediti krajnji rok implementacije i prve reevaluacije

Sarajevo, Septembar 2006 21


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

ovog plana.To se radi u svrhu upoređivanj informacija i stanja koje smo imali na početku
i onih koje imamo pri prvoj reevaluaciji.

5. INTERVENCIJA
Intervencija obuhvata adaptaciju, promjenu ili rad na određenoj aktivnosti, njeno
gradiranje i prilagođavanje pacijentu. Okupacioni terapeut može biti prisutan svo vrijeme
izvođenja i praaktikovanja oderđene aktivnostiili može povremeno davati instrukcije te
korigovati način izvođenja u svrhu postizanja maksimalne funkcije. To ovisi o težini
odabranog zadatka i potrebi za prisustvom terapeuta.

6. REEVALUACIJA
Koristeći iste instrumenete kao prilikom prve procjene/evaluacije okupacioni terapeut
ponovno procjenjuje pacijenta u svrhu određivanja da li su se desila neke promjene
tokom tretmana i u kojem opsegu. Ovi rezultati nam govore o tome da li smo odabrali
pravi tertman, kolika je njegova uspješnost. Plan intervencije nakon ove reevaluacije se
može promijeniti, nastaviti ili prekinuti ovisno o rezultatima koje smo dobili. Ova
reevaluacija takođe može koristiti kao motivacija pacijentu, za dalji rad ako nam
obezbjedi konkretne pomake ka cilju koji smo postavili ili znak da nešto moramo
promijeniti ako pacijent/ica nije zadovoljan rezultatima i tokom terapije.

7. TRANZICIONE USLUGE
U radu sa pacijentom, porodicom i ostalim članovima tima (fizijatar, psiholog, socijalni
radnik, medicinska sestrai sl.) okupacioni terapeut pokušava razviti plan za nastavak
rehabilitacije pacijenta ili način funkcionisanja njegovog života i prelaznom periodu,
kada napušta bolnicu. Pokušava se razviti strategija odlaska kući(adaptiranje prostora ako
je potrebno, edukacija porodice) ili prelaska u neku drugu ustanovu za njegu ukoliko
odlazak kući nije moguć.

8. PREKID OKUPACIONE TERAPIJE

Ova faza predstvalja veoma komplikovan i važan momenta u radu okupacionog terapeuta
i pacijenta. Veoma je bitno pravilno procijeniti kad je pacijent postigao cilj koji smo
zajednički odredili ili je dostigao maksimum koji mu okupaciona terapija može pružiti,
jer produljivanje tretmana bez konkretnih rezultata odnosno tapkanje u njestu može
veoma loše uticati i na pacijenta i njegovo samopouzdanje, te na članove porodice.
Eventualno ukoliko postoji potreba može se ostaviti mogučnost ponovnog susureta nakon
izvjesnog perioda radi kontrole postignutih rezultata ili eventualno novih preporuka.
Produljivanje ove faze takođe može negativno uticati i na okupacionog terapeuta i
njegovo samopouzdanje u razvijanju tretmanai postizanju rezultata.

Sarajevo, Septembar 2006 22


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

ZAHTIJEV ZA OKUPACIONU TERAPIJU

SKRINING

PROCJENA

PLANIRANJE INTERVENCIJE

INTERVENCIJA

REEVALUACIJA

TRANZICIONE USLUGE

PREKID OKUPACIONE TERAPIJE

Sarajevo, Septembar 2006 23


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

KLINIČKO RAZMIŠLJANJE/ ZAKLJUČIVANJE U PROCESU INTRVENCIJE


U OKUPACINOJ TERAPIJI

Od 1986 godine Udruženje okupacionih terapeuta Amerike provelo je niz istraživanja s


ciljem ispitivanja kako okupacioni terapeuti razmišljaju i zaključuju u svom radu sa
pacijentima. Kliničko razmišljanje / zaključivanje može neformalno biti definisano kao
„ kako mislimo o onom što radimo“ Postoje različiti stavovi i teorije, različitih autora.
Za nas možda najzanimljivija Flemingova podjela na „tri pravca“ koja koriste kliničari u
razmišljanju pri organizaciji podataka:
√ Proceduralno razmišljanje bavi se time kako što prije obaviti stvari, odnosno
„šta treba slijedeće da se desi“3.
√ Interaktivno razmišljanje bavi se promjenama kod pacijenta vezano za
oboljenje, onesposobljenje.Terapeut koristi ovaj pravac da bi uključio, razumio i
motivisao pacijenta. Razumijevanje pacijenta je najvažnije za ovaj pravac. 3
√ Kondicionalno razmišljanje bavi se okruženjem u kojem se intervencija dešava,
okruženjem u kojem pacijent obavlja svoje aktivnosti i načinima na koji različiti faktori
mogu uticati na rezultate terapije. Koristeći „šta ako?“ ili kondicionalni pristup terapeut
zamišlja mogući scenarijo za pacijenta. 3

Pitanja za „tri pravca“ razmišljanja

Proceduralna pitanja
Koja je dijagnoza?
Koja je prognoza, komplikacije, i drugi faktori u vezi sa dijagnozom?
Koji je generalni protokol za procjenu i intervenciju kod ove dijagnoze?
Koje bi se intervencije mogle koristiti?

Interaktivna pitanja
Ko je pacijent/ica?
Koji su pacijentovi ciljevi, strahovi, interesi i vrijednosti?
Kako pacijent/ica vidi svoju životnu priču?
Kako se bolest ili onesposobljenje uklapa u njenu/njegovu životnu priču?
Kako bih mogao uključiti ovog pacijneta/icu?
Kako možemo komunicirati?

Kondicionalna pitanja
Koji su konteksti života pacijenta (vremenski, okruženje,socijalni aspekti, kulturološki
aspekti isl.)?
Kakva bi budućnost mogla biti za ovog pacijenta?
Kako mogu uključiti pacijenta da zamišlja, vjeruje i radi za budućnost?

Sarajevo, Septembar 2006 24


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

KLIJENTCENTRIČNOST / ORJENTISANOST PREMA PACIJENTU

Principi koji vode pacijentu – orijentisanu praksu3

(i) vrijednost pacijenta kao aktivnog učesnika u rehabilitacionom (promjeni) procesu u


svim fazama donošenjaodluke i planiranja tretmana;

(ii) holistički pogled na ljude koji trebaju smislenu aktivnost u svim aspektima života/;

(iii) terapijska upotreba aktivnosti/okupacije kao medija za promjenu;

(iv) razvojna perspektiva koja prepoznaje promjenu kao proces vezan za period života ili
prelaza/

(v) interakcija izmedju pacijenta i okoline u okviru izabranih okupacionih uloga.

Sarajevo, Septembar 2006 25


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE IV

Procjena i testiranje fizičke disfunkcije


u okupacionoj terapiji

KLJUČNI TERMINI

Inicijalna procjena
Model tretmana
Metode testiranja
Tehnike terapeutskog slušanja
Obzervacija

Procjena se odnosi na „prikupljanjei interpretiranje podataka potrebnih za


intervenciju.Ovo uključuje planiranje i dokumentovanje procesa i rezultata evaluacije“
Testiranje se odnosi na“specifične alte/testove i instrumente koji se koriste tokom procesa
evaluacije“.
Evaluacije/procjena je proces prikupljanja podataka, identifikacije problema,
formulisanja hipoteza i donošenjaodluka za intervencije u tretmanu.

PROCESI EVALUACIJE
Skrining i inicijalna procjena

Proces evaluacije započinje skriningom, što uključuje razmatranje medicinskih


informacija i diskusija o pacijentu sa ostalim profesionalcima uključenim u rehabilitaciju.
Nakon skrininga slijede inicijalne procjene, okupacioni terapeut intervjuiše pacijenta,
odsabire standardizovane ili nestandardizovane testove koje će koristiti. Prikuplja
podatke o pacijentovom fizoičkom stanjeu i posmatra njegove sposobnosti tokom
aktinosti. Inicijalna evaluacija postavlja prioritete u tratmanu pacijenta, opisuje moguće
kriterije za evaluaciju nakon tretmana,opisuje dijagnozu u okviru okupacione terapije i u
saradnji sa pacijentom predlaže ciljeve na kojima bi se trebalo raditi, te vremenski okvir u
kojem bi ti ciljevi trebali biti dostignuti. 7

Određivanje Modela tretmana koji će se koristiti

Slijedeći korak u evaluacije je određivanje modela tretmana koji će se koristiti. Na


primjer za pacijenta koji ima reumatoidni artritis, okupacioni terapeut će najvjerovatniji
odabrati biomehanički i rehabilitacioni model. Koristeći ovaj modelokupacioni terapeut
će uraditi procjenu i mjerenje obima pokreta u zglobovima, mišićnu snagu, i fizičku
izdržljivost, kao i kao i procjenu ASŽ, posla i slobodnog vremena. U drugom primjeru za
pacijenta sa cerebrovaskularnim inzultom (CVI), okupacioni terapeut će odabrati
neurorazvojni model i vršiti procjenu motorne kontrole, mišićnog tonusa, koordinacije i
mehanizama posturalnihrefleksa.

Sarajevo, Septembar 2006 26


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Testiranje

U ovoj fazi okupacioni terapeut testira pacijenta koristeći struktuirani intervju, kliničku
obzervaciju, formalnu i neformalnu obzervaciju, standardizovane testove i
nestandardizovane testove. Rezultati testiranja pomažu okupacionom terapeutu da
identificira deficit u području performanse, komponentama performanse, te sadržaju
performanse.

Identifikacija problema

Dolazi do sinteze svih prikupljenih podataka u prethodnom procesu. Okupacioni terapeut


takođe procjenjuje i uloge osobe/pacijenta probleme koje ustanovljena disfunkcija
izazziva u izvođenju tih uloga, te sve to zajedno formira dijagnozu okupacione terapije.
Dijagnoza okupacione terapije je lista deficita vještina okupacione performanse i opsuje
efekte pacijentovog medicinskog i psihičkog stanja na funkcionalnost u važnim ulogama
u životu.

Razvoj plana tretmana

Fianlana faza u procesu evaluacije jeste razvijanje plana tretmana. Odabiru se strategije
intervencije u vezi sa postavljenim ciljvima i dijagnozom okupacione terapije te u
saglasnosti sa pacijentom i njegovom porodicom.

METODE TESTIRANJA / PROCJENJIVANJA

1. Medicinska istorija
Podaci prikupljeni iz medicinske istorije važan su dio procesa evaluacije. Ovi podaci
mogu dati informacije o dijagnozi, prognozi,istoriji bolesti, trenutnom tretmnau, socijalne
podatke psihološke podatke,i podatkeo ostaloje rehabilitacionoj terapiji. Dnevne
zabilješke sestara i doktora daju informacije o trenutnim lijekovima i terapiji koju
pacijent prima, te kako pacijent reaguje na bolnicu i njenu dnevnu rutinu. U idealnim
okolnostima okupacioni terapeut bi imao šansu prostudirati sve ove informaciej prije
inicijalne evaluacije.
2 Intervju
Intervju je veoma važan inicijalni korak u procesu procjene. To je planirana konverzacija
čija je namjera davanje i primanje informacija. Predstavlja veoma vrijedan izvor
informacija. Osnovan svrha intervju jeste da terapeut čuje životnu priču pacijenta.
Prirodna poteškoća sa intevjuom su stidljivi pacijenti, koji se teško otvaraju. Bitno je na
početku intervjua objasniti pacijentu njegovu svrhu i namjeru. Objasniti mu da u bilo k
ojem tretnutku možemo prekinuti intervju ako se pacijent osjeća loše ili neželi dalje
razgovarati. Postoje tri tipa intervjua:

Sarajevo, Septembar 2006 27


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

1. STRUKTUIRANI – pitanja su već određena i odgovori moraju biti


jasni, čvrsti i koncizni.
2. POLUSTRUKTUIRANI – To je vrsta intervjua gdje nam je
dozvoljeno da imamo svoje komentare i podpitanja. Tokom
ovogintervjua postoji mnogo više fleksibilnosti.
3. BEZ STRUKTURE – Ne postoje unaprijed određena pitanja, sami
kreiramo i postavljamo pitanja ili su obično prisutna jedno do dva
obavezna pitanja.
Tokom intervjua veoma je važno da smo svjesni toga da postoji verbalna i neverbalna
komunikacija. Neverbalna komunikacija odnosi se na govor tijela i vrlo često nam govori
mnogo o stanju pacijenta. Verbalno se odnosi na kognitivni dio.Pacijenti saopštavaju
činjnice o onome što misle, što se dešava.Bitno je obratiti pažnju na način kako se nešto
kaže, INTONACIJU. Obično dok razgovaramo sa pacijentom samo primamo
informacije ne razmišljamo o njima. Aktivno slušati znači razmišljati osvim ovim
stvarima i odgovoriti na aktivanterapeutski način. Kao terapeutu ponekad nam je teško
odgovoriti na afektivne poruke, osjećanja.Možemo odlučiti koliko daleko želimo ići.Kao
fizioterapeut nismo dužni zalaziti duboko, ali kao okupacioni terapeut duužni smo zaći
dublje u sfere afetkivnog i osjećanja vezanih za onesposobljenje i ograničenja koja
pacijent ima.

Tehnike terapeutskog slušanja

Veomaje važno tokom intervju imati u vidu da je svaki pacijent različit. Bitno je
prilagoditi jezik i način komunikaciej svakom pacijentu. Veoma je bitno tokom
konverzacije koristi jezik kji ne prosuđuje , ne procjenjuje. Ipak bitno je kljienta
usmjeravati,pgotovo tokom digresija, pažljivo ih varačćati na temu u cilju dobijanja
informacija vezano za problemu okupacionoj oblasti.

DESET OBAVEZNIH ZAPOVJESTI ZA DOBRO SLUŠANJE


1. Prestanite pričati nemožete slušati
2. Omogučite pacijentu da se osjeća prijatno
3. Saslušajte da bi ste razumjeli, a ne da bi ste odgovorili
4. Uklonite sve ono što bi vas moglo ometati
5. Empatija;pokušajte sebe staviti na njihovo mjesto
6. Budite strpljivi, odvojite vrijeme za komunikaciju
7. Obuzdajte svoju narav
8. Ublažiti kritikovanje i potencijalnu svađu
9. Postavaljajte pitanja
10. Prestanite pričati

GREŠKE KOJE SE MOGU DESITI

 sažaljenje
 negativan naboj terapeuta
 preblizak odnos sa pacijentom

Sarajevo, Septembar 2006 28


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

BARIJERE U KOMUNIKACIJI

 Ono što donosite iz svog života.vaša životna filozofija može predstavljati


barijeru.
 Dnevni red koji želite da savršeno ispunite, fokusiranje na jednu stvar.
 Negativno je educirati konstatno ljude nekom redu koji smo mi sami
usvojili.
Važan rezultat intervju treba biti, povjerenje i saradnja između okupacionog terapeuta i
pacijenta. Vrlo je bitno okruženje u kojem se odvija intervju, treba postojati mir i
privatnost. Neophodno je da terapeut zapisuje informacije koje će mu korostotu kasnije
mrazvijanju tretmana. Naravno o tomr treba informisati pacijenta i dobiti njegovu
saglasnost. Intervju zatvaramo sumiranjem glavnih tačaka i zaključaka do kojih smo došli
u saglasnosti sa pacijentom.

3. Obzervacija
Okupacioni terapeut će doći do infomacija, u toku evaluacije, posmatrajući pacijenta
tokom intervjua.

Ne formalna obzervacija

Okupacioni terapeut može dobiti jako puno informacija posmatrajući pacijenta pri
različitim aktivnostima, kako pristupa aktivnostima i ljudima oko sebe ili kako ljudi
pristupaju njemu.Kakva mu je postura, navike, usvojeni oblici kretnji i ponašanja
isl.Kako se pacijent oblači, da li je njegovan, postoji li fizička disfunkcija. Kakvi su izrazi
lica, ton kojim pacijent govori, kako govori. Na koji način drži ruke i kako se služi
njima.Postoji li bol i zaštitni položaji kao prevencija bola i sl.

Formalna obzervacija

Okupacioni terapeuti oriste struktuiranu obzervaciju da bi procijenili izvođenje


samonjege, menadžmenta kuće, mobilnosti i transfera. Terapeut posmatra i procjenjuej
pacijenta kako izvodi ove vještine u realnom ili simuliranom okruženju. Tako može
odrditi nivo nezavisnosti pacijenta, brzinu izvođenja, vještinu, potrebu za specijalnom
opremom i vrijednosti koje bi donio budući tretman.

Sarajevo, Septembar 2006 29


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

4. Standardizovani testovi

Standardizovani testovi uključuju specifične instrukcije za korištenje i bodovanje i imaju


statističu evidenciju validnosti i postojanosti. Testovi su nomirani, što podrazumijeva da
postoje norme kojima se interpretiraju pojedinačne vrijednosti testa. Individualni rezultati
testa uspoređuju se sa rezultatima osoba u normiranoj grupi. Koristeći standardizovane
testove povećavamo formalnost kvantitativne evaluacije u okupacionoj terapiji. Ovaj
pristup zahtijeva veliku angažovanost okupacionog terapeuta na konstatnom razvijanju
vještina i edukaciji vezano za korištenje ovakvih testova. Mnogi standarsizovani testovi
kreirani od profesionalaca u drugim strukama, koriste se od strane okupacionih terapeuta
kako bise tetsiralo postignuto, razvoj, inteligencija, dominantnost ruke, motorne vještine,
osobnost, senzomotorna funkcija i vokaciuone vještine. Različiti zdravtveni žurnali
pružaju mnogo izvora podataka i primjera raznih standardizovanih testova koji se mogu
koristit u okupacionoj terapiji.Potrebno je veliko znanje okupacionog terapeuta iz
područja okuacione terapije ali i ostalih vještina. Nabrojaćemo samo neke u njihovom
izvornom nazivu, jer bi slobodni prijevod mogao promijeniti značenje: The Mental
masurments Yearbook, Occupational therapy Assesments tools: An Annotated Index,
Occupational Performanse Assesment, assesment and Evaluation, An Overview.

5. Ne standardizovani testovi

Postoje mnogi neformalni instrumenti razvijeni od straen terapeuta da bi se zadovoljile


potrebe određenog mjesta gdje se obavlja praksa okupacione terapije. Neki od njih su
adaptacija postojećih standardizovanih testova. Občno nema klasičnih instrukcija za
korištenje ili bodovanjeo vih testova. Rezultati i interpretacija nestandardizovanih testova
zavise od kliničke vještine, iskustva, procjene i mogućnosti evaluatora.

Sarajevo, Septembar 2006 30


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE V

Učenje aktivnosti u okupacionoj terapiji

KLJUČNI TERMINI

Aktivnost
Analiza, adaptacije i sinteza aktivnosti

Aktivnost: Najvažnija komponenta u intervenciji okupacione terapije

Okupacioni terapeuti, možemo reći, predstavljaju eksperte za aktivnost.Nezavisno od


dijagnoze ili okruženja za terapiju, glavni cilj okupacionog terapeuta jeste na neki način
uključiti pacijenta u određenu aktivnost, prilagođeno naravno stanju pacijenta.U okviru
intervencija za pacijenta sa fizičkim onesposobljenjem okupacioni terapeut obavlja
slijedeće:
1. Analizira aktivnost
2. Adaptira aktivnost
3. Vrši sintezu aktivnosti
4. Podučava pacijenta novim načinima obavljanja određene aktivnosti

Dobro razumjevanje aktivnosti je fundamentalno kako za ocjenu, tako i za tretman.


Okupacioni terapeut shvata da izvođenje jedne aktivnosti ima brojne komponente kao što
su:

Fizičke vještine
Čulna osjetljivost
Kognitivna svijest
Psiho-emocionalni nivo
Socio-kulturološku relevantnost

Svijest o ovim komponentama određene aktivnosti je potrebna da se ocjeni sposobnost


pojedinca da je obavi. Proces analize aktivnosti započinje rastavljanjem aktivnosti na
njene najosnovnije komponente. Zatim slijedi identifikacija aspekata aktivnosti koji
predstavljaju problem za pojedinca. Nakon toga okupacioni terapeut može da razvije
kreativne strategije koje će omogučiti pojedincu da obavi odredjenu aktivnost koju do
tada nije mogao obavljati.

Analiza, adaptacija i sinteza aktivnosti

Okupacioni terapeuti pristupaju analizi aktivnosti koju pacijent mora ili želi obavljati u
svom životu, a sa ciljem procjene ergonomskih učinaka aktivnosti na muskuloskeletnu

Sarajevo, Septembar 2006 31


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

funkciju, što omogućava terapeutu da preporuči neophodne adaptacije, aktivnosti ili


okruženja u kojem se dešava. Drugi razlog za analizu aktivnosti jeste određivanje nivoa
okupacione performanse koja je neophodna za izvođenje date aktivnosti. Nakon ove
analize aktivnosti terapeut određuje koje su to komponente performanse koje pacijentu
stvaraju poteškoće pri izvođenju date aktivnosti te odabire načine za promjenu i
prilagođavanje. Adaptacija aktivnosti ustvari predstavlja modifikaciju već dobro
poznatog i naučenog zadatka. Okupacioni terapeuti posjeduju vještinu da sadržaj,
materijale ili pravila već poznate aktivnosti, kako bi postigli dva generalna cilja.
Prvo terapeut adaptira aktivnost da bi performansu učinio lakšom i sigurnijom. I drugo
terapeut adaptira aktivnost na način da bi ona poboljšala i razvila vještine otežane
performanse.9
Sinteza aktivnosti ustvari predstavlja razvijanje savim nove nepoznate aktivnosti. Kao što
je slučaj i sa adaptacijom aktivnosti terapeut vrši sintezu aktivnosti iz dva razloga. Prvo
nova stvorena aktivnost predstavlja jedinstvenu priliku za pacijenta da ostvari postizanje
cilja u poboljšanju deficita okupacione performanse sa novim prilagođenim pravilima.
Drugo neka novo dizajnirana igra ili aktivnost prilagođena pacijantu omogućava
postizanje tranutne satisfakcije za pacijenta postizanjem cilja.
Analiza aktivnosti je proces koji uključuje mentalnu funkciju i aktivno uključuje
okruženje. To je kao što smo naveli sredstvo kojim se ostvaruju pacijentove osnovne
potrebe i kojim postižemo savršenstvo i kompetenstnost.
Produkti aktivnosti mogu biti opipljivi ( poizvodnja nečega) i neopipljivi (čitanje).
Nagrada ovih aktivnosti i zadovoljstvo njima dolazi u samom procesu i kroz
svakodnevno malo poboljšanje načina i kvaliteta izvođenje aktivnosti. Analiza aktivnosti
ustvari predstavlja proces kojim se određuju multidimenzionalni elementi performanse
zadatka.
Analiza aktivnosti može imati tri pristupa:
1) PRISTUP KOJI JE USMJEREN KA AKTIVNOSTI
2) PRISTUP USMJEREN KA OSOBI
3) PRISTUP USMJEREN KA OKRUŽENJU9
Ipak čak i ako se fokusiramosamo na jedan kruga sva tri su uvijek uključena.

Sarajevo, Septembar 2006 32


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

OSOBA

AKTIVNOST
OKRUŽENJE

Kada okupacioni terapeuti podučavaju aktivnost

Veliki dio procesa okupacione terapije podrazumijeva učenje novih načina izvođenja već
poznate aktivnosti. Kada kognitivno onesposobljenje ograniči pacijentovu mogučnost
izvođenja aktivnosti svakodnevnog života, okupacioni terapeut koristi nove načine
kojima ponovno uči pacijenta obavaljanje iste aktivnosti. Novi način obavljanja poznate
aktivnosti koristi se za pacijenta sa najrazličitijim spektrom oboljenja i onesposobljenja.
Osobu koja radi na računaru okupacioni terapeut podučava novom načinu rada na
kompjuteru kako bi izbjegao repetativne stres povrede i smanjio i izbjegao bol (Sindrom
karpalnog tunela). Pacijenta koji se oproravlja od operacije ugradnje koronarnog bypasa,
obučavamo novim načinima izvršavanja poznatih aktivnosti kako bi se smanjio rizik i
naprezanje kardiovaksularnog sisitema. Nakon ugradnje vještačkog kuka pacijenta je
neophodno obučiti novim načinima obavljanja svakodnevnih aktivnosti u skladu sa
biomehaničkim kontraindikacijama koje nosi ova operacija. Pacijente sa lošim balansom
koji je posljedica neuromuskularne slabosti, educiramo za nove načine obavljanja
aktivnosti gdje su uključeni gornji ekstremiteti, a kako bi se prevenirala mogučnost od
pada. Okupacioni terapeuti takođe podučavaju menadžmentu vježbi u kućnim uslovima,
edukacija ličnih pratioca osoba sa onesposobljenjem, manevrisanje kolicima, korištenja
pomoćne tehnologije i sl.
Faktori koji utiču na proces učenja su:
 Aktivno učešće osobe koju podučavamo
 Strategije razvoja: Motorna strategija usvajanja nove aktivnosti,
Kognitivna strategija, strategija usvajanja aktivnosti, Interpesonalana
strategija pacijent- okupacioni terapeut i sl

Sarajevo, Septembar 2006 33


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

 Instrukcije koje dolaze od okupacionog terapeuta vezano za aktivnost, a


mogu biti: Verbalne, vizuelne, somatosenzorne
 Povratna informacija koja dolazi u vidu načina izvođenja aktivnosti, može
doći od strane pacijenta, njegove okoline i sl.

Sarajevo, Septembar 2006 34


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 35


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Analiza aktivnosti9

Informacije o pacijentu: ______________________________________

Komponente aktivnosti Potrebna vještina Adaptacija


Fizičke vještine

- opšta motorna funkcija


- fine motorne vještine
- mišićni tonus
Čulna osjetljivost

- svijest o tijelu
- bilateralna integracija
- senzorno-motorna integracija
- perceptivna svijest
Kognitivna svijest

- razumijevanje
- organizacione sposobnosti
- logično razmišljanje
- kreativnost
- rješavanje problema
- memorija
- verbalna/pisana komunikacija
Psiho-emocionalni nivo

- vlastiti identitet
- samo-izražavanje
- kontrola impulsivnosti
- tolerancija frustracije
- motivacija
Socio-kulturološku
relevantnost

- interakcija sa ostalim
- relevantnost u odnosu na
životnu situaciju i sistem
vrijednosti

Sarajevo, Septembar 2006 36


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE VI

Aktivnosti svakodnevnog života

KLJUČNI TERMINI

Aktivnosti svakodnevnog života


Instrumentalne aktivnosti svakodnevnog života

Aktivnosti svakodnevnog života (ASŽ) i Instrumentalne aktivnosti svakodnevnog života


(I-ASŽ) obuhvataju samonjegu, funkcionalnu mobilnost, funkcionalnu komunikaciju,
menadžment kuće, život u zajednici koje omogučavaju pojedincu da postigne i održi
neovisnost. Uloga okupacionog terapeuta jeste da procijeni ASŽ i I-ASŽ te da odredi
probleme u ovim oblastima koji utiču i ograničavaju samostalnost osobe, kako i
razvijanje tretmana i trening za povečanje sposobnosti i samostalnosti osobe.

Definicija ASŽ i IASŽ

Dnevne aktivnosti mogu biti podijeljene u dvije oblasti:


 Aktivnosti svakodnevnog života ASŽ
 Instrumentalne aktivnosti svakodnevog života I-ASŽ
ASŽ zahtijevaju osnovne vještine, dok I-ASŽ zahtijevaju komplikovanije i zahtijevnije
rješavanje problema, socijalne vještine, i kompleksnije interakcije u okruženju.
ASŽ aktivnosti uključuju funkcionalnu mobilnost, samonjegu, funkcionalnu
komunikaciju i korištenje fizičkog okruženja.
I-ASŽ aktivnosti uključuju menadžment kuće, vještine života u zajednici. 9

Sarajevo, Septembar 2006 37


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Aktivnosti u ASŽ i I-ASŽ

AKTIVNOSTI SVAKODNEVNOG ŽIVOTA (ASŽ) INSTRUMENTALNE AKTIVNOSTI


SVAKODNEVNOG ŽIVOTA (I-ASŽ)

Samonjega Menadžment kuće

Kupanje Pranje veša/peglanje


Oralna higijena Čišćenje kuće
Toalet Priprema hrane
Oblačenje Menadžment novca
Hranjenje Održavanje kuće
Uzimanje lijekova Briga za druge
Održavanje zdravlja
Mobilnost u zajednici

Funkcionalna mobilnost Vještine života u zajednici

Mobilnost u krevetu Kupovina


Mobilnost u kolicima Pristup rekreaciji
Transferi
Funkcionalan pokretljivost u kući

Funkcionalna komunikacija

Pisanje
Kucanje/upotreba kompjutera
Telefoniranje
Upotreba pomoćnih sredstava za
komunikaciju

Korištenje fizičkog okruženja Korištenje fizičkog okruženja

Ključevi Usisivač
Brave Otvaranje konzervi
Prekidači za svjetlo Štednjek/Pećnica
Prozori/Vrata Frižider
Telefon Mikrovalna
Kompjuter

Sarajevo, Septembar 2006 38


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Za procjenu ASŽ i I-ASŽ okupacioni terapeuti koriste intervju i obzervaciju. Najidealnije


je kada se procjena vrši u prirodnom okruženju gdje se određena aktivnost inače odvija.
Tada smo u stanju istinski uočiti sve prepreke koje sprečavaju i ograničavju pacijentovu
samostalnost, od same aktivnosti, preko okruženj pa do komponenti performanse samog
pacijenta. Rezultati procjene mogu se bilježiti na nekim od mnogih dostupnih „ček-lista“,
lista provjere gdje obilježavamo mogućnosti izvođenja. Ili možemo koristiti niz
standardizovanih procjena. Tretman se odvija direktnim treningom navedenih vještina:
hranjena, oblačenja, mobilnosti, menadžmenta kuće, komunikacijama i sl. Okupacioni
terapeut takođe može uključiti razna adaptivna i pomoćna sredstva ukoliko je to
neophodno za povećanje samostalnosti pacijenta.

Kao što smo napomenuli ranije prvo što okupacioni terapeut pokušava jeste obučiti osobu
novim načinima izvođenja ili gradirati aktivnost ASŽ i I-ASŽ, a zatim ukoliko to nije
moguće koristiti pomoćna adaptivna sredstva.

Sarajevo, Septembar 2006 39


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

SAMONJEGA

HRANJENJE

Sarajevo, Septembar 2006 40


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 41


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

PRIPREMA HRANE

Sarajevo, Septembar 2006 42


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

KUPANJE

Sarajevo, Septembar 2006 43


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 44


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 45


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 46


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 47


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

OBLAČENJE

Sarajevo, Septembar 2006 48


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 49


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 50


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 51


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

TRANSFERI

Sarajevo, Septembar 2006 52


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 53


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

KOMUNIKACIJA

Sarajevo, Septembar 2006 54


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

TOALET

Sarajevo, Septembar 2006 55


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE VII

Mobilnost

KLJUČNI TERMINI

Kolica
Hodalice,Štake
Javni transport
Adaptacije za auta

Hodanje, penjanje uz stepenice, kretanje kroz našu okolinu i vožnja automobila su


univerzalne vještine koje većina ljudi ne smatra komplikovanim. Osnovni kapacitet za
kretanje kroz okolinu, dohvatanje objekata koji nam trebaju, istraživanje stvari i okoline
doći negdje i ponovo otići, zaista se čine tako laganim i prirodnim. Međutim kada čovjek
oboli, doživi neku nesreću dešava se to da mnoge stvari koje je uzimao „zdravo za
gotovo“ postaju teške i nerijetko neizvodive.
Velika je uloga okupacinog terapeuta u procjeni i tretmanu problema mobilnosti.
Funkcionalna pokretljivost je smisaoni i ciljani trening u okviru okupacione terapije gdje
okupacioni terapeut radi na treningu pokretljivosti pacijenta kako bi mu olakšao i
omogućio kretanje kroz kuću i siguran odlazak od mjesta do mjesta u kući: spavaća soba,
kuhinja, kupatilo, dnevni boravak, terasa, bašta i sl. Ovaj trening se primjenjuje sa
pacijentima koji imaju različite dijagnoze i probleme u biomehaničkoj i neurološkoj
komponenti fizičke performanse. Može se koristiti za različite dobne skupine i shodno
tome različite vrste funkcionalnog kretanja kroz aktivnost.8
Ovo je područje gdje fizioterapeut i okupacioni terapeut imaju sjajnu priliku za saradnju.
Fizioterapeut obezbjeđuje pacijentu trening hoda i sve što je potrebno za to, te
eventualno preporučuje pomagalo. Dok okupacioni terapeut integriše i onavlja sve to
kroz određenu aktivnost.
Trening funkcionalne pokretljivosti provodi se uz okupacionog terapeuta kroz ASŽ,
posao i produktivne aktivnosti, kroz igru i slobodne aktivnosti. Takođe postoji mogućnost
da će okupacioni terapeut integrisati trening funkcionalne pokretljivosti kroz I-ASŽ.
Tokom ovog treninga okupacioni terapeut će takođe voditi računa o sigurnosnim
mjerama prilikom funkcionalnog kretanja: zamor, ušteda energije, prevencija padobva i
sl.
Za funkcionalnu pokretljivost koristimo:

 Kolica
 Hodalice
 Štake (podpazušne i podlakatne)
 Štapove (jednouporišne i višeuporišne)

KOLICA

Sarajevo, Septembar 2006 56


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Kolica prvenstveno mogu značiti mobilnost, slobodu kretanja za osobu sa permanentnim


ili progresivnim fizičkim onesposobljenjem, kao što su cerebralna paraliza, povrede
mozga, povrede kičmene moždine, multiple skleroze ili mišićne distrofije. Veoma često
su neophodna i prdstavljaju trenutnu potrebu za osobe sa kratkotrajnom bolešću ili
ortopedskim problemom. Osim što utiču na mobilnost kolica mogu uticati i na čitav niz
drugih stvari: pozicioniranje, integritet kože, cjelokupna funkcija i kompletan život
pacijenta.

Kako kolica promovišu svakodnevnu funkciju

 prvenstveno utiču na ASŽ prvenstveno lična higijena i oblačenje


 posao/škola
 komunikacije
 socijalizacija
 mobilnost, uključujući transfere
Za obavaljanje svih ovih aktivnosti osoba mora imati dobru kontrolu ili potporu trupa.

Šta nam je neophodno da bi smo odgovorili gore navedenim potrebama

Kolica i pravilno sjedenje trebaju obezbijediti:


 nezavisnost u kretanju
 podršku za pravilno sjedenje
 rasprostranjenost pritiska ravnomjerno i time prevencija dekubitusa
 optimizirati upotrebu rukui time poboljšati i povećati samostalnost pri
ASŽ, posebno oblačenja, pisanje, korištenje računara i sl.
 optimizirati spsobnost pacijenta za transfere koristeći ruke, noge ili
oboje
 omogućiti pravilno podizanje i asistiranje pri transferima od strane
njegovatelja i članova porodice
 pomoći i omogućiti što samostalniju upotrebu toaleta
 omogućiti sposobnost vizuelnog kontatkta sa sociajlnim okruženjem
 obezbijediti udobnost
 biti lagana za manipualciju od strane članova porodice i pružaoca njege

Kolica mogu biti na manuelni pogon ili električna ovisno o stanju i potrebama pacijenta.
Takođe na sebi mogu imati čitav niz dodataka i pomoćnih sredstava.
Postoje različite tehnike transfera kolica krevet i obratno. Nabrojaćemo samo neke
1. Stojeći Pivot transfer – pacijent mora biti u stanju da stoji na jednoj ili obje noge,
uz pomoć jedne osobe. Koristi se kod osoba sa hemiplegijom, hemiparezom ili
opštim gubitkom snage ili balansa.
2. Korištenje transfer daske- koristi se za pacijente koji se namogu oslanjati ni na
jednu nogu ili nemaju njihovu funkciju: ortopedska stanja koja zabranjujuoslonac,
paralize, slabost mišića isl. Može se odvijati samostalno ili uz pomoć jedne osobe.

Sarajevo, Septembar 2006 57


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

3. Pivit transfer u fleksiji- koristi se za pacijente koji nemogu održavati stojeći stav.
Terapeut fiksira noge da bi obezbijedio balans oslona i sa svojim flektiranim
trupom prebacuje trup pacijenta sa kreveta na kolica ili obratno.
4. Za transfer veoma teških pacijenata mogu se koristiti i medicinski liftovi.

Javni transport i adaptacije za auta

Za osobe sa onesposobljenjem u svijetu postoji adaptirani javni prevoz bez stepenica i sa


rampama za kolica. Takođe postoji čitav niz adaptacija na ličnim vozilima, za različite
vrste ograničenjau pokretljivosti.

Sarajevo, Septembar 2006 58


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 59


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 60


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 61


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

TABLICA MJERENJA ZA IZRADU KOLICA

Pacijent:_______________________ datum:___________________

MJERENJA cm. KOMENTAR (posturalna funkcija)


Širina sjedišta

Duina sjedišta

Duina noge

Visina na kojoj osoba sjedi


(od zemlje)

Visina naslona za ruke


(u odnosu na sjedište)

Visina naslona za lea

Evaluacija kod kue:

Okupacioni terapeut:________________________

Sarajevo, Septembar 2006 62


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE VIII

Aktivnosti slobodnog vremena

KLJUČNI TERMINI

Aktivnosti slobodnog vremena

Aktivnosti slobodnog vremena ili hobi kako ih nazivamo, veoma su važan aspekt života
svakog pojedinca. Posao i igra omogućavaju afirmaciju i ispunjavanje potreba čovjeka.
Kada te potrebe nemogu biti ispunjene kroz posao, slobodne aktivnosti to nadomještaju.
Do nedavno su osobe sa onespossobljenjem imale veoma mali izbor aktivnosti i
rekreativnih sportova koje su mogli uživati zbog svoje fizičke disfunkcije. Na svu sreću
to se u svijetu sve više mijenja, i sve je više sportova i raznih drugih aktivnosti u kojima
osobe sa onespsobljenjem mogu učestvovati. Zadatak okupacionog terapeuta je da uz
pomoć pacijenta iuzvrši procjenu i analizu interesovanja te mogućnosti i da upozna oso
bu sa svim dostupnim adaptacijama, klubovima i mjestima gdje osoba može upražnjavati
izabranu aktivnost.

Sarajevo, Septembar 2006 63


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 64


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE IX

Evaluacija senzibiliteta i tretman senzorne disfunkcije


KLJUČNI TERMINI

Senzomotorni sistem
Lagani dodir i pritisak
Termalni senzibilitet
Superficijalna senzacija bola
Osjećaj za poziciju i pokret
Senzorna reedukacija

Okupaciona terapija takođe može pomoći kod poremećaja somatosenzornog sistema


dodira (taktilno), dubokog pritiska, bola, propriocepcije, i termalnih senzacija kao i
speijalnost osjećaja okusa i mirisa.6
Senzorni sisitem nam omogućava da uživamo u životu, upozorava nas na opasnosti i
može prouzrokovati neugodnost u smislu bola. Vanjski receptori primaju senzorne
informacije iz okruženja i provode ih do mozga pomoću perifernih i spinalnih nerava, te
kičmene moždine. Skoro svi senzorni stimulusi prolaze kroz talamus prije nego što stignu
do cerebralnog korteksa. Senzacije upoznaju mozak sa vanjskim okruženjem i
obezbjeđuju informacije neophodne za adekvatan odgovor kroz pokret. Motorna
performansa ovisi o senzornom ulazu i veći motorni deficit može biti rezultat disfunkciej
senzornog sistema. Testiranje senzibiliteta je dio sveobuhvatne procjene okupacione
terapije pacijenata sa oštečenjima gornjeg I donjeg motornog neurona. Tesiranje pomaže
terapeutu da bolje razumije kompleksnost pacijentove motorne disfunkcije.
Kod senzornog testiranja najčešće se fokusiramo na ruke u okupacionoj terapiji. Postoji
čitav niz faktora zašto je pacijent a i okupacioni terapeut fokusiran na ruku. Na prvom
mjestu ruka nije samo alat, vec i senzorni organ koji se često upoređuje sa okom. Kao i
oko ruka nam pruža neizmjerno važne informacije o našoj okolini. Bitno je da pacijent ne
vidi svoje ruke. Možemo koristit neku pregradu ili tražiti od pacijenta da zatvori oči.

Testiramo:
1. Lagani dodir i pritisak
2. Termalni senzibilitet
3. Superficijalnu senzaciju bola
4. Osjećaj za poziciju i pokret

Senzorna disfunkcija osim što otežava funkciju može biti i veoma opasna, jer je ruka
izloženija povrijeđivanju uslijed nedostatka senzibiliteta. Senzorni deficit nije limitiran
samo na ruku ili gornje ekstremitete. U stvari senzorni gubitak u trupu i donjim
ekstremitetima doprinose veoma lošoj posturi i problemima hoda koji se često javljaju
kod ovakvih pacijenata.
Tretman senzorne disfunkcije može biti

Sarajevo, Septembar 2006 65


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

1. KOMPENZATORNI:
 korištenje manje afektirane ruke za izvršavanje svakodnevnih zadataka
 korištenje posmatranja pokreta I položaja dijelova tijela, testiranje
temperatura manje afektiranom rukom
 korištenje adaptivnih pomagala ako što je daska za rezanje jednom rukom
da bi se spriječilo korištenje afektirane ruke pa samij tim I njeno
povrijeđivanje

2. REMEDIJACIJA/REEDUKACIJA
Senzorna re-edukacija satoji se iz nekoliko sesija.
Ono što je najvažnije u cjelokupnom procesu jeste da sesije ne vodi terapeut, nogo
pacijent i terapeut aktivno učestvuju u cijelom procesu, diskutujući o onom što pacijent
osjeća ili ne osjeća.
Druga bitna stvar je da sve ono što radimo prvo uradimo na zdravoj ruci a zatim na onoj
pogođenoj moždanim udarom.

Okvir sesija je prilagođen i vodi se prema uobičajenom neurološkom pregledu,


obavljanom od strane neurologa ili fizijatra:

1. senzibilitet na dodir
2. bol i temperatura
3. osjećaj za položaj ruke i pasivni pokret (propriocepcija)
4. osjećaj za vibracija
5. Diskriminacija lako/teško, oblici, veličina i sl.

SESIJA 1.

Rade se različite stvari. Pacijent treba imati zatvorene oči. Prvo mu ispisujemo na zdravoj
ruci tačke, linije, slova i sl. On treba da ih izgovara na glas. Zatim se prebacujemo na
zahvaćenu ruku. Kod teških oštećenja senzibiliteta pacijent pri prvim sesijama može i
poželjno je da gleda ovu zahvaćenu ruku dok mi ispisujemo po njoj. Kako se tretman
razvija sve češće pokušavamo tražiti da pacijent osjeti zatvorenih očiju. Takođe koristimo
materijale različitih tekstura (pamuk, vata, svila, vuna ili neki grublji materijali,
gradiramo ih). Njima lagano prelazimo preko ruke ili ukoliko pacijent pokreće ruku
dajemo mu da ih obuhvati dlanom.

SESIJA 2.

Koristimo led, toplu, hladnu vodu (voditi jako računa o temperaturama, uvijek probati
sam terapeut, a i na pacijentovoj zdravoj ruci). Kako se razvija tretman razlike među
temperaturama su sve manje. Koristimo takođe predmete različite oštrine ili tupoće i
njima lagano pritišćemo ruku.

Sarajevo, Septembar 2006 66


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

SESIJA 3.

Terapeut pasivno uzima pacijentovu afektiranu ruku i postavlja je negdje u neki položaj.
Pri tome pacijent ima zatvorene oči. Zhtijevamo od njega da zdravom rukom uhvati
afektiranu ili da nam kaže gdje mu se ruka u prostoru nalazi.

SESIJA 4.

Terapeut postavlja afetkiranu ruku na neki predmet (pegla, lopta i sl) i pomjera je zajedno
sa predmetom. Pacijent procjenjuje zatvorenih ociju da li se ruka pomjera ili miruje i u
kojem pravcu. Može se koristiti navođeno crtanje i sl.

SESIJA 5.

Pacijentu dajemo prvo u zdravu a zatim u afektiranu ruku različite oblike (kocka, trokut,
loptica i sl.); predmete različite težine, veličine (tegove, poklopce od tegli i sl.) Kako
tretman napreduje kasnije zahtijevamo od pacijenta da ih prepozna zatvorenih očiju bez
prethodnog uzimanja u zdravu ruku.
Ponovo napominjem da je komunikacija s pacijentom od neizmjerne važnosti cijelo
vrijeme tretmana, da nam kaže što osjeća, koja je razlika između čega i sl. Dok nepočne
osjećati afektiranom rukom bitno ja da nam sve to opisuje kada predmet drži u zdravoj
ruci.
Ovaj tretman je višestruko dobar, prvo zato što daje veoma dobre rezultate, a zatim što ne
iziskuje nikakva materijalna sredstva i može se koristiti i kod kuće i na klinici i ambulanti
sa priručnim sredstvima koja svi mi imamo kod kuće.

Sarajevo, Septembar 2006 67


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE X

Evaluacija i tretman kognitivne disfunkcije


KLJUČNI TERMINI

Kognicija
Percepcija
Pažnja
Izvršna funkcija
Orijentacija
Pamćenje

Kognitivna disfunkcija može voditi do dubokih funkcionalnih ograničenja. Kognitivna


disfunkcija često prati CVI, traumatske povrede mozga ili stečena i urođena oboljenja
koja rezultiraju oštečenjem mozga kao što su multipla skleroza ili Alzhajmerova
demencija.
Kognicija je kompleksan misaoni proces pomoću kojeg spoznajemo i djelujemo u našem
okruženju, učimo iz prošlog iskustva, ta skupljamo nove ideje sa ciljem unapređenja
našeg postojanja.4

PERCEPCIJA

OBLAST PERCEPCIJA PROBLEMI STRATEGIJE ZA


PERCEPCIJE PERCEPCIJU
Poteškoće identifikacije Koristiti višestruke
Svijest o dijelova tijela oblike senzorne
dijelovima Poteškoće pri odijevanju stimulacije
TJELESNA ŠEMA tijela i položaj Poteškoće za instrukcije Koristiti i
tijela u lijevo- desno obezbijediti verbalne
prostoru. pokazatelje za lijevo
i desno
Shavatanje
koncepta
lijevei desne
strane
Poteškoće sa
prebacivanjem Ratličiti crteži ili
Svijest i Poteškoće za kretanje u konstruktivne
RELACIJE U shvatanje o gužvi aktivnosti
PROSTORU položaju Opis stvari koje izgledaju Nenatrpano i
osobe kao da nisu u redu organizovano
u odnosu na Poteškoće pri kopiranju okruženje

Sarajevo, Septembar 2006 68


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

predmete u ili crtanju oblika i Prakticirati


okruženje predmeta funkcionalne
aktivnosti
Nenatrpano i
VIZUELNO Identifikacija Poteškoće pri nalaženju organizovano
RAZLIKOVANJE oblika, predmeta okruženje
veličine i boje Poteškoće pri uklapanju Držati predmete za
predmeta u predmeta ličnu higijenu po
okruženju redu kako se koriste
Slagati garderobu po
vrsti ili boji
Sudaranje sa drugim Koristiti jak kontrast
ljudima ili stavrima boja u okruženju
Poteškoće pri podizanju Obilježiti promjene
Ocjenivanje odnosno spuštanju stvari dubine jakim
PERCEPCIJA dubine i Poteškoće pri upravljanju kontrastom ili
DUBINE razdaljine kolicima ili hodalicom teksturom
između Poteškoće pri voženju ili
predmeta i parkiranju vozila
između
predmeta i
tijela.

Sposobnost Poteškoće pri nalaženju Jak kontrast boja u


RAZLIKOVANJE razlikovanja predmeta u pretrpanim okruženju
PREDMETA prednjeg prostorima Prikladno
plana i Poteškoće pri osvjetljenje
razaznavanje razlikovanju predmeta Rad u poznatim
predmeta od iste boje koji su jedan na uslovima
okoline drugom

Poteškoće pri nalaženju Koristiti pisane


TOPOGRAFSKA Sposobnost puta od jednog jetsa do intrukcije
ORIJENTACIJA nalaženja puta drugog, bilo hodajući ili Ponavljati usmeno
od jednog do vozeći pravac puta
drugog mjetsa Koristiti mapu
Stalno praktikovati
istu rutu
Poteškoće pri nalaženju i Naučiti osobu
Sistematično i identifikaciji stvari u tehnike skeniranja
organizovano okruženju tokom aktivnosti
pregledavanje Često previđanje vizuelnog skeniranja
VIZUELNO okruženja, uz informacije i tokom
SKENIRANJE obračanje funkcionalnih

Sarajevo, Septembar 2006 69


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

pažnje na sve aktivnosti


dijelove
zadatka,
predmeta ili
okruženja

Ne izgleda da je osoba Koristiti višestruke


Izostanak svjesna jedne strane tijela oblike senzorne
reakcije ili Manje ili nikako stimulacijeKoristiti
orijentacije korištenje ekstrmiteta na vizuelne orjentire iz
prema jednoj strani okruženja
stvarima na Zanemarivanje jedne Održavanje
jednoj strani strane pri higijeni okruženja
tijela ili u Nije svjesna predmeta na organizovani i
JEDNOSTRANO prostoru- jednoj stani smanjiti stimuluse na
ZANEMARIVANJE suprotno od Može čitati samo pola neoštećenoj strani
strane na strane knjige Povećati svijest o
kojoj je Sudara se sa stvarima problemu
povreda oštećenom stranom
mozga.
Obično je to
lijeva strana.
Ne
posvećivanje
jednake
pažnje objema
stranama
tijela ili
okruženja

Biti u stanju Poteškoće pri Koristiti jednostavne


obavljati povezivanju stvari alate i pomagala
stvari Poteškoće pri odijevanju Praktikovati
KONSTRUKTIVNA Poteškoće pri funkcionalne
PRAKSA postavljanju stola, aktivnosti
otvaranju konzervi
Poteškoće da se završi
aktivnost

Sarajevo, Septembar 2006 70


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

IZVRŠNA FUNKCIJA

IZVRŠNA FUNKCIJA PROBLEMI IZVRŠNE STRATEGIJE


FUNKCIJE IZVRŠNE FUNKCIJE
1. INICIRANJE- -Imati puno ideja i stvari - Voditi evidenciju
ZAPOČINJANJE koje treba uraditi, ali ostvarima koje treba
2. ODRŽAVANJE-TRAJANJE nemoći zapiočeti niti uraditi
3. PLANIRANJE jednu - Raditi jednu po jednu
4. ORGANIZOVANJE -Nikada nezavršavate stvar i prije početka
5. SAMOPOSMATRANJE- ono što ste počeli nove završiti
NALAŽENJE i -Pokušavate raditi prethodnu
ISPRAVLJANJE GRŠAKA previše stvari - Planirajte i
6. SAMOEVALUACIJA – istovremeno organizujte unaprijed
SVIJEST O SEBI i -osjećaj - Uputajte se kako vam
RAZUMIJEVANJE neorganizovanosti ide i ocijenit esvoj rad
7. POSTAVLJANJE -imati poteškoće pri - Radite polako i
OSTVARIVIH CILJEVA planiranju iorganizovanj pažljivo
jednostavnih dnevnih - Izbjegavajte
aktivnosti zamaranje
-činiti greške a nebiti - Vodite račun ad
toga svastan avam ciljevi budu
- kažete stvari koj realni
ekasnije poželite da - Provjeravajte svoje
niste ciljeve, mijenjaj te ih i
-poteškoće pri prilagođavaj te
rješavanju problema i
donošenju odluka
-postavljate ciljeve koje
nemožete ostvariti
ORIJENTACIJA

ORIJENTACIJA PROBLEMI ORIJENTACIJE STRATEGIJE


ZNAČI ORIJENTACIJE
-BITI SVJESTAN Poteškoće pri Podsjetnik sa orijentacijskom
OSOBE identifikacijipersonalnih informacijom u novčaniku,
-BITI SVJESTAN podataka kao što su ime,datum džepu, na zidu
MJESTA rođenja, starosna dob Natpisi sa imenima, znakovi i
-BITI SVJESTAN Nemogućnost identifikacije druge identifikacione
VREMENA drugog informacije
Ne biti u stanju odrediti gdje se Kalendar sa označenim
neko nalazi datumima
Poteškoće pri snalaženju Spoljni podsjetnici od drugih
prilikom kretanja osoba
Nemogućnost određivanja Ponavljanje

Sarajevo, Septembar 2006 71


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

dana, datuma, godine ili doba Održavanje stalnih rutina za


dana svaki danu sedmici

PAŽNJA

PAŽNJA ZNAČI: PROBLEMI PAŽNJE STRATEGIJE PAŽNJE


BITI U STANJU SLUŠATI Poteškoće pri stimulisanju Svesti spoljne stimuluse na
BITI U STANJU okruženja najmanju moguću mjeru
GLEDATI Rastresenost Raditi jedan po jedan posao
KONCENTRISATI SE Poteškoće pri vračanju na Završiti jedan posao prije
RADITIISTOVREMENO temu započinjanja drugog
VIŠE OD JEDNE STAVRI Nemogućnost istovremenog Izbjegavati prekide
obavljanja više od jedne Biti organizovan
radnje Raditi polako
Sklonost ka skretanj sa teme Imati nekoga ko bilježi
stvari za vas

PAMĆENJE

PAMĆENJE JE: PROBLEMI PAMĆENJA STRATEGIJE PAMĆENJA


Sposobnost da se sjetimo Lako gubljenje stvari Uvijek držati stavri na istom
stvari koje vidimo i čujemo Osoba se lako izgubi mjestu
Sposobnost da se sjetimo Gubljenje toka konverzacije Biti oragnizovan
događaja iz prošlosti Ne pamti informacije Voditi bilješke
Da ne zaboravimo uraditi Lako zaboravlja imena ili Lista stvari koje treba
stvari u budućnosti lica uraditi
Sposobnost učenja novih Zaboravlja važne sastanke Podsjetnici
informacija Ne može se sjetiti da li je Kalendar za sastanke i
nešto urađeno ili ne važne događaje

Sarajevo, Septembar 2006 72


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLAVLJE XI

GRUPNI TRETMAN U REHABILITACIJI

KLJUČNI TERMINI

Edukaciona grupa
Grupa podrške
Terapeutske aktivnosti
Socijalna grupa
Nivoi intervencije
Modeli prakse

Postoji nekoliko tipova terapeutskih grupa koje mogu biti ponuđene pacijentima

1. Edukaciona

 Informacije se pružaju putem predavanja, demonstracija, audiovizualnim


i/ili pisanim materijalom.
 grupe mogu biti male ili velike.
 Vođa grupe ohrabruje članove da razgovaraju jedni sa drugima I podijele
svoja iskustva, strahove i ideje2

2. Podrška

* Pacijenti sa sličnim problemima nalaze se u istoj grupi sa ciljem pružanja podrške


vezano za trenutnu situaciju, razmjenjuju ideje i podržavaju jedan drugog.
* Ova grupa može a i nemora biti vođena od strane okupacionog terapeuta. 2

2. Terapeutske aktivnosti

Svrha ove grupe je okupljanje ljudi sa ciljem obavljanja specifičnog zadatka


Članovi mogu raditi na aktivnosti individualno ili kolektivno.
aktivnost se odabire tako da zadovolji terapeutski cilj svakog člana grupe.

3. Socijalna grupa

Ljudi se okupljaju sa ciljem druženja, opuštanja I sklapanja prijateljstava


Različiti društveni događaji mogu pomoći pri okupljanju ljudi zajedno, zajednički
interesi, potreebe, situacije u kojima se nalaze (pr. Stariji, majke sa djecom, osobe
sa povredama glave i sl.).

Sarajevo, Septembar 2006 73


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Kada planiramo grupu možemo odabrati I kombinaiju gore navadenih –na primjer,
edukaciona grupa može imati socijalnu komponentu. Važno je uspostaviti cilj za grupu I
isplanirati šta želite postići radom ove grupe.

Grupa može biti struktuirana s ciljem da:

1. Pokuša povratiti funkciju


2. Održavanje funkcije
3. Razvijanje funkcije
4. Prevencija disfunkcije

Sarajevo, Septembar 2006 74


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

POGLVALJE XII

PRIMJENA OKUPACIONE TERAPIJE KOD RAZLIČITIH OBOLJENJA


I ONESPOSOBLJENJA

KLJUČNI TERMINI

Područje primjene
Oblasti djelovanja
Karakter kontiniuma usluga
Sredstva tretmana
Mjesta djelovanja

Različite vrste oboljenja i povreda nose sa sobom različite vrste onesposobljenja. O


svkom od njih mogla bi se napisati knjiga sa procjenama i tretmanima koje obavlja
okupacioni terapet. To naime nije bila namjera ove knjige. Namjera je upoznati osonovu
mogućnosti i oblasti djelovanja okupacionih terapeuta. Za sve ostalo treba nam mnogo,
mnogo znanja, edukaciej i prakse, čega će nadam se sve više biti na našem području.
U suštini domen djelovanja okupacionoh terapeuta može se rezimirati:1

* MOBILNOST U KREVETU, TRANSFERI KREVET / KOLICA I OBRATNO,


MANEVRISANJE KOLICIMA
* STAJANJE I KRETANJE (pomoćna sredstva, tehnike I sl.)
* HRANJENJE, LIČNA HIGIJENA, OBLAČENJE I KUPANJE
* KOMUNIKACIJA
* TRANSPORT (vožnja azutomobila, javni transport)
* ODRŽAVAJE KUĆE, PRIPREMA OBROKA
* POTREBNA POMOĆ DRUGOG LICA
* POMOĆNA I ADAPTIVNA OPREMA
* ADAPTACIJE U KUĆI, POSLOVNOM OKRUŽENJU, ŠKOLI
* TRETIRANJE KOGNITIVNE DISFUNKCIJE PREMA GORE NAVEDENIM
TABELAMA
* EDUKACIJA PACIJENTA, ČLANOVA PORODICE, ČLANOVA ZAJEDNICE
U KOJOJ PACIJENT BORAVI
* TRETIRANJE SENZORNE DISFUNKCIJE
* RAD U GRUPAMA

Okupacioni terapeut primjenjuje znanja iz raznih oblasti kao što su:


teorija i praksa okupacione terapije, anatomija, fiziologija, psihologija, psihijatrija,
medicinska stanja, neuroanatomija, neuropsihologija, ljudski razvoj, ljudska okupacija,
patologija, sociologija, ekonomija, menadžment, političke nauke i ergonomija.
(Australijsko udruženje okupacionih terapeuta/ Australian Association of Occupational

Sarajevo, Septembar 2006 75


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Therapists. 1994. Australian competency standards for entry-level occupational


therapists. Melbourne, Australia: Author.)
Okupacioni terapeuti pružaju kontinuum usluga što uključuje promotivni, preventivni,
restauracioni, rehabilitacioni pristup, podršku i socijalne promjene/
Okupacioni terapeuti obavljaju komplementarne profesionalne uloge: 1
*Kliničar, *advokat,
*konsultant, *edukator,
*istraživač, *planer usluga i politike
*i administrator
(Kanadsko udruženje okupacionih terapeuta. 1996. Profil prakse okupacione terapije
u Kanadi/)

Edukacija Okupacionih teraputa u Americi, Australiji i Kanadi obuhvata: četverogodišnji


univerzitetski program.Kurikulum obuhvata teoriju i praksu Okupacione terapije,
socijalne i biološke nauke, psihijatriju, medicinska i hiruška stanja i istraživačku
metodologiju i profesionalne vještine.
Praktična nastava uključuje najmanje 1300 časova provedenih u zajednici i raznim
institucijama vezano za programme i fizičke i mentalne rehabilitacije.
Za tretman okupacioni terapeuti koriste:
• gradiranje aktivnosti
• funkcionalne zadatke (kuhanje,oblačenje)
• rukotvorine
• rad sa drvetom
• aktivnosti remedijacije (razne aktivnosti za poboljšanje koordinacije šake)
• igre
• olovka/papir zadatke
• struktuirane grupe
• individualna savjetovanja
• splintove i ortoze
• sredstva i opremu za adaptaciju
• edukacione sesije

Mjesta gdje djeluju okupacioni terapeuti:


• bolnice
• rehabilitacioni centri
• programi kućne njege
• programi vokacionih treninga
• privatna praksa
• industrija
• agencije u zajednici
• škole
• univerziteti
• zakoni
• israživanje

Sarajevo, Septembar 2006 76


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Ilustracija prom jena u okupacionoj perform ansi kao posljedice


varijacija u odnosu osoba-okolina-aktivnos t

Bolja interakcija, bolja okupaciona Losija interakcija, time se smanjuje i


performansa okupaciona performansa

Osoba Okolina Osoba Okolina

Aktivnost Aktivnost

Okupaciona performansa

Ilustracija uticaja intervencije okupacione terapije (promjena okoline)


na okupacionu performansu

Osoba Okolina
Osoba Okolina

Aktivnost
Aktivnost

Okupaciona performansa

Prilagodjeno iz: Law,M.; Cooper, B.; Strong, S.; Stuart, D.; Rigby, P.; Letts, L. The
Person-Environment-Occupationa Model: A transactiv approach to occupational
performance. The Canadian Journal of Occupational Therapy. CAOT 63 (1) p.18

Sarajevo, Septembar 2006 77


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

FOTO GALERIJA

Sarajevo, Septembar 2006 78


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Sarajevo, Septembar 2006 79


Sadiković Sanela,OT/VFT Prim.dr.sci. Mirsad Muftić, OKUPACIONA TERAPIJA
Prof.dr.Ešref Bećirević U REHABILITACIJI

Literatura:

1. Finlayson, M. Edwards, J. (1992). Occupational therapy and health


promotion: A natural partnership. The National, 9, (1), Centrefold.

2. Law, M., Cooper, B., Strong, S., Stewart, D., Rigby, P., Letts, L.
(1996). The Person-Environment-Occupation Model: A transactive
approach to occupational performance. Canadian Journal of
Occupational Therapy. 63, 9-23.

3. Townsend, E. , Brintnell, S., 7 Staisey, N. (1990). Developing


guidelines for client-centred occupational therapy practice. Canadian
Journal of Occupational Therapy. 57, 69-76.

4. Lorraine Williams Pedretti,Ms,OTR; Mary Beth EarlyMs,OTR/L


(2001), Occupational Therapy, Practice Skills for Physical Dysfnction

5. Mr sci med Slobodan Nikolić, 1999, Beograd, Osnovi radne terapije

6. Edukacioni materijali, Edukacioni Program za Okupacione terapeute


Visoke Zdravstvene Škole u Sarajevu i Queen`s Univerziteta, Kingstom
Kanada, 1997.

7. Spackman, A history of the occupational therapy for restoration of


physical function,1987,New Yourk

8. Head J, Patterson: Performance context and its role in treatment


planing:453-457, 1997

9. TROMBLY CA: Activities of daily living, 1983, Baltimore

10. Letts L, Law M, Rigby P, Person- enviroment assessments in


occupational therapy:608-618,1994

11. Slike preuzete sa www.sammons.preston

Sarajevo, Septembar 2006 80

Anda mungkin juga menyukai